Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w.
Saved in:
| Published in: | Соціум. Альманах соціальної історії |
|---|---|
| Date: | 2017 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Polish |
| Published: |
Інституту історії України НАН України
2017
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/159008 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. / H. Litwin // Соціум. Альманах соціальної історії. — 2017. — Вип. 13-14. — С. 343. — Бібліогр.: 16 назв. — пол. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-159008 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Litwin, H. 2019-09-20T09:23:41Z 2019-09-20T09:23:41Z 2017 Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. / H. Litwin // Соціум. Альманах соціальної історії. — 2017. — Вип. 13-14. — С. 343. — Бібліогр.: 16 назв. — пол. 1995-0322 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/159008 343–354 pl Інституту історії України НАН України Соціум. Альманах соціальної історії Ad fontes! Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. The Forgotten 1640s Register of Converts From Ruthenian Lands of the Polish-Lithuanian Commonwealth Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. |
| spellingShingle |
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. Litwin, H. Ad fontes! |
| title_short |
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. |
| title_full |
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. |
| title_fullStr |
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. |
| title_full_unstemmed |
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. |
| title_sort |
zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich rzeczypospolitej z lat 40-tych xvii w. |
| author |
Litwin, H. |
| author_facet |
Litwin, H. |
| topic |
Ad fontes! |
| topic_facet |
Ad fontes! |
| publishDate |
2017 |
| language |
Polish |
| container_title |
Соціум. Альманах соціальної історії |
| publisher |
Інституту історії України НАН України |
| format |
Article |
| title_alt |
The Forgotten 1640s Register of Converts From Ruthenian Lands of the Polish-Lithuanian Commonwealth |
| issn |
1995-0322 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/159008 |
| citation_txt |
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej z lat 40-tych XVII w. / H. Litwin // Соціум. Альманах соціальної історії. — 2017. — Вип. 13-14. — С. 343. — Бібліогр.: 16 назв. — пол. |
| work_keys_str_mv |
AT litwinh zapomnianyrejestrkonwertytowzziemruskichrzeczypospolitejzlat40tychxviiw AT litwinh theforgotten1640sregisterofconvertsfromruthenianlandsofthepolishlithuaniancommonwealth |
| first_indexed |
2025-11-27T02:30:54Z |
| last_indexed |
2025-11-27T02:30:54Z |
| _version_ |
1850794537766617088 |
| fulltext |
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej… 343
Henryk Litwin,
doktor habilitowany (Warszawa)
ZAPOMNIANY REJESTR KONWERTYTÓW Z ZIEM RUSKICH
RZECZYPOSPOLITEJ Z LAT 40@TYCH XVII WIEKU
W rzymskim Archivio Storico de Propaganda Fide można natrafić na wiele int-
rygujących źródeł do dziejów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a zwłaszcza jej
ziem ruskich. Mimo wieloletnich badań historyków polskich, ukraińskich, litewskich i
białoruskich oraz badaczy wywodzących się z licznych innych krajów wciąż
odnajdujemy tu nowe niespodzianki i zapewne długo jeszcze tak pozostanie.
Prezentowany tu dokument jest jednym z tych niewielkich, ale zaskakujących i
ciekawych odkryć. Fructus Animarum Missionis Provincjae Russiae, zapis dokonań
dominikańskich działań misyjnych na terenie prowincji ruskiej, to niewielki dokument
w formie 10-kartkowego poszytu, swoisty kajet zapisywany dwustronnie, jednym
charakterem pisma. Zawiera notatki dotyczące konwersji dokonanych pod wpływem
braci z poszczególnych klasztorów dominikańskich prowincji ruskiej. W większości
przypadków są to zapisy wskazujące imiona i nazwiska, lub przynajmniej imiona
osób, które złożyły katolickie wyznanie wiary lub zostały ochrzczone. Dwie wy-
dzielone notatki, dotyczące klasztorów kijowskiego i kudackiego zawierają suma-
ryczne dane dotyczące liczby osób nawróconych przez poszczególnych braci.
W przypadku Kudaku dysponujemy jedynie takim sumarycznym zestawieniem.
W przypadku Kijowa «Fructus…» zawiera zarówno takież zestawienie jak i listę
konkretnych konwertytów.
Dokument został sporządzony niedługo przed czerwcem 1644 roku i skupia
informacje dotyczące lat 40-tych XVII w. i «molti altri anni passati». Konkretne daty
konwersji pojawiają się w notatkach często, ale niekonsekwentnie. W danych z
niektórych klasztorów (np. kudackiego) są w ogóle pominięte. Najwcześniejszy konk-
retny zapis dotyczy konwersji dokonanej w Jezupolu w 1612 r. pojawiają się także
pojedyncze wpisy z lat 1619, 1628, 1629. Liczniejsze są informacje o konwersjach z
lat 30-tych XVII w. Przeważają zapisy dotyczące lat 1640-1643. Można zaryzykować
tezę, że «Fructus…» jest dokumentem związanym z działaniami prowincjała Stefana
Chmellera, który w 1640 otrzymał od Urbana VIII tytuł «prefekta misji» i polecenie
skierowania do klasztorów swojej prowincji formalnie mianowanych misjonarzy1.
W rezultacie w 1640 r. skierowano misjonarzy do 31 konwentów prowincji ruskiej.
———————
1 Chodykiewicz K. De Rebus Gestis in Provincia Russiæ Ordinis Prædicatorum Commentarius:
Libris XI. Digestus Jn Duas Partes divisus. Diversarum antiquitatum Monumentis & Observa-
tionibus Jllustratus. – Berdyczów [1780]. – S. 80-81.
ISSN1995-0322. ÑÎÖ²ÓÌ. Àëüìàíàõ ñîö³àëüíî¿ ³ñòîð³¿. Âèïóñê 13-14. – Ñ. 343–354
© Henryk Litwin, 2017
Henryk Litwin 344
W dokumencie odnotowano informacje dotyczące dokonań 17 klasztorów pro-
wincji ruskiej. Są to następujące placówki: w województwie ruskim: Jaworów,
Jezupol, Lwów, Mościska, Podkamień, w województwie podolskim Latyczów, Jazło-
wiec, w województwie kijowskim Adamgród, Czarnobyl, Kijów, Kudak, w woje-
wództwie wołyńskim Lachowce, Lubar, w województwie czernihowskim Czernihów,
w Wielkim Księstwie Litewskim Nowogródek, Ostrowno, Szkłów. Na podstawie
literatury przedmiotu można przyjąć, że w 1644 roku funkcjonowało w prowincji
41 konwentów2. Do 31 z nich skierowano w 1640 r. misjonarzy. 15 z nich figuruje we
«Fructus...». Dwa pozostałe powstały lub zostały reaktywowane w czasie bardzo
bliskim tej dacie (Jazłowiec reaktywacja 1639, Kudak utworzenie konwentu 1640).
Dokument nie zawiera zatem danych z 16 klasztorów objętych planami misjonarskimi
Stefana Chmellera. Większość z nich figuruje także w spisie konwentów płatników
kontrybucji zakonnej ustanowionej w 1640 r. przez prowincjała Chmellera, przy-
toczonym przez Okolskiego3. Te trzy spisy konwentów pochodzące ze źródeł pow-
stałych w latach 40-tych XVII w. warto zestawić z danymi pochodzącymi z opra-
cowań. Prezentuje to poniższa tabela4.
1 2 3 4 5 6
Adamgród 1641 Adam Korczewski X X
Bar 1607 Stanisław Golski X
Busk 1608 Jerzy Wiśniowiecki X X
Czarnobyl 1626 Łukasz Sapieha X X X
Czernichów 1628 Władysław Waza X X X
Czortków 1610 Stanisław Golski X
Jaworów 1615 Piotr Milewski X X X
Jazłowiec 1595/1639 Mikołaj Jazłowiecki X
Jezupol (Czeszybiesy) 1598 Jakub Potocki X X X
Kamieniec Podolski XIV w. X X
Kijów XIII w. X X X
Kudak 1640 Władysław IV X
Kołomyja XV w. Władysław Jagiełło X X
Konstantynów
(Starokonstantynów)
1613 Janusz Ostrogski X X
Lachowce 1612 Paweł Krzysztof
Sieniuta
X X X
———————
2 Na podstawie spisów w: Barącz S. Rys dziejów Zakonu Kaznodziejskiego w Polsce. – T. 1. –
Lwów, 1861. – S. 342-395, 393-513; [Giżycki J.M.], Wołyniak. Wykaz klasztorów dominikańskich
prowincyi ruskiej. – Cz. II. – Kraków, 1917. – S. 6-265.
3 [Okolski S.]. Russia, florida Rosis et Liliis. Hoc est, Sanguine, Praedicatione, Religione et
Vita. Antea F.F. Ordinis Praedicatorum Peregrinatione inchoata, nunc Conventuum in Russia
stabilitate fundata. Per R.P.F. Simonem Okolski S.T.M. Priorem Tysmienicen: luci exposita.
[Lwów, 1648]. – S. 53.
4 Rubryka 1 – siedziba konwentu, 2 – data założenia ew. reaktywacji, 3 – fundator (1, 2, 3
według Barącza i Giżyckiego), 4 – konwenty wymienione we «Fructus…», 5 – konwenty obesłane
misjonarzami w 1640 r. wg Chodykiewicza, 6 – konwenty wymienione przez Okolskiego w spisie
kontrybucji zakonnych z 1640 r.
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej… 345
1 2 3 4 5 6
Latyczów 1606 Elżbieta Potocka z
Kamienieckich
X X X
Lubar (Lubartów) 1630 Stanisław Lubomirski X X X
Lwów XIII w. X X X
Lwów, Św. Maria Magdalena 1600 Anna Pstrokońska X X
Mińsk 1622 Zofia Słuszkowa z
Zawiszów
X
Mościska XV w. Władysław Jagiełło X X X
Murachwa 1627 Jadwiga Bełżecka z
Jazłowieckich
X X
Nieżyn 1632 Zygmunt III X X
Nowogród Siewierski 1625 Zygmunt III X
Nowogródek Litewski 1624
(ponownie)
Krzysztof
Chodkiewicz
X X
Ostrowno 1621 Aleksander Sapieha X X X
Owrucz 1628
(ponownie)
Łukasz Witowski X X
Podkamień XIII X X X
Potok 1609 Stefan Potocki X
Rohatyn 1614 Mikołaj Wysocki X X
Rzeczyca 1634 Aleksander Słuszka X
Smoleńsk 1615 Zygmunt III X
Smotrycz XIII w. X X
Sokołów 1643 Stanisław Tyszkiewicz X
Stołpce (k. Mińska) 1626 Aleksander Słuszka X
Szarawka 1607 Jakub Pretwicz X
Szkłów 1619 Aleksander
Chodkiewicz
X X X
Śniatyn 1640 Piotr Potocki X
Tulczyn (Nesterwar) 1638 Adam Kalinowski X
Tyśmienica 1630 Mikołaj Potocki X
Winnica 1623 Stefan Czerlenkowski
Witebsk 1642 Andrzej Rumsza X
Ziembin (k. Borysowa) 1640 Adam Sakowicz
Zestawienie wskazuje, ze klasztory w Winnicy i Ziembinie mogły być na
początku w latach 40-tych ciągle jeszcze w stadium organizacyjnym, jako jedyne nie
figurują bowiem w żadnym ze spisów stworzonych w tym okresie. Z kolei konwenty
w Sokołowie na Kijowszczyźnie i w Witebsku, których utworzenie historycy datowali
odpowiednio na lata 1643 i 1642 musiały w rzeczywistości powstać przed 1640 r., są
bowiem wymienione w źródłach zakonnych z tego roku jako istniejące.
W każdym razie trzeba z przykrością stwierdzić, że z nieznanych przyczyn
«Fructus…» objął jedynie część, nie sięgającą połowy działających w czasie jego
tworzenia klasztorów dominikańskich prowincji ruskiej. Zapewne był skompilowany
na podstawie relacji z placówek zakonnych, których większość po prostu nie
dostarczyła dokumentacji.
Henryk Litwin 346
Ubolewając nad fragmentarycznością tego źródła trzeba jednak podkreślić jego
zalety. Uzupełnia ono skąpe dotąd informacje dotyczące składu osobowego klasz-
torów prowincji ruskiej wymieniając dane 27 zakonników, w większości dotąd niez-
nanych5. Nade wszystko jednak przynosi niezwykle ciekawy materiał informacyjny na
temat misjonarskiej działalności dominikanów wymienionej prowincji.
«Fructus…» wymienia 208 osób, które stały się katolikami dzięki zabiegom
dominikanów. Są to osoby wymienione z imienia, imienia i nazwiska lub w inny
sposób («i jego syn», «i jej córka», «i jej służąca»). Należy wspomnieć, iż w jednym
przypadku wskazuje się na konwersję osoby «cum tota domo sua», a zatem należałoby
do ogólnej liczby doliczyć kilka a nawet kilkanaście dodatkowych osób. Z punktu
widzenia kategorii społecznych możemy w tej zbiorowości wyróżnić szlachtę i nie-
szlachtę, według kryterium stosowanego przez źródło (nobili-plebei). Odnotowano
więc 48 osób pochodzenia szlacheckiego (w tym 16 kobiet i 36 mężczyzn) i
154 osoby spoza stanu uprzywilejowanego (w 6 przypadkach brak danych). Co
ciekawe równo połowa całości (104) to dorobek misjonarski dwóch jedynie kon-
wentów – kudackiego (54 osoby) i kijowskiego (50 osób). Gdy zaś uwzględnimy
pozostałe klasztory na terenie województwa kijowskiego (Adamgród, Czarnobyl)
fructus pracy całej czwórki sięgnie liczby 143, a zatem prawie 69% całości. Po
dodaniu dorobku klasztoru w Czernihowie oraz w zaliczanym często do województwa
kijowskiego Lubarze (Lubartowie) dojdziemy do 164 konwertytów, czyli blisko 79%
owoców dominikańskich misji. Wskazuje to, że środek ciężkości pracy misyjnej
dominikanów prowincji ruskiej umieszczony był zdecydowanie na jej południowo-
wschodnich krańcach.
Niemniej ciekawy jest podział nowo nawróconych katolików na kategorie
wyznaniowe. Widzimy tu liczne osoby określane jako «schismatici». Jest ich 79,
stanowią zatem zaledwie 38% zbiorowości. Nawet jeżeli uwzględnimy pewne uzu-
pełnienia wynikające z jednej adnotacji, mówiącej o 12 nawróconych «tak arianach
jak schizmatykach», wzmianki o 2 osobach określonych jako «Moschovitae» oraz
założymy, że większość z wymienionych bez określenia poprzedniego wyznania
(5 przypadków) to ex prawosławni, ich ilość nie sięgnie poziomu połowy wymie-
nionych w źródle konwertytów (maksimum 96 osób). Z szeroko pojętego obozu
reformacji wywodzi się natomiast ok. 100 wymienionych w źródle osób (93 plus
część owych 12 «prawosławnych lub arian» wspomnianych wcześniej). Wśród nich
odnotowujemy 18 kalwinistów (w tym jeden «Hungarus»), 16 luteran, 12 arian oraz
———————
5 Ostatnio badała te kwestie Natalia Sinkewycz w swojej skądinąd interesującej książce:
Сінкевич Н. Laudare benedicere praedicare: Домініканський орден на Волині в кінці XVI –
початку XIX ст. – Київ, 2009. – C. 109-123. Ocenę tej ciekawej pracy obniża wadliwość doboru
jej zakresu terytorialnego. Autorka bada dzieje dominikanów na «Wielkim Wołyniu», czyli w
istocie na terytorium odpowiadającym gubernii wołyńskiej utworzonej przez władze rosyjskie w
XIX wieku. W książce dotyczącej okresu ok. 1560 – ok. 1830, której zasadnicza część dotyczy
epoki przynależności Wołynia do Rzeczypospolitej nie uwzględnienie struktur terytorialnych
zakonu (np. prowincja ruska) lub państwa (np. województwo wołyńskie) wydaje się być nie do
obrony. Tym bardziej, że autorka tłumaczy taką decyzję ahistorycznym argumentem, że granice
zakonnych prowincji «nie uwzględniały etnokonfesjonalnych, kulturowych i geograficznych rea-
liów epoki» (s. 10).
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej… 347
19 osób określonych jako «haeretici» i 28 opisanych terminem «variae sectae». Ob-
razu dopełniają Iudaei – 9, Scythae – 8 (jak wynika z kontekstu chodzi tu o Tatarów)
oraz Armeni – 1. Jeśli ograniczymy się do statystyki dorobku klasztorów z najbardziej
aktywnej misyjnie Kijowszczyzny, to także utrzyma się nam «przewaga» obozu
reformacji (minimum 80 osób) nad prawosławiem (minimum 70 osób).
Zawartość informacyjna «Fructus…» nie pozwala na zbyt daleko idące uogól-
nienia, ale uprawnia jednak do kilku hipotez dotyczących działań misyjnych
dominikanów na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej. Widzimy zatem, że katolicyzacja
ziem ruskich w latach 40-tych XVII wieku nie miała masowego charakteru.
208 konwersji odnotowanych w ciągu 2-3 dziesięcioleci przez zakon, który dyspo-
nował najgęstszą siecią klasztorów na terytoriach zamieszkałych w większości przez
ludność prawosławną to niezbyt imponujący wynik. Dostrzec też można bardzo
skromne efekty działań misyjnych na ziemiach Rusi Czerwonej i Podola zachodniego.
Dominikanie odnotowują tam pojedyncze sukcesy dotyczące szlachty protestanckiej
oraz nieco więcej owoców swej pracy wśród ludności żydowskiej i tatarskiej.
W sumie są to jednak akcydentalne przypadki konwersji (30 osób, w 7 konwentach,
przez ok. 30 lat). Znacznie więcej nawróceń mają na swoim koncie bracia z klasz-
torów Kijowsczyzny i Czernihowszczyzny, ale i tu widzimy nieco zaskakujące
prawidłowości. Najwięcej sukcesów odnotowali mnisi z Kudaku, którzy pracowali w
bardzo specyficznym środowisku żołnierzy najemnych, głównie z piechoty niemiec-
kiej, a zatem protestantów. Odnotowali nawet, że przybycie nowych braci wła-
dających językiem niemieckim może przynieść obfite owoce. Sukcesy kudackich
dominikanów w środowisku prawosławnym były natomiast ograniczone. W działa-
niach pozostałych konwentów z Kijowszczyzny i Czernihowszczyzny zwraca uwagę
spora liczba nawróconych arian w odniesieniu do klasztorów w Adamgrodzie, Kijowie
i Czernihowie. Jak widać kolonia braci polskich na Kijowszczyźnie była stosunkowo
liczna i obejmowała nie tylko szlachtę. Konwenty z Kijowszczyzny miały niebłahe,
ale i nie specjalnie imponujące sukcesy misyjne w środowisku szlachty prawosławnej.
Najwięcej konwersji odnotował klasztor w Adamgrodzie, przede wszystkim w
rodzinie Korczewskich. Z kolei nawrócenia wśród prawosławnych z warstw ple-
bejskich są na Kijowszczyźnie i Wołyniu stosunkowo nieliczne (pomijając żołnierzy
kudackich) i często dotyczą służby szlachty-konwertytów, osób związanych z
klasztorami więzami pracowniczymi oraz małoletnich sierot pozostających na wycho-
waniu zakonników. Nie da się dostrzec regularnej pracy misyjnej wśród prawosławnej
większości plebejskiej. Generalnie rzecz biorąc praca misyjna dominikanów prowincji
ruskiej wśród ludności prawosławnej musiała być w pierwszej połowie XVII wieku
niezbyt intensywna, albo też napotykała na poważne przeszkody.
«Fructus…» może być wykorzystane jako ciekawy przyczynek do dziejów
działalności dominikanów na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej. Opublikowane w
ostatnich latach prace Natalii Sinkewycz oraz Piotra Stolarskiego6 dotyczące aktyw-
ności dominikanów na tych terenach dotykają wielu kwestii, w których «Fructus…»
byłby z pewnością przydatny, a źródło to pozostało nieznane obojgu autorom.
———————
6 Stolarski P. Friars on the Frontier: Catholic Renewal and the Dominican Order in Sou-
theastern Poland, 1594 1648. – Farnham, 2010; Сінкевич Н. Laudare…
Henryk Litwin 348
Oryginał: Archivio Storico de Propaganda Fide, Scritture Originali Riferite nelle
Congregazioni Generali (SOCG) 338, k. 513r-521r. Na k. 514r zapiski kancelaryjne
poczynione w sekretariacie Kongregacji Rozkrzewiania Wiary: «Nota delli scismatici
et heretici convertiti alla Santa Fede dalli Padri Domenicani nella Provinzia di Russia
fra nel corrente et in molti altri anni passati. Si fa conto, che siano in tutto ducento
persone e di piu una famiglia intiera». Niżej inną ręką: «al provinciale, Numero 42.
Die 21 Junii 1644. Congregazione 316. Autoritate eminentissimo Signore Cardinale
Mattheus7. Progressus missionis Dominicanorum Missionarium in Russia in
conversione 200 personam haereticorum parimente schismaticorum et insuper interam
familiam schismaticorum Graecorum. Iussit venerabili proviciali Dominicanorum
Russiae a-[…]-a de praesentes progressis testimoniales quas habere potuit transmissas».
Obok inną ręką: «si scriva Latinum».
[513r]
Fructus Animarum Missionis Provincjae Russiae
[515r]
Messis Fructuum terrae per Missionarios Fratres Proviciae Russiae in Area
Ecclesiae repolita.
Conventus Leopoliensis
A Reverendo Patre Reginaldo8 Magistro Novitiorum receptus est ad fidem
Catholicam Ludovicus b-Boda-b Calvinista Anno 1643 die 9 Maii.
Per eundem receptus est ad gremium Ecclesiae Joannes sartor Germanus
Haereticus Anno 1644 10 Januarii.
Item Antonius mercatoris Germanus Lutheranus adnumeratus albo Catholicismi, a
Patre Promotore Sanctissimi Rosarii.
[515v]
Conventus Chioviensis
Generosi Domini Niezabitowscy Germani Fratres Paulus et Ludovicus abiecta
fide sua perfida Babtismum per Fratres eiusdem conventus susceperunt.
Ibidem receptus est ad gremium Ecclesiae Sanctae Generosus Dominus
Theodorus Humieniecki, Schismaticus.
Item Generosa Domina Marina Wysocka Schismatica,
Theodora Zielska Schismatica,
Marina Dąbrowska,
Nicolaus Czerlenkowski,
Schismatica quaedam nomine Paraska,
item puer quidam Annorum 9 schismaticus nomine Petrus.
———————
7 Chodzi o Gasparе Mattei (1598–1650), często w źródłach kurialnych określanego z łacińska
jako «Cardinale Mattheus». Nuncjusz w Wiedniu 1639–1643 z tytułem arcybiskupa Aten; kardynał
od 13.VII.1643.
8 Pdop. Reginald z Łańcuta, który zginął w Czernihowie 1649, zob.: Barącz I/299, II/459.
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej… 349
[516r]
Conventus Jezupoliensis
Anno Domini 1612 1 Martii baptisatas est Dorothea nomine, habens annos 30,
quae non sciunt utrum esset baptisata an non, nam erat in haeresi multis annis.
Item baptisatus est puer quidam inventus Judaicus et est illi impositum nomen
Stanislaus Anno 1617.
Item Anno Domini 1628 baptisatus est Scytha adultus cui nomen est impositum
Lucas.
Item Anno Domini 1638 23 Martii per Patrem Fratrem Antonium Brochovium
baptisatus est Scytha nomine Adalbertus.
Eodem Anno 2 Julii per Reverendum Patrem Fratrem Laurentium9 pro tunc
Priorem eiusdem Conventus ex Judaeis factum est Catholicus Nicolaus Pinczewski.
Anno Domini 1641 ultima Januarii baptisatus est Scytha cui factum est nomen
Joannes.
Item eodem Anno 23 Octobris baptisatus est Scytha novem annorum existens cui
nomen est impositum Nicolaus.
Anno Domini 4 Martii per Reverendum Patrem Fratrem Franciscum de Petricovia
pro tunc Priorem baptisatus est Scytha iam adultus cui nomen impositum Petrus.
Eodem die per eundem Reverendum Patrem baptisati sunt duo Judaei adulti
quibus imposita sunt nomina uni Nicolaus alteri Stanislaus.
Anno Domini 1642 Nobilis virgo Elisabeth Droiowska Haeretica.
[516v]
Eodem Anno 8 Septembris per Reverendum Patrem Andreae de Raysko10 pro
tunc Priorem Conventus eiusdem baptisatus est Judaeus 15 annorum cui est impositum
nomen Stanislaus.
Conventus Latyczoviensis
Anno Domini 1643 die 24 Augusti receptus est ad fidem Catholicam Bartho-
lomaeus Elzbionus Calvinista per Reverendum Patrem Fratrem Modestum11 Sanctae
Theologiae Lectorem.
[517r]
Conventus Sublapidensis
Capitaneus Magnifici Domini Alexandri Cetner Haereticus cum famulo suo cubi-
culario veram fidem amplexi sunt12.
———————
9 Być może tożsamy z Wawrzyńcem, przeorem w Barze w 1629 r., który zginął w r. 1649 w
Nowogrodzie Siewierskim, Barącz I/288, I/300.
10 Jędrzej z Rajska, 1640 misjonarz w konwencie latyczowskim, 1644 przeor w konwencie
jezypolskim, Barącz I/292, I/295.
11 Zapewne Modest z Borek (vel Borkowski), 1640 wysłany jako misjonarz do konwentu w
Latyczowie, 1650 jeden z definitorów prowincji ruskiej, Barącz I/292, 301.
12 Mowa tu zapewne o opisanym przez Barącza przypadku nawrócenia «kapitana Anglika»
pozostającego w służbie Aleksandra Cetnera: Barącz S. Dzieje klasztoru WW. OO. Dominikanów
w Podkamieniu. – Tarnopol, 1870. – S. 41.
Henryk Litwin 350
Item de Brody aurifaber Ill.mi Domini Capitanei Cracoviensis Haereticus et alii
duo Haeretici.
Conventus Lubartoviensis
Anno Domini 1632 die 2 Februarii per Admodum Patrem Fratrem Stephanum
Chmeler13 Sanctae Theologiae Baccalaureum, tunc Priorem Lubartoviensem
Provincialem Russiae Nobilis Ioannes schismaticus.
25 Martii eiusdem anni in Festo Anunciationis Beatae Mariae Virginis quaedam
Anna schismatica per eundem reconciliata est Ecclesiae Sanctae.
Item 13 Aprilis Feriae 2da Pasche Scytha circiter annorum 30 baptisatus est, cui
fatum est nomen Joannes.
Item 19 Aprilis Dominicanorum in Albis quaedam famula
[517v]
Anna schismatica recapta est ad Veram Fidem Catholicam
Item 8 Maii Lucia virgo de veteri civitate Lubartoviensi schismatica.
Item 19 Iulii in conclusione Jubilaei Magnificus Dominus Felix Broniowsky
miles (ex compania Ill.mi Domini Stanislai Lubomirsky Palatini Cracoviensis)
calvinista.
Item 1 Novembris Judaeus adolescens baptisatus est cui factum nomen Joannes.
Conventus Jazłovecensis
Ill.mi Domini, Domini Michaelis Stanisławski Castellani Camencensis famulus
Schismaticus per Reverendum Patrem Marianum Zawisza14 Sanctae Theologiae
Lectorem ad verae fidei cultum adductus est.
Item in prioratu Jazłoviecensi per Patrem Fratrem Baltazarum Buscensem15 duo
Haeretici sectae Calvinorum ad gremium Sanctae Ecclesiae rcepti sunt, Anno 1638 die
5 Octobris unus videlicet Joannes Dunin, alter vero Andreas.
Item ibidem Anno ut supra die 13 Maii Generosa Domina Elisabeth Jałowicka
schismatica ritus Graeci virgo.
[518r]
Item Anno Domini 1638 die 2 Januarii miles nomine Hilarius Kinar Haereticus
haeresim abiuravit.
Item Anno Domini 1643 die 22 Martii R.P. Marianus Zawisza Sanctae Theo-
logiae Lector quendam Simonem Tuszanin Haereticum ab haeresi absolvit et
Ecclesiae Sponsae Dei capulavit.
Conventus Lachovicensis
Anno Domini 1641 ad gremium Ecclesiae Dei recepta est uxor Civis Oppidi
Lachovicensis nomine Petri schismatica.
———————
13 Szczepan Chmeller, prowincjał prowincji ruskiej od 1640 do śmierci 23.06.1643, Barącz,
I/290-294.
14 Marian Zawisza, lektor teologii, Barącz I/296
15 Baltazar z Buska, 1640 misjonarz w konwencie w Owruczu, Barącz I/293.
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej… 351
Item Anno 1643 uxor alterius Civis Bubniewicz et tertii Civis Martini uxor
schismatica.
Eodem Anno baptisata est virgo haebrea in die Pentecost.
[518r]
Conventus Skłovensis
Anno Domini 1629 11 Octobris Generosus Dominus Joannes Niezabitowsky
Capitaneus sive Administrator Civitatis Skłovensis Arrianus conversus est et
baptisatus.
Conventus Novogrodensis in Lithuania.
Anno Domini 1641 Nobilis Dominus Stanislaus Kamieński Calvinista Conventus
est ad fidem Catholicam.
Anno Domini 1643 Joannes Burdzicki ex Schismatico factum est Catholicus.
Joannes Januchnowicz Calvinus est in spe, nam spopondit et manum dedit
praesentibus Nobilibus, in Rosario est semper devotissimus et libros haeresi infectos
igni comburendos tradidit.
[519r]
Conventus Ostrounensis
Nobilis virgo Marina Pierslakowna schismatica.
Item Nobilis virgo Anna Stawecka.
Item nobilis virgo Catharina Stawecka schismatica.
Item Nobilis Victor Rabsztynski.
Item nobilis Theodorus Jarzyna.
Item Nobilis Domina Euphemia Klinczynska schismatica.
Item miles quidam nationae Hungarus Paulus calvinesimo renuntiat.
Conventus Czernichoviensis
Nobilis Ioannes Rudkowski miles.
Nobilis Nicolaus Wyszyński miles.
Nobilis Gregorius b-Rechowski-b miles.
Nobilis Chrisostomus Szmieska miles.
Magnifica Domina Zophia Załęska.
Nobilis Vasilius Rycko.
Nobilis Samuel Wyszyński.
Ex plebeis:
Gregorius Buczko;
Symphorianus Lesko;
[519v]
Damianus Onyszka filius;
Miachael Zarycki;
Onofrius Weresczaka;
Paulus Karakasz Scytha;
Joannes Avus a schismate.
Henryk Litwin 352
Hi supra positi tam a fide arriana quam schismatica aversi adnumerati sunt albo
Catholicismis
Conventus Adamgrodensis
Nobilis Alexander Korczewski cum consorte sua schismaticus.
Nobilis Theodorus Korczewski similiter schismaticus.
Nobilis Stephanus Korczewski schismaticus.
Virgo Emerentiana a statu plebeio schismatica.
Item femina nomine Feśka schismatica.
Duos virgines ex familia Generosi Domini Korczewski quae in servitiis sunt
uxoris eius Arrianae sectae.
In Anno Domini 1642:
Receptus est ad Fidem Catholicam Romana de secta Arrianorum Stephanus
Głuchowski;
Juvenis Jacobus similiter Arrianus;
Jacobus sartor schismaticus;
Frater Jacobus Armenus;
Virgo Marina et Anna schismatica;
[520r]
Nobilis virgo Appollonia Lipska schismatica;
Item virgo Eudoxia;
Virgo Catharina schismatica;
Item Magnifica Domina Catharina Tyszyna cum filia sua Chrolińska.
Anno Domini 1643;
Nobilis Domina Appollonia Straszowa et ancilla eius schismatica;
Clemens Klimaszowski schismaticus;
Nobilis Dominus Petrus b-Kosciusko-b cum filio suo schismatici;
Virgo Elisabeth Arriana;
Nobilis Petrus Wiszowaty miles Arrianus;
Nobilis Dominus Jacobus Didowski Arrianus;
Virgo Margarita Arriana;
Catharina virgo de secta perfidae Religionis Arrianorum.
Conventus Czarnobyliensis
Eva Pruszowska uxor Jacobi Czechowski Capitanei schismatica Anno Domini
1642 die 8 maii.
[520v]
Item Petrus Bieńkowski schismaticus Anno 1643 die 5 Aprilis per Reverendum
Patrem Fratrem Joannem Damascenum de Bieńki.
Marina cuiusdam Civis Czenieioviensis nomine Demetrius ex matre Paraszka
schismatica Anno 1643 die 8 Septembris.
Appollonia uxor Vincenty Niedzwiecki organarii eiusdem Conventus Czarno-
bilensis.
Infans baptisatus est ex parentibus Ruthenis schismaticus nomine Jacobus Anno
1643 die 17 Septembris.
Zapomniany rejestr konwertytów z ziem ruskich Rzeczypospolitej… 353
Faemella baptisata etiam ex parentibus schismaticis nomine Zophia.
Baptisatus etiam Ambrosius nomine puer trium annorum ex parentibus schis-
maticis.
Item per Reverendum Patrem Felicianum Sanctae Theologiae Lectorem pro tunc
hinc Priorem tres animae schismaticae ad Ecclesiam Sanctam sunt recaptae.
Conventus Javoroviensis
Anno D. 1643 die 19 Junii Reverendus Pater Frater Bonaventura16 Prior eiusdem
Conventus pro tunc baptisavit duos Judaeos fraternitati germanos.
[521r]
Conventus Mosticensis
Per Reverendum Patrem Severinum de Jaroslavia Sanctae Theologiae Lectorem
Praedicatorem eximia Magnifica Domina Jaciemirska cum famulis ac feri tota domo
sua sectae Calvinistarum dogmata verae fidei Catholicae amplexata est.
In loco Chodacensi
Variis temporibus utriusque sexus homines a secta Calvinistarum conversi sunt ad
fidem Catholicam per Venerabilem Patrem Nicolaum Żegota pro tunc Vicarium loci
praefati numero 6.
Ibidem a secta Lutheranorum conversi sunt numero 13.
Item per Reverendum Patrem Ambrosium de Grabow Praedicatorem Generalem
Vicarium eiusdem loci conversi sunt a Schismate tres, a diversis sectis 11.
Item per Venerabilem Patrem Melchiorem de Goizeno pro tunc Vicarium loci
antedicti 4, a Schismate 2.
Item per modernum Vicarium Patrem Chrysostomum de Wronki loci antedicti
variorum sectarum conversi sunt numero 13.
[521v]
Schismatici duo et est spes de omnibus incolis Chodacensis qui Deo volente
relictis suis erroribus Romanae Ecclesiae adherebunt si habebunt Concionatorem in
Germanica lingua bene peritum.
Conventus Chioviensis
Per Reverendum Patrem Petrum de Woinicz pro tunc Priorem Praedicatorem
Generalem 3 Calvini et 2 Arriani, Schismatici 3 coversi sunt ad Fidem.
Item per Reverendum Patrem Ambrosium de Dziwle (Dzirole) Sanctae Theo-
logiae Lectorem 2 Schismatici, Haereticus 1.
Item per Reverendum Patrem Raymundum de Samboria Sanctae Theologiae
Lectorem 3 Schismatici.
Item per Venerabilem Patrem. Antonius de Mosty pro tunc Suppriorem 3 Schis-
matici, 2 Lutherani.
———————
16 Bonwentura, przeor lubartowski w latach 1628–1632, Сінкевич Н. Laudare, s. 354.
Henryk Litwin 354
Item per Venerabilem Patrem. Marcellum de Kanczuga 3 Haeretici et 3 Schis-
matici.
Item per Venerabilem Patrem Adalbertum de Lubochnia 4 Schimatici.
Item per Venerabilem Patrem Petrum de Rozwadow 3 Haeretici et 3 Schismatici.
Item per Venerabilem Patrem Lactantium de Busko 2 Moschovitae.
Item per Venerabilem Patrem Josaphat de Międzyboże Schismatici 4.
a-a Fragment nieczytelny.
b-b Odczyt nazwiska niepewny.
|