Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных

Проведены оценка загрязнения вод украинского участка Дуная по европейским индексам, сравнение полученных результатов между собой, а также с результатами экологической оценки качества поверхностных вод. Проведено оцінку забруднення вод української ділянки р. Дунай за відомими європейським індексами,...

Ausführliche Beschreibung

Gespeichert in:

Bibliographische Detailangaben
Veröffentlicht in:	Гидробиологический журнал
Datum:	2012
Hauptverfasser:	Ляшенко, А.В., Зорина-Сахарова, Е.Е.
Format:	Artikel
Sprache:	Russian
Veröffentlicht:	Інститут гідробіології НАН України 2012
Schlagworte:	Санитарная гидробиология
Online Zugang:	https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/105190
Tags:	Tag hinzufügen Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
Назва журналу:	Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
Zitieren:	Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных / А.В. Ляшенко, Е.Е. Зорина-Сахарова // Гидробиологический журнал. — 2012. — Т. 48, № 4. — С. 45-66. — Бібліогр.: 50 назв. — рос.

Institution

Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine

id	nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-105190
record_format	dspace
spelling	Ляшенко, А.В. Зорина-Сахарова, Е.Е. 2016-08-08T18:58:44Z 2016-08-08T18:58:44Z 2012 Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных / А.В. Ляшенко, Е.Е. Зорина-Сахарова // Гидробиологический журнал. — 2012. — Т. 48, № 4. — С. 45-66. — Бібліогр.: 50 назв. — рос. 0375-8990 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/105190 [(504.4.054:592)](282.243.7) Проведены оценка загрязнения вод украинского участка Дуная по европейским индексам, сравнение полученных результатов между собой, а также с результатами экологической оценки качества поверхностных вод. Проведено оцінку забруднення вод української ділянки р. Дунай за відомими європейським індексами, проведено порівняння їхніх результатів між собою, а також з результатами національної методики екологічної оцінки якості поверхневих вод. The assessment of pollution of Ukrainian part of Danube River according to known European indexes and the comparison of theirs results and results of national method of ecological assessment of water quality have been carried. ru Інститут гідробіології НАН України Гидробиологический журнал Санитарная гидробиология Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных Article published earlier
institution	Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
collection	DSpace DC
title	Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных
spellingShingle	Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных Ляшенко, А.В. Зорина-Сахарова, Е.Е. Санитарная гидробиология
title_short	Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных
title_full	Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных
title_fullStr	Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных
title_full_unstemmed	Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных
title_sort	биоиндикация качества вод килийской дельты дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных
author	Ляшенко, А.В. Зорина-Сахарова, Е.Е.
author_facet	Ляшенко, А.В. Зорина-Сахарова, Е.Е.
topic	Санитарная гидробиология
topic_facet	Санитарная гидробиология
publishDate	2012
language	Russian
container_title	Гидробиологический журнал
publisher	Інститут гідробіології НАН України
format	Article
description	Проведены оценка загрязнения вод украинского участка Дуная по европейским индексам, сравнение полученных результатов между собой, а также с результатами экологической оценки качества поверхностных вод. Проведено оцінку забруднення вод української ділянки р. Дунай за відомими європейським індексами, проведено порівняння їхніх результатів між собою, а також з результатами національної методики екологічної оцінки якості поверхневих вод. The assessment of pollution of Ukrainian part of Danube River according to known European indexes and the comparison of theirs results and results of national method of ecological assessment of water quality have been carried.
issn	0375-8990
url	https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/105190
citation_txt	Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных / А.В. Ляшенко, Е.Е. Зорина-Сахарова // Гидробиологический журнал. — 2012. — Т. 48, № 4. — С. 45-66. — Бібліогр.: 50 назв. — рос.
work_keys_str_mv	AT lâšenkoav bioindikaciâkačestvavodkiliiskoidelʹtydunaâpoorganizmammakrofaunyvodnyhbespozvonočnyh AT zorinasaharovaee bioindikaciâkačestvavodkiliiskoidelʹtydunaâpoorganizmammakrofaunyvodnyhbespozvonočnyh
first_indexed	2025-11-25T22:33:17Z
last_indexed	2025-11-25T22:33:17Z
_version_	1850566610528501760
fulltext	ÓÄÊ [(504.4.054:592)](282.243.7) À. Â. Ëÿøåíêî, Å. Å. Çîðèíà-Ñàõàðîâà ÁÈÎÈÍÄÈÊÀÖÈß ÊÀ×ÅÑÒÂÀ ÂÎÄ ÊÈËÈÉÑÊÎÉ ÄÅËÜÒÛ ÄÓÍÀß ÏÎ ÎÐÃÀÍÈÇÌÀÌ ÌÀÊÐÎÔÀÓÍÛ ÂÎÄÍÛÕ ÁÅÑÏÎÇÂÎÍÎ×ÍÛÕ Ïðîâåäåíû îöåíêà çàãðÿçíåíèÿ âîä óêðàèíñêîãî ó÷àñòêà Äóíàÿ ïî åâðîïåé- ñêèì èíäåêñàì, ñðàâíåíèå ïîëó÷åííûõ ðåçóëüòàòîâ ìåæäó ñîáîé, à òàêæå ñ ðåçó- ëüòàòàìè ýêîëîãè÷åñêîé îöåíêè êà÷åñòâà ïîâåðõíîñòíûõ âîä. Êëþ÷åâûå ñëîâà: áèîèíäèêàöèÿ, òðîôî-ñàïðîáèîëîãè÷åñêèå ïîêàçàòåëè, äåëüòà Äóíàÿ. Áèîèíäèêàöèÿ — îöåíêà êà÷åñòâà ïðèðîäíîé ñðåäû ïî ñîñòîÿíèþ áèî- òè÷åñêèõ ãðóïïèðîâîê — îñíîâàíà íà íàáëþäåíèÿõ çà ñîñòàâîì è ÷èñëåííî- ñòüþ îðãàíèçìîâ-èíäèêàòîðîâ. Ñîñòîÿíèå áèîòû îïðåäåëÿåòñÿ ñîñòîÿíèåì îêðóæàþùåé ñðåäû, îíà àäåêâàòíî ðåàãèðóåò íà âîçäåéñòâèÿ ëþáîãî ïðîèñ- õîæäåíèÿ, íåçàâèñèìî îò èõ õàðàêòåðà. Áèîèíäèêàöèÿ ïîêàçûâàåò èíòåãðà- ëüíîå ñîñòîÿíèå âîäíîãî îáúåêòà, ðåàêöèþ áèîòû íà êîìïëåêñíîå äåéñòâèå ìíîãèõ ñîñòàâëÿþùèõ, íå ðàñêðûâàÿ, îäíàêî, êîíêðåòíûõ ôàêòîðîâ âîçäåé- ñòâèÿ è èõ çíà÷èìîñòè. Ïîñëå ïðèíÿòèÿ Âîäíîé ðàìî÷íîé äèðåêòèâû ÅÑ 60/2000, îïðåäåëèâøåé ïðèîðèòåòíîñòü áèîòè÷åñêîé ñîñòàâëÿþùåé â âî- äíîì ìåíåäæìåíòå [3], áèîèíäèêàöèè êà÷åñòâà âîä è ñîñòîÿíèÿ âîäíûõ ýêî- ñèñòåì ïðèäàåòñÿ âñ¸ áîëüøåå çíà÷åíèå. Ñåãîäíÿ ïðåäëîæåíî äîñòàòî÷íî áîëüøîå êîëè÷åñòâî ïîäõîäîâ è ìåòî- äîâ áèîèíäèêàöèè [2, 13, 14, 24, 35, 43], îäíàêî ðåøèòü, êàêèì èç íèõ îòäàòü ïðåäïî÷òåíèå â òîì èëè èíîì ñëó÷àå äîñòàòî÷íî ñëîæíî. Ïðîâåäÿ àíàëèç ñóùåñòâóþùèõ ïîäõîäîâ, Â. Ê. Øèòèêîâ ñ ñîàâòîðàìè, ïðèøåë ê âûâîäó, ÷òî «â ìèðîâîé ïðàêòèêå îòñóòñòâóåò ñêîëüêî-íèáóäü ôîðìàëèçîâàííàÿ êëàññèôèêàöèÿ èíäåêñîâ è êðèòåðèåâ, ðåêîìåíäóåìûõ äëÿ ðåøåíèÿ êîíêðåòíûõ çàäà÷ ãèäðîáèîëîãè÷åñêîãî ìîíèòîðèíãà» [13, ñòð. 151], «îáùåïðèíÿòûõ, òî÷íûõ è àäåêâàòíûõ ìåòîäèê ãèäðîáèîëîãè÷åñêîé îöåíêè êà÷åñòâà âîäû, ïðèìåíèìûõ íà ïðàêòèêå, íå ñóùåñòâóåò äî íàñòîÿ- ùåãî âðåìåíè» [13, ñòð. 153]. Ê òîìó æå ìíîãèå, â òîì ÷èñëå è èçâåñòíûå, ïîêàçàòåëè èìåþò ðàçëè÷- íûå ìîäèôèêàöèè, íàïðèìåð Biological Monitoring Working Party Index (BMWP), êîòîðûé ÿâëÿåòñÿ áàçîâûì äëÿ îöåíêè êà÷åñòâà òåêó÷èõ âîä Âåëè- ÑÀÍÈÒÀÐÍÀß ÃÈÄÐÎÁÈÎËÎÃÈß © Ëÿøåíêî À. Â., Çîðèíà-Ñàõàðîâà Å. Å., 2012 ISSN 0375-8990 Ãèäðîáèîë. æóðí. — 2012. — Ò. 48, ¹ 4 45 êîáðèòàíèè [48], áûë ìîäèôèöèðîâàí äëÿ èñïîëüçîâàíèÿ âî ìíîãèõ åâðî- ïåéñêèõ ñòðàíàõ [28, 41]. Òàêèå òðàíñôîðìàöèè ïðèâîäÿò ê òîìó, ÷òî ðàçíûå èññëåäîâàòåëè ïîä íàçâàíèåì îäíîãî èíäåêñà ìîãóò ðàññ÷èòûâàòü îòëè÷íûå ïîêàçàòåëè. Äîïîëíèòåëüíûå òðóäíîñòè âçàèìîïîíèìàíèÿ ñîçäàþò íåòî÷íî- ñòè ïåðåâîäà è òîëêîâàíèÿ îðèãèíàëüíûõ ìåòîäèê, ðàçëè÷èÿ â êëàññèôèêà- öèÿõ, íàçâàíèÿõ êëàññîâ è êàòåãîðèé êà÷åñòâà è ò.ï. Çíà÷èòåëüíûì øàãîì â óíèôèêàöèè ïîäõîäîâ îöåíêè ñîñòîÿíèÿ âîäíûõ îáúåêòîâ ñòàëà ÂÐÄ [3], ãäå â åâðîïåéñêîì ìàñøòàáå áûëà ïðåäïðèíÿòà ïîïûòêà ñîçäàíèÿ åäèíîãî ôîð- ìàòà ïðåäñòàâëåíèÿ ðåçóëüòàòîâ èññëåäîâàíèé (â òîì ÷èñëå è áèîèíäèêà- öèè) ñ ïÿòüþ êëàññàìè êà÷åñòâà ýêîëîãè÷åñêîãî ñîñòîÿíèÿ: îòëè÷íîå, õîðî- øåå, ïîñðåäñòâåííîå, ïëîõîå è î÷åíü ïëîõîå. Äëÿ Äóíàÿ òàêàÿ ãðàäàöèÿ ïî ðåçóëüòàòàì ìåæäóíàðîäíîãî îáñëåäîâàíèÿ (JDS-2) ïðåäëîæåíà äëÿ ñàïðî- áèîëîãè÷åñêîãî èíäåêñà Çåëèíêè — Ìàðâàíà, ðàññ÷èòàííîãî ïî ñîñòàâó ìàêðîçîîáåíòîñà [40]. Èñïîëüçîâàíèå äðóãèõ áèîòè÷åñêèõ èíäåêñîâ, íà íàø âçãëÿä, òðåáóåò îáñóæäåíèÿ è óíèôèêàöèè; ñðàâíèòü, íàñêîëüêî ýôôåêòèâ- íî «ðàáîòàþò» áèîòè÷åñêèå èíäåêñû íà êðóïíîé åâðîïåéñêîé ðåêå áûëî îä- íîé èç çàäà÷ íàñòîÿùåãî èññëåäîâàíèÿ. Öåëüþ íàñòîÿùåé ðàáîòû áûëà áèîèíäèêàöèÿ çàãðÿçíåíèÿ âîä óêðàèí- ñêîãî ó÷àñòêà Äóíàÿ ïî èçâåñòíûì åâðîïåéñêèì èíäåêñàì, ñðàâíåíèå ïîëó- ÷åííûõ ðåçóëüòàòîâ ìåæäó ñîáîé, à òàêæå ñ ðåçóëüòàòàìè ýêîëîãè÷åñêîé îöåíêè êà÷åñòâà ïîâåðõíîñòíûõ âîä [16], óòâåðæäåííîé êàê ìåæâåäîìñò- âåííûé ðóêîâîäÿùèé äîêóìåíò ïðè âûïîëíåíèè ãèäðîýêîëîãè÷åñêîé îöåí- êè ñîñòîÿíèÿ êîíòèíåíòàëüíûõ ïîâåðõíîñòíûõ âîä â Óêðàèíå. Ìàòåðèàë è ìåòîäèêà èññëåäîâàíèé. Ìàòåðèàëîì äëÿ àíàëèçà ïîñëóæè- ëè ïîñåçîííûå ñáîðû ìàêðîôàóíû âîäíûõ áåñïîçâîíî÷íûõ — áèîòè÷åñêî- ãî (ýêîëîãè÷åñêîãî) êîìïëåêñà, âêëþ÷àþùåãî îðãàíèçìû çîîáåíòîñà (æè- âîòíûõ, æèâóùèõ â òîëùå ãðóíòà), ýïèôàóíû òâåðäûõ ñóáñòðàòîâ (æèâîò- íûõ, îáèòàþùèõ íà ñóáñòðàòàõ, ïðèïîäíÿòûõ íàä äîííûìè îòëîæåíèÿìè) è ôèòîôèëüíîé ôàóíû (æèâîòíûõ, îáèòàþùèõ â çàðîñëÿõ âûñøèõ âîäíûõ ðàñòåíèé). Òàêîå ðàçäåëåíèå ìàêðîôàóíû ïðèíÿòî â Óêðàèíå [21], õîòÿ â òî æå âðåìÿ âñå ýòè áèîòè÷åñêèå ãðóïïèðîâêè îáúåäèíÿþò â åäèíûé êîìïëåêñ ïîä îáùèì ïîíÿòèåì ìàêðîçîîáåíòîñ [8—10]. Èñïîëüçîâàíèå òåðìèíà «ìàê- ðîôàóíà» ïîçâîëÿåò èçáåæàòü ïóòàíèöû, êîãäà öåëîå è åãî ÷àñòü èìåþò îäíî è òî æå íàçâàíèå. Ïðîáû â âîäíûõ îáúåêòàõ äåëüòû Êèëèéñêîãî ðóêàâà Äóíàÿ ñîáðàíû â 2006, 2007 è 2010 ãã. ïî ñòàíäàðòíûì ãèäðîáèîëîãè÷åñêèì ìåòîäèêàì [12, 15]. Â âîäîòîêàõ (ðóêàâàõ Î÷àêîâñêèé, Áûñòðûé, Âîñòî÷íûé) ïðîáû îòáèðàëè íà ó÷àñòêàõ èñòîê è óñòüå, â âîäîåìàõ (çàëèâû Äåëþêîâ êóò, Ïîòàïîâ êóò, Áûñò- ðûé êóò è îçåðî Àíàíüêèí êóò) — ïî òðàíñåêòàì (áåðåã, ñåðåäèíà, áåðåã), ïîëó÷åííóþ èíôîðìàöèþ îáîáùàëè äëÿ âîäíîãî îáúåêòà â öåëîì. Ìàòåðèàë îòáèðàëè èç ìàêñèìàëüíîãî ÷èñëà èìåþùèõñÿ áèîòîïîâ â ñîîòâåòñòâèè ñ åâðîïåéñêèìè ñòàíäàðòàìè îòáîðà ïðîá äëÿ áèîèíäèêàöèè [32]. Ðàñ÷åòû ñàïðîáíîñòè ïðîâåäåíû ïî ìåòîäó Ïàíòëå — Áóêê [45] â ìîäè- ôèêàöèè Äçþáàí — Êóçíåöîâîé [7], ñ èñïîëüçîâàíèåì àáñîëþòíûõ çíà÷å- íèé ÷èñëåííîñòåé èíäèêàòîðíûõ âèäîâ. Ñðåäíèé èíäåêñ ñàïðîáíîñòè ðàñ- ñ÷èòàí êàê ñðåäíåàðèôìåòè÷åñêîå ìåæäó èíäåêñàìè ñàïðîáíîñòè ïî ìàê- 46 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ ðîçîîáåíòîñó1, ôèòîôèëüíîé ôàóíå, ýïèôàóíå1, çîîïëàíêòîíó1 è ôèòîïëàí- êòîíó1 â ñîîòâåòñòâèè ñ ðåêîìåíäàöèÿìè, ïðèâåäåííûìè â ìåòîäè÷åñêèõ ðóêîâîäñòâàõ [1, 26]. Àâòîðàìè èñïîëüçîâàíû òðè ïîäõîäà ê îöåíêå çàãðÿçíåíèÿ âîä è ñîñòîÿ- íèÿ âîäíûõ ýêîñèñòåì: áèîèíäèêàöèÿ ñàïðîáíîñòè ïî èíäèêàòîðíûì âèäàì, áèîèíäèêàöèÿ çàãðÿçíåíèÿ, îñíîâàííàÿ íà èñ÷åçíîâåíèè èíäèêàòîðíûõ ãðóïï áåñïîçâîíî÷íûõ ïî ìåðå óâåëè÷åíèÿ çàãðÿçíåíèÿ, è êîìïëåêñíàÿ îöåíêà êà÷åñòâà âîä ïî òðîôî-ñàïðîáèîëîãè÷åñêèì ïîêàçàòåëÿì (ÒÑÏ) [16]. Áèîèíäèêàöèÿ çàãðÿçíåíèÿ áûëà ïðîâåäåíà íà îñíîâàíèè ñåçîííûõ ñïè- ñêîâ âèäîâ, ñîñòàâëåííûõ êàê äëÿ îòäåëüíûõ áèîòè÷åñêèõ ãðóïïèðîâîê, òàê è îáîáùåííûõ äëÿ âñåé ìàêðîôàóíû áåñïîçâîíî÷íûõ. Ðåêîìåíäàöèÿ ðàñ÷å- òà èíòåãðàëüíûõ áèîòè÷åñêèõ èíäåêñîâ ïî îáîáùåííûì ñïèñêàì âèäîâ ñëå- äóåò èç ðàáîòû Ô. Âóäèâèññà [4]. Èíäåêñ Âóäèâèññà, èëè èíäåêñ ðåêè Òðåíò (ÒÂ²) [4, 47], ÿâëÿåòñÿ ñåãîäíÿ îäíèì èç íàèáîëåå èçâåñòíûõ è øèðîêî èñïîëüçóåòñÿ â Åâðîïå, Ðîññèè è äðóãèõ ñòðàíàõ [14]. Åãî ïðèíöèï ïîëîæåí â îñíîâó öåëîãî ñåìåéñòâà ïîäîá- íûõ èíäåêñîâ, ïðîøåäøèõ ìîäèôèêàöèè è àäàïòàöèè, ñâÿçàííûå ñî ñïåöè- ôèêîé íàëè÷èÿ èíäèêàòîðíûõ ãðóïï â ðàçíûõ ðåãèîíàõ è âîäíûõ áàññåéíàõ [35, 36, 43]. Ìû òàêæå âíåñëè íåêîòîðûå èçìåíåíèÿ â ðàáî÷èå òàáëèöû ðàñ- ÷åòà èíäåêñà (òàáë. 1 è 2). Íåîáõîäèìîñòü ìîäèôèêàöèè îïðåäåëèòåëüíîé òàáëèöû Ô. Âóäèâèññà, å¸ ðóññêîÿçû÷íîé âåðñèè, ïðèâåäåííîé â «Òðóäàõ ñîâåòñêî-àíãëèéñêîãî ñåìèíàðà» [4], êîòîðûé ïðîøåë íà áàçå Âàëäàéñêîé íàó÷íî-èññëåäîâàòåëüñêîé ãèäðîëîãè÷åñêîé ëàáîðàòîðèè â 1976 ã., â ïåðâóþ î÷åðåäü îáóñëîâëåíà ïîãðåøíîñòÿìè ïåðåâîäà. Â îðèãèíàëüíîé àíãëèéñêîé âåðñèè [47] àâòîð ïèøåò íå «âñå èçâåñòíûå âèäû…», à «êàæäûé èçâåñòíûé âèä…(each known species of …)» (òàáë. 1). Òàêàÿ íåòî÷íîñòü íà ïðàêòèêå ïðè- âîäèò ê òîìó, ÷òî âñå çàðåãèñòðèðîâàííûå âèäû â ðàñ÷åòàõ ó÷èòûâàþò êàê îäíó ãðóïïó, à ïî àâòîðñêîé ìåòîäèêå íåîáõîäèìî ó÷èòûâàòü ñòîëüêî ãðóïï, ñêîëüêî âèäîâ âñòðå÷åíî. Ïðàâèëüíîñòü íàøåãî òîëêîâàíèÿ ïîäòâåðæäàåòñÿ è ïðèìåðàìè ðàñ÷åòîâ, ïðèâåäåííûìè â ðàáîòå [4]. Êðîìå òîãî, ìû ïðåäëàãàåì íå îïðåäåëÿòü ëè÷èíîê êîìàðîâ-çâîíöîâ ð. Chironomus äî âèäà, â ñâÿçè ñ òåì, ÷òî â ñîâðåìåííîé ñèñòåìàòèêå ê ýòîìó ðîäó îòíîñÿò íåñêîëüêî ñîòåí âèäîâ, îäíàêî íå ñóùåñòâóåò îáùåïðèíÿòîãî êëþ÷à èäåíòèôèêàöèè ëè÷èíîê, â áîëüøèíñòâå ñëó÷àåâ îïðåäåëåíèå äî âèäà íåâîçìîæíî áåç àíàëèçà êàðèîòèïà [20]. Â îòäåëüíóþ ãðóïïó ìû âûäå- ëÿåì íå ëè÷èíîê ìóõ, à âñåõ Diptera, ïðàâèëüíîñòü òàêîãî ïîäõîäà âûòåêàåò èç ïðèìåðîâ ðàñ÷åòà èíäåêñà, ïðèâåäåííûõ â ðàáîòå [4]. Äàëåå, ñ îäíîé ñòîðîíû, àâòîð ðàçäåëÿë ÷åðâåé íà Ànnelida è îòäåëüíî ðîä Nais, à ñ äðóãîé, â ïðèìåðàõ ðàñ÷åòîâ îí ïðèâîäèò è ñåìåéñòâî — Tubifi- cidae. Ïîýòîìó ìû ñ÷èòàåì öåëåñîîáðàçíûì èñïîëüçîâàòü â êà÷åñòâå èíäè- êàòîðíûõ ãðóïï îòäåëüíûå ñåìåéñòâà ìàëîùåòèíêîâûõ ÷åðâåé (Tubificidae, Naididae, Enchitraeidae, Lumbriculidae è äð.). 47 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 1 Ìàòåðèàëû ïðåäîñòàâëåíû Ë. Â. Ãóëåéêîâîé, Î. Â. Ìàíòóðîâîé, Þ. Î. Ñàíæàêîì è Â. Â. Ìàêîâñêèì, êîòîðûì àâòîðû âûðàæàþò ñâîþ èñêðåííþþ áëàãîäàðíîñòü. 48 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 1. Ïåðå÷åíü èíäèêàòîðíûõ ãðóïï äëÿ ðàñ÷åòà ÒÂ² Èíäèêàòîðíûå ãðóïïû ìàêðîáåñïîçâîíî÷íûõ (öèò. ïî [4]) Èíäèêàòîðíûå ãðóïïû ìàêðîáåñïîçâîíî÷íûõ äëÿ íèçîâüåâ ð. Äóíàé 1. Âñå èçâåñòíûå âèäû ïëîñêèõ ÷åð- âåé (Plathelminthes) Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ ïëî- ñêèõ ÷åðâåé (Plathelminthes) 2. ×åðâè (Annelida) (èñêëþ÷àÿ ð. Nais) Êàæäîå èç èçâåñòíûõ ñåìåéñòâ ìàëîùåòèíêîâûõ ÷åðâåé (Oligo- chaeta) 3. Ðîä Nais (÷åðâè) 4. Âñå èçâåñòíûå âèäû ïèÿâîê (Hi- rudinea) Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ ïèÿ- âîê (Hirudinea) 5. Âñå èçâåñòíûå âèäû óëèòîê (Mol- lusca); Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ ìîë- ëþñêîâ (Gastropoda + Bivalvia) 6. Âñå èçâåñòíûå âèäû ðàêîîáðàç- íûõ (êðåâåòêè) Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ ðà- êîîáðàçíûõ (Crustacea) 7. Âñå èçâåñòíûå âèäû âåñíÿíîê (Plecoptera) Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ ëè- ÷èíîê âåñíÿíîê (Plecoptera) 8. Âñå èçâåñòíûå âèäû ïîäåíîê (Ephemeroptera) èñêëþ÷àÿ Baetis rhodani Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ ëè- ÷èíîê ïîäåíîê (Ephemeroptera) çà èñêëþ÷åíèåì Baetis rhodani 9. Ïîäåíêà Baetis rhodani Ëè÷èíêè ïîäåíîê Baetis rhodani 10. Âñå ñåìåéñòâà ðó÷åéíèêîâ (Tri- choptera) Êàæäîå èç èçâåñòíûõ ñåìåéñòâ ëè÷èíîê ðó÷åéíèêîâ (Trichoptera) 11. Âñå âèäû ëè÷èíêè Megaloptera (âèñëîêðèëêè) Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ ëè- ÷èíîê âèñëîêðûëîê (Megaloptera) 12. Ñåìåéñòâî Chironomidae (ëè÷èí- êè êîìàðîâ-çâîíöîâ), êðîìå Chi- ronomus Ñh. thummi; Ëè÷èíêè êîìàðîâ-çâîíöîâ (Chiro- nomidae) çà èñêëþ÷åíèåì ð. Chi- ronomus 13. Ëè÷èíêè êîìàðîâ-äåðãóíîâ (Chi- ronomus Ñh. thummi) Ëè÷èíêè êîìàðîâ-çâîíöîâ ð. Chi- ronomus 14. Ñåìåéñòâî Simulidae (ëè÷èíêè ìîøåê) Ëè÷èíêè ìîøåê (Simulidae) 15. Âñå èçâåñòíûå âèäû äðóãèõ ëè÷è- íîê ìóõ Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ äâó- êðûëûõ Diptera (çà èñêëþ÷åíèåì Chironomidae è Simulidae) 16. Âñå èçâåñòíûå âèäû Coleoptera (æóêè è èõ ëè÷èíêè) Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ æó- êîâ (Coleoptera) 17. Âñå èçâåñòíûå âèäû âîäÿíûõ êëå- ùåé (Hydracarina) Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ âî- äíûõ êëåùåé (Acarina) 18. Âñå èçâåñòíûå âèäû (Hemiptera). Êàæäûé èç èçâåñòíûõ âèäîâ âî- äíûõ êëîïîâ (Heteroptera). Â ðàáî÷åé øêàëå è ïðèìåðàõ ðàñ÷åòîâ ÒÂ² ó Ô. Âóäèâèññà [4] â êà÷åñòâå èíäèêàòîðíîé ãðóïïû ïðèâåäåí ð. Gammarus, ïðåäñòàâèòåëè êîòîðîãî ïðàê- òè÷åñêè íå âñòðå÷àþòñÿ â ïðåñíûõ âîäàõ íèçîâèé Äóíàÿ, ãäå ïðåîáëàäàþò ïîíòî-êàñïèéñêèå áîêîïëàâû. Ïîýòîìó ìû ñ÷èòàåì öåëåñîîáðàçíûì â êà÷å- ñòâå èíäèêàòîðíûõ ãðóïï èñïîëüçîâàòü âèäû ñåìåéñòâà Gammaridae. Êðîìå ÒÂ², äëÿ áèîèíäèêàöèè çàãðÿçíåíèÿ íàìè âûáðàíû øèðîêî èçâå- ñòíûå è èñïîëüçóåìûå íà êðóïíûõ ðåêàõ ìèðà [5, 11, 35, 42, 44, 48, 49], â òîì ÷èñëå è íà ð. Äóíàé [29, 30, 40], èíäåêñû: Belgian Biotic Index (BBI) è Biologi- cal Monitoring Working Party Index (BMWP). Ðàñ÷åòû ÂÂ² è BMWP ïðîâåäå- íû ñ èñïîëüçîâàíèåì ïðîãðàììû ðàñ÷åòà áèîòè÷åñêèõ èíäåêñîâ ASTERICS 3.1.11 [32]. Ñîîòâåòñòâèå ÒÂ² çîíàì ñàïðîáíîñòè ïðèâåäåíî ïî [4], à ñîîòâåò- ñòâèå ÂÂ² è BMWP êëàññàì êà÷åñòâà âîä — ïî ñòàíäàðòàì, äåéñòâóþùèì â Áåëüãèè è Âåëèêîáðèòàíèè [31, 33] (òàáë. 3). Îöåíêà êà÷åñòâà âîä äåëüòû Äóíàÿ ïî òðîôî-ñàïðîáèîëîãè÷åñêèì ïîêà- çàòåëÿì (ÒÑÏ) âûïîëíåíà ñîãëàñíî [16]. Õèìè÷åñêèå è ãèäðîáèîëîãè÷åñêèå äàííûå ïîëó÷åíû â õîäå âûïîëíåíèÿ ñîâìåñòíîãî óêðàèíî-ðóìûíñêî-øâåé- öàðñêîãî ïðîåêòà «Ñðàâíèòåëüíàÿ îöåíêà âëèÿíèÿ ôàêòîðîâ ñðåäû íà âî- äíûå ýêîñèñòåìû äåëüòû Äóíàÿ (ðóìûíñêàÿ è óêðàèíñêàÿ ÷àñòè)» (2006—2008 ãã.), à òàêæå «Ã³äðîá³îëîã³÷íîãî ìîí³òîðèíãó ïð³ñíîâîäíèõ åêî- 49 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 2. Ðàáî÷àÿ øêàëà äëÿ îïðåäåëåíèÿ ÒÂ² â íèçîâüÿõ ð. Äóíàé Ãðóïïû îðãàíèçìîâ Âèäîâîå áîãàòñòâî Áèîòè÷åñêèé èíäåêñ ïðè îáùåì êîëè÷åñòâå èíäèêàòîðíûõ ãðóïï 0—1 2—5 6—10 11—15 > 15 Ëè÷èíêè Plecopte- ra Áîëüøå îäíîãî âèäà — 7 8 9 10 Òîëüêî îäèí âèä — 6 7 8 9 Ëè÷èíêè Epheme- roptera çà èñêëþ- ÷åíèåì Baetis rho- dani Áîëüøå îäíîãî âèäà — 6 7 8 9 Òîëüêî îäèí âèä — 5 6 7 8 Ëè÷èíêè Trichop- tera è/èëè Baetis rhodani Áîëüøå îäíîãî âèäà 5 6 7 8 Òîëüêî îäèí âèä 4 4 5 6 7 Gammaridae Âñå âûøåíàçâàííûå âèäû îòñóòñòâóþò 3 4 5 6 7 Asellus Âñå âûøåíàçâàííûå âèäû îòñóòñòâóþò 2 3 4 5 6 Tubificidae è/èëè Chironomus Âñå âûøåíàçâàííûå âèäû îòñóòñòâóþò 1 2 3 4 — Âèäû, íå÷óâñòâèòå- ëüíûå ê íåäîñòàò- êó êèñëîðîäà (íà- ïðèìåð, Eristalis) Âñå âûøåíàçâàííûå âèäû îòñóòñòâóþò 0 1 2 — ñèñòåì ïðè â³äíîâëåíí³ òà åêñïëóàòàö³¿ ñóäíîâîãî õîäó Äóíàé — ×îðíå ìîðå» (2005—2010 ãã.). Ìû èñïîëüçîâàëè òàêæå íàçâàíèÿ êëàññîâ (ïÿòü) è êàòåãîðèé (ñåìü) êà- ÷åñòâà âîä ïî ñàïðîáíîñòè, òðîôíîñòè è ïî ñîñòîÿíèþ â ñîîòâåòñòâèè ñ èç- âåñòíûìè íàöèîíàëüíûìè ìåòîäè÷åñêèìè ðóêîâîäñòâàìè [15—18]. Ðåçóëüòàòû èññëåäîâàíèé Ðåçóëüòàòû ðàñ÷åòà ñàïðîáíîñòè ïî èíäèêàòîðíûì âèäàì îòäåëüíûõ áèîòè÷åñêèõ ãðóïïèðîâîê ñóùåñòâåííî îòëè÷àþòñÿ äàæå äëÿ îäíîãî âîäíî- ãî îáúåêòà, íàïðèìåð, îò 1,3—1,7 (�-îëèãî— �� -ìåçîñàïðîáíûå) ïî çîîïëàíê- òîíó äî 3,1—3,7 ( �� -ìåçî—ïîëèñàïðîáíûå) ïî çîîáåíòîñó â çàëèâå Ïîòàïîâ êóò (ðèñóíîê). Êðîìå òîãî, ñóùåñòâåííûå îòëè÷èÿ, âïëîòü äî ñìåíû çîíû ñàïðîáíîñòè, îòìå÷åíû â ðåçóëüòàòàõ ðàñ÷åòîâ ïî îäíîé áèîòè÷åñêîé ãðóï- ïèðîâêå â òå÷åíèå îäíîãî âåãåòàöèîííîãî ñåçîíà. Âìåñòå ñ òåì çîîïëàíêòîí ïðàêòè÷åñêè âñåãäà ïîêàçûâàåò ìåíüøóþ ñàïðîáíîñòü, ÷åì ìàêðîôàóíà, à íà ìàêñèìàëüíîå çàãðÿçíåíèå óêàçûâàåò ìàêðîçîîáåíòîñ. Íàèáîëåå ñòàáè- ëüíûå ðåçóëüòàòû ïîëó÷åíû ïî ðàñ÷åòàì óñðåäíåííîãî èíäåêñà ñàïðîáíîñòè 2,1—2,5 ( �� -ìåçîñàïðîáíàÿ çîíà) äëÿ ðóêàâîâ è 2,3—2,7 ( �� — �� -ìåçîñàïðîá- íàÿ çîíà) äëÿ çàëèâîâ, ÷òî ñîîòâåòñòâóåò òðåòüåìó êëàññó (åâòðîôíûå, çà- ãðÿçíåííûå âîäû) ñîãëàñíî êëàññèôèêàöèè [16]. Áèîèíäèêàöèÿ çàãðÿçíåíèÿ âîä ïîêàçàëà, ÷òî ðåçóëüòàòû, ïîëó÷åííûå ïî îòäåëüíûì áèîòè÷åñêèì ãðóïïèðîâêàì, âàðüèðîâàëè äàæå ñèëüíåå, ÷åì çíà- ÷åíèÿ ñàïðîáíîñòè (òàáë. 4). Â ïåðâóþ î÷åðåäü òàêàÿ êàðòèíà ñâÿçàíà ñ ñå- çîííûìè èçìåíåíèÿìè â ñîñòàâå ìàêðîôàóíû áåñïîçâîíî÷íûõ, ïðèâîäÿùè- ìè ê çàíèæåíèþ ðåçóëüòàòîâ â îïðåäåëåííûå ïåðèîäû èññëåäîâàíèé âñëåä- ñòâèå îòñóòñòâèÿ íåêîòîðûõ ãðóïï ãèäðîáèîíòîâ (íàïðèìåð, âûëåòà àìôè- áèîíòíûõ íàñåêîìûõ, èëè ñëàáîãî ðàçâèòèÿ ôèòîôèëüíîé ôàóíû â âåñåí- íèé ïåðèîä). Ðåêîìåíäàöèè, êàê è êîãäà ïðàâèëüíî èñïîëüçîâàòü ðàçëè÷íûå èíäåêñû, ïðèâîäÿòñÿ êàê â àâòîðñêèõ èçäàíèÿõ, òàê è â ðàçëè÷íûõ ìåòîäè÷åñêèõ ðó- êîâîäñòâàõ (íàïðèìåð, [32]), íî, ê ñîæàëåíèþ, íà ïðàêòèêå ê íèì ïðèñëóøè- 50 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 3. Êëàññèôèêàöèÿ ðåçóëüòàòîâ ðàñ÷åòîâ áèîòè÷åñêèõ èíäåêñîâ ÒÂ² ÂÂ², áàëëû BMWP, áàëëû ÂÂ² è BMWP, êëàññû êà÷åñòâà âîä áàëëû çîíû ñàïðîáíîñòè 0—2 Ïîëèñàïðîáíàÿ 0—2 0—10 V — î÷åíü ãðÿçíûå 3—4 �-ìåçîñàïðîá- íàÿ 3—4 11—40 IV — ãðÿçíûå 5—6 �-ìåçîñàïðîáíàÿ 5—6 41—70 III — óìåðåííî çàãðÿçíåí- íûå 7—10 Îëèãîñàïðîáíàÿ 7—8 71—100 II — äîñòàòî÷íî ÷èñòûå 9—10 >100 I — ÷èñòûå (íåçàãðÿçíåííûå) âàþòñÿ íå âñåãäà. Ìàêñèìàëüíûå èçìåíåíèÿ çíà÷åíèé â îäíîì âîäíîì îáú- åêòå íà ïðîòÿæåíèè âåãåòàöèîííîãî ñåçîíà ïîêàçàë ÒÂ²: ïî ìàêðîçîîáåíòî- ñó â ïðåäåëàõ �-ìåçîñàïðîáíîé—ïîëèñàïðîáíîé çîí (ðóêàâà Î÷àêîâñêèé è Áûñòðûé, çàëèâû Áûñòðûé êóò è Ïîòàïîâ êóò), à ïî ôèòîôèëüíîé ôàóíå è ìàêðîôàóíå â öåëîì — îëèãî—�-ìåçîñàïðîáíîé çîí (ðóê. Áûñòðûé). Çíà÷å- íèÿ ÂÂI òàêæå ìîãëè ñóùåñòâåííî èçìåíÿòñÿ äàæå â ïðåäåëàõ îäíîãî âîäíî- ãî îáúåêòà: III—V êëàññ êà÷åñòâà âîä ïî ìàêðîçîîáåíòîñó (ðóê. Âîñòî÷íûé, çàë. Äåëþêîâ êóò) èëè II—IV êëàññ êà÷åñòâà âîä ïî ôèòîôèëüíîé ôàóíå è ìàêðîôàóíå â öåëîì (çàë. Áûñòðûé êóò). Äëÿ BMWP-èíäåêñà íàèáîëüøèé äèàïàçîí çíà÷åíèé çàôèêñèðîâàí â ðàñ÷åòàõ ïî ôèòîôèëüíûì ñîîáùåñòâàì è ïî ìàêðîôàóíå â öåëîì: III—V êëàññ êà÷åñòâà âîä (ðóê. Áûñòðûé). Ñòàáè- ëüíîñòüþ îòëè÷àëèñü ëèøü çíà÷åíèÿ ÒÂ² ïî ìàêðîçîîáåíòîñó â îç. Àíàíüêèí êóò, ãäå îíè âñåãäà ñîñòàâëÿëè 2 áàëëà — ïîëèñàïðîáíàÿ çîíà. Íåáîëüøèì áûë è ðàçáðîñ çíà÷åíèé BMWP-èíäåêñà ïî ìàêðîçîîáåíòîñó, äëÿ áîëüøèí- ñòâà âîäíûõ îáúåêòîâ îíè óêàçûâàëè íà «ãðÿçíûå âîäû». Èíäåêñû, ðàññ÷è- òàííûå ïî ñòðóêòóðå ýïèôàóíû, èçìåíÿëèñü â ïðåäåëàõ ëèáî îäíîé çîíû ñàïðîáíîñòè, ëèáî îäíîãî êëàññà êà÷åñòâà âîä. Â áîëüøèíñòâå ñëó÷àåâ íàèáîëåå çàãðÿçíåííûå âîäû ïîêàçûâàëè ðåçóëü- òàòû áèîèíäèêàöèè ïî ìàêðîçîîáåíòîñó, âûøå áûëè îöåíêè ïî îðãàíèçìàì ýïèôàóíû è ôèòîôèëüíîé ôàóíû, ìàêñèìàëüíûå çíà÷åíèÿ (íàèáîëåå ÷èñ- òûå âîäû) äàâàëà ìàêðîôàóíà â öåëîì. Ïîñëåäíåå ïîíÿòíî è ñëåäóåò èç ñóòè âûáðàííûõ èíäåêñîâ: ïðè ðàñ÷åòàõ îáîáùåííîãî èíäåêñà èíôîðìàöèÿ èí- òåãðèðóåòñÿ (äîáàâëÿåòñÿ), à íå óñðåäíÿåòñÿ, êàê ïðè ðàñ÷åòàõ ñàïðîáíîñòè, ïîýòîìó ðåçóëüòàòû áèîèíäèêàöèè ïî ìàêðîôàóíå â öåëîì íå ìîãóò áûòü 51 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ Áèîèíäèêàöèÿ ñàïðîáíîñòè: 1 — ôèòîïëàíêòîí; 2 — çîîïëàíêòîí; 3 — ýïèôàóíà; 4 — ôèòîôèëüíàÿ ôàóíà; 5 — ìàêðîçîîáåíòîñ; 6 — â ñðåäíåì; I — ðóê. Î÷àêîâñêèé; II — ðóê. Áûñòðûé; III — ðóê. Âîñ- òî÷íûé; IV — çàë. Äåëþêîâ êóò; V — çàë. Ïîòàïîâ êóò; VI — îç. Àíàíüêèí êóò; VII — çàë. Áûñòðûé êóò. 52 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 4 . Á è î è í ä è ê à ö è ÿ çà ã ð ÿ çí åí è ÿ Â î ä í û å î á ú å ê òû Ã î ä û T B I B B I B M W P 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 Ð ó ê . Î ÷ à ê î â - ñê è é 2 0 1 0 2 — 5 4 — 5 6 — 7 7 — 8 4 3 — 5 3 — 5 5 — 7 1 3 — 3 2 1 5 — 3 3 1 1 — 5 5 3 6 — 7 9 Ð ó ê . Á û ñò ð û é 2 0 0 6 2 — 5 � 4 — 8 4 — 8 4 — 5 � 5 4 — 6 7 — 1 6 � 3 — 6 0 9 — 6 3 2 0 0 7 5 — 6 � 5 — 7 6 — 8 5 — 6 � 4 — 7 6 — 9 1 6 — 2 6 � 1 5 — 4 8 2 6 — 5 7 2 0 1 0 2 — 5 4 — 5 5 — 8 7 — 9 4 — 5 4 4 — 5 6 — 7 6 — 1 5 2 7 — 2 9 2 2 — 2 8 3 6 — 5 7 Ð ó ê . Â î ñò î ÷ í û é 2 0 0 6 6 — 8 � 6 — 8 6 — 8 2 — 5 � 5 — 7 5 — 7 1 — 2 4 � 4 1 — 7 7 4 1 — 8 3 2 0 0 7 3 — 6 � 6 — 7 7 5 � 5 — 6 7 1 8 — 3 3 � 4 4 — 6 2 5 0 — 7 0 2 0 1 0 4 — 5 5 8 7 — 8 4 — 5 4 4 — 5 6 — 7 1 3 — 3 8 1 9 — 3 2 2 2 — 3 8 4 2 — 9 5 Ç à ë . Ä å ë þ ê î â ê ó ò 2 0 0 6 2 — 3 � 6 — 9 7 — 9 3 — 5 � 5 — 7 6 — 7 6 — 1 2 � 3 0 — 9 5 3 6 — 9 8 2 0 0 7 2 — 3 � 7 — 8 7 — 8 2 — 5 � 5 — 6 5 — 6 3 — 1 7 � 4 0 — 5 3 4 0 — 6 7 2 0 1 0 3 — 5 � 7 — 8 6 — 8 2 — 5 � 4 — 5 5 — 6 9 — 1 0 � 1 9 — 3 7 4 0 — 4 7 Ç à ë . Ï î òà ï î â ê ó ò 2 0 0 6 2 — 3 � 7 — 9 7 — 9 4 — 5 � 7 — 8 8 — 9 1 1 — 1 5 � 6 3 — 6 5 6 8 — 7 2 2 0 0 7 2 — 6 � 7 — 9 7 — 9 4 — 5 � 6 — 7 6 — 8 6 — 3 2 � 4 2 — 7 2 4 5 — 8 9 Î ç. À í à í üê è í ê ó ò 2 0 0 6 2 � 6 — 9 6 — 9 2 � 4 — 5 5 — 6 3 — 8 � 2 3 — 5 5 2 3 — 6 0 2 0 0 7 2 � 6 — 7 6 — 7 2 — 3 � 5 5 — 6 3 — 6 � 2 5 — 3 6 2 5 — 3 3 2 0 1 0 2 5 — 6 5 — 7 7 — 9 2 — 3 3 — 4 2 — 4 4 — 6 3 — 6 3 — 1 5 7 — 1 0 1 0 — 4 3 Ç à ë . Á û ñò ð û é ê ó ò 2 0 1 0 2 — 5 4 4 — 6 6 — 8 2 — 3 3 4 4 — 7 1 8 — 6 1 9 — 1 5 1 — 1 7 1 5 — 5 0 Ï ð è ì å ÷ à í è å . 1 — ì à ê ð î çî î á å í òî ñ; 2 — ýï è ô à ó í à òâ å ð ä û õ ñó á ñò ð à òî â ; 3 — ô è òî ô è ë üí à ÿ ô à ó í à : 4 — ì à ê ð î ô à ó í à â î á ù å ì ; � — î ö å í ê à í å ï ð î â î ä è - ë à ñü . ìåíüøèìè, ÷åì çíà÷åíèÿ, ðàññ÷èòàííûå ïî ñîñòàâëÿþùèì åå áèîòè÷åñêèì ãðóïïèðîâêàì. Ìû èñõîäèì èç òîãî, ÷òî ìàêðîáåñïîçâîíî÷íûå, èìåþùèå äîñòàòî÷íî äëèòåëüíûå æèçíåííûå öèêëû, ïîêàçûâàþò ñîñòîÿíèÿ âîäíîãî îáúåêòà çà äîñòàòî÷íî ïðîäîëæèòåëüíûé ïåðèîä âðåìåíè, êàê ñóììàðíûé îòêëèê íà ñîñòîÿíèå ýêîñèñòåìû. Íà íàø âçãëÿä, íàèáîëåå îáúåêòèâíî îòðà- æàþò ñîñòîÿíèå âîäíîãî îáúåêòà ìàêñèìàëüíûå çíà÷åíèÿ èíäåêñîâ, ïîëó- ÷åííûå íà ïðîòÿæåíèè âåãåòàöèîííîãî ñåçîíà, êîãäà íèâåëèðóþòñÿ ñåçîí- íûå èçìåíåíèÿ â ñîñòàâå êîìïëåêñîâ ìàêðîáåñïîçâîíî÷íûõ, àãðåãèðîâàí- íîñòü ïîñåëåíèé, ïîãðåøíîñòè ïðè îòáîðå ïðîá è ò. ï. Ïî íàøèì ðåçóëüòà- òàì, âîäû äåëüòû Äóíàÿ — ýòî ïðåèìóùåñòâåííî âîäû ²²—²²² êëàññîâ êà÷åñò- âà. Îöåíêà êà÷åñòâà âîä ïî òðîôî-ñàïðîáèîëîãè÷åñêèì ïîêàçàòåëÿì ïðîâå- äåíà ñ èñïîëüçîâàíèåì 15 (èç 18 ïðåäëàãàåìûõ â ìåòîäèêå [16]) ïîêàçàòåëåé, òðè èç íèõ (êîëè÷åñòâî âçâåøåííûõ âåùåñòâ, ÁÏÊ5è ÷èñëåííîñòü áàêòå- ðèîïëàíêòîíà) ïðè àíàëèçå íåêîòîðûõ âîäíûõ îáúåêòîâ íå èçìåðÿëèñü (òàáë. 5). Äèàïàçîíû çíà÷åíèé ïðàêòè÷åñêè âñåõ ïîêàçàòåëåé õàðàêòåðèçîâàëèñü çíà÷èòåëüíîé âàðèàáåëüíîñòüþ, ÷òî ñâÿçàíî ñ ñåçîííûìè è ãîäîâûìè ðàçëè- ÷èÿìè ãèäðîëîãè÷åñêîãî ðåæèìà Äóíàÿ. Øèðîêèé äèàïàçîí ïîêàçàòåëåé, íàïðèìåð, êîíöåíòðàöèé àçîòèñòûõ ñîåäèíåíèé, êèñëîðîäà, ôîñôîðà è äð., îòìå÷åí è ïðåäûäóùèìè èññëåäîâàíèÿìè [6], âàðèàáåëüíîñòü çíà÷åíèé ñâÿ- çûâàþò ñ æèçíåäåÿòåëüíîñòüþ ãèäðîáèîíòîâ, ïîñòóïëåíèåì çàãðÿçíåíèé ñ âûøåëåæàùèõ ó÷àñòêîâ è íàñåëåííûõ ïóíêòîâ, îäíàêî, ÷åòêîé ñåçîííîé äè- íàìèêè è çàâèñèìîñòåé îò îïðåäåëåííûõ ôàêòîðîâ äëÿ îòäåëüíûõ ïîêàçàòå- ëåé êà÷åñòâà âîä â äåëüòå íå óñòàíîâëåíî. Ïî ðåçóëüòàòàì íàøèõ èññëåäîâàíèé (ñì. òàáë. 5) êà÷åñòâî âîä â öåëîì íå âûõîäèëî çà ðàìêè ²²—²²² êëàññîâ, �� — �� -ìåçîñàïðîáíûå, ÷èñòûå — çàãðÿç- íåííûå âîäû, ÷òî âïîëíå ñîîòâåòñòâóåò ðåçóëüòàòàì óñðåäíåííîãî èíäåêñà ñàïðîáíîñòè ( �� -ìåçîñàïðîáíûå âîäû â ðóêàâàõ è �� — �� -ìåçîñàïðîáíûå â çàëèâàõ) è ïðåèìóùåñòâåííî ²²—²²² êëàññàì êà÷åñòâà ïî ÒÂ², ÂÂ² è BMWP. Îáñóæäåíèå ðåçóëüòàòîâ èññëåäîâàíèé Ïðèâåäåííûå âûøå ðåçóëüòàòû, ïîëó÷åííûå ïî ðàçëè÷íûì ìåòîäèêàì, çà÷àñòóþ èìåþò íåêîòîðûå, èíîãäà ñóùåñòâåííûå, ðàçëè÷èÿ. Êàê îöåíèòü ïîëó÷åííûå ðåçóëüòàòû, êàêèå îöåíêè íàèáîëåå àäåêâàòíî îòðàæàþò ðåàëü- íóþ êàðòèíó, êàêèå èíäåêñû «ðàáîòàþò» ëó÷øå? Ó÷èòûâàÿ, ÷òî ñîâðåìåí- íûé ìàòåìàòè÷åñêèé àïïàðàò ïîçâîëÿåò ðàññ÷èòûâàòü äåñÿòêè è ñîòíè ðàç- ëè÷íûõ èíäåêñîâ, ýòè âîïðîñû ÿâëÿþòñÿ âåñüìà àêòóàëüíûìè. Èõ ðåøåíèå â ðàìêàõ íàñòîÿùåé ðàáîòû ìû îñíîâûâàëè íà íåñêîëüêèõ äîïóùåíèÿõ: ðåçó- ëüòàòû äîëæíû ñîîòâåòñòâîâàòü îáùåé ýêîëîãè÷åñêîé ñèòóàöèè, åå äîëãî- âðåìåííûì èçìåíåíèÿì è èìåòü ïîäòâåðæäåíèå äðóãèìè èññëåäîâàíèÿìè; ìû òàêæå ïîëàãàëè, ÷òî ñîâïàäåíèå îöåíîê, âûïîëíåííûõ ðàçíûìè ìåòîäà- ìè, ïîâûøàåò íàäåæíîñòü ðåçóëüòàòà. Îöåíêè êà÷åñòâà âîä ïî òðîôî-ñàïðîáèîëîãè÷åñêèì ïîêàçàòåëÿì â íèçî- âüÿõ Äóíàÿ ìîæíî ïðîñëåäèòü ñ 50-õ ãîäîâ ïðîøëîãî âåêà, òîãäà îíè áûëè 53 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 54 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 5 . Î ö åí ê à ê à ÷ åñ ò â à â î ä ï î ò ð î ô î -ñ à ï ð î á è î ë î ã è ÷ åñ ê è ì ï î ê à çà ò åë ÿ ì (ï î ì àò åð è àë àì 2 0 0 6 , 2 0 0 7 è 2 0 1 0 ãã .) Ï î ê à çà òå ë è Â î ä í û å î á ú å ê òû Ð ó ê . Î ÷ à ê î â - ñê è é Ð ó ê . Á û ñò ð û é Ð ó ê . Â î ñò î ÷ - í û é Ç à ë . Ï î òà ï î â ê ó ò Ç à ë . Ä å ë þ ê î â ê ó ò Î ç. À í à í üê è í ê ó ò Ç à ë . Á û ñò ð û é ê ó ò Ã è ä ð î ô è ç è ÷ å ñ ê è å Ï ð î çð à ÷ í î ñò ü, ì 0 ,3 — 0 ,6 0 ,1 — 0 ,5 0 ,2 — 0 ,7 0 ,1 — 0 ,4 0 ,2 — 1 ,0 0 ,3 — 1 ,3 0 ,3 — 0 ,5 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 4 — 5 5 — 7 3 — 6 5 — 7 2 — 6 2 — 6 5 — 6 Â çâ å ø å í í û å â å ù å ñò â à , ì ã/ ä ì 3 4 1 — 5 6 6 5 — 1 3 4 3 0 — 6 5 2 5 — 3 0 1 4 — 3 1 1 2 — 3 5 6 0 — 8 0 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 5 5 — 7 4 — 6 4 3 — 4 3 — 5 6 Ã è ä ð î õ è ì è ÷ å ñ ê è å ð Í 7 ,8 — 8 ,1 7 ,8 — 8 ,1 7 ,8 — 8 ,2 7 ,9 — 8 ,9 7 ,8 — 8 ,8 7 ,7 — 8 ,5 8 ,0 — 8 ,3 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 2 — 3 2 — 3 2 — 4 2 — 7 2 — 7 2 — 5 3 — 4 À ì ì î í è é í û é à çî ò, ì ã N / ä ì 3 0 ,0 1 — 0 ,1 0 0 ,0 3 — 0 ,4 0 0 ,0 3 — 0 ,3 2 0 ,0 1 — 0 ,3 7 0 ,0 1 — 0 ,3 0 0 ,0 5 — 0 ,3 4 0 ,0 1 — 0 ,1 0 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 1 — 2 1 — 4 1 — 4 1 — 4 1 — 3 1 — 4 1 — 2 Í è òð è òû , ì ã N / ä ì 3 0 ,0 1 — 0 ,0 2 0 ,0 1 — 0 ,2 0 0 ,0 1 — 0 ,1 3 0 ,0 0 — 0 ,1 0 0 ,0 2 — 0 ,0 7 0 ,0 1 — 0 ,0 3 0 ,0 0 — 0 ,0 1 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 4 4 — 7 4 — 7 1 — 6 4 — 6 3 — 5 1 — 3 Í è òð à òû , ì ã N / ä ì 3 0 ,1 8 — 0 ,8 0 0 ,1 0 — 0 ,9 8 0 ,1 0 — 0 ,9 2 0 ,1 3 — 0 ,8 7 0 ,1 7 — 0 ,7 9 0 ,1 0 — 1 ,1 0 0 ,2 2 — 0 ,3 0 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 1 — 5 1 — 5 1 — 5 1 — 5 1 — 5 1 — 6 2 Ô î ñô à òû , ì ã P / ä ì 3 0 ,1 2 — 0 ,4 0 0 ,0 4 — 0 ,4 6 0 ,0 5 — 0 ,4 4 0 ,0 3 — 0 ,3 4 0 ,0 3 — 0 ,5 5 0 ,0 2 — 0 ,5 0 0 ,2 4 — 0 ,3 0 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 5 — 7 3 — 7 3 — 7 2 — 7 2 — 7 2 — 3 6 Ð à ñò â î ð å í í û é ê è ñë î ð î ä , ì ã Î 2 / ä ì 3 6 ,7 — 1 3 ,9 4 ,9 — 1 2 ,3 5 ,2 — 1 3 ,2 4 ,8 — 1 2 ,3 3 ,0 — 1 0 ,9 0 ,1 — 1 3 ,3 8 ,2 — 1 3 ,6 55 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ Ï î ê à çà òå ë è Â î ä í û å î á ú å ê òû Ð ó ê . Î ÷ à ê î â - ñê è é Ð ó ê . Á û ñò ð û é Ð ó ê . Â î ñò î ÷ - í û é Ç à ë . Ï î òà ï î â ê ó ò Ç à ë . Ä å ë þ ê î â ê ó ò Î ç. À í à í üê è í ê ó ò Ç à ë . Á û ñò ð û é ê ó ò ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 1 — 4 1 — 6 1 — 5 1 — 6 1 — 7 1 — 7 1 Í à ñû ù å í è å ê è ñë î ð î ä î ì , % 6 5 — 1 3 1 5 9 — 1 1 7 6 5 — 1 2 5 5 9 — 1 5 0 3 0 — 1 2 9 1 — 1 6 0 7 9 — 1 3 3 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 5 3 — 6 4 — 5 6 4 — 7 7 4 — 5 Á Î , ì ã Î / ä ì 3 1 5 — 2 0 1 5 — 7 7 1 3 — 8 0 1 2 — 1 0 0 1 8 — 1 1 4 1 9 — 7 4 8 — 1 5 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 2 — 3 2 — 7 2 — 7 2 — 7 3 — 7 3 — 7 1 — 2 Á Ï Ê 5 , ì ãÎ 2 / ä ì 3 1 ,7 — 3 ,4 0 ,2 — 1 ,8 1 ,6 — 8 ,8 � 2 ,1 — 3 2 ,0 — 3 � ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 3 — 4 1 — 3 2 — 6 Ã è ä ð î á è î ë î ãè ÷ å ñ ê è å Á è î ì à ññ à ô è òî ï ë à í ê òî í à , ì ã/ ä ì 3 0 ,5 — 2 ,4 0 ,6 — 2 ,2 0 ,2 — 5 ,3 1 ,3 — 5 ,0 1 ,2 — 2 ,5 1 ,0 — 1 1 ,6 1 ,1 — 2 ,4 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 2 — 4 2 — 4 2 — 5 3 — 4 3 — 4 2 — 6 3 — 4 Á à ê ò å ð è î ë î ãè ÷ å ñ ê è å × è ñë å í í î ñò ü á à ê òå ð è î ï ë à í - ê òî í à , ì ë í . ê ë / ñì 3 � 5 ,4 — 8 ,7 5 ,2 — 7 ,1 6 ,7 — 1 0 ,4 6 ,4 — 9 ,4 6 ,1 — 8 ,7 � ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 5 — 6 5 — 6 5 — 7 5 — 6 5 — 6 Á è î è í ä è ê à ö è ÿ ñ à ï ð î á í î ñ ò è Ï î Ï à í òë å — Á ó ê ê 2 ,1 — 3 ,7 2 ,6 — 3 ,5 2 ,2 — 3 ,7 3 ,0 — 3 ,7 2 ,5 — 3 ,8 3 ,0 — 3 ,8 2 ,3 — 3 ,1 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 4 — 7 5 — 6 4 — 7 5 — 7 4 — 7 5 — 7 4 — 6 Ï ð î ä î ë æ å í è å ò à á ë . 5 íàèâûñøèìè (òàáë. 6). Â 70-å ãîäû, ïî ñðàâíåíèþ ñ 50-ìè—60-ìè ãîäàìè, ïðîè- çîøëî óõóäøåíèå êà÷åñòâà âîä: ïî ñðåä- íèì ïîêàçàòåëÿì íà ÷åòâåðòü êàòåãîðèè (3 äî 3(4)) ñî ñìåíîé êëàññà âîäû ñî ²² íà ²²², à ïî ïðåäåëüíûì — íà ïîëêàòåãîðèè (ñ 5(4) äî 5(6)). Â 80-å ãîäû ðàçëè÷èÿ ñî- ñòàâëÿëè 0,75 êàòåãîðèè ïî ñðåäíèì è 1,25 êàòåãîðèè ïî íàèõóäøèì çíà÷åíè- ÿì, ñî ñìåíîé êëàññà âîä â ïîñëåäíåì ñëó÷àå ñ ²²² íà IV. Â 90-å ãîäû áûëî îòìå- ÷åíî óõóäøåíèå êà÷åñòâà âîä òîëüêî ïî ñðåäíèì çíà÷åíèÿì íà 1,25 êàòåãîðèè ïî ñðàâíåíèþ ñ 50-ìè—60-ìè ãîäàìè (ñì. òàáë. 6). Â íà÷àëå ÕÕ² ñò. îòìå÷åíî íåêî- òîðîå óëó÷øåíèå êà÷åñòâà âîä, âñëåäñò- âèå ÷åãî ðàçðûâ ñ 50-ìè—60-ìè ãîäàìè ïðîøëîãî âåêà ñîñòàâèë 1 êàòåãîðèþ ïî ñðåäíèì è 0,25 êàòåãîðèè ïî ïðåäåëüíûì ïîêàçàòåëÿì, ñ óëó÷øåíèåì êëàññà êà÷å- ñòâà âîä ñ IV íà III. Ïðèâåäåííûå ðåçóëü- òàòû äîñòàòî÷íî õîðîøî ñîãëàñóþòñÿ ñ ìàòåðèàëàìè èññëåäîâàíèé ïðîøëûõ ëåò è ïîêàçûâàþò íåçíà÷èòåëüíîå óëó÷øå- íèå êà÷åñòâà âîä ïî ñðàâíåíèþ ñ ïåðèî- äîì 80-õ—90-õ ãîäîâ ÕÕ ñò. [25] êàê ïî ñðåäíèì, òàê è ïî ïðåäåëüíûì (íàèõóä- øèì) ïîêàçàòåëÿì (òàáë. 7). Íåêîòîðîå óëó÷øåíèå êà÷åñòâà âîä è ñîñòîÿíèÿ âî- äíûõ ñîîáùåñòâ â íèçîâüÿõ Äóíàÿ ïîñëå 1995 ã. îòìå÷àþò è äðóãèå èññëåäîâàòåëè [34, 39, 50]. Ïðîñëåäèòü ìíîãîëåòíþþ äèíàìèêó èçìåíåíèÿ êà÷åñòâà âîä ïî áèîòè÷åñêèì èíäåêñàì íå ïðåäñòàâëÿåòñÿ âîçìîæ- íûì: â ëèòåðàòóðå ïðåäûäóùèõ ëåò íàì íå óäàëîñü íàéòè ñïèñêîâ ìàêðîôàóíû áåñïîçâîíî÷íûõ, ïðèãîäíûõ äëÿ ñðàâíè- òåëüíûõ ðàñ÷åòîâ (äëÿ îòäåëüíûõ âîäíûõ îáúåêòîâ çà îäèí âåãåòàöèîííûé ñåçîí). Êðîìå òîãî, åñëè äëÿ ìàêðîçîîáåíòîñà òàêàÿ èíôîðìàöèÿ â ïðèíöèïå âîçìîæ- íà (íàïðèìåð, ïî íàøèì ñîáñòâåííûì ìàòåðèàëàì), òî äëÿ ôèòîôèëüíîé ôàó- íû, à òåì áîëåå äëÿ ýïèôàóíû òâåðäûõ ñóáñòðàòîâ, òàêèå ñâåäåíèÿ ïðàêòè÷åñêè îòñóòñòâóþò. Äî íàñ â íèçîâüÿõ Äóíàÿ ýòè ýêîëîãè÷åñêèå ãðóïïèðîâêè ñèñòå- 56 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ Ï î ê à çà òå ë è Â î ä í û å î á ú å ê òû Ð ó ê . Î ÷ à ê î â - ñê è é Ð ó ê . Á û ñò ð û é Ð ó ê . Â î ñò î ÷ - í û é Ç à ë . Ï î òà ï î â ê ó ò Ç à ë . Ä å ë þ ê î â ê ó ò Î ç. À í à í üê è í ê ó ò Ç à ë . Á û ñò ð û é ê ó ò Ï î Ã ó ä í à é òó — Ó è òë å þ 2 5 — 8 9 5 7 — 9 8 1 2 — 1 0 0 5 2 — 9 1 5 3 — 9 4 4 1 — 9 5 4 7 — 7 4 ê à òå ãî ð è è ê à ÷ å ñò â à â î ä û 2 — 6 3 — 7 1 — 7 3 — 7 3 — 7 2 — 7 3 — 5 È í ä å ê ñ ò ð î ô î -ñ à ï ð î á è î ë î - ãè ÷ å ñ ê è õ ï î ê à ç à ò å ë å é 3 ,2 — 4 ,1 3 ,7 — 5 ,2 2 ,7 — 4 ,9 3 ,2 — 4 ,9 3 ,4 — 5 ,1 3 ,5 — 4 ,9 3 ,2 — 3 ,7 Ê à ò å ãî ð è è ê à ÷ å ñ ò â à â î ä 3 — 4 4 (3 )— 5 3 (2 )— 5 3 — 5 3 (4 )— 5 3 — 4 — 5 3 — 4 (3 ) Ê ë à ñ ñ û ê à ÷ å ñ ò â à â î ä 2 — 3 3 2 — 3 2 — 3 2 — 3 2 — 3 2 Ï ð î ä î ë æ å í è å ò à á ë . 5 57 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 6 . Ñ ð à â í è ò åë ü í à ÿ î ö åí ê à ê à ÷ åñ ò â à â î ä ó ê ð à è í ñê î ã î ó ÷ à ñò ê à Ä ó í à ÿ ï î ò ð î ô î -ñ à ï ð î á è î ë î ã è ÷ åñ ê è ì (ý ê î ë î ãî -ñ àí è òà ð í û ì ) ê ð è ò åð è ÿ ì 5 0 — 6 0 -å ãã . Õ Õ ñò . [2 5 ] 7 0 -å ãã . Õ Õ ñò . [2 7 ] 8 0 -å ãã . Õ Õ ñò . [1 9 ] 9 0 -å ãã . Õ Õ ñò . [2 5 ] 2 0 0 6 — 2 0 1 0 ãã . ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è Ñ ð å ä í è å çí à ÷ å í è ÿ II 3 Õ î ð î - ø à ÿ , ä î - ñò à òî ÷ í î ÷ è ñò à ÿ , ì å çî -å â - òð î ô - í à ÿ , � � -ì å çî - ñà ï ð î á - í à ÿ II I 3 (4 ) Õ î ð î - ø à ÿ (ó ä î â - ë å òâ î - ð è òå ë ü- í à ÿ ), ä î - ñò à òî ÷ - í î (ñ ë à - á î ) çà - ãð ÿ ç- í å í í à ÿ , ì å çî -å â - òð î ô í à ÿ (å â ò- ð î ô - í à ÿ ), � � ( �� )- ì å - çî ñà ï - ð î á í à ÿ II I 4 (3 ) Ó ä î â - ë å òâ î - ð è òå ë ü- í à ÿ (õ î - ð î ø à ÿ ), ñë à á î (ä î ñò à - òî ÷ í î ) çà ãð ÿ ç- í å í í à ÿ , å â òð î ô - í à ÿ (ì å - çî -å â ò- ð î ô - í à ÿ ), �� ( � � )- ì å - çî ñà ï - ð î á í à ÿ II I 4 (5 ) Ó ä î â - ë å òâ î - ð è òå ë ü- í à ÿ (ï î - ñð å ä ñò - â å í í à ÿ ), ñë à á î (ó ì å - ð å í í î ) çà ãð ÿ ç- í å í í à ÿ , å â òð î ô - í à ÿ (å â - ï î ë è ò- ð î ô - í à ÿ ), �� ( � � )- ì å - çî ñà ï - ð î á í à ÿ II I 4 Ó ä î â - ë å òâ î - ð è òå ë ü- í à ÿ , ñë à á î çà ãð ÿ ç- í å í í à ÿ , å â òð î ô - í à ÿ , �� -ì å çî - ñà ï ð î á - í à ÿ 58 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 5 0 — 6 0 -å ãã . Õ Õ ñò . [2 5 ] 7 0 -å ãã . Õ Õ ñò . [2 7 ] 8 0 -å ãã . Õ Õ ñò . [1 9 ] 9 0 -å ãã . Õ Õ ñò . [2 5 ] 2 0 0 6 — 2 0 1 0 ãã . ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è ê ë à ññ û ê à ÷ å ñò â à â î ä ê à òå ãî - ð è è ê à - ÷ å ñò â à â î ä â å ð á à ë ü- í î å î ï ð å - ä å ë å í è å ê à òå ãî ð è è Ï ð å ä å ë üí û å (í à è õ ó ä ø è å ) çí à ÷ å í è ÿ II I 5 (4 ) Ï î ñð å ä - ñò â å í - í à ÿ (ó ä î â - ë å òâ î ð è - òå ë üí à ÿ ), ó ì å ð å í - í î (ñ ë à - á î ) çà - ãð ÿ çí å í - í à ÿ , å â -ï î - ë è òð î ô - í à ÿ (å â ò- ð î ô í à ÿ ), � � ( �� ’) -ì å - çî ñà ï - ð î á í à ÿ II I 5 (6 ) Ó ä î â - ë å òâ î - ð è òå ë ü- í à ÿ (ï ë î - õ à ÿ ), ó ì å ð å í - í î çà - ãð ÿ ç- í å í í à ÿ (ç à ãð ÿ ç- í å í í à ÿ ), å â ï î - ë è òð î ô - í à ÿ (ï î - ë è òð î ô - í à ÿ ), � � ( �� )- ì å - çî ñà ï - ð î á í à ÿ IV 6 Ï ë î õ à ÿ , çà ãð ÿ ç- í å í í à ÿ , ï î ë è ò- ð î ô í à ÿ , �� -ì å - çî ñà ï - ð î á í à ÿ IV 6 Ï ë î õ à ÿ , çà ãð ÿ ç- í å í í à ÿ , ï î ë è ò- ð î ô í à ÿ , �� -ì å - çî ñà ï - ð î á í à ÿ II I 5 Ï î ñð å ä - ñò â å í - í à ÿ , ó ì å ð å í - í î çà - ãð ÿ ç- í å í í à ÿ , å â -ï î - ë è òð î ô - í à ÿ , � � -ì å çî - ñà ï ð î á - í à ÿ Ï ð î ä î ë æ å í è å ò à á ë . 6 59 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 7 . Ñ ð à â í åí è å ð åç ó ë ü ò à ò î â î ö åí î ê ñà ï ð î á í î ñò è è ê à ÷ åñ ò â à â î ä , â û ï î ë í åí í û õ ð à çë è ÷ í û ì è ì åò î ä à ì è (ï î ä àí í û ì òà á ë . 5 , 6 è ð è ñ. 1 ) Î ö å í ê à ï î ï î ê à çà òå ë ÿ ì Ð ó ê . Á û ñò ð û é Ð ó ê . Â î ñò î ÷ í û é Ð ó ê . Î ÷ à ê î â - ñê è é Ç à ë . Ä å ë þ ê î â ê ó ò Ç à ë . Á û ñò ð û é ê ó ò Ç à ë . Ï î òà ï î â ê ó ò Î ç. À í à í üê è í ê ó ò Ñ ð å ä í å ãî è í ä å ê ñà ñà ï - ð î á í î ñò è â î ä �� -ì å çî ñà ï - ð î á í û å �� -ì å çî ñà ï - ð î á í û å �� -ì å çî ñà ï - ð î á í û å �� — � � -ì å çî - ñà ï ð î á í û å �� -ì å çî ñà ï - ð î á í û å �� -ì å çî ñà ï - ð î á í û å �� — � � -ì å çî - ñà ï ð î á í û å T B I á å í òî ñ �- ì å çî ñà ï - ð î á í û å �- ì å çî ñà ï - ð î á í û å �- ì å çî ñà ï - ð î á í û å �— � -ì å çî - ñà ï ð î á í û å �- ì å çî ñà ï - ð î á í û å �— � -ì å çî - ñà ï ð î á í û å ï î ë è ñà ï ð î á - í û å ý ï è ô à ó í à �- ì å çî ñà ï - ð î á í à ÿ �- ì å çî ñà ï - ð î á í û å �- ì å çî ñà ï - ð î á í û å � � -ì å çî ñà ï - ð î á í û å � �- ì å çî ñà ï - ð î á í û å ô è òî ô è ë ü- í à ÿ ô à ó í à î ë è ãî — �- ì å - çî ñà ï ð î á - í û å î ë è ãî ñà ï - ð î á í à ÿ î ë è ãî ñà ï - ð î á í à ÿ î ë è ãî ñà ï - ð î á í à ÿ î ë è ãî ñà ï - ð î á í à ÿ î ë è ãî ñà ï - ð î á í à ÿ î ë è ãî ñà ï - ð î á í à ÿ ì à ê ð î ô à ó í à î ë è ãî ñà ï - ð î á í û å î ë è ãî ñà ï - ð î á í û å î ë è ãî ñà ï - ð î á í û å î ë è ãî ñà ï - ð î á í û å î ë è ãî ñà ï - ð î á í û å î ë è ãî ñà ï - ð î á í û å î ë è ãî ñà ï - ð î á í û å B B I á å í òî ñ II I ê ë à ññ II I ê ë à ññ II I ê ë à ññ II I ê ë à ññ II I ê ë à ññ II I ê ë à ññ IV — V ê ë à ññ ý ï è ô à ó í à IV ê ë à ññ IV ê ë à ññ II I ê ë à ññ � IV ê ë à ññ � IV ê ë à ññ ô è òî ô è ë ü- í à ÿ ô à ó í à II — II I ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ II I ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ IV ê ë à ññ II ê ë à ññ II I— IV ê ë à ññ ì à ê ð î ô à ó í à I— II I ê ë à ññ II ê ë à ññ II ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ II ê ë à ññ II ê ë à ññ II I ê ë à ññ B M W P á å í òî ñ IV ê ë à ññ IV ê ë à ññ IV ê ë à ññ IV — V ê ë à ññ IV ê ë à ññ IV ê ë à ññ V ê ë à ññ ý ï è ô à ó í à IV ê ë à ññ IV ê ë à ññ IV ê ë à ññ � IV — V ê ë à ññ � V ê ë à ññ ô è òî ô è ë ü- í à ÿ ô à ó í à II I— IV ê ë à ññ II — IV ê ë à ññ II I ê ë à ññ II — IV ê ë à ññ IV ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ II I— V ê ë à ññ ì à ê ð î ô à ó í à II I ê ë à ññ II ê ë à ññ II ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ II I ê ë à ññ II ê ë à ññ II I— IV ê ë à ññ ìàòè÷åñêè íå èññëåäîâàëèñü, ÷òî íå ïîçâîëÿåò ïðîâåñòè êîððåêòíûå ðàñ÷åòû. Àäåêâàòíîé îöåíêîé ñîâðåìåííîãî ñîñòîÿíèÿ êà÷åñòâà äóíàéñêèõ âîä ìîãóò ñëóæèòü ðåçóëüòàòû ìåæäóíàðîäíîãî îáñëåäîâàíèÿ Äóíàÿ JDS-2 (The Joint Danube Survey 2), ïðîâåäåííîãî ëåòîì è îñå- íüþ 2007 ã. ïîä ýãèäîé Ìåæäóíàðîäíîé êîìèññèè ïî çàùèòå ðåêè (ICPDR), êîòîðàÿ ñåãîäíÿ ÿâëÿåòñÿ îäíèì èç íàèáîëåå àâòîðèòåòíûõ îðãàíîâ Åâðî- ïåéñêîãî ñîäðóæåñòâà â îáëàñòè êîíòðîëÿ êà÷åñò- âà âîä è ñîñòîÿíèÿ âîäíûõ ýêîñèñòåì Äóíàÿ. Íà óêðàèíñêîì ó÷àñòêå îò óñòüÿ ð. Ïðóòà äî ã. Âèëêî- âî è óñòüÿ ðóê. Áûñòðîãî â ñîñòàâå JDS-2 ïðîâîäèë èññëåäîâàíèÿ è îäèí èç àâòîðîâ íàñòîÿùåé ñòà- òüè. Ðåçóëüòàòû îáñëåäîâàíèÿ, ïðèâåäåííûå â îò- ÷åòå ICPDR [40], ïîêàçàëè, ÷òî âîäû óêðàèíñêîãî ó÷àñòêà ñîîòâåòñòâîâàëè �� -ìåçîñàïðîáíîé çîíå (2,15—2,24, èíäåêñ Çåëèíêè — Ìàðâàíà ïî ìàêðî- çîîáåíòîñó), ÷òî îòâå÷àåò è íàøèì ðåçóëüòàòàì ïî ñðåäíåé ñàïðîáíîñòè (ñì. ðèñ. 1). Â öåëîì, ó÷èòû- âàÿ êîíöåíòðàöèþ ôîñôàòîâ è íèòðàòîâ, êèñëîðî- äà, ðÍ, ýëåêòðîïðîâîäíîñòü, äðóãèå ôèçèêî-õèìè- ÷åñêèå ïîêàçàòåëè, íèæíåìó ó÷àñòêó Äóíàÿ áûë ïðèñâîåí âûñîêèé ýêîëîãè÷åñêèé ñòàòóñ — ²—²² êëàññû (high-good classes). Òàêèì îáðàçîì, êà÷åñòâî âîä âîäîòîêîâ è âîäî¸ìîâ àâàíäåëüòû óêðàèíñêîãî ó÷àñòêà Äóíàÿ ïî ðåçóëüòàòàì ðàçëè÷íûõ îöåíîê èçìåíÿåòñÿ ïðåèìóùåñòâåííî â äèàïàçîíå ²²—²²² êëàññîâ. Áå- çóñëîâíî, ðåàëüíûå ïîêàçàòåëè, ê òîìó æå âûïîë- íåííûå ðàçëè÷íûìè ìåòîäàìè, â êîíêðåòíûå ìî- ìåíòû âðåìåíè è òî÷êàõ èññëåäîâàíèé ìîãóò îò- ëè÷àòüñÿ äðóã îò äðóãà è âûõîäèòü çà ðàìêè óêà- çàííûõ êëàññîâ, ÷òî, ñîáñòâåííî âèäíî è èç ïîëó- ÷åííûõ íàìè ìàòåðèàëîâ. Àíàëèç îñîáåííîñòåé «ðàáîòû» îòäåëüíûõ èí- äåêñîâ êàê ñîâïàäåíèé ðåçóëüòàòîâ îöåíîê, âû- ïîëíåííûõ ðàçëè÷íûìè ìåòîäàìè (ñì. òàáë. 7), â öåëîì ïîêàçàë äîñòàòî÷íî âûñîêèå ðåçóëüòàòû — 60% ñîâïàäåíèé. Ïîëíîå ñîâïàäåíèå îöåíîê èìå- ëè ðàñ÷åòû ñðåäíåãî èíäåêñà ñàïðîáíîñòè âîä, BBI ïî ìàêðîôàóíå, à òàêæå ñàïðîáíîñòè è êëàññà êà- ÷åñòâà âîä ïî òðîôî-ñàïðîáèîëîãè÷åñêèì ïîêàçà- òåëÿì. Âûñîêîå ñõîäñòâî ñ ðåçóëüòàòàìè ýòèõ èí- äåêñîâ äàëè ÒÂ² è ÂÂ² ïî ìàêðîçîîáåíòîñó è ôèòî- ôèëüíîé ôàóíå, à òàêæå BMWP ïî ìàêðîôàóíå áåñïîçâîíî÷íûõ â öåëîì (ëèøü â îäíîì ñëó÷àå, 60 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ Î ö å í ê à ï î ï î ê à çà òå ë ÿ ì Ð ó ê . Á û ñò ð û é Ð ó ê . Â î ñò î ÷ í û é Ð ó ê . Î ÷ à ê î â - ñê è é Ç à ë . Ä å ë þ ê î â ê ó ò Ç à ë . Á û ñò ð û é ê ó ò Ç à ë . Ï î òà ï î â ê ó ò Î ç. À í à í üê è í ê ó ò È í ä å ê ñà Ò Ñ Ï ñà ï ð î á í î ñò ü â î ä �� — � � -ì å çî - ñà ï ð î á í û å � � — � � -ì å çî - ñà ï ð î á í û å , � � ‘— �� -ì å çî - ñà ï ð î á í û å � � — � � -ì å çî - ñà ï ð î á í û å � � — �� -ì å çî - ñà ï ð î á í û å � � — � � -ì å çî - ñà ï ð î á í û å � � — � � -ì å çî - ñà ï ð î á í û å ê ë à ññ ê à ÷ å - ñò â à II I ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ II — II I ê ë à ññ Ï ð è ì å ÷ à í è å . Â û ä å ë å í û ñî ãë à ñî â à í í û å î ö å í ê è â ï ð å ä å ë à õ î ä í î ãî â î ä í î ãî î á ú å ê òà . Ï ð î ä î ë æ å í è å ò à á ë . 7 äëÿ îç. Àíàíüêèí êóò, óêàçàâøèå íà áîëåå âûñîêîå çàãðÿçíåíèå). ÒÂ² ïî ôè- òîôèëüíîé ôàóíå è ìàêðîôàóíå áåñïîçâîíî÷íûõ âåçäå ïîêàçàëè áîëåå ÷èñ- òûå, îëèãîñàïðîáíûå âîäû. BMWP, íàîáîðîò, õîðîøî «ðàáîòàë» â ðàñ÷åòàõ ïî ìàêðîôàóíå áåñïîçâîíî÷íûõ, íåñêîëüêî õóæå — ïî ôèòîôèëüíîé ôàóíå è ïîêàçàë ïîëíîå íåñîâïàäåíèå ðåçóëüòàòîâ ïî ìàêðîçîîáåíòîñó è ýïèôàó- íå (îíè óêàçàëè íà áîëüøåå çàãðÿçíåíèå). Íàèìåíåå ñîãëàñîâàííûìè îêàçà- ëèñü îöåíêè äëÿ îç. Àíàíüêèí êóò, íàèáîëåå èçîëèðîâàííîãî âíóòðèäåëüòî- âîãî âîäîåìà, ÷òî ñîãëàñóåòñÿ ñ ïðèíöèïîì ðàçðàáîòêè áîëüøèíñòâà âû- áðàííûõ èíäåêñîâ äëÿ îöåíêè çàãðÿçíåíèÿ òåêó÷èõ âîä. Çàêëþ÷åíèå Ïîëó÷åííûå ðåçóëüòàòû, íà íàø âçãëÿä, õîðîøî èëëþñòðèðóþò âîçìîæíîñòü ïðèìåíåíèÿ âñåõ èñïîëüçîâàííûõ ïîäõîäîâ. Îöåíêà çàãðÿçíåíèÿ ïî áèîèíäèêà- öèè ñàïðîáíîñòè, áèîòè÷åñêèì èíäåêñàì è òðîôî-ñàïðîáèîëîãè÷åñêèì ïîêàçàòå- ëÿì ïîçâîëÿåò óòâåðæäàòü, ÷òî âîäû àâàíäåëüòû Êèëèéñêîãî ðóêàâà â íàñòîÿùåå âðåìÿ ÿâëÿþòñÿ ïðåèìóùåñòâåííî ²²—²²² êëàññîâ êà÷åñòâà, èëè �� — �� -ìåçîñàïðîá- íûìè, ÷èñòûìè — çàãðÿçíåííûìè, îòìå÷åíà òåíäåíöèÿ íåçíà÷èòåëüíîãî óõóäøå- íèÿ êà÷åñòâà â âîäîåìàõ ïî ñðàâíåíèþ ñ âîäîòîêàìè. Â ìíîãîëåòíåì ïëàíå íàìè, êàê è äðóãèìè èññëåäîâàòåëÿìè, îòìå÷åíî îïðåäåëåííîå óëó÷øåíèå êà÷åñòâà âîä ïî ñðàâíåíèþ ñ 90-ìè ãîäàìè ïðåäûäóùåãî ñòîëåòèÿ è ñòàáèëèçàöèÿ ðåçóëü- òàòîâ îöåíîê. Êðîìå òîãî, îöåíêè, âûïîëíåííûå ðàçíûìè ìåòîäàìè, ïîêàçàëè îñîáåííî- ñòè èñïîëüçîâàíèÿ â áèîèíäèêàöèè ðàçíûõ áèîòè÷åñêèõ ãðóïïèðîâîê. Ðàñ÷åòû ñàï- ðîáíîñòè âîäíîãî îáúåêòà â öåëîì íàèáîëåå òî÷íî îòðàæàåò óñðåäíåííûé èí- äåêñ ñàïðîáíîñòè. Ñïðàâåäëèâîñòü òàêîãî ïîäõîäà äëÿ îöåíêè ñàïðîáíîñòè âîä óêàçàíà â ðÿäå ìåòîäè÷åñêèõ ðóêîâîäñòâ [1, 26], õîòÿ â ãèäðîáèîëîãè÷åñêèõ ðà- áîòàõ øèðîêî ðàñïðîñòðàíåíà ïðàêòèêà ðàñ÷åòîâ ïî îòäåëüíûì áèîòè÷åñêèì ãðóïïèðîâêàì. Íàøè ìàòåðèàëû ïîêàçàëè, ÷òî íà íàèáîëåå âûñîêóþ ñàïðîáíîñòü óêàçûâàåò ìàêðîçîîáåíòîñ, äàëåå, â ïîðÿäêå óìåíüøåíèÿ ñàïðîáíîñòè, ìîæíî ïîñòðîèòü ðÿä ôèòîôèëüíàÿ ôàóíà è ýïèôàóíà òâåðäûõ ñóáñòðàòîâ — ôèòîïëàí- êòîí è çîîïëàíêòîí. Èç áèîòè÷åñêèõ èíäåêñîâ íàèáîëåå ñîãëàñîâàííûå ðåçóëüòàòû ïîêàçàëè ÒÂ² (ïî áåíòîñó), ÂÂ² (ïî ìàêðîôàóíå, áåíòîñó è ôèòîôèëüíîé ôàóíå) è BMWP (ïî ìàêðîôàóíå â öåëîì). Âêëþ÷åíèå â ðàñ÷åòû ÒÂ² ôèòîôèëüíûõ îðãàíèçìîâ çàíèæàåò ðåçóëüòàòû îöåíêè, óêàçûâàåò íà áîëåå ÷èñòûå âîäû, ÷òî, âîçìîæíî, ñâÿçàíî ñ îñîáåííî- ñòÿìè áèîòîïà — çàðîñëè ðàñòåíèé ñîçäàþò ñðåäó îáèòàíèÿ ñ óëó÷øåííûìè ãèä- ðîõèìè÷åñêèìè õàðàêòåðèñòèêàìè. Ñîîòâåòñòâåííî, ñ âêëþ÷åíèåì ôèòîôèëüîé ôàóíû íèæå ñòàíîâÿòñÿ è ðåçóëüòàòû îáîáùåííîãî, èíòåãðàëüíîãî èíäåêñà ñàï- ðîáíîñòè ïî ìàêðîôàóíå â öåëîì. Äëÿ BMWP íàîáîðîò, íàèëó÷øèå, íàèáîëåå ñîãëàñîâàííûå ðåçóëüòàòû ïîêà- çàëè ðàñ÷åòû èíòåãðàëüíîãî ïîêàçàòåëÿ ïî ìàêðîôàóíå â öåëîì, à èç îòäåëüíûõ áèîò÷åñêèõ ãðóïïèðîâîê — ëèøü ïî ôèòîôèëüíîé ôàóíå (÷àñòè÷íî). 61 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ Òðîôî-ñàïðîáèîëîãè÷åñêàÿ îöåíêà îáíàðóæèëà âûñîêóþ ñîãëàñîâàííîñòü ðåçóëüòàòîâ ñ äðóãèìè îöåíêàìè. Îäíàêî, íà íàø âçãëÿä, ýòà ìåòîäèêà, ÿâëÿÿñü â öåëîì êîìïëåêñíîé, ñîäåðæàùåé ïÿòü ãðóïï ïîêàçàòåëåé (ãèäðîôèçè÷åñêèå, ãèäðîõèìè÷åñêèå, ãèäðîáèîëîãè÷åñêèå, áàêòåðèîëîãè÷åñêèå è áèîèíäèêàöèþ ñàïðîáíîñòè), èìååò îïðåäåëåííûé ïåðåêîñ â ñîîòíîøåíèè àáèîòè÷åñêèõ è áèî- òè÷åñêèõ õàðàêòåðèñòèê. Ïîñëåäíèå ñîñòàâëÿþò òðåòüþ ÷àñòü, 6 ïîêàçàòåëåé (áèîìàññà ôèòîïëàíêòîíà, èíäåêñ ñàìîî÷èùåíèÿ-ñàìîçàãðÿçíåíèÿ, ÷èñëåííîñòü áàêòåðèîïëàíêòîíà, ÷èñëåííîñòü ñàïðîôèòíûõ áàêòåðèé, áèîèíäèêàöèÿ ñàïðîá- íîñòè ïî Ïàíòëå — Áóêê è Ãóäíàéòó — Óèòëåþ). Íà íàø âçãëÿä, ðàöèîíàëüíî åå äîïîëíåíèå ðàñ÷åòàìè ñðåäíåé ñàïðîáíîñòè è èíòåãðàëüíûõ áèîòè÷åñêèõ èíäåê- ñîâ, ÷òî óñèëèò ðîëü áèîòè÷åñêîé ñîñòàâëÿþùåé â îáùåé îöåíêå è áóäåò âåñî- ìûì óëó÷øåíèåì óêðàèíñêîãî ñòàíäàðòà îöåíêè êà÷åñòâà âîä, ñîñòîÿíèÿ áèîòè- ÷åñêîé ñîñòàâëÿþùåé âîäíûõ ýêîñèñòåì, èõ áèîðàçíîîáðàçèÿ è áèîðåñóðñîâ. Ïîä÷åðêíåì íåîáõîäèìîñòü ÷åòêî ïðèäåðæèâàòüñÿ ïðè ðàñ÷åòàõ àâòîðñêèõ ìåòîäèê èëè èõ ìîäèôèêàöèé, ñ óêàçàíèåì èñòî÷íèêà èëè îïèñàíèÿ ìåòîäà: íà- ïðèìåð, åñëè â ìåòîäèêå óêàçàíî, ÷òî äëÿ îïðåäåëåíèÿ ñàïðîáíîñòè ïî Ïàíòëå — Áóêê íåîáõîäèìî èñïîëüçîâàíèå íå ìåíåå 12 [22, 23, 45, 46] èëè 10 [40] âè- äîâ-èíäèêàòîðîâ ñàïðîáíîñòè, òî ìåíüøåå èõ ÷èñëî èñïîëüçîâàòü íåêîððåêòíî2. Êðîìå òîãî, íà íàø âçãëÿä, èñïîëüçîâàíèå âèäîâ ñ íèçêèì èíäèêàòîðíûì âå- ñîì (ïðè ðàñ÷åòàõ ïî ìåòîäèêå Çåëèíêè — Ìàðâàíà) ìîæåò óõóäøàòü ðåçóëüòà- òû àíàëèçà. Çäåñü, âîçìîæíî, öåëåñîîáðàçíî ïðèäåðæèâàòüñÿ ãåðìàíñêîãî ñòàíäàðòà DIN 38410 [37], çíà÷èòåëüíî óñèëèâàþùåãî çíà÷åíèå õîðîøèõ èíäèêà- òîðîâ (êîòîðûì ïðèñâàèâàþòñÿ çíà÷åíèÿ èíäèêàòîðíîãî âåñà 16, 8 è 4) è èãíîðè- ðóþùåãî ïëîõèõ èíäèêàòîðîâ (èíäèêàòîðíûé âåñ 1 è 2). Âåðîÿòíî, öåëåñîîáðàçíî èñïîëüçîâàíèå èçâåñòíûõ, ïðîâåðåííûõ è îáùåäî- ñòóïíûõ (íàïðèìåð, â Èíòåðíåòå) ïðîãðàìì, òàêèõ êàê Asterix 3.1.1, Ecoprof 3.2.3, BioDiversity Pro, ïîâûøàþùèõ äîâåðèå ê ðåçóëüòàòàì ðàñ÷åòîâ, õîòÿ òàêàÿ àâòîìàòèçàöèÿ óðåçàåò ïðîöåññ ïîçíàíèÿ, ëèøàåò èññëåäîâàòåëÿ ÷àñòè çíàíèé, âàæíûõ äëÿ ïîíèìàíèÿ ñóòè ñèòóàöèè â öåëîì. Ñåãîäíÿ, â ñîîòâåòñòâèè ñ ðåêîìåíäàöèÿìè ÂÐÄ [3] àêòóàëüíûì ÿâëÿåòñÿ ïðåäñòàâëåíèÿ ðåçóëüòàòîâ îöåíîê â ïÿòèáàëëüíîé ñèñòåìå. Îäíàêî ïðè ýòîì íå ñëåäóåò çàáûâàòü, ÷òî îðèãèíàëüíûå ìåòîäèêè çà÷àñòóþ ïðåäïîëàãàëè äðóãóþ ñèñòåìó îöåíêè, íàïðèìåð, òðè êëàññà êà÷åñòâà äëÿ îïðåäåëåíèÿ ñàïðîáíîñòè ïî Ãóäíàéòó — Óèòëåþ [38]. Òðàíñôîðìàöèè â ïÿòèóðîâíåâóþ ñèñòåìó, ïðåäëàãàå- ìûå ðàçëè÷íûìè àâòîðàìè, ìîãóò íå ñîâïàäàòü, ïðèâîäèòü ê äîïîëíèòåëüíîé ïó- òàíèöå. Ñîçäàíèå åäèíîé îáùåïðèíÿòîé ìåòîäèêè îöåíêè ýêîëîãè÷åñêîãî ñîñòî- ÿíèÿ âîäíûõ îáúåêòîâ è êà÷åñòâà èõ âîä ïðåäñòàâëÿåòñÿ íàì ìàëîâåðîÿòíûì: ìíîãîîáðàçèå ïðèðîäû ïîðîæäàåò ìíîãîîáðàçèå ïîäõîäîâ è îöåíîê. ×òî ñîá- ñòâåííî è çàëîæåíî â ïîäõîäàõ ÂÐÄ (áàññåéíîâûé ïîäõîä, âûäåëåíèå òèïîñïåöè- ôè÷åñêèõ âîäíûõ îáúåêòîâ, êîìïëåêñíîñòü îöåíîê ñ ïðèîðèòåòîì áèîòè÷åñêîé ñîñòàâëÿþùåé, ñðàâíèòåëüíûé ïðèíöèï êëàññèôèêàöèè), äîêóìåíòå, ÿâëÿþùåìñÿ ñåãîäíÿ íàèáîëåå àâòîðèòåòíûì â îáëàñòè åâðîïåéñêîãî âîäíîãî ìåíåäæìåíòà. 62 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 2 Îòìåòèì, ÷òî â íåêîòîðûõ ñëó÷àÿõ ðàñ÷åòû ïðîâîäÿòñÿ, íî ñ óêàçàíèåì êîëè÷åñòâà èñïîëüçîâàííûõ âèäîâ èíäèêàòîðîâ, íàïðèìåð â îò÷åòå î JDS-2 [40]. Çà ïîñëåäíèå 10—15 ëåò ïðîèçîøëî îïðåäåëåííîå óëó÷øåíèå êà÷åñòâà âîä â íèçîâüÿõ Äóíàÿ. Íàâåðíîå, îñíîâíóþ ðîëü çäåñü ñûãðàë ýêîíîìè÷åñêèé êðèçèñ êîíöà XX ñò., êîòîðûé ïåðåæèëè ñòðàíû Âîñòî÷íîé è Öåíòðàëüíîé Åâðîïû ïîñëå ðàñïàäà Ñîâåòñêîãî Ñîþçà, êðèçèñ ìèðîâîé ýêîíîìèêè ïîñëåäíèõ ëåò, õîòÿ íå- ëüçÿ íåäîîöåíèâàòü è ïðèðîäîîõðàííóþ äåÿòåëüíîñòü ñòðàí ïðèäóíàéñêîãî ðåãè- îíà, ðàáîòó ìåæäóíàðîäíûõ îðãàíèçàöèé ýêîëîãè÷åñêîé íàïðàâëåííîñòè, óñèëèÿ ó÷åíûõ. Ïîëó÷åííûå ðåçóëüòàòû ïîêàçàëè, ÷òî ñàìîî÷èñòèòåëüíàÿ ñïîñîáíîñòü Äóíàÿ äîñòàòî÷íî âûñîêà, ìîæíî îæèäàòü ïîñëåäóþùåãî âîññòàíîâëåíèÿ ñòðóê- òóðíî-ôóíêöèîíàëüíûõ ïîêàçàòåëåé ñîîáùåñòâ ãèäðîáèîíòîâ è âîçðàñòàíèÿ áèî- ëîãè÷åñêîãî ðàçíîîáðàçèÿ âîäíîé ôëîðû è ôàóíû. Ïðîâåäåíî îö³íêó çàáðóäíåííÿ âîä óêðà¿íñüêî¿ ä³ëÿíêè ð. Äóíàé çà â³äîìèìè ºâðî- ïåéñüêèì ³íäåêñàìè, ïðîâåäåíî ïîð³âíÿííÿ ¿õí³õ ðåçóëüòàò³â ì³æ ñîáîþ, à òàêîæ ç ðåçóëüòàòàìè íàö³îíàëüíî¿ ìåòîäèêè åêîëîã³÷íî¿ îö³íêè ÿêîñò³ ïîâåðõíåâèõ âîä. The assessment of pollution of Ukrainian part of Danube River according to known European indexes and the comparison of theirs results and results of national method of ecological assessment of water quality have been carried. ** 1. Àáàêóìîâ Â.À. Êîíòðîëü êà÷åñòâà âîä ïî ãèäðîáèîëîãè÷åñêèì ïîêàçàòå- ëÿì â ñèñòåìå ãèäðîìåòåîðîëîãè÷åñêîé ñëóæáû ÑÑÑÐ / Íàó÷íûå îñíî- âû êîíòðîëÿ êà÷åñòâà ïîâåðõíîñòíûõ âîä ïî ãèäðîáèîëîãè÷åñêèì ïîêà- çàòåëÿì. — Ë.: Ãèäðîìåòåîèçäàò, 1977. — Ñ. 93—99. 2. Áàêàíîâ À.È. Èñïîëüçîâàíèå çîîáåíòîñà äëÿ ìîíèòîðèíãà ïðåñíîâîäíûõ âîäîåìîâ // Áèîë. âíóòð. âîä. — 2000. — ¹ 1. — C. 68—82. 3. Âîäíà Ðàìêîâà Äèðåêòèâà ªÑ 2000/60/ÅÑ. Îñíîâí³ òåðì³íè òà ¿õ âèçíà- ÷åííÿ / EU Water Framework Directive 2000/60/EC. Definitions of Main Terms. — Ê., 2006. — 240 ñ. 4. Âóäèâèññ Ô.Ñ. Áèîòè÷åñêèé èíäåêñ ð. Òðåíò. Ìàêðîáåñïîçâîíî÷íûå è áèîëîãè÷åñêîå îáñëåäîâàíèå // Íàó÷íûå îñíîâû êîíòðîëÿ êà÷åñòâà ïî- âåðõíîñòíûõ âîä ïî ãèäðîáèîëîãè÷åñêèì ïîêàçàòåëÿì. — Ë.: Ãèäðîìå- òåîèçäàò, 1977. — Ñ. 132—161. 5. Ãàâðèëÿí÷èê Ð.Þ. Ïîð³âíÿëüíèé àíàë³ç á³îòè÷íèõ ³íäåêñ³â ÿêîñò³ âîäè â ñèñòåì³ åêîëîã³÷íîãî ìîí³òîðèíãó // Àêòóàëüí³ ïðîáëåìè á³îëîã³¿, åêî- ëîã³¿ òà õ³ì³¿. — 2009. — ¹ 2. — Ñ. 71—79. 6. Ãèäðîýêîëîãèÿ óêðàèíñêîãî ó÷àñòêà Äóíàÿ è ñîïðåäåëüíûõ âîäîåìîâ / Ïîä ðåä. Â. Ä. Ðîìàíåíêî — Êèåâ: Íàóê. äóìêà, 1993. — 328 ñ. 7. Äçþáàí Í.À., Êóçíåöîâà Ñ.Ï. Î ãèäðîáèîëîãè÷åñêîì êîíòðîëå êà÷åñòâà âîä ïî çîîïëàíêòîíó // Íàó÷. îñíîâû êîíòðîëÿ êà÷åñòâà âîä ïî ãèäðîáè- îë. ïîêàçàòåëÿì: Òð. Âñåñîþç. êîíô., Ìîñêâà, 1—3 íîÿá. 1978 ã. — Ë.: Íà- óêà, 1981. — Ñ. 117—136. 8. Æàäèí Â.È. Ìåòîäû ãèäðîáèîëîãè÷åñêîãî èññëåäîâàíèÿ. — Ì.: Âûñø. øê., 1960. — 192 ñ. 63 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 9. Æèçíü ïðåñíûõ âîä ÑÑÑÐ. / Ïîä ðåä. Â. È. Æàäèíà. — Ì.; Ë.: Èçä-âî ÀÍ ÑÑÑÐ, 1950. — Ò. 3. — 911 ñ. 10. Æèðêîâ È.À. Æèçíü íà äíå. Áèîãåîãðàôèÿ è áèîýêîëîãèÿ áåíòîñà. — Ì.: Ò-âî íàó÷. èçäàíèé ÊÌÊ, 2010. — 453 ñ. 11. Çàìàíà Ë.Â. Ïðîãðàììà ñáîðà äàííûõ è îöåíêè ôîíîâûõ ýêîëîãè÷åñêèõ è ñîöèàëüíî-ýêîíîìè÷åñêèõ óñëîâèé ïî ðàéîíó ðàçìåùåíèÿ ãîðíîïðî- ìûøëåííîãî ïðåäïðèÿòèÿ ÎÎÎ «Òàñååâñêîå». — ×èòà, 2007. — 45 ñ. 12. Çèìáàëåâñêàÿ Ë. Í. Ôèòîôèëüíûå áåñïîçâîíî÷íûå ðàâíèííûõ ðåê è âî- äîõðàíèëèù: ýêîëîãè÷åñêèé î÷åðê. — Êèåâ: Íàóê. äóìêà, 1981. — 216 ñ. 13. Êîëè÷åñòâåííàÿ ãèäðîýêîëîãèÿ: ìåòîäû ñèñòåìíîé èäåíòèôèêàöèè. — Òîëüÿòòè, 2003. — 463 ñ. 14. Ìàêðóøèí À.Â. Áèîëîãè÷åñêèé àíàëèç êà÷åñòâà âîä. — Ë.: ÇÈÍ ÀÍ ÑÑÑÐ, 1974. — 60 ñ. 15. Ìåòîäè ã³äðîåêîëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü ïîâåðõíåâèõ âîä / Çà ðåä. Â. Ä. Ðî- ìàíåíêà. — Ê.: ËÎÃÎÑ, 2006. — 408 ñ. 16. Ìåòîäèêà åêîëîã³÷íî¿ îö³íêè ÿêîñò³ ïîâåðõíåâèõ âîä çà â³äïîâ³äíèìè êàòåãîð³ÿìè. — Ê., 1998. — 28 ñ. 17. Ìåòîäèêà êàðòîãðàôóâàííÿ åêîëîã³÷íî¿ îö³íêè ÿêîñò³ ïîâåðõíåâèõ âîä çà â³äïîâ³äíèìè êàòåãîð³ÿìè. — Ê.: Ñèìâîë-Ò, 1998. — 28 ñ. 18. Ìåòîäèêà âñòàíîâëåííÿ ³ âèêîðèñòàííÿ åêîëîã³÷íèõ íîðìàòèâ³â ÿêîñò³ ïîâåðõíåâèõ âîä ñóø³ òà åñòóàð³¿â Óêðà¿íè. — Ê.: Â²ÏÎË, 2001. — 48 ñ. 19. Îêñèþê Î.Ï., Æóðàâëåâà Ë.À., Ëÿøåíêî À.Â. è äð. Õàðàêòåðèñòèêà êà÷å- ñòâà âîäû óêðàèíñêîãî ó÷àñòêà Äóíàÿ (ïî îáùèì ïîêàçàòåëÿì) // Ãèäðî- áèîë. æóðí. — 1992. — Ò. 28, ¹ 6. — Ñ. 3—11. 20. Îïðåäåëèòåëü ïðåñíîâîäíûõ áåñïîçâîíî÷íûõ Ðîññèè è ñîïðåäåëüíûõ òåððèòîðèé. Ò.4. Âûñøèå íàñåêîìûå. Äâóêðûëûå / Ïîä ðåä. Ñ. ß. Öàëî- ëèõèíà. — 1999. — 1000 ñ. 21. Ðîìàíåíêî Â.Ä. Îñíîâè ã³äðîåêîëîã³¿: Ï³äðó÷íèê. — Ê.: Îáåðåãè, 2001. — 728 ñ. 22. Ðóêîâîäñòâî ïî ãèäðîáèîëîãè÷åñêîìó ìîíèòîðèíãó ïðåñíîâîäíûõ ýêî- ñèñòåì / Ïîä ðåä. ïðîô. Â. À. Àáàêóìîâà. — ÑÏá.: Ãèäðîìåòåîèçäàò, 1992. — 318 ñ. 23. Ðóêîâîäñòâî ïî ìåòîäàì ãèäðîáèîëîãè÷åñêîãî àíàëèçà ïîâåðõíîñòíûõ âîä è äîííûõ îòëîæåíèé / Ïîä ðåä. Â. À. Àáàêóìîâà. — Ë.: Ãèäðîìåòåî- èçäàò, 1983. — 239 ñ. 24. Ñåìåí÷åíêî Â. Ï. Ïðèíöèïû è ñèñòåìû áèîèíäèêàöèè òåêó÷èõ âîä. — Ìèíñê: Îðåõ, 2004. — 125 ñ. 25. Õàð÷åíêî Ò.À., Ëÿøåíêî À.Â., Áàøìàêîâà È.Õ. Ðåòðîñïåêòèâíûé àíàëèç êà÷åñòâà âîäû íèçîâüåâ Äóíàÿ // Ãèäðîáèîë. æóðí. — Ò. 35, ¹ 6. — 1999. — Ñ. 3—16. 26. Óíèôèöèðîâàííûå ìåòîäû èññëåäîâàíèÿ êà÷åñòâà âîä. ×. 3. Ìåòîäû áèî- ëîãè÷åñêîãî àíàëèçà âîä. — Ì.: Èçä-âî ÑÝÂ, 1977. — 175 ñ. 27. Ýêîëîãè÷åñêèå ïðîáëåìû ìåæáàññåéíîâûõ ïåðåáðîñîê ñòîêà. — Êèåâ: Íàóê. äóìêà, 1984. — 256 ñ. 28. Alba-Tercedor J., Sànchez-Ortega A. Un metodo rapido u simple para evaluar la calidad bioljgica de las aguas corrientes basado en el de Hellawell // Lim- netica. — 1988. — Vol. 4. — P. 51—56. 64 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 29. Arbaciauskas K., Semenchenko V. et al. Assessment of biocontamination of benthic macroinvertebrate communities in European inland waterways // Aquatic Invasions. — 2008. — Vol. 3, Iss. 2. — Ð. 211—230. 30. Aristica Â., Constantinescu E. The comparison of the Belgian Biotic Index with physico-chemical analyses for Danube water // Analele Universita Nii din Bucuresti, Chimie Anul XV (serie noua). — 2006. — Vol. II. — P. 21—25. 31. Armitage P.D, Moss D., Wright J.F., Furse M.T. The performance of a new bio- logical water quality scores system based on macroinvertebrates over a wide range of unpolluted running-water sites // Water Res. — 1983. — Vol. 17. — P. 333—347. 32. AQEM CONSORTIUM. Manual for the application of the AQEM system. A comprehensive method to assess European streams using benthic macroin- vertebrates, developed for the purpose of the Water Framework Directive. Version 1.0, 2002. — 202 p []. 33. Biological quality of watercourses. Determination of the biotic index based on aquatic macroinvertebrates. Belgian standard T92-402. Belgian institute for normalization. — Brussels, 1984. — 35 p. 34. Davi C., Gherghisan-Despina C. Nutrientii in Rezervatia Biosferei Delta Du- narii // Analele St. Inst. Delta Dunarii. — 1996. — Vol. 2. — P. 31—36. 35. De Pauw N., Vannevel R. Macroinvertebrates and water quality // Antwerp. — 1993. — 316 p. 36. De Pauw N., Hawkes H.A. Biological monitoring of river water quality // Ri- ver water quality monitoring and control / Ed. by W.J. Walley, S. Judd. — Ashton University, 1993 —P. 87—111. 37. DIN 38410 T. 2: Procedure for the determination of the saprobic index on the basis of benthic communities / German standard methods (DEV) for the exa- mination of water, wastewater and sludge. Biological-ecological examination of waters (group M/ M2). — 1991. — P. 1—18. 38. Goodnight C.J., Whitley L.S. Oligochaetes as indicators of pollution // Proc. 15th Intern. Waste Conf. — Pardue Univ., 1961. — Vol. 106. — P. 139—142. 39. Ibram O., David,C., Cojocaru L. Nutrients and heavy metals dynamic in the Danube Delta lakes. — Analele St. Inst. Delta Dunarii, 2001. — P. 82—86. 40. Joint Danube Survey 2. Final scientific report. — ICPDR — International Commission for the Protection of the Danube River, 2008. — www.icpdr.org. 41. Kownacki A., Soszka H., Kudelska D., Fleituch T. Bioassessment of Polish ri- vers based on macroinvertebrates /11th Magdeburg seminar on waters in Central and Eastern Europe: assessment, protection, management, UFZ Cen- tre for Environmental Research. — Leipzig-Halle, 2004. — P. 17—24. 42. Leeds-Harrison P.B., Quinton J.N., Walker M.J. Harrison K.S. et al. Buffer Zo- nes in headwater catchments // Report on MAFF / English Nature Buffer Zone Project CSA 2285. — Cranfield University, Silsoe, 1996. — 22 p. 43. Metcalfe J. L. Biological water quality assessment of running waters based on macroinvertebrate communities: history and present status in Europe // En- vironmental pollution. — 1989. — Vol. 60. — P. 101—139. 44. Miserendino M. I., Pizzolon L. A. Rapid assesment of river water quality using macroinvertebrates: a family level Biotic Index for the Patagonic Andean zone // Acta Limnologica Brasiliensia. — 2000. — Vol. 11 (2). — P. 137—148. 65 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ 45. Pantle R., Buck H. Die biologische Uberwachung der Gewässer und Darstel- lung der Ergebnisse // Gas- und Wasserfach. — 1955. — Vol. 96, N 98. — 604 s. 46. Tumpling W. Statistische probleme der biologischen Gewasseruberwachung // Wasserwirtschaft-Wassetechnik. — 1962. — N 12. — S. 353—357. 47. Woodiwiss F.S. The biological system of stream classification used by the Trent River Board // Chem. and Ind. — 1964. — Vol. 11. — Ð. 443—447. 48. Wright J.F., Furse M.T., Armitage P.D. RIVPACS — a technique for evalua- ting the biological quality of rivers in the UK // European Water Pollution Control. — 1993. — Vol. 3 (4). — P. 15—25. 49. Zamora-Munos C., Sainz-Cantera C. E. Are bilogical indicies BWMP and ASPT and their significance regarding water quality seasonally dependent? Factors explaining their variations // Water Res. — 1995. — Vol. 9 (1). — P. 285—290. 50. Zinevici V., Parpala L. Zooplanctonul din Delta Dunarii si Avandelta. Diversi- tate, structura, productivitate si relatii trofice. — Bucuresti: Ars Docendi, Universitatea Bucuresti, 2007. — 380 p. Èíñòèòóò ãèäðîáèîëîãèè ÍÀÍ Óêðàèíû, Êèåâ Ïîñòóïèëà 07.02.12 66 Ñàíèòàðíàÿ ãèäðîáèîëîãèÿ

Биоиндикация качества вод Килийской дельты Дуная по организмам макрофауны водных беспозвоночных

Institution

Ähnliche Einträge