Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów

Celem artykułu jest przedstawienie historii rusko — litewskiego rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus, którego dzieje sięgają od końca XV w., aż do momentu wygaśnięcia rodu w drugiej połowie XVII w. Opisana została także historia twórcy rodowej potęgi — Iwana Ostafijewicza Hornostaja. Podjęto p...

Повний опис

Збережено в:

Бібліографічні деталі
Опубліковано в: :	Археологія і давня історія України
Дата:	2016
Автор:	Pawiłan, K.
Формат:	Стаття
Мова:	Polish
Опубліковано:	Інститут археології НАН України 2016
Теми:	Етнологія
Онлайн доступ:	https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/161618
Теги:	Додати тег Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
Назва журналу:	Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
Цитувати:	Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów / K. Pawiłan // Археологія і давня історія України: Зб. наук. пр. — К.: ІА НАН України, 2016. — Вип. 3 (20). — С. 228-241. — Бібліогр.: 41 назв. — пол.

Репозитарії

Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine

id	nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-161618
record_format	dspace
spelling	Pawiłan, K. 2019-12-15T13:28:10Z 2019-12-15T13:28:10Z 2016 Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów / K. Pawiłan // Археологія і давня історія України: Зб. наук. пр. — К.: ІА НАН України, 2016. — Вип. 3 (20). — С. 228-241. — Бібліогр.: 41 назв. — пол. 2227-4952 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/161618 929.5(475):929.6 Celem artykułu jest przedstawienie historii rusko — litewskiego rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus, którego dzieje sięgają od końca XV w., aż do momentu wygaśnięcia rodu w drugiej połowie XVII w. Opisana została także historia twórcy rodowej potęgi — Iwana Ostafijewicza Hornostaja. Podjęto próbę rekonstrukcji losów wytworzonych przez nich archiwów. Artykuł zawiera krótką charakterystykę materiałów archiwalnych rodu, przechowywanych w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie w zespole archiwalnym Archiwum Potockich z Radzynia (numer zespołu 334). Метою статті є дослідження русько-литовського роду Горностаїв (гербу Гіпоцентавр), який простежується з кінця XV ст. і до часу вгасання роду у другій половині XVII ст. Подано опис діяльності творця могутності цієї родини — Івана Остафійовича Горностая. Стаття містить коротку характеристику матеріалів архіву Горностаїв, які зберігаються у Головному Архіві Давніх Актів у Варшаві в фонді Архіву Потоцьких з Радзиня (№ фонду 334). Докладний опис документів з архівів Горностаїв потребує окремої статті. В історіографії можна знайти велику кількість публікацій, присвячених окремим особам, або цілим родинам. Найчастіше вони стосуються магнатських родів. У цій статті звернена увага на традиційну недооцінку науковцями досліджень середньозаможної шляхти а також важливості їхніх родових архівів. До такої шляхти з упевненістю можна віднести Горностаїв. Менше ніж за сто років з нікому невідомої родини вони стали впливовими діячами, що зажили високої гідності і посад. Були серед них надворні маршалки, воєводи, старости, ротмістри, земські підскарбії. Хоча в історіографії їхня діяльність описана фрагментарно, це не применшує їхньої ролі у політичному і господарчому житті Польщі, України, Литви чи Білорусі. Наголошено, що архів, який вони створили, залишається науково недослідженим на належному рівні. Автор висловлює сподівання, що ця стаття приверне більшу увагу до історії роду Горностаїв, а також спонукатиме до пошуку і досліджень створених ними документів, особливо тих, що знаходяться за межами Польщі. The goal of this paper is to present the history of Rus’ — Lithuanian Hornostajs family (Hippocentaurus coat of arms), which history started in the early 15th century, until the moment of the extinction of the genus in the 2nd half of the 17thcentury. Also the history of the creator of the family mighty — Ivan Ostafijewicz Hornostaj is being described. They tried to reconstruct fates of archives produced by them. The author analyses the family archival materials, stored in the Central Archives of Historical Records in Warsaw (Poland) in the fund of the Potockis Archive from Radzyn (Fund No. 334). Detailed description of the Hornostajs archives contents requires the additional publication. Historiography numbers a lot of publications about individuals or entire families. In general there are mainly aristocratic families. In this work the author would like to pay attention to the underestimation by the researchers of the moderately rich nobilities, like the Hornostajs, and importance of their family archives. Within one century the Hornostajs from the unknown family became influential high-born people. There were court marshals, province governors, district administrators, cavalry captains and terrestrial treasurers. Despite their activities were described in fragments, it doesn’t reduce the role which they played in the political and economic life of Poland, Ukraine, Lithuania and Belarus. It should be emphasize that their archives remain unexplored at the proper level. The author hopes that this paper will draw attention to the Hornostajs family history as well as enforce search and study of the documents created by the Hornostajs, especially those which are beyond the borders of Poland. pl Інститут археології НАН України Археологія і давня історія України Етнологія Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów Історія роду Горностаїв гербу Гіпоцентавр і доля його архівів History of the Hornostajs family of Hippocentaurus coat of arms and fate of its archives Article published earlier
institution	Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
collection	DSpace DC
title	Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów
spellingShingle	Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów Pawiłan, K. Етнологія
title_short	Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów
title_full	Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów
title_fullStr	Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów
title_full_unstemmed	Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów
title_sort	dzieje rodu hornostajów herbu hippocentaurus i losy ich archiwów
author	Pawiłan, K.
author_facet	Pawiłan, K.
topic	Етнологія
topic_facet	Етнологія
publishDate	2016
language	Polish
container_title	Археологія і давня історія України
publisher	Інститут археології НАН України
format	Article
title_alt	Історія роду Горностаїв гербу Гіпоцентавр і доля його архівів History of the Hornostajs family of Hippocentaurus coat of arms and fate of its archives
description	Celem artykułu jest przedstawienie historii rusko — litewskiego rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus, którego dzieje sięgają od końca XV w., aż do momentu wygaśnięcia rodu w drugiej połowie XVII w. Opisana została także historia twórcy rodowej potęgi — Iwana Ostafijewicza Hornostaja. Podjęto próbę rekonstrukcji losów wytworzonych przez nich archiwów. Artykuł zawiera krótką charakterystykę materiałów archiwalnych rodu, przechowywanych w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie w zespole archiwalnym Archiwum Potockich z Radzynia (numer zespołu 334). Метою статті є дослідження русько-литовського роду Горностаїв (гербу Гіпоцентавр), який простежується з кінця XV ст. і до часу вгасання роду у другій половині XVII ст. Подано опис діяльності творця могутності цієї родини — Івана Остафійовича Горностая. Стаття містить коротку характеристику матеріалів архіву Горностаїв, які зберігаються у Головному Архіві Давніх Актів у Варшаві в фонді Архіву Потоцьких з Радзиня (№ фонду 334). Докладний опис документів з архівів Горностаїв потребує окремої статті. В історіографії можна знайти велику кількість публікацій, присвячених окремим особам, або цілим родинам. Найчастіше вони стосуються магнатських родів. У цій статті звернена увага на традиційну недооцінку науковцями досліджень середньозаможної шляхти а також важливості їхніх родових архівів. До такої шляхти з упевненістю можна віднести Горностаїв. Менше ніж за сто років з нікому невідомої родини вони стали впливовими діячами, що зажили високої гідності і посад. Були серед них надворні маршалки, воєводи, старости, ротмістри, земські підскарбії. Хоча в історіографії їхня діяльність описана фрагментарно, це не применшує їхньої ролі у політичному і господарчому житті Польщі, України, Литви чи Білорусі. Наголошено, що архів, який вони створили, залишається науково недослідженим на належному рівні. Автор висловлює сподівання, що ця стаття приверне більшу увагу до історії роду Горностаїв, а також спонукатиме до пошуку і досліджень створених ними документів, особливо тих, що знаходяться за межами Польщі. The goal of this paper is to present the history of Rus’ — Lithuanian Hornostajs family (Hippocentaurus coat of arms), which history started in the early 15th century, until the moment of the extinction of the genus in the 2nd half of the 17thcentury. Also the history of the creator of the family mighty — Ivan Ostafijewicz Hornostaj is being described. They tried to reconstruct fates of archives produced by them. The author analyses the family archival materials, stored in the Central Archives of Historical Records in Warsaw (Poland) in the fund of the Potockis Archive from Radzyn (Fund No. 334). Detailed description of the Hornostajs archives contents requires the additional publication. Historiography numbers a lot of publications about individuals or entire families. In general there are mainly aristocratic families. In this work the author would like to pay attention to the underestimation by the researchers of the moderately rich nobilities, like the Hornostajs, and importance of their family archives. Within one century the Hornostajs from the unknown family became influential high-born people. There were court marshals, province governors, district administrators, cavalry captains and terrestrial treasurers. Despite their activities were described in fragments, it doesn’t reduce the role which they played in the political and economic life of Poland, Ukraine, Lithuania and Belarus. It should be emphasize that their archives remain unexplored at the proper level. The author hopes that this paper will draw attention to the Hornostajs family history as well as enforce search and study of the documents created by the Hornostajs, especially those which are beyond the borders of Poland.
issn	2227-4952
url	https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/161618
citation_txt	Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów / K. Pawiłan // Археологія і давня історія України: Зб. наук. пр. — К.: ІА НАН України, 2016. — Вип. 3 (20). — С. 228-241. — Бібліогр.: 41 назв. — пол.
work_keys_str_mv	AT pawiłank dziejeroduhornostajowherbuhippocentaurusilosyicharchiwow AT pawiłank ístoríârodugornostaívgerbugípocentavrídolâiogoarhívív AT pawiłank historyofthehornostajsfamilyofhippocentauruscoatofarmsandfateofitsarchives
first_indexed	2025-11-26T19:19:33Z
last_indexed	2025-11-26T19:19:33Z
_version_	1850771060871397376
fulltext	ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20)228 Celem artykułu jest przedstawienie historii rusko — litewskiego rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus, którego dzieje sięgają od końca XV w., aż do momentu wygaśnięcia rodu w drugiej połowie XVII w. Opisana została także historia twórcy rodowej potęgi — Iwana Ostafijewicza Hornostaja. Podjęto próbę rekonstrukcji losów wytworzonych przez nich archiwów. Artykuł za- wiera krótką charakterystykę materiałów archiwalnych rodu, przechowywanych w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie w zespole archiwalnym Archi- wum Potockich z Radzynia (numer zespołu 334). K e y w o r d s : archiwum rodowe, Hippocentaurus herb, Hornostaj, Hornostajpol, Tuliny. Dumni Rusini, zdolni i przebiegli politycy, dobrzy administratorzy, zadufane w sobie szla- chetki, impertynenci z Rusi — różnie ich nazy- wano. Ten rusko-litewski ród, żyjący na prze- strzeni XV—XVII w. odcisnął trwale swój ślad w historii zarówno Polski, Ukrainy jak i Litwy czy Białorusi. Historia rodziny Hornostajów herbu Hippocen- taurus nie doczekała się całościowego opracowa- nia. Fragmentaryczne informacje o tym rodzie do- starczają nam herbarze Adama Bonieckiego, Kaspra Niesieckiego, Bartosza Paprockiego czy Seweryna Uruskiego [Boniecki, 1904, s. 340—343; Niesiecki, 1839, s. 375—377; Paprocki, 1858, s. 850; Uruski, 1908, s. 186—187]. Kilku stronni- cowy opis rodu został zawarty w monografii Ed- warda Rulikowskiego, w którym autor opisuje dzieje dawnego powiatu kijowskiego [Rulikowski, 1913]. Są to jednak prace z końca XIX w. i począt - ku XX w. W 2012 r. ukazał się artykuł białoru- skiego historyka Natalii Śliż, dotyczący czołowego przedstawiciela rodu, podskarbiego ziemskiego i marszałka nadwornego Iwana Hornostaja. Opi- suje ona życie podskarbiego oraz jego najbliższą rodzinę [Śliż, 2012]. Zaledwie trzech członków rodu doczekało się biogramów w Polskim Słow- niku Biograficznym autorstwa Aleksandra Mar- kiewicza [Markiewicz, 1960a-c]. Byli to wspom- niany już Iwan Hornostaj, jego brat Onikiej oraz wojewoda miński Hawryło. Wzmiankowani są także w biografiach związanych z Radziwiłłami czy królami polskimi — Zygmuntem I Starym, Zygmuntem Augustem oraz w opracowaniach do- tyczących odbudowy domeny królewskiej przez królową Bonę [Sucheni-Grabowska, 2010; Pocie- cha, 1958; Wojciechowski, 1979]. Dzieje hornosta- jowskich archiwów i ich zasób doczekał się opra- cowania jedynie w artykule Waldemara Mikulskiego [Mikulski, 1997]. HISTORIA RODU HORNOSTAJÓW Hornostajowie herbu Hippocentaurus wywo- dzili się od kniazia kijowskiego Aleksandra (Olelka)1. Pierwszym potwierdzonym w źródłach przedstawicielem rodu był Hornostaj Romanowicz [Rulikowski, 1913, s. 122]. Boniecki i Uruski wspominają o Romanie Iwaszkowiczu, staroście putywelskim (1476) i na- miestniku owruckim (1486) [Boniecki, 1904, s. 340; Uruski, 1908, s. 186]. Nie znajdujemy o nim większych wzmianek, oprócz tej, że miał otrzymać od Kazimierza Jagiellończyka we włości czarnobylskiej «w głębi mrocznych lasów, pusto- szę pewną, z jednym jeno człowiekiem na imię УДК: 929.5(475):929.6 Klaudia Pawiłan DZIEJE RODU HORNOSTAJÓW HERBU HIPPOCENTAURUS I LOSY ICH ARCHIWÓW © K. PAWIŁAN, 2016 1. U B. Paprockiego znajdujemy wzmiankę, iż pieczęto- wali się herbem Rawicz; B. Paprocki, op. cit., s. 850. Na- tomiast W. Mikulski uważa, iż początkowo pieczętowali się herbem własnym, a od 1544 r. Hippocentaurusem, W. Mikulski, op. cit., s. 136. Ditiatkowiczem» [Słownik..., t. 3, s. 126]. Wielce prawdopodobne, że był on ojcem Hornostaja Ro- manowicza. Nie jest pewne skąd wyżej wymie- nieni autorzy zaczerpnęli te informacje. Być może dotarli do dokumentów nieznanych pozostałym twórcom herbarzy, które rzuciłyby nowe światło na niejasne początki rodu. Hornostajowie wywodził się z województwa ki- jowskiego. Zwykło się uważać, że ich pierwotne gniazdo rodowe leżało w powiecie żytomierskim. Byłoby to uzasadnione, gdyby przyjąć za proto- plastę rodu Hornostaja Romanowicza, który rze- czywiście posiadał dobra w tym powiecie. Jednak protoplastą rodu zdaje się być Roman Iwaszko- wicz, a więc początków Hornostajów należałoby szukać w powiecie owruckim. Hornostaj Romanowicz był klucznikiem kijow- skim (1486) i namiestnikiem owruckim w latach 1487—1493. Był dwukrotnie żonaty. Pierwszą żoną była Hryńkówna Wnuczkiewiczówna, dzie- dziczka Rochtyczy, z którą miał córkę. Nie znamy jej imienia. Wiadomo tylko, że wyszła za mąż za Mitka Łazarewicza. Drugą żoną była Maria Seme- nówna Skipporówna, która wniosła wielki mają- tek — Tulin i Sosnów w powiecie żytomierskim oraz Łopatacze, Kołodzież, Huszczyńce pod Win- nicą. Miał z nią synów — Iwana i Onikieja oraz córki — Femmę (Fennę) i Apranię. Ta ostatnia została wymieniona w testamencie Iwana Hornos- taja. Zapisał on siostrze oraz jej dzieciom sto kop groszy litewskich [AGAD, APR, sygn. 317, k. 17]. Józef Wolff uważał za żonę Romanowicza również córkę Kalienika Myszkowicza (protoplasta Tysz- kiewiczów) [Boniecki, 1904, s. 340]. Romanowicz był człowiekiem pobożnym, o czym mogą świad- czyć liczne fundacje na rzecz cerkwi «wiele świad- czył monasterowi Peczarskiemu, w Kijowie, tu- dzież cerkiew Ławrę w bogate opatrywał porządki» [Rulikowski, 1913 , s. 122]. Zmarł w sędziwym wieku, walcząc z Tatarami perekopskimi nad rzeką Uszą w 1503 r. Maciej Stryjkowski wspomina nieznanego z imienia Hornostaja, który podczas najazdu Tata- rów krymskich na Mińsk w roku 1505, dowodził obroną zamku [Stryjkowski, 1978, s. 581]. Przy- puszczalnie mógł być to brat Hornostaja Romano- wicza lub jego syn, Iwan. U Rulikowskiego oraz w Słowniku Geograficz- nym Królestwa Polskiego wspomniany został Ostafii Hornostaj, syn Hornostaja Romanowicza. W innych herbarzach nie znajdujemy o nim jednak żadnych informacji. Boniecki natomiast dowodzi, że Ostafii to imię Hornostaja Romanowicza. Po- twierdzenie znajdujemy w Polskim Słowniku Bio- graficznym w biogramie Iwana Hornostaja: «Syno- wie Romanowicza przybrali jako nazwisko rodowe pierwsze imię ojca — Hornostaj. Iwan przyjął po- nadto drugie imię ojca — Ostafij — jako imię pat- roniczne i podpisywał się — Iwan Ostafijewicz Hornostaj» [Markiewicz, 1960b, s. 627]. Najstarszym synem Romanowicza był wspom- niany wyżej Iwan Hornostaj. Był on niewątpliwie najwybitniejszy przedstawicielem rodu. W 1508 r. został pisarzem hospodarskim kancelarii wielko- książęcej w Wilnie. Od roku 1526 był sekretarzem do spraw starostw, dzierżaw, zamków i miast ru- skich oraz podskarbim ziemskim (od 1530 r.), a także administratorem województwa trockiego w latach 1538—1542. 24 maja 1542 r. został miano- wany po Juriju Mikołajewiczu Radziwille mar- szałkiem nadwornym litewskim. W latach 1549— 1550 był wojewodą wileńskim, a od 6 sierpnia 1551 r. wojewodą nowogrodzkim [Markiewicz, 1960b, s. 627; Boniecki, 1904, s. 340]. W 1544 r. otrzymał od Zygmunta Augusta herb Hippocentaurus. Nazywano go także Hipocentau- rem, Kitawrusem czy Strzelcem. Używany był przez około 45 rodów, głównie na Litwie [Kuropat- nicki, 1789, s. 78]. W roku 1531 Iwan Hornostaj został starostą słonimskim, a 3 maja 1533 r. królowa Bona wyna- grodziła go, dając w zarząd włości Mścibohów i Zelwę (powiat wołkowyski), których stał się dzie- rżawcą na przełomie 1534/1535 r. W tym samym czasie był już dzierżawcą Dorsunia, a cztery lata późnej otrzymał dzierżawę birsztańskią (w 1551 r. zwrócona królowi) [Boniecki, 1904, s. 340—341]. Od 1556 r. dzierżył dobra krewskie [Markiewicz, 1960b, s. 628]. Iwan Hornostaj miał trzy żony choć w jego tes- tamencie z 1 marca 1555 r. zostały wspomniane jedynie dwie [AGAD, APR, sygn. 317, k. 12]. Po- tomstwa doczekał się tylko z drugą żoną Anną Wasiliewną Sołomerecką. Miał z nią pięciu synów: Iwana, Ostafiego, Hawryłę (Gawryłę), Własnego i Hermogena. Doczekał się także siedmiu córek, z których pięć zostało wymienionych w jego testa- mencie: «corce moiey Helenie paniey Pietrowey opi- suie dwiescie kop, corce moiey Hannie Jepimaho- wey zapisuie sto kop groszey, corce Nastazy Kniehini Kowelskiey zapisuie sto kop groszey, corce mey Marynie Hlebowey zapisuie sto kop, corce mey Mariy Woyninay odpisuie sto kop groszey» [AGAD, APR, sygn. 317, k. 16—17]. Helena lub Olena była żoną dzierżawcy orszań- skiego Piotra Dymitrowicza Korsaka. Hanna dwu- krotnie wychodziła za mąż. Jej pierwszym mężem był Bogdan Epimach, drugim został Jerzy Jaku- bowicz Hordyn. O Nastazji, żonie księcia Hreho- rego Wasilewicza Sanguszki, wiemy, że po śmierci męża w 1555 r. ponownie wyszła za mąż za Filona Semenowicza Kmitę. Kolejnymi córkami były, nie uwzględnione w testamencie, Eugenia i Zofia. Eu- genia była żoną stolnika litewskiego Jerzego Chodkiewicza. Wiemy o niej tylko, że zmarła w 1557 r. Zofia wyszła za mąż za księcia Lwa Połu- bińskiego [Uruski, 1908, s. 186]. Iwan Ostafijewicz Hornostaj zmarł w maju 1558 r. Pochowany został w ufundowanej przez siebie cerkwi w Wilnie [Markiewicz, 1960b, s. 628]. Drugim synem Hornostaja Romanowicza był Onikiej. Działalność publiczną rozpoczął jako dwo- rzanin królewski w latach 1518—1529. Podobnie ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20) 229229 Pawiłan K. Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów jak jego starszy brat Iwan, brał czynny udział w reformach gospodarczych królowej Bony. Po swoim teściu Hrehorym Hromyczce objął urząd klucznika wileńskiego (od 1533 r.). W roku 1539 został pisarzem hospodarskim do spraw ruskich. Był starostą czerkawskim, kaniowskim, mielskim oraz dzierżawcą lubszańskim i wołkowyskim od 1546 r. [Markiewicz, 1960b, s. 628; Słownik…, t. 3, s. 128]. W następnym roku, z powodu częstych najazdów tatarskich, oddał starostwa Zygmun- towi Augustowi. W zamian otrzymał starostwo ho- melskie. W 1551 r. został mianowany marszał- kiem nadwornym litewskim, a w roku 1555 starostą rzeczyckim. Był także poborcą we wło- ściach podnieprskich [Markiewicz, 1960b, s. 628; Słownik…, t. 3, s. 128]. Brał udział w licznych poselstwach: na Krym do chana Machmet — Gireja w marcu 1520 r., na- stępnie do Moskwy (1536) oraz jako wielki poseł do chana perekopskiego, z którym zawarł dla Pol- ski pokój (1541). W 1537 r. był często posyłany przez króla do księcia Eliasza Ostrowskiego, by nakłonić go do ślubu z Anną Radziwiłłówną [Ko- lankowski, 1991, s. 154—155; Markiewicz, 1960c, s. 628]. Posiadał rozległe majętności. Mieszkał najczę- ściej w Dudakowiczach na Litwie. Na obronę ziemską stawiał w roku 1528 cztery konie. W Met- ryce Litewskiej znajduje się przywilej nadany mu w 1529 r. «na 12 służb ludnej i pjat pustowszyn, w Ejszyckoj wołosti i pole z senożatiiu pod wiazowym pniom i ozero Głuszec, w kiewskom powieti, w Czarnobylskoj wołosti weczno» [Rulikowski, 1913, s. 126]. Zakupił dobra Lubowicze, Maksymowicze, Zażerewce od Pawła i Filona Bohdanowiczów Iwa- szencewiczów. Dążąc do powiększenia swojego majątku, posuwał się nawet do zajazdów. W la- tach 1555—1556 wraz z kniaziem Horskim, naje- chał majętności: Czuryłowszczyznę, Basieje, Szy- szów i zamek Radcza (powiat orszański). Jego brat Iwan, właściciel tych dóbr, pozwał wówczas Oni- kieja Hornostaja o zabicie urzędnika Daniły i uprowadzenie poddanej ludności. Już po śmierci brata, w roku 1558 zagarnął jego posiadłości w województwie kijowskim (prawdopodobnie chodzi o dobra w powiecie żytomierskim). Były one przed- miotem procesów sądowych w latach 1565—1566 między Onikiejem a jego bratankami Hawryłą i Iwanem Iwanowiczami Hornostajami [Markie- wicz, 1960c, s. 628]. Onikiej Hornostaj pojął za żonę Nastazję Hro- myczankę, z którą miał córkę Bohdanę (żonę knia- zia Iwana Kroszyńskiego) oraz syna Fryderyka. W 1555 r. poślubił Bohdanównę Chreptowiczównę, córkę Bohdana i Owdotii księżnej Horskiej [Uru- ski, 1908, s. 186]. Onikiej Hornostaj zmarł w 1566 r. Interesujący jest zapis z testamentu Onikieja, da- towany na rok 1562. Oprócz przekazania swojemu jedynemu synowi połowy dóbr Rochtycz i Ditiatiek czytamy: «koni też moi wsi i sidła, kotoryje pod se- rebrom i bez serebre oksamytnnyje i siafianowyje i prostyje, i riady na koni serebiranyje, pozłocistyje i nepozłocistyje, i czerkaskije i prostyje i szabli pod serebrom i bez serebra, i zbroi, pancyry, kabaty, przyłbicy, szyszaki, rohatinki, rusznicy, arkabuzy, pawenzki, drewca i sztotolwek takowoho meło pry- słuchat’ k wojennemu obyczaju, to wse zapysuju synu» [Słownik… t. 3, s. 128]. Czas przejść do młodszego pokolenia, które miało umacniać wysoką pozycję rodu, wypraco- waną przez swoich ojców i dziadów. Fryderyk Hornostaj, syn Onikieja jako pierw- szy z rodu przeszedł na kalwinizm. Zmarł bezpo- tomnie w 1576 r. W swoim testamencie zapisał na wileński zbór kalwiński 83 kopy groszy litewskich «na wychowanja kaznodziej i ludej ubohich; jakoż tiła mojeho hrisznoho na pohowanje mescem sobi obrał i naznaczył u zbori Wileńskom» [Słownik… t. 3, s. 128]. Dobra należące do Fryderyka po ojcu przeszły na jego stryjecznych braci, a więc synów Iwana Hornostaja, kontynuatorów rodu. Trudną do zidentyfikowania jest postać Włas- nego Hornostaja, o której znajdujemy sprzeczne informacje. U Bonieckiego występuje Własny jako trzeci syn Hornostaja Romanowicza, posiadający części dóbr Tulin i Maksymowicz. Miał być żonaty z Oleną Hrehorówną Szołuszanką [Boniecki, 1904, s. 343; Rulikowski, 1913, s. 127]. Inne infor- macje przekazują nam Niesiecki i Rulikowski. Uważali oni, że Własny Hornostaj był synem Iwana Ostafijewicza Hornostaja oraz mężem Julii, najmłodszej córki Bogusza Zgłowiczyna, podskar- biego litewskiego [Niesiecki, 1839, s. 376]. Rozwią- zanie tej genealogicznej zagadki znajdujemy się- gając do rodowych archiwaliów. Iwan Hornostaj w rozporządzeniu swoim majątkiem wymienił synów — Iwana, Ostafiego, Hawryłę i Własnego. W momencie pisania testamentu, czyli w marcu 1555 r. Własny już nie żył, gdyż «wnukom moim tym Własne[go] dwum [synom] zapisuje tysiac kop groszey po piaciuset kop groszey obudwom» [AGAD, APR, sygn. 317, k. 16]. Potwierdzają się więc informacje zawarte w herbarzach, a doty- czące potomstwa Własnego. Miał on dwóch synów: Ławryna Własnowicza (żyjącego w 1559 r.) i Włas- nego (Szczęsnego) Własnowicza. Ten ostatni był kucharzem na dworze króla Zygmunta Augusta od 8 marca 1570 r. [Ferenc, 1998, s. 226]. Został zabity w 1583 r. przez stryja Ostafiego w zajeździe na Tulin [Rulikowski, 1913, s. 127]. Boniecki uwa- żał, że Własnego Własnowicza zabito w roku 1585. Oskarżony o morderstwo został jego stryj, Haw- ryło Hornostaj [Boniecki, 1904, s. 343]. Tajemniczą wydaje się osoba Hermogena (Jer- mohen) Hornostaja, syna Iwana Ostafijewicza. Wspominają o nim niektóre herbarze [Boniecki, 1904, s. 343; Uruski, 1908, s. 186]. Był pisarzem hospodarskim w latach 1551—1552. Zmarł na po- czątku 1553 r. Posiadał dobra Kamień, część Tokar i Gregorowszczyznę na Podlasiu oraz Soko- łów w powiecie słonimskim [Markiewicz, 1960a, s. 626]. Nie ma o nim jednak najmniejszej wzmi - anki we wspominanym wielokrotnie testamencie Iwana Hornostaja. ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20)230 І с т о р и ч н і д о с л і д ж е н н я Iwan Iwanowicz Hornostaj był żonaty od roku 1549 z Julianną (Ulianą) Bohuszówną Bohowity- nówną, podskarbianką litewską. Od 1551 r. został dzierżawcą dorsuńskim, tyszkowskim i między- rzeckim. Oprócz tego posiadał Kozarowicze, w wo- jewództwie kijowskim. Król Zygmunt August nadał mu dwór dorsznicki i sołomicki na Litwie [Rulikowski, 1913, s. 127]. Zmarł będąc w podróży w Mścibohowie w roku 1566 lub 1569. Nie pozos- tawił po sobie potomstwa [Słownik…, t. 3, s. 128]. Ostafii Iwanowicz Hornostaj był najmłodszym synem Iwana. Pojął za żonę księżną Helenę Czar- toryską, córkę księcia Iwana Fedora około 1563 r. Zapisał jej 2000 kop groszy litewskich posagu i tyle samo miała wynosić jej oprawa wdowia [Bo- niecki, 1887, s. 86; Niesiecki, 1839, s. 376]. Na oso- biste polecenie króla Zygmunta Augusta, został przyjęty na służbę, gdzie służył w osiem koni (od 1568 r.) [Ferenc, 1998, s. 124, 179]. «Wielki junak swojego czasu, mieszkając w zapadłej wiosce zdzi- czał, oddał się opilstwu i puszczał się na bezpra- wia z partyą dobranych rębaczów, siła dokazując. Mając starą waśń z bratem swoim Własnym o część Tulin, najechał był syna jego a swego sy- nowca w tejże wiosce mieszkającego i w tym zajeź- dzie zabił go; za co był skazany na infamyą i ogło- szony za banitę» [Rulikowski, 1913, s. 127]. Hawryło Iwanowicz Hornostaj był najstarszym synem Iwana. Występuje w źródłach również jako Gawryło lub Gabriel. Podobnie jak wielu dosto- jników na Litwie przeszedł na kalwinizm. Był dzierżawcą (od 1561 r.), a później starostą kamie- nieckim (1568). 22 marca 1566 r. mianowano go wojewodą mińskim a od 6 lipca 1576 r. sprawował urząd wojewody brzesko — litewskiego [Wolff, 1885, s. 160]. Brał udział w wyprawie połockiej w roku 1579, gdzie służył w osiem koni [Ferenc, 1998, s. 179]. Wraz z podkanclerzym litewskim i marszał- kiem nadwornym Ostafim Wołłowiczem, brał czynny udział w rozmowach z carem Iwanem IV Groźnym podczas wojny litewsko — rosyjskiej o Inflanty (1558—1570). Za pośrednictwem niezna- nego z imienia posła przekazali oni 14 sierpnia 1560 r. diakowi carskiemu Michałowiczowi infor- macje, by starał się nakłonić cara do zaniechania wojny z Inflantami i rozpocząć rokowania poko- jowe z polskim królem [Jasnowski, 1993, s. 255]. Jednak wzmożona aktywność polityczna Hawryły Hornostaja uwidacznia się dopiero w latach 70. i 80. XVI w. W lutym 1569 r. uczestniczył w tajnym zjeździe wileńskim zorganizowanym przez Mikołaja Radzi- wiłła Rudego. Udział w nim mieli wziąć najwybit- niejsi panowie litewscy w tajemnicy przed królem, między innymi wojewoda nowogrodzki Paweł Sa- pieha. Oficjalnym celem przedstawionym przez Radziwiłła było podjęcie działań związanych z przywróceniem Litwie Podola i Wołynia. Tak na- prawdę była to demonstracja niezadowolenia panów litewskich związana z postanowieniami unii w Lublinie [Ferenc, 2008, s. 342]. Uczestnicząc w zjeździe senatorów w Klecku w styczniu 1575 r., przystąpił do konfederacji litew- skiej. Panowie litewscy po ucieczce z kraju króla Henryka Walezego, podpisali 1 listopada 1574 r. akt konfederacji litewskiej, w której opowiedzieli się za arcyksięciem Ernestem Habsburgiem, synem cesarza Maksymiliana II jako nowym władcą Rzeczypospolitej, żądając zniesienia unii lubelskiej. Umieszczono w nim również postano- wienie o wzajemnej gwarancji bezpieczeństwa osób i mienia uczestników konfederacji. Widocznie jej uczestnicy obawiali się ataków ze strony prze- ciwników Habsburga na polskim tronie. Akt pod- pisali między innymi: wojewoda wileński Mikołaj Radziwiłł Rudy, kasztelan wileński Jan Chodkie- wicz i marszałek nadworny litewski Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka [Ferenc, 1998, s. 132]. Hornostaj podpisał również dwa listy wysta- wione na zjeździe stanów Wielkiego Księstwa Li- tewskiego, który odbył się w sierpniu 1575 r. w Wilnie. Pierwszym jest list uczestników zjazdu do papieża Grzegorza XIII. Drugim jest list przypo- wiedni wystawiony przez zjazd dla Jana Chodkie- wicza, kasztelana wileńskiego, hetmana i admi- nistratora Inflant z 15 sierpnia1575 r. [Ferenc, 1998, s. 137, 143]. Wojewoda brzesko — litewski został wymieniony także w liście wierzytelnym dla poselstwa litewskiego wysłanego ze zjazdu mścibohowskiego do Stefana Batorego1 [Ferenc, 1998, s. 181]. Hawryło Hornostaj wraz z kasztelanem wileń- skim Janem Chodkiewiczem, wojewodą połockim Michałem Drohojowskim i kasztelanem mińskim Janem Hlebowiczem brał udział w sejmie walnym w Toruniu jesienią 1576 r., którego obrady poświę- cone były głównie konfliktowi zbrojnemu między Stefanem Batorym a miastem Gdańskiem [Lule- wicz, 2002, s. 295]. Wojewoda brzesko — litewski uczestniczył rów- nież w obradach sejmu walnego w Warszawie, który odbył się w styczniu i lutym roku 1578. Sejm ten wzbudził zainteresowanie panów litewskich, gdyż miała zapaść na nim decyzja o wojnie z Iwa- nem Groźnym [Lulewicz, 2002, s. 314—315]. W uchwale zjazdu przedelekcyjnego (uniwersał do powiatów litewskich) spisanym w Wołkowysku dnia 15 czerwca 1587 r. wspomniano, że w powie- cie mińskim sądy kapturowe nie były zwoływane od śmierci króla Stefana Batorego z powodu pry- waty starosty i wojewody brzesko — litewskiego Gabriela Hornostaja, który sprawił, że podlegli mu urzędnicy grodzcy byli przeciw wprowadzeniu sądu kapturowego w Mińsku2 [Akta zjazdów…, 2006, s. 243.] Było to spowodowane tym, iż Hor- nostaj jako przeciwnik unii lubelskiej nie zgadzał się na wprowadzenie do tradycji litewskich insty- tucji typowo polskich. ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20) 231231 Pawiłan K. Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów 1. List pisany z Mścibohowa 3 czerwca 1576 r. 2. Tłumaczenie własne z języka starocerkiewnosłowiań- skiego. Po śmierci ojca w 1558 r. Hawryło stał się opiekunem braci Iwana i Ostafiego oraz całego majątku spadkowego, jak również dóbr przez nich posiadanych. Wykazywał się niezwykłą dbałością i zaciętością, gdy chodziło o ochronę dóbr rodowych. Przez ponad 14 lat sądził się z rodziną Tokarzewskich, którzy najechali dobra należące do jego zmarłego brata Hermogena. W 1567 r. wy- kupił zastawione przez brata Iwana dwory w Wi- torowsku i Minkowie (powiat brzesko — litewski) [Markiewicz, 1960a, s. 626]. Po śmierci braci stał się jedynym dziedzicem wszystkich włości Hornos- tajów. Posiadał dwór Petesza pod Wilnem, Poro- zowa i Huszczyńce (po śmierci brata Iwana), dobra Zahorodzkie (Zahorodcze), na Podlasiu: Kopyły, Raśnia, Szczytniki, Błotkowo, zamek z miasteczkiem Ostrożczyce z przyległymi młynem, puszczą i siołami: Dąbrowy, Hlebowicze z puszczą, Hubicze, Nowosiółki, Okolicze (powiat orszański) [Boniecki, 1887, s. 87]. Posiadał zamek w Drucku z częścią miasteczka oraz liczne dwory: Basieje, Jakowlewicze, Tołoczyn, Szyszów. Dążył do zwiększenia dochodowości i lepszego zagospo- darowania swoich dóbr. Oprócz zakupu ludności poddanej, uciekał się także do zajazdów1. Wzniósł w Tulinie zamek obronny (horodyszcze), którego ślady zachowały się do roku 1917. Od tej pory członkowie tej linii rodowej zaczęli siebie nazywać Hornostajami z Tulina [Aftanazy, 1997, s. 345]. Hawryło Hornostaj był żonaty z Barbarą Łaską, wojewodzianka sieradzką. Miał z nią syna Hieron- ima oraz córkę Zofię, wydaną za Adama Talwosza, starostę dyneburskiego. Zmarł w roku 1587 [Nie- siecki, 1839, s. 376]. Syn Hawryły, Hieronim Hornostaj był rotmist- rzem chorągwi królewskiej. Prawdopodobnie pobił Tatarów pod Kamieńcem [Niesiecki, 1839, s. 376]. Często procesował się w sprawie swoich dóbr. W 1592 r. odbył się głośny proces z Tyszkiewiczem o rozgraniczenie dóbr Leszczyna, należących do Hor- nostajów od tyszkiewczowskich Kodni. Natomiast w roku 1595 wniósł sprawę o najechanie przez Ostogskich dóbr Kozarowicze. Ożenił się z Beatą z Lasotów, córką łowczego lubelskiego Andrzeja z Łopiennika. Doczekał się syna Samuela i trzech córek. Najstarsza córka Barbara została żoną Sta- nisława Jordana. Anna była dwukrotnie zamężna. Pierwszym jej mężem został książę Aleksander Po- rycki. Po jego śmierci wyszła za Krzysztofa Char- lęskiego, starostę horodelskiego. Najmłodsza Iza- bella była żoną Jakuba Cieszanowskiego. Po jego śmierci jej mężem został Zygmunt Stadnicki sta- rosta zygwulski. Był on synem słynnego Diabła z Łańcuta — Stanisława Stadnickiego. Gdy i ten zmarł wyszła po raz trzeci za mąż za Hieronima Zborowskiego [Uruski, 1908, s. 186—187]. Hiero- nim zmarł w 1600 r. [Słownik…, t. 3, s. 128]. Samuel Hornostaj, syn Hieronima, rozpoczął swoją działalność publiczną jako rotmistrz w 1601 r. Otrzymał podkomorstwo kijowskie w roku 1607. Jeździł często jako poseł do Moskwy w la- tach 1607—1609. «O nim w konstytucyach koron- nych częsta wzmianka, gdyż go ojczyzna to do roz- graniczenia między województwem kijowskim i Księstwem Litewskim, to do rewizyi ksiąg ziem- skich kijowskich, to do odbudowania zamku w Ki- jowie, który zgorzał, to, nareszcie, do opatrzenia miejsc na fortyfikacyę w Ukrainie z różnych sej- mów deputowała» [Rulikowski, 1913, s. 128]. W sierpniu 1609 r. brał udział w walkach z Moskwą, gdzie wykazał się pomysłowością i sprytem, zdo- bywając miasto i zamek Czernichow. Zajął miasto wprowadzając do niego wozy z ukrytymi nań woj- skiem i «do zuchwałych i stanowczych kroków po- rywczy, spalił je ze szczętem, tak że mieszkańcy przez 12 lat nie mogli w nim znaleźć schronienia» [Słownik…, t. 3, s. 129]. Posunięcie to oburzyło króla Zygmunta III Wazę, który zarzucił podko- morzemu, iż postąpił wbrew wydanemu przezeń uniwersałowi i splądrował miasto [Diariusz..., 1999, s. 131]. W 1610 r. Samuel Hornostaj brał udział w zdo- byciu Smoleńska wraz z królem Zygmunta III. W roku 1615 został wyznaczony komisarzem do trak- towania z Moskwą, na terenach między Wiaźmą a Smoleńskiem [Słownik…, t. 3, s. 129]. W wypra- wie na Moskwę w latach 1617—1618 służył w cho- rągwi królewicza Władysława Wazy. Poniósł śmierć w 1618 r. [Rulikowski, 1913, s. 129]. Posiadał rozległe dobra, między innymi: Tulin, Leszczyn (powiat żytomierski), Hornostajpol, Sa- muelpole, Kozarowicze, Hlibówka, Dytiatkowicze, Stoklisze, Rychtycze, Tomaszów, Szczyznę, czyli Iwnicę oraz Demidów, który wniosła jego żona. Po- siadał także dwór w Kijowie, w którym często bywał. W dobrach Kozarowicze i Leszczyn wybu- dował dwa zbory kalwińskie [Rulikowski, 1913, s. 129; Słownik…, t. 3, s. 129]. Ożenił się z Teofilą z Gorajskich herbu Korczak. Było to zapewne około roku 1600, ponieważ od tego czasu zarówno w listach do brata Zbigniewa Gorajskiego (kasztelana chełmskiego, później ki- jowskiego), jak i na dokumentach podpisywała się jako Teofila z Goraja Hornostajowa. Podkomorzy doczekał się syna Michała oraz dwóch córek Anny i Elżbiety [Kupisz, 2000, s. 25]. Po śmierci Samuela znaczenie rodu mocno pod- upadło. Zwłaszcza w życiu politycznym ród Hor- nostajów nie odgrywał już znaczącej roli [Kupisz, 2000, s. 45]. Podkomorzy kijowski był ostatnim z rodu «na urzędzie». Hornostajowie byli nadal sza- nowani ze względu na znamienitych przodków, którzy zapisali się na kartach historii, a ich sława i zasługi pozostały nadal żywe w ludzkiej pamięci. Rozległe dobra, tak pomnażane przez marszałka nadwornego Iwana Hornostaja i jego brata Oni- kieja, a potem utrzymywane w całości przy rodzie przez Hawryłę, wojewodę brzesko — litewskiego, w XVII w. poniosły szczególnie dotkliwe straty. Po ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20)232 І с т о р и ч н і д о с л і д ж е н н я 1. W 1579 r. wraz z synem Hieronimem oraz oddziałem 100 zbrojnych, najechał na wieś Sokora Trojanowie (po- wiat żytomierski), skąd zabrał łupy i uprowadził ludność poddaną, v. Markiewicz, 1960a, 627. powstaniach kozackich na Ukrainie, zwłaszcza po powstaniu Chmielnickiego, ród Hornostajów utra- cił bezpowrotnie większość dóbr w województwie kijowskim [Kupisz, 2000, s. 104]. Michał Hornostaj był jedynym synem podkomo- rzego kijowskiego Samuela. Najlepszą charakte- rystykę, oddającą w całości postać ostatniego mę- skiego potomka znamienitego rodu znajdujemy u Edwarda Rulikowskiego. Napisał on, że Michał Hornostaj był to «człowiek nieambitny, domator, nigdy się nie wychylał za granicę swojego powiatu, bezżenny i samotny, osępiał w swoim dworze Hor- nostajpolskim i całe w nim życie acz nie długie przesiedział. Umarł w młodym wieku w 1631 r. I tak na nim, na ostatnim męskim potomku rodu, starożytny dom Hornostajów ustał» [Rulikowski, 1913, s. 130]. Anna, pierwsza siostra Michała, wyszła za mąż za wojewodzica bełskiego Rafała Leszczyńskiego herbu Wieniawa [Kupisz, 2000, s. 203]. Urodziła mu dwójkę dzieci — syna Zbigniewa, który zmarł w młodym wieku oraz córkę Teofilę, żonę Rafała Buczackiego. Po śmierci męża wyszła powtórnie za mąż za stolnika lubelskiego Krzysztofa Droho- jowskiego. Anna zmarła w 1639 r. Została pocho- wana we Włodawie [Ród Leszczyńskich..., 1913, s. 160]. Ostatnią z rodu Hornostajów po kądzieli, była Elżbieta, córka Samuela Hornostaja. Wyszła za mąż za Andrzeja Drohojowskiego. Gdy pierwszy mąż zmarł, wyszła powtórnie za mąż za Mikołaja Abramowicza, starostę miadziolskiego. Od roku 1643 pełnił on urząd wojewody mścisławskiego, a następnie trockiego (od 1647 r.) [Lipiński, 1935, s.14]. W 1637 r. doszło do podziału dóbr ojczystych pomiędzy dwie ostatnie dziedziczki fortuny Hor- nostajów — Annę Leszczyńską i Elżbietę Droho- jowską. Pierwsza z nich otrzymała stare i nowe miasto Leszczyn, Staryki z folwarkiem, Łuka, Młyny, Piski, Iliaszów, Wołówkę, Komorówkę oraz pałace w Żytomierzu i Owruczu. W jej posiadaniu znalazło się także kijowskie gniazdo rodowe Hor- nostajów — Tulin. Elżbiecie natomiast przypadły dobra: Kozarowicze z folwarkiem, Samuelpole z należącymi do niego wsiami, dwór w Kijowie i plac na zamku kijowskim. Pozostałe majętności takie jak: Hornostajpol z Rochtyczami i Ditiatkami wraz z okolicznymi wioskami — Straholisiem, Szychową i Bohdankami, siostry otrzymały po po- łowie. Po śmierci Anny, jej mąż Rafał Leszczyński w 1640 r. sprzedał swoją część dóbr Elżbiecie z Hornostajów za 120 tys. złotych polskich. W ten sposób stała się ona dziedziczką wszystkich rodo- wych posiadłości [Słownik…, t. 3, s. 129]. Zdaje się, że odziedziczyła ona po swoich przod- kach umiejętność sprawnego zarządzania mająt- kiem i dbania o własne interesy. Osobiście doglą- dała swoich dóbr, nie tylko je utrzymując, ale także przysparzając nowych. W 1640 r. kupiła znaczny majątek ziemski Borodziany w wojewódz- twie kijowskim. Same dobra należące do klucza Hornostajpola musiały przynosić niemałe zyski. Oprócz młynów żarnowych i stępnych, foluszy (maszyny do obróbki sukna), rud żelaza z dymar- kami (piecami hutniczymi), dobra te posiadały także myta mostowe i sielskie, myta powodne, tar- gowe i jarmarczne oraz zwykle myta w mieście. Wiadomo także, że 30 kwietnia 1641 r. wydzierża- wiła dobra hornostajpolskie mieszczaninowi z Pe- rejasławia, niejakiemu Kulszy za 5 tysięcy złotych [ Słownik…, t. 3, s. 129]. Po śmierci męża, Miko- łaja Abramowicza, otrzymała w dożywocie jego li- tewskie majętności, a więc Woroniany i Liebie- dziowie wraz z tamtejsza słynną stadniną koni. Elżbieta oddała stadninę swojemu pasierbowi Sa- muelowi Abramowiczowi. Sobie pozostawiła jed- nego konia krwi arabskiej «klacz dropiata i cugu żmudzinów» [Słownik…, t. 3, s. 130]. Przed rokiem 1648, kiedy na pograniczu docho- dziło do coraz częstszych najazdów kozackich, Elż- bieta przeniosła się do Woronian. Tam też z dala od rodzinnego gniazda, spisała swój testament da- towany na 29 marca 1651 r. Czytamy w nim: «ciało moje grzeszne, jeśli to w Wielkim Księstwie Litewskim godzina moja przyjdzie, tedy przy zbo- rze wileńskim ewangelickim, w sklepie hornosta- jowskim, gdzie J. W. Imci Pan wojewoda trocki, małżonek mój i dobrodziej położony jest. Jeżeli zaś w koronnych majętnościach moich życie skończę, tedy we zborze moim kozarowickim bez żadnego kosztu i bez żadnej zwłoki, ma być pogrzebane» [Słownik…, t. 3, s. 130]. Uwidacznia się tu zdaje się rodowa tendencja Hornostajów do dbałości o sprawy dotyczące pochówku. Elżbieta w przeciw- ieństwie do swego przodka Iwana Hornostaja, ogranicza się jedynie do dwóch zdań tyczących się kwestii miejsca spoczynku1 [AGAD, APR, sygn. 317, k.1—10]. W swoim testamencie wojewodzina trocka wyznaczyła opiekunów dla swojego nielet- niego syna z pierwszego małżeństwa Samuela Drohojowskiego. Mieli nimi zostać książę Janusz Radziwiłł, hetman wielki litewski oraz jej wuj, kasztelan kijowskie Zbigniew Gorajski [Słownik…, t. 3, s. 130]. W zapisach testamentu Elżbieta umieściła także przestrogę dla syna: «Oto tylko przed bojaź- nią Bożą surowo upominam, aby w wierze ewan- gelickiej trwałym i statecznym, aż do żywota swego, zostawał. […] I oto go pilnie upominam, aby życzliwie i dzielnie zasługi w ojczyźnie przod- ków swoich i pana ojca swego, zawsze na oku mając, tymże trybem naśladując ich, cnotą, wiarą z życzliwością ojczyźnie służył […] To jeśli za- chowa i Pan Bóg pobłogosławi, i u ludzi łaskę mieć będzie i godności w ojczyźnie łatwo dostąpić może» [Słownik…, t. 3, s. 130]. Elżbieta oprócz tego, że była gorliwą ewangeliczką, była przede wszystkim matką, chcącą wychować syna w duchu patrio- tyzmu, poszanowania tradycji, umiłowania przod- ków. Czytając miedzy wierszami można zauwa- żyć, że nawiązywała do potęgi rodu, z którego się ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20) 233233 Pawiłan K. Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów 1. Rozporządzenia dotyczące miejsca pochówku Iwana Hornostaja. ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20)234 І с т о р и ч н і д о с л і д ж е н н я wywodziła, do historii rodzinnych, na których się wychowała. Mimo, iż była ostatnią z rodu, chciała w ostatniej woli przekazać dzieję swojej rodziny, by ta historia nie umarła wraz z nią. Po spisaniu testamentu Elżbieta prawdopodob- nie żyła jeszcze przez kilka lat. Nigdy jednak nie wróciła do swojego ukochanego Hornostajpola. IWAN HORNOSTAJ — NAJWYBITNIEJSZY Z RODU Iwan Ostafijewicz Hornostaj był najstarszym synem Hornostaja Romanowicza i Marii Seme- nówny Skipporówny. Nie znamy daty jego urodze- nia [Pociecha, 1958, s. 68]. Młody, ambitny Rusin zwrócił uwagę króla Zyg- munta I, który zabrał go na królewski dwór. W 1508 r. został Iwan pisarzem hospodarskim oraz kierownikiem ruskiej kancelarii w Wilnie. Wkrótce stał się ulubionym pisarzem króla, któ- remu towarzysz podczas kilkuletniego pobytu w Polsce. Na krakowskim dworze oprócz redagowa- nia pism królewskich i odpowiedzi na poselstwa z Litwy, pełnił nieoficjalnie funkcję zastępcy litew- skiego kanclerza. Zredagował także ustawy gos- podarcze dotyczące 17 dworów i włości na Żmudzi, podpisane przez Zygmunta I w roku 1529. Trzy lata wcześniej, w 1526 r. król powierzył mu urząd sekretarza starostw, dzierżaw, zamków i miast ruskich [Pociecha, 1958, s. 68—69]. Hornostaj był z pewnością dobrym dyplomatą, gdyż często wysyłano go z poselstwem. W 1522 r. posłował wraz z wojewodą połockim Piotrem Kiszką i niejakim Bohowitynowiczem do Moskwy, gdzie zawarli pięcioletni rozejm [Historia... 1982, s. 638]. W roku 1535 z woli króla podejmował w Wilnie poselstwo moskiewskie. Był również po- słem do chana perekopskiego Islama I Gireja, a później także chana Sahiba I Gireja w 1542 r. [Ko- lankowski, 1991, s. 178]. W liście biskupa krakowskiego i podkancle- rzego, Piotra Tomickiego do Iwana Hornostaja z 19 marca 1534 r. czytamy, że: «a wszakoż nicesmy do T<wej> M<iłości> od dawnych czasow nie pi- sali ni dla czego jiniego, jeno iż na ten czas diaka ruskiego nie mamy, a Twa Miłość hramoty naszej czyść nie umiesz» [Listy polskie... 1998, s. 57]. Wy- daje się niemożliwe żeby Hornostaj nie znał języka polskiego, tym bardziej że przebywając na dworze krakowskim stykał się z nim na co dzień (zarówno w mowie jak i w piśmie). Ponadto w Słowniku Geograficznym znajdujemy wzmiankę iż Iwan Hornostaj «w Koronie gość częsty, język ruski dy- plomatów jego jest przeważnie polski» [Słownik…, t. 3, s. 127]. Zdolności młodego Rusina, jego poświęcenie pracy, skrupulatność w wykonywaniu obowiąz- ków, oddana służba wobec władcy i państwa zwró- ciły uwagę królowej Bony. Ceniła takich ludzi, zwłaszcza jako swoich współpracowników. Dzięki jej wstawiennictwu w 1530 r. Hornostaj otrzymał urząd podskarbiego ziemskiego. Od tego czasu na- stępuje rozwój jego kariery politycznej. Jako za- rządca skarbu, potrafił sprawnie administrować hospodarskim mieniem, nie dopuszczał do rozpo- rządzania „groszem publicznym” możnowładców z Rady Panów. Wykonywał jedynie polecenia władcy dotyczące skarbu. W tej kwestii nie przyj- mował także żadnych poleceń od panów litew- skich. Posiadał na to zgodę pary królewskiej. Spo- wodowało to niechęć do jego osoby, zarówno wśród chcących się wzbogacać kosztem władcy magna- tów, jak i wśród niechętnych do uiszczania opłat skarbowych ziemiaństwa. Powszechną nienawi- ścią darzyli podskarbiego Kieżgajłowie, Gasztoł- dowie i Radziwiłłowie. Zwłaszcza z tymi ostatnimi konflikty były najbardziej widoczne [Pociecha, 1958, s. 68—69, 94—95]. Interesujący był fakt, iż srebrna, paradna za- stawa wielkich książąt litewskich była przechowy- wana nie przez podczaszego litewskiego, jak to było w zwyczaju, ale przez podskarbiego Hornos- taja. Miał na to zgodę wydaną 6 października 1544 r. przez króla Zygmunta I Starego. Pod- skarbi przekazał ją wraz z innymi przedmiotami przeznaczonymi na królewski stół łożniczemu Zygmunta Augusta, Stanisławowi Włoszce 10 lu- tego 1545 r. Prawdopodobnie król darzył więk- szym zaufanie Hornostaja niż swojego podcza- szego, Mikołaja Radziwiłła [Ferenc, 2008, s. 49]. Po śmierci wojewody trockiego Stanisława Gasztołda w 1542 r., królowa Bona nakazała wo- jewodzie wileńskiemu Janowi Hlebowiczowi i pod- skarbiemu Iwanowi Hornostajowi, by domagali się przejęcia przez skarb Wielkiego Księstw całego majątku pozostawionego po wymarciu rodu Gasz- tołdów. Nie zważali na to, iż wdowie po wojewo- dzie, Barbarze z Radziwiłłów należała się trzecia część tej fortuny. Sprawami majątkowymi swojej siostry zajął się Mikołaj Radziwiłł Rudy. Ostatecz- nie wdowa uzyskała należną jej część majątku [Besala, 2007, s. 50—51]. W jednym z listów wdowa po Gasztołdzie skarżyła się na «bezwzględ- ność podskarbiego ziemskiego, gorliwego służbisty, Iwana Hornostaja i Jana Hlebowicza, którzy po- zbawili ją należnego po mężu zabezpieczenia ma- jątkowego» [Sucheni-Grabowska, 2010, s. 97]. Po śmierci króla Zygmunta I, następcą tronu został jego syn Zygmunt August. Iwan Hornostaj cieszył się zaufaniem i łaską nowego władcy, który polegał na jego umiejętnościach. W jednym z lis- tów król nazwał go «swoim prawym i wiernym sługą» [Rulikowski, 1913, s. 124]. Sprzyjał małżeństwu Zygmunta Augusta z Bar- barą Radziwiłłówną. Miał informować króla o wszystkich zamiarach i intrygach osób wrogich temu związkowi, co też czynił. Gdy Barbara prze- bywała w Wilnie, król poprosił podskarbiego, by nie odstępował jej na krok i był na jej usługi. Zyg- munt August obiecał, że zasługi te nie zostaną za- pomniane. Rzeczywiście, w roku 1544 w dniu św. Jakuba Apostoła, król nadał Iwanowi Hornostajowi i jego domowi herb Hippocentaurus [Rulikowski, 1913, s. 124]. Gdy Radziwiłłówna udała się w po- dróż z Wilna do Radomia, na spotkanie z przy- szłym mężem w 1548 r., Iwan Hornostaj również towarzyszył jej w podróży, czuwając nad jej bez- pieczeństwem [Słownik…, t. 3, s. 127]. Po śmierci wojewody wileńskiego, Iwan Ostafi- jewicz Hornostaj pełnił zarząd tymczasowy nad województwem oraz opiekował się i zaopatrywał zamek w Wilnie. Było to w latach 1549—1550. Przekazanie urzędu w jego ręce, miało również ukryty cel. W tym czasie zarówno urząd wojewody wileńskiego, jak i trockiego były nie obsadzone. Pretendowali do nich bracia Radziwiłłowie — Mi- kołaj Czarny i Mikołaj Rudy. Województwo trockie otrzymał w tym czasie Mikołaj Radziwiłł Rudy. Zygmunt August obawiał się jednak powierzyć obu braciom dwa najważniejsze urzędy na Litwie. Mogło to doprowadzić do niepotrzebnego sporu z Koroną, gdzie powstała silna opozycja antyradzi- wiłłowska [Sucheni-Grabowska, 2010, s. 147]. Było to właściwe posunięcie króla tym bardziej, że Hornostaj i zmarły wojewoda wileński Hlebowicz byli stałymi współpracownikami. Zdaje się, że to właśnie dlatego stronnictwo opozycyjne nie miało zastrzeżeń do osoby podskarbiego na tym urzę- dzie, a nawet mu sprzyjało. Spowodowało to wiel- kie niezadowolenie Mikołaja Czarnego zwłaszcza, że urząd wojewody wileńskiego otrzymał jego wróg. Neutralność Hornostaja wobec Radziwiłłów nie dawała Czarnemu możliwości do jakichkol- wiek publicznych wystąpień przeciw niemu. W jednym z listów Mikołaj Czarny pytał brata, czy podskarbi nie wywyższa się nad niego z racji spra- wowanego urzędu. Jeśli miał to robić, wtedy on Radziwiłł «tak go za to urządzi, że mu ząb wyleci w kaszę» [Jasnowski, 1993, s. 72—73]. Do niczego jednak nie doszło, gdyż marszałek nadworny zachował dawny dystans do obu braci. Z racji sprawowanego urzędu podskarbiego i swojego oddania wobec władców, zwłaszcza w kwestii uczciwego administrowania królewskim mieniem, Iwan Hornostaj doczekał się wielu wro- gów. «Poważny i skrupulatny pan Hornostaj, nie- raz z trudem w czasie obrad swej brody przed gar- ściami rozżartych, żądnych kluczy od skarbca, adwersarzy bronił» [Kolankowski, 1991, s. 185— 186]. Częste w Wielkim Księstwie były ostre spory, wybuchające między litewskimi dostojni- kami a chroniącym interesy skarbu wielkoksiążę- cego podskarbim. Jeden z nich zarzucił Hornosta- jowi, że jest tylko szlachetką. «Mój bracie — powiedział łagodnie Hornostaj — i tyś nie Radzi- wiłł» [Piechowski, 1991, s. 47]. Rosnąca pozycja oligarchów litewskich, zwłasz- cza Kieżgajłów i Radziwiłłów, spowodowała, że nawet tak zasłużony, wpływowy i szanowany na dworze człowiek, jak podskarbi ziemski, musiał prosić o ochronę zarówno dla siebie jak i swoich majętności. Gdy król opuszczał Litwę w roku 1536, powierzył «opiekę» nad Hornostajem woje- wodzie trockiemu Janowi Zabrzezińskiemu. Znany jest także list Rusina do wojewody troc- kiego Hieronima Chodkiewicza, w którym prosi o ochronę obawiając się furii kasztelana wileńskiego Jerzego Radziwiłła. Pisał on: «co się dotyczy tej łas- kawiej obietnicy Waszej Miłości i teraz próśb moich do W. Miłości o to, powtarzam, aby W. Mi- łość przy mnie w tej dzisiejszej potrzebie mojej być raczył. Nie stojąc, ale siedząc przy jego królewskiej mości, panie naszym miłościwym, racz mi życzli- wością i przyjaźnią wierną z serca swojego w spra- wiedliwości i w niewinności mojej przeciwko temu panu dopomagać. A jeśliby, Panie Hospodynie, ze- chciał mnie bić i za brodę rwać, W. Miłość raczcie mnie bronić i nie raczcie mnie W. Miłość powol- nego swego od siebie odsuwać, ale po staremu racz- cie mi łaskawi być. A ja za to wiernie W. Miłości służyć będę»1 [Pociecha, 1958, s. 37; Wojciechow- ski, 1979, s. 324]. W tym miejscu należy poświęcić nieco więcej uwagi stosunkowi Radziwiłłów do Iwana Hornos- taja. Zdaje się, że jako jedyny z rodu stał się obiek- tem ataków ze strony potężnych magnatów. Cho- ciaż nie można wykluczyć, że konflikty nie były prowadzone także z innymi członkami rodziny. Dotychczas nie znaleziono żadnych wzmianek na ten temat. Wydaje się, że do częstszych starć do- chodziło, gdy Zygmunt August poślubił Barbarę Radziwiłłównę w 1547 r., a jej bracia bardziej za- angażowali się w politykę państwa. Sam Hornos- taj potrafił odróżnić taktykę wobec Radziwiłłów, do których odnosił się neutralnie, a czasami z re- zerwę, od taktyki wobec króla. Chłodny stosunek wobec królewskich szwagrów nie zmniejszył łas- kawości władcy wobec marszałka nadwornego. Królowa Barbara w liście do brata, Mikołaja Radziwiłła Rudego podczaszego Wielkiego Księ- stwa Litewskiego pisała: «wszystkie sprawy i po- trzeby onego wielkiego a sławnego Księstwa… tylko z księdzem biskupem a z panem Hornostajem na sobie mieć raczysz»2 [Listy polskie…, 1998, s. 431]. Nie wiadomo czy królowa w sprawach po- litycznych ufała marszałkowi tak samo jak jej małżonek, czy to co napisała wynikało jedynie z zaleceń samego Zygmunta Augusta. Wydaje się jednak, że szanowała Hornostaja jedynie przez wzgląd na męża. Znajdujemy wzmianki, w któ- rych wypowiadała się pogardliwie o dostojnikach pochodzenia ruskiego. W liście do matki z 1 lipca 1549 r. prosiła, aby nie przyjmowała u siebie pod- komorzego Grzegorza Chodkiewicza, ponieważ «wilk chowany a Rusin krczony diabłu się godzi» [Sucheni-Grabowska, 2010, s. 534]. Trudno okre- ślić stosunek samego podskarbiego do królowej. W jednym z listów Zygmunta Augusta z 1548 r. czy- tamy: «Jakoście nam pisali o wielmożnym księdzu wojewodzie trockim, także też i o tym panu Hor- nostaju podskarbim naszym ziemskim, że z wielką przyjaźliwością pilnością i życzliwością jej k< ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20) 235235 Pawiłan K. Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów 1. List pisany w Wilnie z 28 lipca 1567 r. Data musiała być podana mylnie, gdyż Hornostaj zmarł w 1558 r. W. Pociecha uważa, że był to po 1545 r. a przed 1555 r. 2. List datowany na 20 września 1550 r. ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20)236 І с т о р и ч н і д о с л і д ж е н н я rólewskiej> m<iłości> małżonce naszej miłej służą, to my od nich wdzięcznie przyjmujemy, i to im na potem łaską pamiętać chcemy»1 [Listy polskie…, 1998, s. 41]. Iwan Hornostaj z racji swojego urzędu często występował w korespondencji miedzy królem a Mikołajem Rudym. Najczęściej dotyczyło do spraw związanych z wypłacaniem różnych sum pienięż- nych przez Hornostaja Radziwiłłowi, ale nie tylko. Korespondencja wskazuje, że Mikołaj Rudy i pod- skarbi często ze sobą współpracowali. W jednym z listów król pisał, żeby Rudy w razie potrzeby wspierał podskarbiego, gdy ten potrzebował po- mocy związanej ze sprawami Wilna i opatrywa- niem tamtejszego zamku2 [Listy polskie…, 1998, s. 260]. Obaj mieli czuwać nad zabezpieczaniem dóbr ruchomych i nieruchomych po zmarłej woje- wodzinie wileńskiej Gasztołdowej. Ponadto mieli wyjaśnić sprawę związaną z przejęciem na rzecz skarbu kościelnego przez kapitułę wileńską srebra z kaplicy należącej do wojewodziny3 [Listy pol- skie…, 1998, s. 428—430]. Wydaje się, że Mikołaj Rudy potrafił podobnie jak Hornostaj oddzielić spawy prywatne od pub- licznych [Ferenc, 2008, s. 108]. Nominacja Hor- nostaja na administratora wileńskiego nie wywo- łała w Rudym tak żywiołowej reakcji jak w Mikołaju Czarnym. Odnosił się do tego bez zbyt- niego żalu [Ferenc, 2008, s. 111]. Czy było to spo- wodowane jego zadłużeniem u podskarbiego? Wy- daje się do możliwe. Mimo, że między Radziwiłłami a Hornostajem relacje były bardzo napięte, nie przeszkadzało to Rudemu zaciągać u podskarbiego długów. Przeby- wając w Brześciu na obradach sejmu zmuszony był pożyczyć od Iwana Hornostaja 200 kop groszy litewskich pod zastaw złotego łańcucha. Zostało to udokumentowane zapisem z 4 października 1544 r. [Ferenc, 2008, s. 48]. O zadłużeniu Radzi- wiłła u Hornostaja dowiadujemy także się z listu Zygmunt Augusta: «Coście też k nam prośbę swą uczynili, abyśmy ten dług 500 kop za Was u Hor- nostaja podskarbiego naszego ziemskiego zastą- pili, tedy się nam nie zda żebyśmy to jakiemi pre- teksty barwić mieli, ale zgoła żądanie Wasze łaskawie przyjmując, daliśmy do Hornostaja list, którym jemu rozkazujemy, aby Wam z naszych do- chodow 500 kop wydał, a tak się już tam z nim o ten swój dług glejchwicie (wyrównać), jako będzie- cie najlepiej rozumieli»4 [Listy polskie…, 1998, s. 6—7]. Zadania powierzane przez króla Radzi- wiłłowi wymagały dużych nakładów pienięż- nych. Pomimo tego, że Rudy otrzymywał z kró- lewskiego skarbca wystarczające do ich wykonania kwoty, wciąż zaciągał długi u pod- skarbiego. Pożyczył od niego 1000 kop groszy li- tewskich pod zastaw części dochodów ze Zblan 25 lipca 1549 r. [Ferenc, 2008, s. 111]. Nie znaj- dujemy informacji w źródłach na jak wysokie kwoty wojewoda trocki był ostatecznie zadłużony u Hornostaja, ani czy swoje zadłużenie spłacił. Mikołaj Czarny jak wyżej wspomniano pogar- dzał Hornostajem z czym wcale się nie krył. Chcąc cokolwiek uzyskać od Rusina, zwracał się o pomoc do Mikołaja Rudego. Zdaje się, że ogra- niczał bezpośrednie kontakty z ówczesnym mar- szałkiem nadwornym do niezbędnego minimum. W jednym z listów zwraca się do brata, by wpły- nął na biskupa wileńskiego Pawła Holszańskiego i Iwana Hornostaja, by nie dopuścili do wyboru innego kandydata na posła do Korony, niż kasz- telan wileński Hrehory Ościk Wirszyłło. Czarny obawiał się bowiem wzmocnienia opozycji wobec Radziwiłłów w Polsce5 [Listy polskie…, 1998, s. 23]. Mimo to marszałek wielki litewski przy każdej nadarzającej się okazji próbował pokazać swoją wyższość na Iwanem Hornostajem, a także oczerniać go zwłaszcza w oczach króla Zygmunta Augusta. Kilkakrotnie stwierdzał, że w razie po- trzeby pokaże Hornostajowi «wilczy ząb» [Ferenc, 2008, s. 125]. Radziwiłłowie mimo wrogości do Iwana Ostafi- jewicza, akceptowali go by nie narażać się królowi. Wskazywać na ten fakt mogą ich podpisy jako świadków, znajdujące się na akcie nadania Iwa- nowi Hornostajowi województwa nowogrodzkiego. Czarny najwidoczniej zaprzestała negować kandy- datury podskarbiego na ten urząd [Ferenc, 2008, s. 130]. Relacje Radziwiłłowie — Hornostaj pokazują, że mimo swojej wrogości, magnaci litewscy uka- zują dwie postawy postępowania wobec rusiń- skiego szlachcica. Mikołaj Czarny otwarcie niena- widził podskarbiego, był zdolny do niemal wszystkiego, by umniejszyć jego pozycję na dwo- rze. Mikołaj Rudy zachowywał neutralną postawę, nie tylko tolerował Hornostaja, ale nawet z nim współpracował. Nie wzbraniał się nawet zaciągać u niego długów. Można by nawet stwierdzić, że między nimi nawiązała się nić porozumienia. Rudy widniał nawet jako świadek w testamencie Iwana Hornostaja. Iwan Hornostaj był trzykrotnie żonaty. Mimo iż zalecał się do Gasztołdowej, ożenił się z wdową po Korewie. U Rulikowskiego czytamy, że pocho- dziła z Puzowskich [Rulikowski, 1913, s. 125]. Drugą żoną była księżna Anna Wasiliewna So- 1. List króla Zygmunta Augusta do podczaszego Wiel- kiego Księstwa Litewskiego Mikołaja Radziwiłła Ru- dego, Kraków 16 czerwca 1548 r. 2. List króla Zygmunta Augusta do podczaszego Wiel- kiego Księstwa Litewskiego Mikołaja Radziwiłła Ru- dego, Kraków 1 maja 1549 r. 3. List króla Zygmunta Augusta do podczaszego Wiel- kiego Księstwa Litewskiego Mikołaja Radziwiłła Ru- dego, Kraków 13 grudnia 1549 r. 4. List króla Zygmunta Augusta do podczaszego Wiel- kiego Księstwa Litewskiego Mikołaja Radziwiłła Ru- dego, Ejszyszki 1 maja 1548 r. 5. List marszałka wielkiego litewskiego Mikołaja Radzi- wiłła Czarnego do podczaszego Wielkiego Księstwa Li- tewskiego Mikołaja Radziwiłła Rudego, Wołkowysk 20 maja 1548 r. łomerecka, która dała mu liczne potomstwo. Trzecią żonę Iwan Ostafijewicz Hornostaj poślu- bił między 1548 a 1550 r. Jego wybranką została księżna Maria Bohdanówna Zasławska (wdowa po księciu Bazylim Tołoczyńskim), która znana była ze swojego plotkarstwa. Wspominano w źródłach: «o tej pani doszło nas niekorzystne wspomnienie, a to z powodu że się lubiła odda- wać zbytecznej języka szczebiotliwości […] pani podskarbina ni stąd ni zowąd uprzędła plo- teczkę, i rozgadała po mieście, jakoby król [Zyg- munt August], widząc niepodobieństwo, aby mał- żeństwo jego z Barbarą przyszło do skutku, ostygał już dla niej w miłości a serce swe ku innej nakłaniał osobie» [Rulikowski, 1913, s. 125]. Szczęśliwie podskarbina uniknęła nieprzyjem- nych konsekwencji. Podskarbi musiał bardzo cenić żonę. Wskazują na to zapisy w jego testamencie. Zdaje się, że prze- kazał jej znaczną część swojego dobytku, zarówno ruchomego jak i nieruchomego. Sporządził nawet osobny regestr sreber, które miała otrzymać księżna Zasławska po śmierci męża [AGAD, APR, sygn. 317, k. 24—27]. W ciągu całego swojego życia zgromadził liczne dobra, co przyczyniło się do wzmocnienia pozycji wśród rodów litewskich. Najstarsze dobra rodowe Tulin, Sosnów, później Pieski (Piaski) w powiecie żytomierski posiadał wspólnie z bratem Onikiejem. Z podziału dóbr po krewnym Iwanie Wasilewiczu Krasnym Druckim około roku 1520 otrzymał: Ko- chanów, Basieje, Jakowlewicze, Czuryłowszczyzna, Horki, Tymkowszczyzna, Werenica, Starosiele, Szyszów, Radcza, część miasta Druck z domami w tym mieście i dwory przy zamkach w Witebsku dol- nym i górnym (klucz Tołoczyn). Na kijowszczyźnie dobra: Kozarowicze, Wiszeńki, Ditiatkowicze, Hor- nostajpol, ziemię Jackowską w powiecie brzeskim a także Rosnę, Huszczyńce, Kołodne, Łopaty. W po- wiecie wileńsko-trockim posiadał od 1542 r. dobra Osolikiniki, Petesza, Porudomino, Talkowo i Tara- szyszki. Kupił od Michała Kuncewicza dobra Ole- szyszki z dworem Trokiele 1 marca 1545 r. W roku 1558 posiadał już dobra w Rusinowiczach i Samo- chwałowiczach nad rzeką Ptyczą [AGAD, APR, sygn. 320]. Do powiększenia majątku przyczyniły się na- dania królewskie. W roku 1548 otrzymał w doży- wotnie posiadanie dobra Stokliszki w powiecie trockim, a w 1552 r. włości Radoszkowicze z przy- ległymi wsiami. Posiadał też dobra Ejszyszki koło Wilna. Oprócz tego dzierżył bogate królewsz- czyzny. Drogą kupna bądź zastawu nabył dwory z placami w Brześciu Litewskimi i Winnicy. W Brześciu Litewskim posiadał także kilka domów, które spłonęły podczas pożaru miasta. Posiadał także w Wilnie dwór murowany z przyległościami (nazywany Hornostajowskim) oraz dwór Semena Buta, zajęty za długi, a także zbudowaną na swój koszt cerkiew, w której w roku 1558 spoczęły jego szczątki [Markiewicz, 1960b, s. 627—628; Ruli- kowski, 1913, s. 125]. DZIEJE ARCHIWÓW HORNOSTAJÓW ORAZ PRZEGLĄD ARCHIWALIÓW ZACHOWANYCH W POLSCE Archiwalia Hornostajów nie uległy rozprosze- niu wynikającemu z podziału majątku pomiędzy kilku przedstawicieli rodu, gdyż w zasadzie ród ten posiadał jedną, główną linie rodową wywo- dzącą się od podskarbiego ziemskiego i marszałka nadwornego Iwana Hornostaja. Wymienić należy cztery główne siedziby tego rodu: Wilno, Ejszyszki, Tuliny i Hornostajpol. Naj- prawdopodobniej właśnie w tych miejscach znaj- dowały się ich archiwa rodowe. Były tam zapewne przechowywane dawne akta rodowe, zrośnięte z tymi wytwarzanymi przez żyjących członków rodu oraz dokumentacja ekonomiczno — prawna. Za- sadnym jest szersze ich omówienie. Iwan Hornostaj posiadał w Wilnie dwór, w któ- rym często przebywał. Rozległy murowany dwór nazywany Hornostajowskim znajdowała się przy ulicy Zamkowej (najstarszej ulicy Wilna) obok Cerkwi Przeczystej Bogarodzicy. Mikołaj Rudy kupił go w roku 1579 i przeznaczył na siedzibę zboru kalwińskiego [Baliński, Lipiński, 1846, s. 169]. Dwór powrócił w ręce Hornostajów, jednak nie znana jest dokładna data tego wydarzenia. Z całą pewnością należał do Elżbiety z Tulina Hor- nostajowej, żony wojewody trockiego Mikołaja Ab- ramowicza — ostatniej przedstawicielki rodu. Ka- zała ona sporządzić Henrykowi Monesowi, szafarzowi zboru ewangelickiego w Wilnie, inwen- tarz tej nieruchomości. Inwentarz datowany na 29 września 1652 r. dostarcza informacji o rozmiesz- czeniu pomieszczeń i ich ogólnym wyglądzie. Dwór posiadał ganek i podwórze, z którego przechodziło się do ogrodu. Do dworu wchodziło się przez sosnowe drzwi na żelaznych zawiasach. Po lewej stronie znajdowały się stare, wymagające naprawy schody prowadzące na piętro. Na parte- rze mieściły się: kuchnia z kominkiem, alkierzyk, «transit», izdebka ze starym piecem oraz dwie izby — w pierwszej przy ścianach znajdowały się trzy ławy, a w drugiej stół «stolarki i roboty stary» [AGAD, APR, sygn. 310, Inwentarz dworu w Wil- nie, k. 50]. Na piętrze mieściła się «izdebka bo- kowa» oraz większa izba ze starym, przerabianym piecem. Wszystkie izby posiadały piece z zielonych kafli, a w piwnicy umieszczono murowany komi- nek. Na dole znajdował się także sklep, do którego drzwi «z zamkiemi Ingrichtowymi zelazne dobre y łancuch zelazny» były zamknięte [AGAD, APR, sygn. 310, k. 51]. Pod alkierzem znajdował się drugi sklep. «Drzwi do sklepu drzewniane na za- wiasach żelaznych y z zascepką, okna iedne z kratą zelazną skrzenia zelazna stara» [AGAD, APR, sygn. 310, k. 51]. Był to prawdopodobnie skarbiec, w którym umieszczano kosztowności. Oba po- mieszczenia wydają się odpowiednie miejsce, przeznaczone do przechowywania rodowych doku- mentów. Powszechna praktyką było bowiem za- bezpieczanie i przechowywanie akt w skrzyniach ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20) 237237 Pawiłan K. Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów wzmacnianych często żelaznymi listwami. Po- nadto skrzynie z dokumentami zapieczętowywano i zamykano, gdy właściciel musiał na dłuższy czas opuścić swój majątek [Syta, 1997, s. 46]. Dokładny opis zawartości takich skrzyń znaj- duje się w Archiwum Sanguszków. Archiwalia były dzielone na kilka grup — układano je nie tylko pod względem merytoryczny, ale także geograficznym. Wydaje się to zasadne, zwłaszcza przy układaniu akt majątkowych. Każda z tych grup wkładano do oddzielnych przegród lub szuflad, na które praw- dopodobnie były podzielone skrzynie. Zdaje się, że przechowywano w nich głównie dokumentacje prawno — majątkową i starsze akta rodowe (na- dania, przywileje). Na dnie skrzyń można było zna- leźć akta o charakterze publicznym, na przykład akta sejmowe [Syta, 2010, s. 167—168]. Warto również nadmienić, że Iwan Hornostaj posiadał w Wilnie także dom murowany (przy ulicy Niemieckiej), kupiony w 1545 r. za 500 kop groszy litewskich, który swojego czasu przezna- czony był na mennicę wileńską [Baliński, Lipiń- ski, 1846, s. 163]. W powiecie lidzkim przy dawnym trakcie z Wilna do Krakowa leżały Ejszyszki. O pół wiorsty od tego miasta znajdował się folwark Hornostai- szek (dawniej nazywany również Ejszyszki). O milę od tej miejscowości «w znacznym lesie jest uroczysko zwane sienny dwór, a w dokumentach «sany» dwór, to jest z litewska stary dwór, bo wyraz litewski «senas» znaczy po polsku stary. Między miastem a Hornostaiszkami jest przestrzeń ziemi około 2,5 morga zawierająca, wielkim wałem i rowem otoczona, która w dawnych papierach miejscowych, nazywana jest Horodyszczem» [Ba- liński, Lipiński, 1846, s. 258]. Była do rezydencja, w której bardzo często przebywał Iwan Hornostaj, uciekając zapewne od wielkiej polityki. Z pewno- ścią i w tym dworze, z dala od Wilna, a więc nie- przychylnych podskarbiemu osób, narastało archi- wum. Znajdowały się tam zapewne akta prawno — majątkowe i gospodarcze, dotyczące zarządzania dworem oraz akta o charakterze publicznym — zapewne akta podskarbińskie czy związane ze sprawowaniem urzędu wojewody. Miejsce odpo- wiednie do bezpiecznego przechowywania archi- waliów tym bardziej, że Horodyszcza znakomicie nadawałaby się do ukrycia akt w razie zagrożenia. Nie wiemy w jaki sposób Hornostajowie utracili Hornostaiszki. Od końca XVIII w. aż do roku 1940 ich właścicielami była rodzina Siekluckich herbu Paprzyca1. Najprawdopodobniej archiwalia hor- nostajowskie tam pozostawione (jeżeli nie zostały zniszczone podczas wojennych zawieruch), znaj- dują się wśród archiwaliów wytworzonych przez tę rodzinę. Tulin był najstarszym, kijowskim gniazdem ro- dowym Hornostajów. Leżał w powiecie żytomier- skim nad rzeka Hujwą. Powołując się na rewizję zamku w Żytomierzu, należał on od roku 1545 do braci Iwana i Onikieja Hornostajów. Tulin był z kolei ulubioną i główną siedzibą wojewody brze- sko — litewskiego Hawryły Hornostaja oraz jego potomków. Jak już wspomniano znajdował się tam zamek obrony. Po podziale dóbr po Samuelu Hornostaju w 1637 r. Tulin przypadł Annie Lesz- czyńskiej z Hornostajów, a po jej śmierci został od- kupiony przez jej siostrę Elżbietę Abramowiczową [Słownik..., t. 12, s. 615]. Prawdopodobnie w Tuli- nie istniał największy zasób archiwalny zgroma- dzony przez ten ród. To właśnie stamtąd wywo- dzili się ich przodkowie, te dobra przekazywane były z pokolenia na pokolenie przez blisko dwa wieki. Znajdował się tam zapewne najstarsze ar- chiwalia rodowe — nadanie herbu z 1544 r. czy przywileje królewskie na rzecz rodziny. Możliwe, że przechowywane były tam jakieś dokumenty związane z przodkiem Hornostajów — Hornosta- jem Romanowiczem. Z całą pewnością znajdowały się tam akta majątkowe związane z kluczami dóbr w województwie kijowskim. Licznie reprezento- wane musiały być akta Iwana Hornostaja oraz jego brata Onikieja, a także młodszego pokolenia. Mogły być to akta urzędowe Hawryły Hornostaja dotyczące wojewódzka brzeskiego i mińskiego czy podkomorskie — Samuela. Ile z tych akt znajduje się obecnie w archiwach państwowych w Polsce lub w archiwach za naszą wschodnia granicą, nie wiadomo. W Hornostajpolu zgromadzono archiwum, które w większości zachowało się do dnia dzisiej- szego. Początki dóbr wchodzących w skład Hor- nostajpola, a więc Ditiatkowicz i Rochtyczy, się- gają początku XIV w. Początkowo zasiedlała te tereny ludność, która w tym nieprzyjaznym dla człowieka miejscu wśród moczarów, hał (wód sto- jących) i uroczysk, szukała schronienia przed Ta- tarami. Pierwsze wzmianki dotyczące Hornostaj- pola pochodzą z czasów Iwana Hornostaja. Wtedy to pojawiają się tam pierwsi osadnicy — mużowe kozarowiccy (prawdopodobnie chodziło o Tatarów z Kozarowicz — także należących do Hornosta- jów). Była to mała osada złożona z kilku skrom- nych sadyb. Pomimo częstych w tych okolicach na- jazdów tatarskich, obszar stopniowo się zaludniał. W 1600 r. po śmierci Hieronima Hornostaja, wnuka Iwana, dobra te zostały oddane w dzie- rżawę Wacławowi Wielhorskiemu, stolnikowi ki- jowskiemu. Dzięki niemu Hornostajpol wyrósł na miasteczko. Stało się tak dzięki przywilejowi kró- lewskiemu, zezwalającemu na pobieranie myta mostowego na rzece Teterowa. Od tego czasu most ten stał się najdogodniejszym punktem prze- prawy, tym bardziej, że poprowadzono tamtędy szlak kupiecki z Kijowa do Czarnobyla. Po roku 1607 Hornostajpol przejął syn Hieronima, Samuel Hornostaj. Po jego śmierci dobra te przejęła osta- tecznie w 1640 r. Elżbieta z Hornostajów Abra - mowiczowa. Jak już wspomniano dobra te przyno- siły znaczne dochody. Uciekając w roku 1648 przed kozacką burzą, Elżbieta schroniła się w Wo- ronianach na Litwie. W Hornostajpolu pozostał ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20)238 І с т о р и ч н і д о с л і д ж е н н я 1. Cz. Malewski, www.promemoria.pl, [dostęp 10.02.2016 r.]. ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20) 239239 Pawiłan K. Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów (prawdopodobnie na polecenie samej Elżbiety) Gabriel Sokołowski, łowczy starodubowski. Po klęsce wojsk polskich pod Korsuniem, Sokołowski również uciekł na Litwę. Zanim jednak odjechał, zajął się pozostawionymi w Hornostajpolu doku- mentami Hornostajów. Złożył je w jednej żelaznej skrzyni i zakopał. Miał po nie wrócić, gdy tylko okolica będzie bezpieczna. Jednak Kozacy naje- chawszy dobra hornostajpolskie wykopali skrzy- nię i zniszczyli wszystkie dokumenty. Brak jest ja- kichkolwiek źródeł mówiących, jakie akta spoczywały w skrzyni i jak dużo udało się ich za- brać ze sobą Elżbiecie Abramowiczowej na Litwę. Po śmierci Elżbiety prawa do tych dóbr nabył jej syn Samuel Drohojowski. W 1665 r. wyruszył na Ukrainę, by odebrać swoją własność z rąk kozac- kich. Dostał się do niewoli, z której powrócił rok później, odbierając jednocześnie swoje majętności. Samuel Drohojowski zmarł w roku 1678, pozosta- wiając wszystko swojej jedynej córce Joannie Ka- tarzynie, która została dominikanką we Lwowie. Majętność swoją, miedzy innymi Hornostajpol za- pisała swojemu stryjowi, staroście łukowskiemu Andrzejowi Drohojowskiemu. Po jego bezpotomnej śmierci dobra te zostały przekazane jego sukceso- rom — Charlęskim [Słownik..., t. 3, s. 126—130]. Ci natomiast sprzedali dobra hornostajpolskie wraz z ocalałą częścią archiwum rodu Hornosta- jów Stanisławowi Antoniemu Szczuce herbu Gra- bie, podkanclerzemu litewskiemu [Rabowicz, Stok, 1966—1967, s. 314—315; 2011, s. 469]. W wyniku mariażu jego wnuczki Marianny z Kąt- skich z generałem artylerii litewskiej Eustachym Potockim herbu Pilawa, od 1741 r. dokumenty Hornostajów trafiły (aż do połowy XX w.) do Ra- dzynia na Podlasiu [Archiwum..., 2008, s. 569]. Po II wojnie światowej wszystkie majątki ziem- skie na terenie Polski zostały upaństwowione. Przyniosło to kres archiwom rodowym, które prze- kazano archiwom państwowym. Całe archiwum Potockich z Radzynia zostało przekazane Archi- wum Głównemu Akt Dawnych w Warszawie [Ar- chiwum..., 2008, s. 569]. Archiwalia Hornostajów zachowały się jedynie fragmentarycznie. Gros dawnego hornostajow- skiego archiwum znajduje się w zespole archiwal- nym Potockich z Radzynia (numer zespołu 334) [Mikulski, 1997, s. 133]. Przechowywane są w jed- nostkach archiwalnych o sygnaturach 295—407. Pisane były przeważnie w języku ruskim, rzadziej w polskim czy po łacinie. Obejmują okres XVI— XVIII w. Akta rodzinno — majątkowe stanowią najob- szerniejszą i najbardziej zróżnicowaną grupę ar- chiwaliów hornostajowskich. Wytworzone zostały w latach 1501—1752. Nie powinno dziwić, że gra- nice chronologiczne będą zaburzone. Związane jest to z dziedziczeniem dóbr wraz archiwaliami. Jeżeli dotyczyły one jednej majętności, układano je razem, nie zważając na chronologię. Tworzą ją akta związane głównie z osobą Iwana Ostafijewi- cza Hornostaja oraz jego synów z lat 1501—1652. Są to przede wszystkim akty arendowe, zastawne, komplanacje, procesowe, pozwy o dobra ziemskie, między innymi o te na kijowszczyźnie [AGAD, APR, sygn. 295, 295a, 296—297, 300, 303—307, 310, 312, 314—319]. Możemy znaleźć tu wiele in- teresujących dokumentów. Wartym uwagi jest glejt królewski z 18 VIII 1599 r. dotyczący banicji (na okres 6 miesięcy) Hieronima i jego żony, z po- wodu nieoddania zbiegłych poddanych Iwanowi Czaplińcowi Szpakowskiemu [AGAD, APR, sygn. 360]. Jednymi z bardziej ciekawszych są też te związane z zajazdem Własnego, Hawryły i Hiero- nimowi Hornostajów na dobra Trojanów w powie- cie żytomierskim [AGAD, APR, sygn. 333, 339]. Znajdują się tu także testamenty: Barbary z Ła- skich Hawryłowej Hornostajowej, wojewodziny brzeskiej litewskiej z roku 1590, Teofili Hornosta- jowej (bez daty) oraz Elżbiety Abramowiczowej z 1652 r., a także dokumenty dotyczące dworów w Kijowie, z których dwa zostały zakupione przez Samuela Hornostaja, a jeden wybudowany przez Własngo Hornostaja [AGAD, APR, sygn. 366— 367, 369]. Dokumenty administracyjno — gospodarcze są drugą co do wielkości grupą archiwaliów hornos- tajowskich. Obejmują one lata 1529—1752. Są to sumariusze akt, wszelkie regestry, wykazy, spisy i dokumenty związane z ekonomią dóbr1. Gros do- kumentów stanowią inwentarze dóbr ziemskich, dworów i miast będących w posiadaniu rodu [AGAD, APR, sygn. 249, 322, 326, 346, 366, 371, 382, 385, 389, 390]. Nie sposób nie wspomnieć o inwentarzu wnętrza dworu Błotków z 1591 r. czy inwentarzu klucza Hornostajpol [AGAD, APR, sygn. 385, 389]. Akta związane z działalnością publiczną doty- czą Iwana Ostafijewicza Hornostaja (z lat 1523— 1555) oraz jego syna Hawryły Hornostaja (lata 1578—1584). Najliczniejsze są akta podskarbiń- skie. Najstarszym dokumentem w tej grupie jest mandat królewski wzywający urzędników na Li- twie do wydania Iwanowi Hornostajowi podda- nych i czeladzi niewolnej zbiegłej z królewskich dóbr i osiadłej w innych dobrach [AGAD, APR, sygn. 382]. W każdym archiwum rodowym można odnaleźć dokumenty osób spokrewnionych lub spowinowa- conych. Dokumenty zawarte w tej grupie, obej- mują lata 1534—1759. Związane są z rodzinami: Tołoczyńskich, Połubińskich, Sanguszków, Sapie- hów, Radziwiłłów, Chodkiewiczów, Drohojow- skich, Stadnickich, Ostrogskich, Tyszkiewiczów i innych [AGAD, APR, sygn. 396—407]. Niestety ze względu na ograniczony rozmiar tego artykułu pozwoliłam sobie jedynie na ogólną charakterystykę materiałów archiwalnych pozos- tawionych przez ród Hornostajów. 1. Sumariusze akt posiadają sygnatury: 322, 327, 390, 407. Pozostałe wspomniane akta posiadają sygnatury: 295, 302, 315, 332, 345, 348, 353, 366, 370, 371, 389, 407. ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20)240 І с т о р и ч н і д о с л і д ж е н н я Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rze- czypospolitej. (T. 2, Ziemie ruskie Korony). T. 11. Woje- wództwo kijowskie oraz uzupełnienia do tomów 1—10. — Wrocław, 1997. — 804 s. Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 1. Okresy bezkrólewi (1572—1576, 1586—1587, 1632, 1648, 1696—1697, 1706—1709, 1733—1735, 1763— 1764) / oprac. H. Lulewicz. — Warszawa, 2006. — 437 s. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), Archiwum Potockich z Radzynia (APR), sygn. 295 — 407. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Infor- mator po zasobie archiwalnym. / oprac. D. Lewan- dowska. — Warszawa, 2008. — 864 s. Baliński M., Lipiński T. Starożytna Polska pod wzglę- dem historycznym, jeograficznym i statystycznym opi- sana. Wielkie Księstwo Litewskie, T. 3. — Warszawa, 1846. — 866 s. Besala J. Barbara Radziwiłłówna i Zygmunt August. — Warszawa. 2007. — 238 s. Boniecki A. Herbarz polski. Cz. 1. Wiadomości histo- ryczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. — War- szawa, 1904. — T. 7. — 408 s. Boniecki A. Poczet rodów w Wielkiem Księstwie Litew- skiem w XV i XVI wieku. — Warszawa, 1887. — 425 s. Diariusz drogi króla Jmci Zygmunta III od szczęśliwego wyjazdu z Wilna pod Smoleńsk w roku 1609 a die 18 Augusta i fortunnego powodzenia przez lat dwie do wzięcia zamku Smoleńska w roku 1611 / oprac. J. By- liński. — Wrocław, 1999. — 302 s. Ferenc M. Dwór Zygmunta Augusta: organizacja i lu- dzie. — Kraków, 1998. — 311 s. Ferenc M. Mikołaj Radziwiłł «Rudy» (ok. 1515—1584). Działalność polityczna i wojskowa. — Kraków, 2008. — 670 s. Historia dyplomacji polskiej. T. 1 / pod red. Mariana Biskupa. — Warszawa, 1982. — 874 s. Jasnowski J. Mikołaj Czarny Radziwiłł (1515—1565). Kanclerz i marszałek ziemski Wielkiego Księstwa Li- tewskiego, wojewoda wileński. — Warszawa, 1993. — 447 s. Kolankowski L. Polska Jagiellonów: dzieje polityczne. — Olsztyn, 1991. — 305 s. Kupisz D. Zbigniew Gorajski (1596—1655). — War- szawa, 2000. — 230 s. Kuropatnicki E. Wiadomość o kleynocie szlacheckim oraz herbach domów szlacheckich w Koronie Polskiey i Wielkim Xięstwie Litewskim. — Warszawa, 1789. — 167 s. Lipiński W. Mikołaj Abramowicz // PSB. — Warszawa- Kraków, 1935. — T. 1. — S. 14. Listy polskie XVI wieku, T. 1 / pod red. Kazimierza Ry- muta. — Kraków, 1998. — 504 s. Lulewicz H. Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki pol- sko — litewskie w latach 1569—1588. — Warszawa, 2002. — 457 s. Markiewicz A. Gabriel Hornostaj // PSB. — Wrocław- Warszawa-Kraków, 1960a. — T. 9. — S. 626—627. Markiewicz A. Iwan Hornostaj // PSB. — Wrocław-War- szawa-Kraków, 1960b. — T. 9. — S. 627—628. Markiewicz A. Onikiej Hornostaj // PSB. — Wrocław- Warszawa-Kraków, 1960c. — T. 9. — S. 628. Mikulski W. Dokumenty Hornostajów i innych rodzin rusko — litewskich z XVI—XVII w. w zespole Archi- wum Potockich z Radzynia // Miscellanea Historico-Ar- chivistica. — Warszawa, 1997. — T. 8. — S. 133— 141. Niesiecki K. Herbarz Polski. — Lipsk, 1839. — T. 4. — 476 s. Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego. — Kraków, 1858. — 964 s. Piechowski J. Ukryte światła herbów. — Warszawa, 1991. — 190 s. Pociecha W. Królowa Bona (1494—1557). Czasy i ludzie odrodzenia. T. 3. — Poznań, 1958. — 260 s. Rabowicz E., Stok P. Kątski Jan Stanisław// PSB. — Wrocław-Warszawa-Kraków, 1966—1967. — T. 12. — S. 314—315. Rabowicz E., Stok P. Szczuka Stanisław Antoni // PSB. — Warszawa-Kraków, 2011. — T. 47. — S. 469—472. Ród Leszczyńskich h. Wieniawa // Miesięcznik Heral- dyczny, — Lwów, 1913. — R. 6, nr 3-4. — S. 142—170. Rulikowski E. Opis powiatu kijowskiego. — Kijów ;War- szawa, 1913. — 213 s. Śliż N. Rodzina Iwana Hornostaja, podskarbiego WLK // Białoruskie Towarzystwo Historyczne. — Białystok, 2012. — S. 7—47. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych kra- jów słowiańskich. — Warszawa, 1882. — T. 3. — S. 126— 131. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych kra- jów słowiańskich. — Warszawa, 1892. — T. 12. — S. 615. Stryjkowski M. O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu li- tewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone, ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia / oprac. M. Karpiuk, J. Radziejewska. — Warszawa, 1978. — 762 s. Sucheni-Grabowska A. Zygmunt August. Król polski i wielki książę litewski 1520—1562. — Kraków, 2010. — 574 s. Syta K. Archiwa szlachty żmudzkiej w II połowie XVI w. // Studia o bibliotekach i zbiorach polskich. — Toruń, 1997. — T. 7. — S. 29—47. Syta K. Archiwa magnackie w XVIII w. Studium kul- tury kancelaryjno — archiwalnej. — Toruń, 2010. — 312 s. Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. — War- szawa, 1908. — T. 5. — 400 s. Wojciechowski Z. Zygmunt Stary (1506—1548). — War- szawa, 1979. — 434 s. Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Li- tewskiego 1386—1795. — Kraków, 1885. — 354 s. Клаудіа Павілан ІСТОРІЯ РОДУ ГОРНОСТАЇВ ГЕРБУ ГІПОЦЕНТАВР І ДОЛЯ ЙОГО АРХІВІВ Метою статті є дослідження русько-литовського роду Горностаїв (гербу Гіпоцентавр), який про - стежується з кінця XV ст. і до часу вгасання роду у другій половині XVII ст. Подано опис діяльності творця могутності цієї родини — Івана Остафійовича Горностая. Стаття містить коротку характеристику матеріалів архіву Горностаїв, які зберігаються у Головному Архіві Давніх Актів у Варшаві в фонді Архіву Потоцьких з Радзиня (№ фонду 334). Докладний опис документів з архівів Горностаїв потребує окремої статті. В історіографії можна знайти велику кількість публікацій, присвячених окремим особам, або цілим родинам. Найчастіше вони стосуються магнатських родів. У цій статті звернена увага на традиційну недооцінку науковцями досліджень середньо - заможної шляхти а також важливості їхніх родових архівів. До такої шляхти з упевненістю можна віднести Горностаїв. Менше ніж за сто років з нікому ISSN 2227-4952. Археологія і давня історія України, 2016, вип. 3 (20) 241241 Pawiłan K. Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów невідомої родини вони стали впливовими діячами, що зажили високої гідності і посад. Були серед них надворні маршалки, воєводи, старости, ротмістри, земські підскарбії. Хоча в історіографії їхня діяльність описана фрагментарно, це не применшує їхньої ролі у політичному і господарчому житті Польщі, України, Литви чи Білорусі. Наголошено, що архів, який вони створили, залишається науково недослідженим на належному рівні. Автор висловлює сподівання, що ця стаття приверне більшу увагу до історії роду Горностаїв, а також спонукатиме до пошуку і досліджень створених ними документів, особливо тих, що знаходяться за межами Польщі. К л ю ч о в і с л о в а : родовий архів, герб Гіпо цен - тавр, Горностаї, Горностайпіль, Тулин. Klaudia Pawiłan HISTORY OF THE HORNOSTAJS FAMILY OF HIPPOCENTAURUS COAT OF ARMS AND FATE OF ITS ARCHIVES The goal of this paper is to present the history of Rus’ — Lithuanian Hornostajs family (Hippocentaurus coat of arms), which history started in the early 15th century, until the moment of the extinction of the genus in the 2nd half of the 17thcentury. Also the history of the creator of the family mighty — Ivan Ostafijewicz Hornostaj is being described. They tried to reconstruct fates of archives produced by them. The author analy- ses the family archival materials, stored in the Central Archives of Historical Records in Warsaw (Poland) in the fund of the Potockis Archive from Radzyn (Fund No. 334). Detailed description of the Hornostajs archives contents requires the additional publication. Historiography numbers a lot of publications about individuals or entire families. In general there are mainly aristocratic families. In this work the author would like to pay attention to the underestimation by the researchers of the moderately rich nobilities, like the Hornostajs, and importance of their family archives. Within one century the Hornostajs from the unknown family became influential high-born people. There were court marshals, province governors, district adminis- trators, cavalry captains and terrestrial treasurers. De- spite their activities were described in fragments, it doesn’t reduce the role which they played in the politi- cal and economic life of Poland, Ukraine, Lithuania and Belarus. It should be emphasize that their archives re- main unexplored at the proper level. The author hopes that this paper will draw attention to the Hornostajs family history as well as enforce search and study of the documents created by the Hornostajs, especially those which are beyond the bor- ders of Poland. K e y w o r d s : family archives, Hippocentaurus coat of arms, Hornostajs, Hornostajpol, Tuliny. Одержано 12.12.2015

Dzieje rodu Hornostajów herbu Hippocentaurus i losy ich archiwów

Репозитарії

Схожі ресурси