Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку"
The author focuses on views of I. Gizel about «treason» in the context of traditions of Christian divinity. It is mentioned that every sin was treated by Gizel under this concept because ability to the sin was violation of loyalty to God and his commandments. However, the author believes that in mor...
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Соціум. Альманах соціальної історії |
|---|---|
| Datum: | 2006 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainisch |
| Veröffentlicht: |
Інституту історії України НАН України
2006
|
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/104049 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" / Л. Довга // Соціум. Альманах соціальної історії. — 2006. — Вип. 6. — С. 257-265. — Бібліогр.: 41 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859647784614887424 |
|---|---|
| author | Довга, Л. |
| author_facet | Довга, Л. |
| citation_txt | Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" / Л. Довга // Соціум. Альманах соціальної історії. — 2006. — Вип. 6. — С. 257-265. — Бібліогр.: 41 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Соціум. Альманах соціальної історії |
| description | The author focuses on views of I. Gizel about «treason» in the context of traditions of Christian divinity. It is mentioned that every sin was treated by Gizel under this concept because ability to the sin was violation of loyalty to God and his commandments. However, the author believes that in more narrow definition of concept «treason» Gizel pushed off from realities of daily occurrence, in particular, from judicial practice of the Polish-Lithuanian Commonwealth. Legal approach, selected by him for the analysis of sin as a crime accomplished against God, justice, absolute law, and common blessing, resulted in that «treason» is exposed not so much through the prism of moral estimation of act, as from the point of view of a danger which it can represent for political stability or consent in given community. Righorism traditional for Orthodox ethics in relation to estimation of human acts is transferable on an attempt to co-ordinate strict moral principles of the Church with the terms of the real earthly life of laymen.
|
| first_indexed | 2025-12-07T13:30:13Z |
| format | Article |
| fulltext |
Ëàðèñà Äîâãà
ÓßÂËÅÍÍß ÏÐÎ «ÇÐÀÄÓ» Ó ÒÐÀÊÒÀÒI ²ÍÎÊÅÍÒIß ¥IÇÅËß
«ÌÈÐ Ç ÁÎÃÎÌ ×ÎËÎÂIÊÓ»
Ïî íÿò òÿ «çðà äà» ó ïî áó òî âî ìó âæèò êó ñó ÷àñ íî¿ óêð à¿íñüêî¿ ìîâè ìຠ÷è ìà ëî
çíà ÷åíü, ïå ðå âàæ íî ç íå ãà òèâ íè ìè ìî ðàëü íî-åòè÷ íè ìè ÷è ïðà âî âè ìè êî íî -
òàö iÿ ìè. Òèì ÷à ñîì óÿâ ëåí íÿ ïðî çìiñòî âå íà ïîâ íåí íÿ öüî ãî òå ðìiíó (òîá òî,
ïå ðå ëiê äié, ÿêi ïî òðàï ëÿ ëè ïiä òàêó õà ðàê òå ðèñ òè êó) òà ïðî âiäïîâ iäàëüíiñòü
çà çðàä íèöü êèé â÷è íîê äà ëå êî íå çà âæäè áóëè ñòà ëè ìè. Çíà ÷åí íÿ ñëî âà çà -
ëå æà ëî íå òiëüêè âiä ÷àñó éîãî óæè âàí íÿ, àëå é âiä òèïó òåêñòiâ, äå ìè éîãî
çíà õî äè ìî (íàïð., ëiòå ðà òó ðà ñâiòñüêî ãî õà ðàê òå ðó, ïðà âîâi äî êó ìåí òè ÷è
áî ãî ñ ëîâ ñüêi òðàê òà òè i ïðî ïîâiäi1). Àíàëiç ´åíå çè öüî ãî òå ðìiíó äîç âî ëèòü
ïðî ñòå æè òè, ÿê âiäáó âà ëà ñÿ çìiíà ìî ðàëü íèõ íîðì ÷è óÿâ ëåíü ñî öió ìó, çà -
êðiïëþ þ ÷èñü íà âåð áàëü íî ìó ðiâíi. Âî ÷å âèäü, òàêà ïðî áëå ìà ïî òðå áóº øèð -
øî ãî i ́ ðóí òî â íiøî ãî äîñëiäæåí íÿ, íiæ êî ðîò êà ñòàò òÿ, òîìó, íå ïðå òåí äó þ ÷è
íà âè ÷åðïíiñòü, ÿ òiëüêè íà êðåñ ëþ îêðåìi âiõè ôîð ìó âàí íÿ ïî íÿò òÿ òà
çóïèíþñü íà óÿâ ëåíí³ ïðî «çðàäó» ó òðàê òàòi ²íî êåí òiÿ ¥içå ëÿ «Ìèð ç Áî ãîì
÷î ëîâ iêó».
Ïðîá ëå ìà âæèò êó i ñìèñ ëî âî ãî íà ïîâ íåí íÿ òà êèõ ïî íÿòü ÿê «âiðíiñòü/çðà äà» ó
Ðå÷i Ïîñ ïî ëèòié òà íà óêð à¿íñüêèõ çåì ëÿõ XVII ñò. äîñi ðîç ãëÿ äà ëà ñÿ â îñíîâ íî -
ìó ó äâîõ àñ ïåê òàõ – ÿê ïè òàí íÿ ïî ëiòè êî-ïðà âî âî ãî õà ðàê òå ðó (íà ñàì ïå ðåä, çðà -
äà Áàòüêiâùè íè) òà ÿê îçíà ÷åí íÿ «ìî ðàëü íèõ/àìî ðàëü íèõ» ñòî ñóíêiâ ïîä ðóæíiõ
ïàð2. Òèì ÷à ñîì ó «Ëåê ñè êîíi» Ïàì âà Áå ðèí äè öåé òåðìií çíà õî äè ìî ÿê âiäïî -
âiäíèê öåð êîâ íîñ ëîâ ’ÿ íñüêèì ïî íÿò òÿì «ïðåä àíiº»3 (òóò ñè íîíiì – âè äàí íÿ, âè -
ã ÑÎÖIÓÌ. Àëüìàíàõ ñîö³àëüíî¿ ³ñòîð³¿. Âèïóñê 6. — C. 257–265. ã Ëàðèñà Äîâãà, 2006
1 Çîê ðå ìà, ó áî ãîñ ëî âñüêèõ òåê ñòàõ çíà ÷åí íÿ öüî ãî ïî íÿò òÿ íå çà âæäè çáiãà ëî ñÿ çi
ñâiòñüêèì. Íàï ðèê ëàä, ïîä ðóæ íÿ íå âiðíiñòü íå êâ àëiôiêóºòüñÿ ÿê çðà äà, îñêiëüêè îöi íþ -
ºòü ñÿ íå ç îãëÿ äó âiäíî ñèí ìiæ ëþäü ìè, à â êîí òåêñòi ïî ðó øåí íÿ îá iòíèöi òà¿íñòâà øëþ áó,
âiäòàê ó ñòî ñóí êó äî Áîãà öå º íå çðà äîþ, à ïå ðå ëþ áîì.
2 Äèâ.: Augustyniak U. Potwórne konspiracje, czyli problem zdrady w Rzeczypospolitej w
czasach Wazów // Barok. Historia – Literatura – Sztuka. / Pó³rocznik I/1. Warszawa, 1994.
S. 89–102.; Lityñski A. Zbrodnia zdrady kraju / Lityñski Adam. Przestêpstwa polityczne w
polskim prawie karnym XVI–XVIII wieku / Prace naukowe Uniwersytetu Œl¹skiego w
Katowicach, Nr. 119. Katowice, 1976. S. 55–86.
3 Ïðå äàí¿º: …ïðåä à ò åëüñòâî, çðà äà, âû äàíüº… Ïðå äà òåëü: çðàä öà, âè äàâ öà… Ïðå äàþ: âû -
äàþ, çðàä æàþ…: Äèâ.: Ëå êñiêîíú ñëàâºíî ðîññê¿é è èìåíú òëúêî âàí¿º… / Òùàí¿ºìú Ïàì -
äà âà òè) òà «ëåñòü»4 (ó ñè í îíiìi÷íî ìó ðÿäó – îøó êó âàí íÿ). «Îøó êóþ» òà êîæ
ïîä à íî ñè íîí iìîì äî «ëè õ îiìñòâóþ», àëå «çðà äà» ó öüî ìó ñè í îíiìi÷íî ìó ðÿäó
âiäñóò íÿ, íà òîìiñòü ðîç êðè âàºòüñÿ ñóòü ñà ìî ãî â÷èí êó ëè õ îiìñòâà, ÿêå âiäïîâ i -
äຠòëó ìà ÷åí íþ îä íî ãî iç ñåìè ñìåð òíèõ ãðiõiâ5. Ùî æ ñòî ñóºòüñÿ «âiðíîñòi»,
ÿêà íèíi ïî ñëiäîâ íî òðàê òóºòüñÿ àí òîí i ìîì äî «çðà äè», òî â ñëîâ íè êó Ïàì âà
Áå ðèí äè öi òå ðìiíè íå ïðî òèñ òàâ ëÿ þòü ñÿ áåç ïî ñå ðåä íüî, à õiáà îïî ñå ðåä êî âà íî
÷å ðåç ïî íÿò òÿ «ùè ðèé», êîò ðå ç’ÿâ ëÿºòüñÿ ó ñè í îíiìi÷íèõ ðÿ äàõ i «íå çðàä ëè âî -
ìó» (íå ëåñ òíî ìó)6, i «âiðíî ìó»7 (òóò âàð òî çâåð íó òè óâà ãó íà òå, ùî «çðà äà» ÿê
âiäïî âiäíèê «ïðåä à ò åëüñòâà» âçà ãàëi íå ïðî òèñ òàâ ëÿºòüñÿ âiðíîñòi).
Ó òðà äèöi¿ õðèñ òè ÿ íñüêî ãî áî ã îñëiâ’ÿ çíà ÷åí íÿ òåðìiíiâ «çðà äà, çðàä æó âà -
òè, çðàä íèê» âè âî äèòü ñÿ ç Íî âî ãî Çàâ iòó, ÿêèé «ïîçà äåêiëüêî ìà âè ïàä êà ìè
çà ã àëüíiøî ãî âæè âàí íÿ öèõ ñëiâ … âiäñè ëຠïå ðå äîâñiì äî ðåô ëåêñié íàä àê òîì
çðà äè àáî âè äàí íÿ ²ñóñà íà ñàì ïå ðåä Þäîþ [Ìò. 10,4; 26, 21.23.25. 46.48; Ìð.
14, 18.42.44; Ëê. 6,16; 22,21; ²â. 13,21; 21,20; Äi¿ 7,52]»8. Ó ïàò ðèñ òèöi, çîê ðå ìà
â «Ìî ðàë iÿõ» Ãðè ãîð iÿ Âå ëè êî ãî, ïî íÿò òÿ «çðà äà» (infidelitas) âè êî ðèñ òî -
âóºòüñÿ íå òiëüêè äëÿ îêðåñ ëåí íÿ ãà íåá íî ãî â÷èí êó Þäè, àëå é íà îçíà ÷åí íÿ
çíåâ iðè, áåç áîæ íîñòi (ïî ãà íñòâà), «çðà äè» Áî ãîâi ÷å ðåç âëàñ íå íå ðî çóìi ííÿ àáî
äó õîâ íó áåç ñèëiñòü9. Âòiì, ó ìî ðàëü íî ìó áî ãîñ ëîâi¿ åïî õè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ öåé
òåðìií â îñíîâ íî ìó êî ðå ëþºòüñÿ ç ïðî áëå ìà ìè âiðè i íå íà áó âຠâè ðàç íî ãî ñî -
öiàëü íî ãî çíà ÷åí íÿ. Ó êà òî ëèöü êèõ òåê ñòàõ áî ãîñ ëî âñüêî ãî õà ðàê òå ðó çìiíè ó
òðàê òó âàííi «çðà äè» âiäáó âà þòü ñÿ ç âèä iëåí íÿì ìî ðàëü íî¿ òå î ëîãi¿ ÿê îêðå ìî¿
äèñ öè ïëiíè òà ðîçêâiòîì êà çó¿ ñòè êè ó ñå ðå äèíi XVI–XVII ñò., ÷îìó çíà÷ íîþ
ìiðîþ ñïðè ÿ ëè ðiøåí íÿ Òðè ä åíòñüêî ãî Ñî áî ðó, çîê ðå ìà, äåê ðåò ïðî ñàê ðà ìåíò
ïî êó òè, çãiäíî ç ÿêèì ñïî âiäíè êó íàä à þòü ñÿ ïî âíî âà æåí íÿ ñâî ãî ðîäó äó õîâ -
íî ãî ñóääi, à ñïîâiäü òðàê òóºòüñÿ íå ñòiëüêè ÿê àêò «ëiêó âàí íÿ» âðà æå íî¿ ãðiõîì
äóøi, ñêiëüêè ÿê ñóä ñóìëiííÿ ùîäî âiäïî âiäíîñòi îá ðà íèõ æèòòºâèõ ñòðà òåãié
íîð ìàì õðèñ òè ÿ íñüêî¿ ìî ðàëi10. Ïiä ÷àñ ñïî âiäi ñâÿ ùå íèê îñîá ëè âó óâà ãó ìàâ
çâåð òà òè íà ñà ì îñòiéíå i äîá ð î âiëüíå âèç íàí íÿ ìèðÿ íà ìè ñêîºíèõ íèìè ãðiõiâ,
¿õ òÿæ êîñòi, êiëüêîñòi, âèäó, à òà êîæ îá ñòà âèí, ÿêi ìîã ëè çìiíþ âà òè õà ðàê òåð
258 Ëàðèñà Äîâãà
âû Áå ðûí äû Ïðî òî ñèã ãå ëà. Ê., äðó êàð íÿ Êèºâî-Ïå ÷å ðñüêî¿ ëàâ ðè, 1627. – Øïàëü òà ÐÎÅ
(Òóò i äàëi óñi âèä iëåí íÿ ó öè òà òàõ ìî¿ – Ë. Ä.).
4 Ëåñ òåöú: âî ëî öþ ãà, çðàé öà… ëåñòü, ëùåí¿º: çäðà äà, çäðàæ›íüº, îøó êàíüº… ëåñ òè âèé:
çðàä ëè âèé… ëåñ òíèé ëîá çà òåëü: çðàä ëè âû(é) ïîö›ëî âà÷ú… ëåùó: çðàä æàþ, îøó êè âàþ:
Òàì ñàìî. – Øïàëü òà ÐÇ.
5 Ëè õî è ìñòâóþ: îøó êè âàþ, ëà êî ìå ìàºòíîñòü çáè ðàþ: Òàì ñàìî. – Øïàëü òà ÐÈ.
6 Íå ëåñ òíèé: íå çðàä ëè âû(é), ùèðû(é)…: Òàì ñàìî. – Øïàëü òà ÐS.
7 ›ðí›: èñòå, ïåâ íå, ùèðî: Òàì ñàìî. – Øïàëü òà ËÄ.
8 Wid³a Bogus³aw. S³ownik antropologii Nowego Testamentu. Warszawa, 2003. S. 331. Ñëiä çà -
çíà ÷è òè, ùî â ñó ÷àñ íî ìó óêð à¿íñüêî ìó ïå ðå êëàäi Íî âî ãî Çà ïîâ iòó ó âêà çà íèõ òåê ñòàõ âè -
êî ðèñ òî âóºòüñÿ ÿê òåðìií «çðà äè ëè», òàê i «âè äà ëè».
9 Ïîð.: Gregory the Great. Expositio in Job, seu moralium lib. XXV. (trans. By James J. O’Don -
nell) – Book Two: XXVII, 46; XXX, 49; XXXI, 51; XXXIV, 55, 56. – Àíãëiéñüêèé ïå ðå êëàä
òåê ñòó äèâ.: http://ccat.sas.upenn.edu/jod/gregory.html.
10 Zbigniew Sare³o. Leczniczy charakter pokuty (Z historii zagadnienia) // Studia Theol. Vars. – 21
(1983) nr. 2. S. 24–32.; Ks. Jan Pryszmont. Historia teologii moralnej. Warszawa, 1987.
ïå ðå ñòó ïó.  äå òàëüíié êëà ñèô iêàöi¿ ðiçíî ìàíiòíi æèòòºâi ñè òó àöi¿ òà â÷èí êè
ïiäâî äÿòü ñÿ ïiä âèç íà ÷åíi êà íî íi÷íèì ïðà âîì ïî íÿò òÿ òà ðîç ãëÿ äà þòü ñÿ êðiçü
ïðè çìó ñåìè ãî ëîâ íèõ (ñìåð òíèõ) ãðiõiâ. Ó îêðå ìèõ êà çó¿ ñòè÷ íèõ êëà ñèô i -
êàö iÿõ âå äåòü ñÿ ìîâà i ïðî çðàä íèö òâî11, ÿêå ââà æàºòüñÿ îäíèì iç ðå çóëü òàòiâ
çà æåð ëè âîñòi (íàä ìiðíî ãî ïðàã íåí íÿ ìà òåð iàëü íèõ áëàã) é iëþñ òðóºòüñÿ òîþ
æ òàêè çðà äîþ Þäè, ùî âè äàâ Õðèñ òà çà äëÿ îò ðè ìàí íÿ ãðî øåé. Ó áëèçü êî ìó,
àëå ïî çáàâ ëå íî ìó åòè÷ íî ãî íà âàí òà æåí íÿ çíà ÷åííi òåðìií «çðà äà» âè êî ðèñ -
òî âóºòüñÿ â ïðî ïî âiä íèö òâi XVII ñò. (çîê ðå ìà, ó êà òî ëèöü êèõ ïðî ïî âiäíèêiâ –
Ïåò ðà Ñêàð ãè, Ôàá ià íà Áiðêî âñüêî ãî, Òî ìà øà Ìëîä çÿ íî âñüêî ãî, òà ó ïðà âî -
ñëàâ íèõ – Éî à íèê iÿ Ãà ëÿ òî âñüêî ãî, Àíòîíiÿ Ðà äè âè ëî âñüêî ãî, Ëà çà ðÿ Áà ðà -
íî âè ÷à), äå çðàä ëè âèì íà çè âàºòüñÿ ùàñ òÿ «öüî ãî ñâiòó», ÿêå óòiõà ìè, ðîç âà ãà -
ìè, áà ãà òñòâîì, ñëà âîþ òîùî çâàá ëþº ëþäñüêi äóøi, âiäâåð òà þ ÷è ¿õ âiä òîãî,
ùî ïðè íî ñèòü ñïàñi ííÿ, i âiääà þ ÷è äî ðóê âî ðî ãà (äè ÿ âî ëà, ñà òà íè)12.
Äëÿ ïðà âîñ ëàâ íî¿ òðà äèöi¿ òðàê òà òè ç ìî ðàëü íî¿ òå î ëîãi¿, â ÿêèõ áè äå òàëü -
íî ðîç ãëÿ äà ëè ñÿ îêðåìi «âè ïàä êè ñóìëiííÿ» é àíàë içó âà ëà ñÿ ìiðà ¿õ ãðiõîâ -
íîñòi, áóëè íå âëàñ òè âè ìè13. Ïåð øîþ ïðà öåþ, â ÿêié äå òàëü íî ïå ðå ðà õî âó âà -
ëè ñÿ âñi ðiçíî âè äè ãðiõiâ i ÿêà áóëà çíà÷ íîþ ìiðîþ çîðiºíòî âà íà íà ñè òó àöi¿,
ùî òðàï ëÿ ëè ñÿ ó ðå àëü íî ìó æèòòi, ñòàâ òðàê òàò àð õè ìàí äðè òà Êèºâî-Ïå ÷å ð -
ñüêî¿ ëàâ ðè ²íî êåí òiÿ ¥içå ëÿ14 «Ìèð ç áî ãîì ÷î ëîâ iêó»15. Ñàìå òàì çíà õî äè ìî
Óÿâëåííÿ ïðî «çðàäó» ó òðàêòàòi ²íîêåíòiÿ ¥içåëÿ 259
S. 117–120; Saranyana Josep Ignasi, Illianes Jose Luis. Historia teologii / T³um. Piotr Rak. Kra -
ków, 1997. S. 291–296.
11 Äèâ.: Derdziuk Andrzej. Grzech w XVIII wieku. (Nurty w polskiej teologii moral nej). Lublin,
1996. S. 158–160; Bajda Jerzy. Teologia moralna (kazuistyczna) w wieku XVII–XVIII / Dzieje
teologii katolickiej w Polsce. T. II, cz. 1. Lublin, 1975. S. 269–275. Íàé ïî ïó ëÿ ðíiøè ìè
ïiäðó÷ íè êà ìè ç ìî ðàëü íî¿ òå î ëîãi¿ ó XVII ñò. áóëè «Institutionum moralium» Õó à íà
(Joanno) Àçîðà (ïåð øå âè äàí íÿ 1600–1611 ðð.) òà «Medulla theologiae moralis» Ãåð ìà íà Áó -
ñåí áà ó ìà (ïåð øå âè äàí íÿ 1645 ð.).
12 Ïîð., íà ïðèê ëàä, ó Ïåò ðà Ñêàð ãè: «Y tym nas nauczy³ Pan, abyœmy szczêœcie œwiata tego i
chwa ³ê ludzk¹, za œmiechy, zdrade, i jedno b³azieñstvo mieli … bo nie tylko odmienne jest szczêœ -
cie œwiata tego: ale nas do zapamiêtania odmiany, chorob, œmierci i s¹du Bo¿ego przywodzi». –
W. X. Piotr Skarga. Kazania na niedziele y swiêta ca³ego roku. Wilno, 1793. T. 1. S. 270.
13 Öüî ãî íå ïî òðå áóº ïðàê òè êà ñàê ðà ìåí òó ñïîâiäi Ïðà âîñ ëàâ íî¿ Öåð êâè, äå áóäü-ÿêèé, íà âiòü
íà é ìåí øèé ãðiõ òðàê òóºòüñÿ ÿê îá ðà çà Áîãà òà éîãî ìè ëî ñåð äÿ, âiäòàê ëþ äè íà ïî òðå áóº çà -
ãàëü íî ãî ïðî ùåí íÿ. Äèâ.: Paul Evdokimov. Prawos³awie / T³um. Jerzy Klinger. War sza wa, 2003.
S. 47–48; 306–311. Çîê ðå ìà, Àâòîð âêà çóº íà âiäìiííîñòi ìiæ êà òî ëèöü êîþ òà ïðà âî ñ ëàâ íîþ
òðà äèö iÿ ìè: «Nie posiadamy kierowników sumieñ, mamy tylko spowiedników i ojców duchownych i
jesteœmy kierowani przez krew mêczenników». – Òàì ñàìî. Ñ. 47; «Jeœ li wed³ug œw. Jana (1 J 5, 16–18)
istnieje rozró¿nienie miêdzy grzechami ad mortem oraz innymi, to jednak niema ¿adnych konkretnych
katalogów grzechów powszednich i œmiertelnych». – Òàì ñàìî. Ñ. 309.
14 Äå ò àëüíiøå ïðî æèò òÿ i òâîð÷iñòü ²íî êåí òiÿ ¥içå ëÿ äèâ.: Ãî ðî áåöü Â. Ì., Ñòðàòié ß. Ì.
¥içåëü ²íî êåíòié / Êèºâî-Ìî ãè ëÿ íñüêà àêà äåì iÿ â iìå íàõ. XVII–XVIII ñò. Êè¿â, 2001.
Ñ. 168–170.; Ñóì öîâ Í. Ô. Èííî êåí òèé Ãè çåëü. / Ñóì öîâ Í. Ô. Ê èñ òî ðèè þæíî-ðóñ ñêîé
ëè òå ðà òó ðû XVII âåêà. Âûï. ²²². Ê., 1884.
15 Òðàê òàò ²íî êåí òiÿ ¥içå ëÿ «Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó», ÿê çíà ÷èòü ñÿ íà éîãî òè òóëi, çà äó ìó âàâ -
ñÿ àâ òî ðîì ÿê êíè ãà ïðî «ïî êà ÿíiº ñ(âÿ)òîº, ïðè ìè ðÿ þ ùåº Á(î)ãîâè ÷(î)ë(î)â›êà…». Íàñ -
ïðàâäi æ âií âèé øîâ äà ëå êî çà ìåæi òðà äè öiéíèõ «êå ðiâíèöòâ» ñïî âiäíè êàì (ÿêîþ, íà -
ïðèê ëàä, º ïðà öÿ Éî à íèê iÿ ¥àëÿ òî âñüêî ãî «Ãðiõè ðîç ìà¿ ò躻) i ñòàâ ñâî ãî ðîäó «ïiäðó÷ íè -
íå âå ëè êèé ðîçäië, ïðåä ìåò íî ïðè ñâÿ ÷å íèé òîìó, ùî òàêå çðà äà i ÿêi â÷èí êè
ñëiä êâ àëiôiêó âà òè ÿê çðàä íèöüêi ó êîí òåêñòi â÷åí íÿ ïðî ãðiõ.
Çà ãà ëîì áóäü-ÿêèé ãðiõ16, íà äóì êó ¥içå ëÿ, ìîæ íà òðàê òó âà òè ÿê çðà äó,
îñêiëüêè ñàìà çäàòíiñòü äî ãðiõà º ïî ðó øåí íÿì âiðíîñòi Áîãó òà Éîãî çà ïîâ i -
äÿì. Öÿ äóì êà äî ñèòü âè ðàç íî ñôîð ìóëü î âà íà ó ïåðøié ãëàâi äðó ãî¿ ÷àñ òè íè
òðàê òà òó, äå éäåòü ñÿ ïðî òå, ÿê ãðiøíèê ïî âè íåí âèê ëè êà òè ó ñîái ïî ÷óò òÿ äó -
øåâ íî¿ ñêðó õè òà êà ÿò òÿ. Äëÿ öüî ãî àâ òîð òðàê òà òó ïðî ïî íóº çà äó ìà òè ñÿ íàä
äâî ìà ïðî ñòè ìè ïè òàí íÿ ìè: «×òî ñîä›ÿ? Êîãî îá è äè?», íà ÿêi òóò æå äàº
âiäïîâiäü:
«Á(î)ãà ïðî ãí›âà, äðó æåñ òâî ºãî ïî ïðà, ïðåä à òåëü ºãî îá ðiòå ñÿ, è êî
âðà ãó ºãî ä¿à âî ëó ïðåäà(ñò)ñÿ è(ç)âî ëÿÿ ïë›ííè êîìú òîãî áûòè, íåæå
Äðó ãîì Áîæ ièì: íå ïî ìûø ëÿÿ ÿêî â Á(î)ç› ðàäè ÷(î)ë(îâi)êà ñiÿ ÷å òû ðè
ñî ÷å òà øà ñÿ, ÿêî îíú ºñòú Òâî ðåöú, Áë(à)ãîä›òåëü, Î(òå)öú, è Ã(îñ -
ïî)äü í(à)øú»17.
Çðà äà («ïðåä à òå ëñòâî») (òîá òî «ïðå ëùåí ¿å ïðî òè âó â›ðíîñ òè ïðè ñëó øà -
þ ùåÿ, áû âà þ ùåå íà ÷úþ òùå òó: ºãäà êòî ðàäè í›êî å ãî ñâî ãî ïðè îáð›òåí ¿ÿ
î(ò)êðû âà åòú ÷òî òàé íîå ñú íà âå äåí ¿åìú òùå òû Áëè(æ)íåìó; ëþáî ñèå
î(ò)êðî âåí ¿å áó äåòú ÷ðåçú ñëî âå ñà, ëþáî ÷ðåçú êîå ä›ëî, î(ò)êðû âà þ ùåå îá -
ðàçú êî ïî âðåæ äåí ¿þ»18), íà äóì êó ¥içå ëÿ, º â÷èí êîì, äî ÿêî ãî ëþ äè íó ñïî íó -
êàº, íà ñàì ïå ðåä, ïî æàä ëèâiñòü, i ÿêèé ïðè íî ñèòü çãó áó âëàñíié äóøi (òîá òî, º
260 Ëàðèñà Äîâãà
êîì» ç ïðî áëåì õðèñ òè ÿ íñüêî¿ ìî ðàëi, ó ÿêî ìó íå òiëüêè âèê ëà äà ëà ñÿ «òå î ðå òè÷ íà åòè êà»,
àëå é ðîç ãëÿ äà ëè ñÿ êîí êðåòíi ïðè êëà äè ùîäî òîãî, ÿê ¿¿ ïðà âè ëà ñëiä çà ñòî ñî âó âà òè ó ðå -
àëü íî ìó æèòòi. Ó êîí òåêñòi íà óêè ïðî îñíîâíi ðîäè i âèäè ãðiõiâ àâ òîð òðàê òà òó ç ïðè -
ñêiïëè âiñòþ þðèñ òà îïè ñóº ðiçíî ìàíiòíi ïî òî÷íi â÷èí êè (ÿêi âií ââà æຠïðè ÷è íà ìè àáî
ïëî äà ìè ãðiõiâ), êëà ñèô iêóº ¿õ, äຠ¿ì äåôiíiöi¿ òà îïè ñóº ñïî ñî áè, ÿêè ìè âîíè ìî æóòü
áóòè ñêîºíi. Òà êèé ñïîñiá âèê ëà äó áëèæ ÷èé äî ïî ïó ëÿð íèõ ó äîáó Áà ðî êî íà ñòà íîâ ç ïðè -
êëàä íî¿ åòè êè (â ÿêèõ äå òàëü íî ïî ÿñ íþ âà ëî ñÿ, êîìó, êîëè i ÿê ñëiä ñåáå âåñ òè, àáè çäî áó òè
ñëà âó i íå âòðà òè òè ÷åñòi) àáî äî òðàê òó âàí íÿ ëþ äñüêèõ ó÷èíêiâ, ÿêå çíà õî äè ìî ó êóð ñàõ
ìî ðàëü íî¿ ôiëî ñîôi¿, ïðî ÷è òà íèõ ïðî ôå ñî ðà ìè Êèºâî-Ìî ãè ëÿ íñüêî¿ àêà äåìi¿ êiíöÿ XVII –
ïî ÷àò êó XVIII ñò. Ïðî òå é âiä íèõ âií ñóòòºâî âiäðiçíÿºòüñÿ òèì, ùî, ïî-ïåð øå, òðàê òàò
¥içå ëÿ àä ðå ñî âà íèé ïðåä ñòàâ íè êàì óñiõ âåðñòâ òà ñóñïiëüíèõ ñòàíiâ, à íå òiëüêè øëÿ õåò íî
íà ðîä æå íèì, à ïî-äðó ãå, ùî ïî âå äiíêîâi íîð ìè òóò ïîä à þòü ñÿ íå ó ïî çè òèâ íî ìó êëþ÷i (ÿê
íà ëå æèòü ÷è íè òè), à çä åáiëüøî ãî ó íå ãà òèâ íî ìó (òîá òî ÷å ðåç îïèñ «àíòè»-çðàç êà i ïî ÿñ -
íåí íÿ, ÷îìó i çà ÿêèõ îá ñòà âèí òàê ÷è íè òè íå ñëiä).
16 Ãðiõ, çà âèç íà ÷åí íÿì ¥içå ëÿ, öå «ñà ìî èç âîë íîº ïðå ñòóï ëåíiº Çà ïîâiäié Áîæ ièõú, ºæå ºñòú
ãëà ãî ëàíiº, äiëàíiº èëè æå ëàí ¿å ïðî òè âó Çà ïîâ iäè Áî æåÿ [à òà êîæ] …íå ãëà ãî ëàí iå òîãî,
ºæå ïî çà ïîâ iäè Áî æåé ïî âå ëå âà þ ùåé ïî äî áà øå ãëà ãî ëà òè: è íå äiëàíiº òîãî, ºæå ïî äî -
áà øå äiëà òè: è íå æå ëàí¿º òîãî, ºæå ïî äî áà øå æå ëà òè è ëþ áè òè»: Ãiçåëü ²íî êåíòié.
Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó. Êè¿â, äðó êàð íÿ Êèºâî-Ïå ÷å ðñüêî¿ ëàâ ðè, 1669. Àðê. 24.
17 Òàì ñàìî. Ñ. ÕÃ.
18 Òàì ñàìî. Ñ. Ñ˪. Äî øîñ òî ãî ïëî äà çà æåð ëè âîñòi, ÿêèé â îðèã iíàëi íà çâà íî «ëåñòü», íà
ïî ëÿõ ïîä à íî ãëî ñó «çðà äà», ùî âiäïîâ iäຠîä íî ìó ç âè ïàäêiâ, ïîä à íèõ ó «Ëåê ñè êîíi»
Ïàì âà Áå ðèí äè. Äèâ. âèùå ïðèì. 4. Àëå âèç íà ÷åí íÿ öüî ãî ãðiõà ÿê â÷èí êó, êîëè õòîñü
«ñòÿ æà âà åò êîå ïðè îáð›òåí ¿å, ïðå ëùà þ ùè áëèæ íÿ ãî, óæå íå ñëî âå ñû, íî ñà ìûì
ä›éñòâ¿åìú ñâî èìú ëó êàâ íû(ì): ÿêî æå âú êó ïåöòâ› ïðî äàÿ ì›ðîþ íå ïðà âåä íîþ» (Òàì
ñàìî. – Ñ. ÑËÅ) áiëüøå âiäïîâ iäຠñó ÷àñ íî ìó ïî íÿò òþ øàõ ðà éñòâà, à âèç íà ÷åí íÿ «ïðåäà -
òåëü ñòâà», ñóòü ÿêî ãî ó òåêñòi òà êîæ ðîç êðè âàºòüñÿ ÷å ðåç «ïðå ëùåíiº» – ñó ÷àñ íî ìó ïî íÿò -
òþ çðà äè (ùî çíà õî äè ìî i â «Ëåê ñè êîíi»). Òàêi æ âiäïî âiäíè êè öåð êîâ íîñ ëîâ ’ÿ í ñüêèì òå ð -
ñìåð òíèì ãðiõîì). Çðà äà ìîæå çà âäà òè íå ïîï ðàâ íî¿ øêî äè ñóñïiëüíî ìó áëà ãó
i, çâiñíî, òÿã íå çà ñî áîþ âòðà òó ÷åñòi. Öåé ãðiõ ó òðàê òàòi ðîç ãëÿ äàºòüñÿ ó êîí -
òåêñòi ñìåð òíî ãî ãðiõà çà æåð ëè âîñòi («ëè õî è ìñòâà») ÿê éîãî ñüî ìèé (îñ -
òàííié i íà é áiëüø íå ïðè âàá ëè âèé) «ïëiä», ÿêî ìó ïå ðå äó þòü «îêàìºíºíiº
ñ(å)ð(ä)öà», «ñìóùºíiº ìûñ ëè», «íà ñèëiº èëè õè ùåí¿º», «ëîæú», «êëÿò âà íå -
ïðà âåä íàÿ» òà «ëºñòü»19. Âiäíî ñÿ ÷è çðà äó äî ãðó ïè ãðiõiâ, ïî â’ÿ çà íèõ iç ïî -
æàä ëè âiñòþ, àâ òîð òðàê òà òó íà ñàì ïå ðåä çâåð òàºòüñÿ äî Íî âî çà âiòíî¿ òðà äèöi¿:
ñàìå çà äëÿ íà æè âè Þäà çðà äèâ Õðèñ òà i âè êà çàâ éîãî âîºíà ÷àëü íè êàì. Âòiì,
íà öüî ìó êî ðå ëÿö iÿ ́ iç åëiâñüêî ãî â÷åí íÿ ïðî çðà äó iç õðèñ òè ÿ íñüêîþ äîã ìà òè -
êîþ ìàé æå çà âåð øóºòüñÿ. Ðåø òó ïî ñòó ëàòiâ àâ òîð âè âî äèâ õiáà iç ðå àëié ùî -
äåí íî ãî æèò òÿ òà ÷èí íî¿ ïðà âî âî¿ ñèñ òå ìè, ç ïðè ñêiïëè âiñòþ þðèñ òà îïè ñó þ -
÷è: êèì, çà ÿêèõ îá ñòà âèí, ÿêèì ñïî ñî áîì i ùîäî ÿêèõ îá’ºêòiâ ìîæå áóòè
ñêîºíî çëî ÷èí, êîò ðèé ïðè ñïîâiäi ñëiä êâ àëiôiêó âà òè ÿê «çðà äó».
Âî ÷å âèäü, ó ñïðîái äàòè ÷iòêi äåôiíiöi¿ ñà ìî ìó ïî íÿò òþ çðà äè òà ñïî ñî áàì
¿¿ â÷è íåí íÿ àðõiìàí äðèò Êèºâî-Ïå ÷å ðñüêî¿ ëàâ ðè ìiã âiäøòîâ õó âà òè ñÿ âiä ñó -
÷àñ íî¿ éîìó êà òî ëèöü êî¿ êà çó¿ ñòè êè, äàâ íüî ðè ìñüêî¿ ÷è ðàí íüî ìî äåð íî¿ çà -
õiäíîºâðî ïå éñüêî¿ ïî ëiòè êî-ïðà âî âî¿ òðà äèöi¿, àëå, âèäàºòüñÿ, ùî íà é áëèæ -
÷èì çðàç êîì, äî òîãî æ âiäî ìèì éîìó íå òiëüêè ç êíè æîê, à é ç ðå àëü íî ãî æèò -
òÿ, ñëó ãó âà ëà ñó äî âà ïðàê òè êà Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿, i, çîê ðå ìà, ²²² Ëè òî âñüêèé
Ñòà òóò (1588 ð.) (äàëi – ËÑ), ó ÿêî ìó áóëà ïðî ïè ñà íà êðèì iíàëü íà âiäïîâ i -
äàëüíiñòü çà «çðà äó Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿»20. Íà öå âêà çóº ÿê çáiã îêðå ìèõ ïóíêòiâ
òðàê òà òó òà ËÑ, òàê i âiäñóòíiñòü ó òðàê òàòi òèõ ìî ìåíòiâ, ÿêi íå ïðî ïè ñàíi ó
Ñòà òóòi, àëå, âè õî äÿ ÷è ç ¥içå ëå âèõ ìiðêó âàíü ïðî ãðiõ íå äîò ðè ìàí íÿ âiðíîñòi,
ìîã ëè á òðàê òó âà òè ñÿ ÿê çðà äà. Éäåòü ñÿ, çîê ðå ìà, ïðî òàêi ÿâè ùà, ÿê çìiíà
âiðîñ ïîâ iäàí íÿ, ïîä ðóæ íÿ íå âiðíiñòü, âòå ÷à iç ïîëÿ áîþ òîùî, ÿêi â òðàê òàòi
Óÿâëåííÿ ïðî «çðàäó» ó òðàêòàòi ²íîêåíòiÿ ¥içåëÿ 261
ìiíàì «ëåñòü» òà «ïðåä à ò åëüñòâî» âè êî ðèñ òî âóº Ðî ìàí Êè ñåëü îâ ó ïå ðå êëàäi òðàê òà òó
«Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó» ñó ÷àñ íîþ óêð à¿íñüêîþ ìî âîþ. Ïðè íà ãiäíî âèñ ëîâ ëþþ âäÿ÷íiñòü
ï. Ðî ìà íó Êè ñåëü î âó çà íàä à íó ìåíi ìîæ ëèâiñòü îçíà éî ìè òè ñÿ ç iùå íå îïó á ëi êî âà íèì ðó -
êî ïè ñîì ïå ðå êëà äó.
19 Ãiçåëü ². Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó… Ñ. ÑÊÔ-ÑËÇ. Êëà ñèô iêàö iÿ ãðiõiâ ó òðàê òàòi âiäáó âàºòüñÿ
çà ïðè íöè ïîì, áëèçü êèì äî òî ãî ÷àñ íèõ êà òî ëèöü êèõ òðàê òàòiâ (ïiäðó÷ íèêiâ) ç ìî ðàëü íî¿
òå î ëîãi¿. Íà âiäìiíó âiä òî ãî ÷àñ íèõ Íî ìî êà íîíiâ, äå ïîä à âàâ ñÿ ïðî ñòî ïå ðå ëiê ñåìè ñìåð -
òíèõ ãðiõiâ (íàïð. Íî ìî êà íîí. Ëüâiâ, äðóê. Àðñåíiÿ Æåë iáî ðñüêî ãî, 1646. Ñ. 6) ÷è òðàê òà òó
Éî à íèê iÿ Ãà ëÿ òî âñüêî ãî «Ãð›õè ðîç ìà èò ¿è», äå âîíè îïè ñàíi äóæå êî ðîò êî (äèâ. Éî à íèê iÿ
Ãà ëÿ òî âñüêî ãî «Ãð›õè ðîç ìà èò ¿è» / Éî à íèêié Ãà ëÿ òî âñüêèé. Êëþ÷ ðî çóìií íÿ / Ïiäãîò. äî
âèä. ². ×åï iãà. Ê., 1985. Ñ. 375–376.), ¥içåëü äຠøè ðî êå ïî ÿñ íåí íÿ ðiçíèõ àñ ïåêòiâ ñêîºííÿ
êîæ íî ãî ãðiõà, âèä iëÿ þ ÷è ¿õ «ïëî äè» òà ñïî ñî áè, ÿêè ìè ãðiõ ìîæ íà çäiéñíè òè. Äå ò àëüíiøå
ïðî öå äèâ: Ñóì öîâ Í. Ô. Ê èñ òî ðèè þæíî-ðóñ ñêîé ëè òå ðà òó ðû XVII âåêà. …; Äîâ ãà Ë.
Ñîö iàëü íà óòîï iÿ ²íî êåí òiÿ ¥içå ëÿ. / Óêðà¿ íà XVII ñò.: ñóñïiëüñòâî, ôiëî ñîô iÿ, êóëü òó ðà.
Ñ. 227–266.
20 Óðøó ëà Àâãóñòèíÿê ó çãà äàíié âèùå ñòàòòi ïîäຠàíàëiç àíà ëîãié òà ðîçáiæíîñ òåé ìiæ ïî -
ëiòè êî-ïðà âî âîþ ñèñ òå ìîþ Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿ òà çà õiäíîºâðî ïå éñüêèõ äåð æàâ XVII ñò., âêà -
çó þ ÷è, çîê ðå ìà, íà ïî áó òó âàí íÿ â îáîõ âè ïàä êàõ ïî íÿò òÿ çðà äè âèê ëþ÷ íî ó êîí òåêñòi ïî -
ëiòè÷ íèõ ïðàê òèê, à òà êîæ íà àíàõ ðî íi÷íó äëÿ ªâðî ïè XVII ñò. íå ðî çäiëåíiñòü ó ñâiäî -
ìîñòi ði÷ïîñ ïî ëè òñüêî¿ øëÿõ òè òà êèõ ïî íÿòü ÿê «çðà äà ìàºñòà òó» òà «çðà äà Ðå÷i
Ïîñ ïî ëè òî¿», ùî âiäáè ëî ñÿ i ó ËÑ.
îïè ñàíi ÿê ãðiõè «ïðî òè âiðíîñòi ïðè ñëó øà þ ùåé», àëå íå êâ àëiôiêî âàíi ÿê
çðà äà.
Çãiäíî ç òðàê òà òîì «Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó», çðàä íèöüêi â÷èí êè ìî æóòü
áóòè ñêîºíi ñòî ñîâ íî òðüîõ îá’ºêòiâ: êîí êðåò íî ãî iíäèâ iäà («î ñà ìûõú ëè öàõú
÷(î)ëîâ›êîâú»), ðó õî ìî ãî òà íå ðó õî ìî ãî ìàé íà («î èì›í¿ÿõú äâè æè ìûõú» é
«î èì›í¿ÿõú ëå æà ùèõú»); ïîòàºìíî¿ iíôîð ìàöi¿ («î òà è íñòâàõú âúâ›ðåí -
íûõ»).  îñòàí íüî ìó âè ïàä êó çðà äîþ áóäå íå òiëüêè îïðè ÿâ ëåí íÿ òàºìíèöi,
äîâ iðå íî¿ iíøîþ îñî áîþ, àëå é ñïðî áà ïiäñòó ïîì ÷è îá ìà íîì îò ðè ìà òè çà -
êðè òó iíôîð ìàö iþ (íà ïðèê ëàä, ÷å ðåç âiäêðè âàí íÿ òà ÷è òàí íÿ ÷ó æèõ ëèñòiâ).
* * *
Ùîäî êîí êðåò íî ãî iíäèâ iäà, òî, çãiäíî ç òðàê òà òîì ¥içå ëÿ, àêò çðà äè
çäiéñíþºòüñÿ ó òîìó âè ïàä êó, êîëè õòîñü ÷å ðåç íå ïî ìiðíå ïðàã íåí íÿ äî íà æè -
âè áóäü-ÿêèì ÷è íîì (òîá òî ñëî âà ìè àáî äiÿ ìè) âèäຠêî ãîñü iç ëþ äåé,
«Î(ò)êðû âàÿ îáðà(ç) êú íà âå äåí ¿þ ºìó òùå òû èëè îá è äû» (ÿê Þäà çðà äèâ
÷å ðåç ñðiáëî ëþ áñòâî Õðèñ òà, à Äàë iäà Ñàì ñî íà)21. Çãiäíî ç ËÑ çðàä íè êîì º
îñî áà, êîò ðà ïiäòðè ìóº âiäíî ñè íè ç âî ðî æè ìè äåð æà âà ìè ÷è iíî çåì íè ìè
ìîæ íîâ ëàä öÿ ìè ç ìå òîþ íà íå ñåí íÿ øêî äè Ðå÷i Ïîñ ïî ëèòié àáî ¿¿ âî ëî äà ðþ22.
ßê áà ÷è ìî, â îáîõ òåê ñòàõ íå âêà çóºòüñÿ, õòî ìîæå áóòè ñóá’ºêòîì òà êî ãî ãà -
íåá íî ãî â÷èí êó, òîá òî ðiâåíü ìî ðàëü íî¿ (ÿê i êðèì iíàëü íî¿) âiäïîâ iäàëüíiñòi
çà çðà äó íå çà ëå æèòü âiä ñî öiàëü íî ãî ñòà òó ñó òîãî, õòî ¿¿ çäiéñíèâ àáî ìàâ íà -
ìið çäiéñíè òè23. À îò ùîäî îá’ºêòà çðà äè, òî òðàê òó âàí íÿ, ïîä à íå áî ãîñ ëî âîì,
çíà÷ íî ïî âíiøå, íiæ òå, ùî âè ïè ñà íå þðèñ òîì, îñêiëüêè ó ïåð øî ìó âiäñóòíi
áóäü-ÿêi âêà çiâêè íà ñî öiàëü íèé ñòàí ÷è âiðîñ ïîâ iäàí íÿ îñî áè, ÿêó íå ìîæ íà
çðàä æó âà òè (òîá òî çðàä æó âà òè íå ìîæ íà íiêî ãî), à â äðó ãî ìó çà áî ðî íà ñòî -
ñóºòüñÿ òiëüêè îñî áè ïðà âè òå ëÿ àáî äåð æà âè. Íàéáiëüø «ñòà íî âî çà àí ãà æî âà -
íè ìè», àëå é íà é áiëüø âiäïî âiäíè ìè ñî öiàëüíié äîê òðèíi Ïðà âîñ ëàâ íî¿ Öåð -
êâè24 º ïî ãëÿ äè íà ñóòíiñòü çðà äè, âèê ëà äåíi ó òðàê òàòi Éî à íèê iÿ Ãà ëÿ òî âñüêî -
ãî «Ãð›õè ðîç ìà èò ¿è». Òóò ïî íÿò òÿ «çðà äà» ç’ÿâ ëÿºòüñÿ òiëüêè ðàç ó ïiäðîçäiëi
«Ãð›õè ìåí øûõú ëþ äåé ïðî òèâú ïðå ëî æî íûõú» i ìຠ÷iòêî îêðåñ ëå íå ñî -
öiàëü íå çà áàð âëåí íÿ, òîá òî ñòî ñóºòüñÿ îá îâ’ÿç êó ïiääàíèõ îñiá äîò ðè ìó âà òè -
262 Ëàðèñà Äîâãà
21 Ãiçåëü ². Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó… Ñ. ÑËS.
22 «Õòî áû òåæ ç íå ïðè ÿ òåëü ìè íà øè ìè ïî ðî çó ìåíüå ìåë, ëèñ òû äî íèõ àáî ïî ñëû ðà äå ÷è
ïðî òèâ íàì, ãîñ ïî äà ðó è ðå÷è ïî ñïî ëè òîé àáî îñòå ðå ãà þ ÷è ñëàë, òûì íå ïðè ÿ òå ëåì ÿêóþ
ïî ìî÷ äà âàë» – Ñòà òóò Âÿë iêà ãà êíÿñ òâà Ëiòî¢ñêà ãà 1588. Òýê ñòû. Äà âåäíiê. Êà ìåí òà ðûi.
Ìiíñüê, 1989. Ñ. 80–81. Ïðî êëà ñèô iêàö iþ çðàä íèöü êèõ â÷èíêiâ ó ËÑ òðüîõ ðå äàêöié äèâ.:
Ìà ëè íîâñêié ². Ó÷åí iå î ïðå ñòóï ëåí iè ïî Ëè òîâ ñêî ìó Ñòà òó òó. Êè¿â, 1894. Ñ. 62–66.
23 Öiêà âî, ùî â ïóíêòi, ÿêèé ñòî ñóºòüñÿ çðà äè, i ïðàâ íèê, i áî ãîñ ëîâ ââà æà þòü çëî ÷èí íè ìè íå
òiëüêè âè êî íàíi äi¿, àëå é òâåð äèé íà ìið ¿õ çäiéñíè òè, õî÷à â áà ãàòü îõ iíøèõ âè ïàä êàõ
¥içåëü çà ñòåð iãàº, ùî äóì êè ïðî ìîæ ëèâiñòü ïå ðå ñòó ïó (ñïî êó ñà ãðiõà) iùå íå êîí ÷å º
ãðiõîì, i çä åáiëüøî ãî íå º ãðiõîì ñìåð òíèì.
24 Äèâ.: John Meyendorff. Teologia bizantyjska. Historia i doktryna / T³um. Jerzy Prokopiuk.
Warszawa, 1984. S. 271–276.
ñÿ âiðíîñòi ñâî¿ì âî ëî äà ðÿì òà ïiäêî ðÿ òè ñÿ ¿ì, îñêiëüêè âñÿ êà âëà äà, ÿêà iñíóº,
äàíà âiä Áîãà25. Ïðî ãðiõè ÷è îá îâ’ÿç êè «âëà äè» ùîäî ïiääà íèõ ó Ãà ëÿ òî â -
ñüêî ãî âçà ãàëi íå çãà äóºòüñÿ26. Ó òðàê òàòi «Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó» òà êîæ
iäåòü ñÿ ïðî îá îâ’ÿç êè ïiäëåã ëèõ ùîäî ãîñ ïî äàðiâ, àëå íà çìiíó ðè ãî ðèç ìó Ãà -
ëÿ òî âñüêî ãî òóò ïðè õî äèòü óâàæ íå ñòàâ ëåí íÿ äî ðå àëü íèõ æèòòºâèõ ñè òó àöié
òà óñâiäîì ëåí íÿ ãiäíîñòi áóäü-ÿêî¿ ëþ äè íè. Âè ìî ãà «âiðíîñòi» ÷å ëÿäi ùîäî
ñâî¿õ ãîñ ïî äàðiâ íå º áå çó ìîâ íîþ: âîíè ìà þòü ïðà âî íå âè êî íó âà òè íà êàçiâ,
ÿêè ìè ãîñ ïî äàði ñïî íó êà þòü ¿õ äî ãðiõà (òîá òî, ìà þòü ïðà âî îöiíþ âà òè (!)
ìî ðàëü íó çíà ÷èìiñòü íà êàçiâ ãîñ ïî äà ðÿ, ÷îãî íiÿê íå ìiã äî ïóñ òè òè Ãà ëÿ òî â -
ñüêèé). Çðà äîþ æ ùîäî ãîñ ïî äàðiâ º íå áóí òè, à íà ìà ãàí íÿ îøó êà òè ¿õ, äà þ ÷è
íå ùèði ïî ðà äè àáî âèê ðè âà þ ÷è ñòî ðîííiì îñî áàì òå, ùî äiºòüñÿ â ¿õíüî ìó
äîìi27. «Âëà äà» æ â î÷àõ àð õè ìàí äðè òà Êèºâî-Ïå ÷å ðñüêî¿ ëàâ ðè íå íàä iëå íà
ïðà âîì íà áå çó ìîâ íó ïðà âî òó òà íå âèííiñòü i ïî âèí íà ïiäïî ðÿä êî âó âà òè ñÿ
ïðè é íÿ òèì ó ñî öióìi ìî ðàëü íèì i ïðà âî âèì íîð ìàì.
* * *
Ùî ñòî ñóºòüñÿ íå ðó õî ìî ãî ìàé íà, òî òëó ìà ÷åí íÿ â òåêñòi ²íî êåí òiÿ ¥içå ëÿ i
ËÑ çáiãà þòü ñÿ ìàé æå äîñëiâíî, îñêiëüêè i òàì, i òàì ìîâà éäå íå ïðî ïðè âàò -
íèé iíòå ðåñ (ïðè ïóñ òè ìî, ïî ãðà áó âàí íÿ ÷è çà õîï ëåí íÿ ñà äè áè), à ïðî îá’ºêòè,
âiä çáå ðå æåí íÿ ÿêèõ çà ëå æèòü ñóñïiëüíå áëà ãî (òîá òî çà õîï ëåí íÿ ìiñòà, ôîð -
òåöi òîùî). Äëÿ ïî ðiâíÿí íÿ íà âå äó öè òà òè:
Ìèð ç Áîãîì ÷îëîâiêó ²²² Ëèòîâñüêèé Ñòàòóò
Âàæêèì ñìåðòíèì ãðiõîì º çðàäà «î èì› í¿ -
ÿõú ëåæàùèõú, ÿêî ºãäà êòî èçúÿâëÿåòú
âðàãó ïóòü êú âçÿò¿þ êîåãî ãðàäà èëè
ïîëêà»28
Ñòðàòîþ êàðàºòüñÿ òîé, «õòî áû òåæ çàìîê íàø
íåïðèÿòåëþ çäðàäîþ ïîäàë, …õòî áû òåæ ëþäè
íåïðèÿòåëüñêèå â ïàíüñòâî íàøî Âåëèêîå êíÿç -
ñòâî Ëèòîâñêîå çäðàäëèâå ïðè âåë…»29
óçåëü äîá ðå ðî çóìiâ âàãó âiäïîâ iäàëü íîñòi çà çðàä íèöüêi â÷èí êè òà êî ãî
´àòóí êó, òîìó â öüî ìó âè ïàä êó çâåð íóâ óâà ãó íà òå, ùî ñìåð òåëü íî ãðiøàòü íå
òiëüêè ðå àëüíi çëî ÷èíöi, àëå é òi, õòî iç æà äî áè íà æè âè íà ìà ãàºòüñÿ çâè íó âà -
òè òè íå âèí íèõ ëþ äåé ó ñêîºííi òà êî ãî ãðiõà: «ïî ðè öà þ ùå èõ àêè áû áèëè
Óÿâëåííÿ ïðî «çðàäó» ó òðàêòàòi ²íîêåíòiÿ ¥içåëÿ 263
25 Ãðiõîì º «ïðî òèâú ö(à)ðÿ, êí(ÿ)çÿ, ãåò ìà íà, âîºâîäè, ïðî òèâú ïàíà ÿêî ãî-êîë âåêú, ïðî -
òèâú ìàãiñòðà òó àëáî óðÿ äó, áóí òè, íà ìî âà è çäðà äà… áî ïðî òèâ ëÿé ñÿ âëàñ òè, áî æ ¿þ
ïî âåë›í¿þ ïðî òèâ ëÿ åòú ñÿ» – ²îà íèêié Ãà ëÿ òî âñüêèé. Ãð›õè ðîç ìà èò ¿è / ²îà íèêié Ãà ëÿ òî -
âñüêèé. Êëþ÷ ðî çóìi ííÿ / Ïiäãîò. äî âèä. ². ×åï iãà. Ê., 1985. Ñ. 380–381.
26 Ó ðîçäiëi «Ãð›õè ïðå ëî æî íûõú ëþ äåé ä(ó)õîâ íûõú è ñâ›öê¿õú» ºäè íèì îá îâ’ÿç êîì çâåð -
õíèêiâ ùîäî ïiääà íèõ íà çâà íî ïiêëó âàí íÿ ïðî ïî áîæ íå i ìèð íå æèò òÿ îñòàííiõ. – Òàì
ñàìî. Ñ. 381.
27 «Ã(îñïî)äè íîì çë› ñîâ›òóþò, ëàñ êàí ¿åì èõú ïðå ëùà þòú. ªæå â äîìó ãîñ ïî äè íà ä›åòú -
ñÿ â òàéí› ÷óæ äûìú î(ò)êðû âà þòú è ïðåä à þò» – Ãiçåëü ². Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó… Ñ. V.
28 Òàì ñàìî. Ñ. ÑËS.
29 Ñòà òóò Âÿë iêà ãà êíÿñ òâà Ëiòî¢ñêà ãà 1588. Ñ. 80–81.
ïðåä à òå ëÿ ìè Î(òå)÷å(ñò)âà, ïð¿ÿ þ ùè ìè âðà ãîìú, è ñàìè âðà ãà ìè, äà áû èõ
÷ðå(ç) òà êî âîå îêëå âå òàí ¿å è(ç) èì›í¿é ñî âëåê ëè, èëè òàêî íà íèõú çà ÷òî
î(ò)ìñòè ëè ñÿ»30. Äî ðå÷i, ËÑ ïå ðå äáà ÷àâ ñìåð òíó êàðó ÿê äëÿ òèõ, õòî, çíà þ -
÷è ïðî çðàä íèöü êó çìî âó31, â÷àñ íî íå ïî âiäî ìèâ ïðî öå âiäïî âiäíî ãî óðÿä íè -
êà, òàê i äëÿ òèõ, õòî, îñêàð æèâ øè iíøó îñî áó ó çðàä íèöòâi, íå çìiã öüî ãî äî -
âåñ òè32. Äî «çðàä íèöü êèõ» äié, òîá òî òà êèõ, ùî ìî æóòü çà øêî äè òè ñïiëüíî ìó
áëà ãó Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿, ó ËÑ âiäíå ñå íî ôàëü øó âàí íÿ ìî íåò òà òîðãiâëþ
çáðîºþ, ìå òà ëå âè ìè âè ðî áà ìè, âiéñüêî âèì ñïî ðÿä æåí íÿì òîùî, îñîá ëè âî
êîëè éäåòü ñÿ ïðî âè âå çåí íÿ öèõ òî âàðiâ äî íå ïðè ÿ ò åëüñüêèõ çå ìåëü33. Ó òðàê -
òàòi öi â÷èí êè íå íà çè âà þòü ñÿ çðàä íèöü êè ìè, àëå âiäíî ñÿòü ñÿ äî ÷èñ ëà ñìåð -
òíèõ ãðiõiâ, õà ðàê òåð íèõ äëÿ êó ïåö òâà34.
Çðà äó, ÿêà â òðàê òàòi íà çè âàºòüñÿ «î èì›í¿ÿõú äâè æè ìûõú», òîá òî êîëè
õòîñü «ñî êðî âåí íûè ÷¿è ï›íÿçè, èëè èíûÿ âåùè, ïî êà çó åòú õèù íè êîìú»35,
ïðî ñòiøå ìîæ íà íà çâà òè ñïiâó ÷àñ òþ ó êðàäiæöi. Âëàñ íå i ¥içåëü, ñõî æå, ðî ç -
öiíþ âàâ ¿¿ ñàìå òàê, îñêiëüêè âêà çàâ, ùî öåé ãðiõ, ÿê i çë îäiéñòâî, «îá îâÿ çó åòú
äî âîç âðà ùåí ¿ÿ». Ó ËÑ öi â÷èí êè (êîëè âîíè íå ñòî ñó âà ëè ñÿ êî ðî ëÿ) òà êîæ êâà -
ëiôiêóþòüñÿ íå ÿê çðà äà, à ÿê êðà äiæêà àáî ðîçáié.
* * *
Îñòàííiì îá’ºêòîì çðàä íèöü êèõ äié, âêà çà íèì ó òðàê òàòi «Ìèð ç Áî ãîì ÷î -
ëîâ iêó», º ÷óæi òàºìíèöi, ÿêi âèê ðè âà þòü ñÿ íà øêî äó ëþ äèíi àáî äåð æàâi36.
Òàêi â÷èí êè òÿã íóòü çà ñî áîþ ÿê ìà òåð iàëüíi çáèò êè, òàê i âòðà òó ÷åñòi (äîá ðî¿
ñëà âè) ñêðèâ äæå íî¿ îñî áè, ÿêà â òî ãî ÷àñ íî ìó óêð à¿íñüêî ìó ñî öióìi öiíó âà ëà -
ñÿ ïîä å êó äè âèùå, àíiæ æèò òÿ37. Çà ñïîñ òå ðå æåí íÿ ìè Àäàìà Ëiòè íñüêî ãî, ó
êàð íî ìó ïðàâi Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿ òà êîæ iñíó âà ëà âiäïîâ iäàëüíiñòü çà âèê ðèò òÿ
äåð æàâ íî¿ òàºìíèöi («çðà äó òàºìíèöi ðàä ñå íà òó»), ùî ðîç ãëÿ äà ëà ñÿ ÿê ïî -
264 Ëàðèñà Äîâãà
30 Ãiçåëü ². Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó… Ñ. Vª².
31 Çãiäíî ç ËÑ íà âiòü ñèíè, ÿêi çíà ëè ïðî òå, ùî áàòü êî ãîòóº «çðà äó» i íå äî íåñ ëè íà íüî ãî,
ïiäëÿ ãà ëè ñìåðòíié êàði. Äèâ.: Ñòà òóò Âÿë iêà ãà êíÿñ òâà Ëiòî¢ñêà ãà 1588. Ñ. 82–83.
32 «À åñ òëè áû õòî êîãî îá ìî âèë â òîì ó÷èí êó, à çâëà ùà ãäå áû íà åãî ìå íèë, æå íàì, ãîñ ïî -
äà ðó, íà çäî ðîâüå ñòî ÿë àáî ðå÷ ïî ñïî ëè òóþ çäðà äè òè è êó óïàä êó ïðè âåñ òè õî òåë, à íà òî
ñÿ ãî òî âàë è óñà æàë, à òà êî âèé ïî âå äà÷… åñ òëè áû òà êèì ÿâ íûì ñâå äåö òâîì íå äî âåë, ñàì
îò ñó æåíü åì ïî ÷ñòè âîñ òè è ãîð ëîì ìà åòü áûòè êà ðàí». Äèâ.: Ñòà òóò Âÿë iêà ãà êíÿñ òâà
Ëiòî¢ñêà ãà 1588. Ñ. 82.
33 Äèâ.: Ìà ëè íîâñêié ². Ó÷åí iå î ïðå ñòóï ëåí iè ïî Ëè òîâ ñêî ìó Ñòà òó òó. Ñ. 65–66.
34 «Àùå ï›íÿçè… çëûÿ ïðè âî çè ëè», «Àùå âðà ãîìú Êð(åñ)òà Ñ(âÿ)ò(î)ãî, èëè ºðå òè êîìú êó -
ëè, ïðà õè, ñòð›ëáó, áðî íè, è ïðî ÷àÿ âúî ðó æåí ¿ÿ âî èí ñêàÿ îòàé ïîä âî çè ëè, ïðî äà þ ùå íà
áðàíü ïðî òè âó Ïðà âîñ ëàâ íûõú». Ãiçåëü ². Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó. Ñ. VÊ.
35 Òàì ñàìî. Ñ. ÑËS.
36 «Î òà è íñòâàõú âúâ›ðåí íûõ, ºãäà êòî èç ÿâ ëÿ åòú ÷¿þ òàé íó íà åãî ïî âðåæ äåí¿º». – Òàì
ñàìî.
37 Ïðî öå äå òàëü íî äèâ.: ßêî âåí êî Í. Ì. Ïðî äâà ìåí òàëüíi ñòå ðå î òè ïè óêð à¿íñüêî¿ øëÿõ òè:
«÷î ëîâiê äîá ðèé» i «÷î ëîâiê çëèé» // Ïà ðà ëåëü íèé ñâiò. Äîñëiäæåí íÿ ç iñòîði¿ óÿâ ëåíü òà
iäåé â Óêðà¿íi XVI–XVII ñò. Êè¿â, Êðè òè êà, 2002. Ñ. 106–147.
ëiòè÷ íèé çëî ÷èí38. Ñêî ðèñ òàâ øèñü íîð ìà ìè ïî ëiòè÷ íî ãî ïðà âà, ²íî êåíòié
¥içåëü ïî øè ðþº ¿õ íà æèò òÿ óñiõ âåðñòâ òî ãî ÷àñ íî ãî ñóñïiëüñòâà. Îïèñ
â÷èíêiâ, ÿêi ìîæ íà íà çâà òè çðà äîþ äîâ iðå íî¿ òàºìíèöi, çíà õî äè ìî ó ïå ðå ëiêó
ãðiõiâ, ïðè òà ìàí íèõ îêðå ìèì êà òå ãîð iÿì íà ñå ëåí íÿ39: ñâÿ ùå íè êàì (ïî ðó øåí -
íÿ òàºìíèöi ñïîâiäi), àä âî êà òàì (ðîç ãî ëî øåí íÿ â ñóäi êî íôiä åíöiéíî¿ iíôîð -
ìàöi¿, îò ðè ìà íî¿ âiä ïiäçà õèñ íî ãî), ñóä äÿì (âè ïè òó âàí íÿ âiäî ìîñ òåé ïðî
òðåòiõ îñiá, ÿêi íå ìà þòü âiäíî øåí íÿ äî ñó äî âî ãî ïðî öå ñó), ñâiäêàì (ÿêi ðîç -
ãî ëî øó þòü â ñóäi iíôîð ìàö iþ, êîò ðó îò ðè ìà ëè âiä ëþ äè íè, ùî ïî òðå áó âà ëà
äî ïî ìî ãè àáî ïî ðà äè), ëiêà ðÿì (ðîç ãî ëî øåí íÿ iíôîð ìàöi¿ ïðî òàºìíó õâî ðî -
áó ñâî ãî ïàöiºíòà), äiòÿì ÷è áàòü êàì (êîëè òi ðîç ïîâ iäà þòü ñòî ðîííiì îñî áàì
ïðî òàºìíi íå äîë iêè ñâî¿õ ðî äè÷iâ) òîùî.
Ùîï ðàâ äà, çðà äà ÷ó æî¿ òàºìíèöi íå çà âæäè ââà æà ëà ñÿ ãðiõîì, à ìîã ëà âè ÿ -
âè òè ñÿ i çà ñëó ãîþ, êîëè éøëî ñÿ ïðî ðîç ãî ëî øåí íÿ âî ðî æèõ íà ìiðiâ îñî áè, ùî
çáè ðà ëà ñÿ íå ïðà âåä íî íà íåñ òè âå ëè êó øêî äó «äîá ðó îá ùå ìó ìíî ãèìú».
Ñïðà âåä ëèâiñòü âè ìà ãຠòàêó òàºìíè öþ «èç ÿ âè òè íà îõðà íåí ¿å íå ïî âèí -
íûõú»40. Çãiäíî ç ËÑ âèê ðèò òÿ çðàä íèöü êî¿ çìî âè, ïiäãî òîâ êè çà êî ëîòiâ òîùî
ââà æà ëî ñÿ ïðÿ ìèì îá îâ’ÿç êîì êîæ íî ãî ìåø êàí öÿ Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿, íà âiòü
ÿêùî éøëî ñÿ ïðî çðàä íèöüêi íà ìiðè íà é áëèæ ÷èõ ðî äè÷iâ – ñèíà ÷è áàòü êà41.
Äî çðà äè ²íî êåíòié ¥içåëü âiäíî ñèòü i ïî ðó øåí íÿ êî íôiä åíöiéíîñòi êî ðåñ -
ïîí äåíöi¿. Îñîá ëè âî âàæ êèì (ñìåð òíèì) áóäå öåé ãðiõ ó âè ïàä êó, ÿêùî ëèñò
íà ïè ñà íî «î âåùè âå ëè êîé». Àëå i òóò àâ òîð òðàê òà òó çíà õî äèòü âè íÿò êè,
âî ÷å âèäü çà ïî çè ÷åíi ç ïî âñÿê äåí íèõ ïðàê òèê. Ïðî ÷è òàí íÿ ÷ó æèõ ëèñòiâ íå
êâ à ëiôiêóºòüñÿ ÿê ãðiõ çðà äè, ÿêùî: ëèñ òà âiäêðè âຠòîé, õòî º «ñòà ðiéøèé»
íàä òèì, äî êîãî ïè ñà íî; êîëè öå ðî áèòü áëèçü êèé äðóã, ÿêèé ìຠíà öå ïðà âî;
êîëè öå ðî áèòü ëþ äè íà, ÿêà òî÷ íî çíàº, ùî ó ëèñòi âìiùå íî íà êëåï ÷è iíôîð -
ìàö iþ, ÿêà ìîæå çà øêî äè òè ñàìå öié îñîái.
Íà öüî ìó â òðàê òàòi «Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó» âè ÷åð ïóºòüñÿ õà ðàê òå ðèñ òè êà
çðà äè ÿê îñîá ëè âî ãî ãðiõà, ùî º îäíèì iç ïëîäiâ çà æåð ëè âîñòi. ßê áà ÷è ìî, þðè -
äè÷ íèé ïiäõiä, îá ðà íèé àâ òî ðîì öüî ãî òâî ðó äëÿ àíàë içó ãðiõà ÿê çëî ÷è íó,
ñêîºíîãî ïðî òè Áîãà, ñïðà âåä ëè âîñòi, ïðè ðîä íî ãî ïðà âà òà ñïiëüíî ãî áëà ãà,
ïðè çâiâ äî òîãî, ùî «çðà äà» ðîç êðè òà íå ñòiëüêè êðiçü ïðè çìó ìî ðàëü íî¿ îöiíêè
â÷èí êó, ñêiëüêè ç òî÷ êè çîðó íå áåç ïå êè, ÿêó âîíà ìîæå ñòà íî âè òè äëÿ ïî ëiòè÷ -
íî¿ ñò àáiëüíîñòi ÷è çëà ãî äè â îêðå ìî ìó ñî öióìi, à òðà äè öiéíèé äëÿ ïðà âîñ ëàâ -
íî¿ åòè êè ðè ãî ðèçì ùîäî îöiíêè ëþ äñüêèõ â÷èíêiâ çà ìiíå íî íà ñïðî áó óçãî äè -
òè ñòðîãi ìî ðàëüíi ïðè ïè ñè Öåð êâè ç óìî âà ìè ðå àëü íî ãî çåì íî ãî æèò òÿ ìè ðÿí.
Óÿâëåííÿ ïðî «çðàäó» ó òðàêòàòi ²íîêåíòiÿ ¥içåëÿ 265
38 Lityñski A. Zbrodnia zdrady kraju… S. 71.
39 ¥içåëü ². «Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó». Ñ. VÀ²–Vò. Äå òàëü íî ïðî öå äèâ.: Äîâ ãà Ë. Ñîö iàëü íà
óòîï iÿ ²íî êåí òiÿ ¥içå ëÿ.
40 ¥içåëü ². «Ìèð ç Áî ãîì ÷î ëîâ iêó». Ñ. ÑËS.
41 Äèâ.: Ìà ëè íîâñêié ². Ó÷åí iå î ïðå ñòóï ëåí iè ïî Ëè òîâ ñêî ìó Ñòà òó òó. Ñ. 65–66.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-104049 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 1995-0322 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T13:30:13Z |
| publishDate | 2006 |
| publisher | Інституту історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Довга, Л. 2016-06-30T10:35:14Z 2016-06-30T10:35:14Z 2006 Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" / Л. Довга // Соціум. Альманах соціальної історії. — 2006. — Вип. 6. — С. 257-265. — Бібліогр.: 41 назв. — укр. 1995-0322 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/104049 The author focuses on views of I. Gizel about «treason» in the context of traditions of Christian divinity. It is mentioned that every sin was treated by Gizel under this concept because ability to the sin was violation of loyalty to God and his commandments. However, the author believes that in more narrow definition of concept «treason» Gizel pushed off from realities of daily occurrence, in particular, from judicial practice of the Polish-Lithuanian Commonwealth. Legal approach, selected by him for the analysis of sin as a crime accomplished against God, justice, absolute law, and common blessing, resulted in that «treason» is exposed not so much through the prism of moral estimation of act, as from the point of view of a danger which it can represent for political stability or consent in given community. Righorism traditional for Orthodox ethics in relation to estimation of human acts is transferable on an attempt to co-ordinate strict moral principles of the Church with the terms of the real earthly life of laymen. uk Інституту історії України НАН України Соціум. Альманах соціальної історії Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" «Betrayal» in the Compendium by I. Gizel «Piece with God to Man» Article published earlier |
| spellingShingle | Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" Довга, Л. |
| title | Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" |
| title_alt | «Betrayal» in the Compendium by I. Gizel «Piece with God to Man» |
| title_full | Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" |
| title_fullStr | Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" |
| title_full_unstemmed | Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" |
| title_short | Уявлення про "зраду" у трактаті Іннокентія Гізеля "Мир з Богом чоловіку" |
| title_sort | уявлення про "зраду" у трактаті іннокентія гізеля "мир з богом чоловіку" |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/104049 |
| work_keys_str_mv | AT dovgal uâvlennâprozraduutraktatíínnokentíâgízelâmirzbogomčolovíku AT dovgal betrayalinthecompendiumbyigizelpiecewithgodtoman |