Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд
Мета дослідження – проаналізувати доробок польської історіографії останніх десятиріч у вивченні міської проблематики ранньомодерної доби та з’ясувати її значення для українських дослідників історії міст Правобережної України. Методологія базується на принципах історизму, системності, науковості та...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Український історичний журнал |
|---|---|
| Дата: | 2020 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Ukrainian |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2020
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/179894 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд / А. Заяць // Український історичний журнал. — 2020. — Число 6. — С. 80-92. — Бібліогр.: 121 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-179894 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Заяць, А. 2021-07-01T14:19:18Z 2021-07-01T14:19:18Z 2020 Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд / А. Заяць // Український історичний журнал. — 2020. — Число 6. — С. 80-92. — Бібліогр.: 121 назв. — укр. 0130-5247 DOI: doi.org/10.15407/uhj2020.06.080 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/179894 930:[911.375(438)«197/201»+911/375(477/4)«14/16»] Мета дослідження – проаналізувати доробок польської історіографії останніх десятиріч у вивченні міської проблематики ранньомодерної доби та з’ясувати її значення для українських дослідників історії міст Правобережної України. Методологія базується на принципах історизму, системності, науковості та всебічності. Використано також методи: історико-порівняльний, проблемно-хронологічний та ретроспективний. Наукова новизна. Уперше в українській історіографії проаналізовано досягнення польської історіографії кінця XX – початку XXI ст. у вивченні ранньомодерних міст Речі Посполитої та зроблено спробу визначити значення цих досліджень для праць українських істориків. Висновки. Базуючись на значному доробку попередників, польські історики з 1970-х рр. значно пришвидшили студії над історією польських міст, активно вивчаючи урбанізаційний процес у всіх його складових (правова, просторова локація та організація міської громади). Добре досліджене місце міщанства у структурі суспільства, зокрема процес формування міщанства, його правове становище, етнічний і професійний склад, становище жінки в міському соціумі, роль і місце шляхти в місті. Чільну увагу польські історики приділяють вивченню міського управління, а саме функціональним обов’язкам війтів, лентвійтів, райців, найманих міських урядників (писарі, шафарі, інстиґатори, міські слуги тощо), а також участі міської громади у самоврядуванні. Дещо менше уваги в польській історіографії відведено економічному розвитку міст, зважаючи на добре вивчення цього питання попередниками. Відчутні зрушення відбулися в питанні студій над міським судочинством, яке успішно вивчають не лише історики, а і правники. Згаданий доробок має величезне методологічне та практичне значення для українських дослідників ранньомодерних міст Правобережної України, оскільки низка аспектів (міське управління, судочинство, правове становище міщан тощо) у вітчизняній історіографії вивчена недостатньо, а перебування міст Правобережжя в рамках єдиної Речі Посполитої дає змогу проводити паралелі та екстраполювати окремі висновки польських колеґ. The purpose of the study is to analyze the experience of the Polish historiography, which has been gained during last decades in view of studies of early-modern urban problematics, and to make clear its importance for Ukrainian historians, who study the history of Right-Bank Ukrainian towns. The methodology of the article is based on principles of historicism, systematicity, scientificity and comprehensiveness. The following methods have been also used: comparative-historical, chronological and retrospective. The scientific novelty is in a fact that this is a first analysis of the Polish historiographical experience, which was gained during late 20 century – early 21 century in view of studies of early-modern Polish-Lithuanian Commonwealth towns, in the Ukrainian historiography and a first attempt to determine the importance of these studies for Ukrainian historians. Conclusions. Based on the extensive experience of their predecessors, Polish historians have significantly accelerated studies of Polish towns since the seventies of the last century, due to active investigation of all components of the urbanization process (legal and special location and organization of local communities). The place of the urban lower-middle class including the process of its formation, legal status, ethnical and professional composition; the women role in society, the role and place of Polish gentries in towns are well investigated. Polish historians pay particular attention to the investigation of local governments, i. e. to job responsibilities of prefects, sub-prefects, municipal councilors, hired municipal officials (court clerks, managers, instigators, municipal servants, etc.), as well the participation of local communities in self-governance. Some less attention in the Polish historiography is paid to the economic development of towns, since this aspect was well studied by predecessors. Noticeable shifts have taken place in studies of town legal proceedings, which is successfully investigated not only by historians but also by lawyers. The above experience of the Polish historiography is of great methodological and practical importance for Ukrainian investigators of earlymodern Right-Bank Ukrainian towns, since many aspects (town self-governance, legal proceedings, legal status of town citizens, etc.) are insufficiently studied in the Ukrainian historiography, and the inclusion of Right-Bank Ukrainian towns into the territory of the Polish-Lithuanian Commonwealth towns, which was unified by that time, provides an opportunity to draw comparisons and to extrapolate certain conclusions of Polish colleagues to Ukrainian towns. uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Методологія. Історіографія. Джерелознавство Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд Polish Urban Studies Carried Out During the Last Third of Twentieth – Early Twenty-First Century and Ukrainian Studies of Early-Modern Urban Problematics in Right-Bank Ukraine: Historiographical Review Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд |
| spellingShingle |
Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд Заяць, А. Методологія. Історіографія. Джерелознавство |
| title_short |
Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд |
| title_full |
Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд |
| title_fullStr |
Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд |
| title_full_unstemmed |
Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд |
| title_sort |
польська урбаністика останньої третини xx – початку xxi ст. та українські студії з міської проблематики правобережної україни раннього нового часу: історіографічний огляд |
| author |
Заяць, А. |
| author_facet |
Заяць, А. |
| topic |
Методологія. Історіографія. Джерелознавство |
| topic_facet |
Методологія. Історіографія. Джерелознавство |
| publishDate |
2020 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Український історичний журнал |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| title_alt |
Polish Urban Studies Carried Out During the Last Third of Twentieth – Early Twenty-First Century and Ukrainian Studies of Early-Modern Urban Problematics in Right-Bank Ukraine: Historiographical Review |
| description |
Мета дослідження – проаналізувати доробок польської історіографії останніх десятиріч у вивченні міської проблематики ранньомодерної доби та з’ясувати її значення для українських дослідників історії міст Правобережної України. Методологія базується на принципах
історизму, системності, науковості та всебічності. Використано також методи: історико-порівняльний, проблемно-хронологічний та ретроспективний. Наукова новизна. Уперше в українській історіографії проаналізовано досягнення польської історіографії кінця XX – початку XXI ст. у вивченні ранньомодерних міст Речі Посполитої та зроблено спробу визначити значення цих
досліджень для праць українських істориків. Висновки. Базуючись на значному доробку попередників, польські історики з 1970-х рр. значно пришвидшили студії над історією польських
міст, активно вивчаючи урбанізаційний процес у всіх його складових (правова, просторова локація та організація міської громади). Добре досліджене місце міщанства у структурі суспільства, зокрема процес формування міщанства, його правове становище, етнічний і професійний
склад, становище жінки в міському соціумі, роль і місце шляхти в місті. Чільну увагу польські
історики приділяють вивченню міського управління, а саме функціональним обов’язкам війтів,
лентвійтів, райців, найманих міських урядників (писарі, шафарі, інстиґатори, міські слуги тощо),
а також участі міської громади у самоврядуванні. Дещо менше уваги в польській історіографії
відведено економічному розвитку міст, зважаючи на добре вивчення цього питання попередниками.
Відчутні зрушення відбулися в питанні студій над міським судочинством, яке успішно
вивчають не лише історики, а і правники. Згаданий доробок має величезне методологічне та
практичне значення для українських дослідників ранньомодерних міст Правобережної України, оскільки низка аспектів (міське управління, судочинство, правове становище міщан тощо) у вітчизняній історіографії вивчена недостатньо, а перебування міст Правобережжя в рамках
єдиної Речі Посполитої дає змогу проводити паралелі та екстраполювати окремі висновки польських колеґ.
The purpose of the study is to analyze the experience of the Polish historiography, which
has been gained during last decades in view of studies of early-modern urban problematics, and to
make clear its importance for Ukrainian historians, who study the history of Right-Bank Ukrainian
towns. The methodology of the article is based on principles of historicism, systematicity, scientificity
and comprehensiveness. The following methods have been also used: comparative-historical,
chronological and retrospective. The scientific novelty is in a fact that this is a first analysis of the
Polish historiographical experience, which was gained during late 20 century – early 21 century in view
of studies of early-modern Polish-Lithuanian Commonwealth towns, in the Ukrainian historiography
and a first attempt to determine the importance of these studies for Ukrainian historians. Conclusions.
Based on the extensive experience of their predecessors, Polish historians have significantly
accelerated studies of Polish towns since the seventies of the last century, due to active investigation
of all components of the urbanization process (legal and special location and organization of local
communities). The place of the urban lower-middle class including the process of its formation,
legal status, ethnical and professional composition; the women role in society, the role and place
of Polish gentries in towns are well investigated. Polish historians pay particular attention to the
investigation of local governments, i. e. to job responsibilities of prefects, sub-prefects, municipal
councilors, hired municipal officials (court clerks, managers, instigators, municipal servants, etc.),
as well the participation of local communities in self-governance. Some less attention in the Polish
historiography is paid to the economic development of towns, since this aspect was well studied
by predecessors. Noticeable shifts have taken place in studies of town legal proceedings, which is
successfully investigated not only by historians but also by lawyers. The above experience of the Polish
historiography is of great methodological and practical importance for Ukrainian investigators of earlymodern
Right-Bank Ukrainian towns, since many aspects (town self-governance, legal proceedings,
legal status of town citizens, etc.) are insufficiently studied in the Ukrainian historiography, and the
inclusion of Right-Bank Ukrainian towns into the territory of the Polish-Lithuanian Commonwealth
towns, which was unified by that time, provides an opportunity to draw comparisons and to extrapolate
certain conclusions of Polish colleagues to Ukrainian towns.
|
| issn |
0130-5247 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/179894 |
| citation_txt |
Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії з міської проблематики Правобережної України раннього нового часу: історіографічний огляд / А. Заяць // Український історичний журнал. — 2020. — Число 6. — С. 80-92. — Бібліогр.: 121 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT zaâcʹa polʹsʹkaurbanístikaostannʹoítretinixxpočatkuxxisttaukraínsʹkístudíízmísʹkoíproblematikipravoberežnoíukraínirannʹogonovogočasuístoríografíčniioglâd AT zaâcʹa polishurbanstudiescarriedoutduringthelastthirdoftwentiethearlytwentyfirstcenturyandukrainianstudiesofearlymodernurbanproblematicsinrightbankukrainehistoriographicalreview |
| first_indexed |
2025-11-25T20:42:11Z |
| last_indexed |
2025-11-25T20:42:11Z |
| _version_ |
1850527165936828416 |
| fulltext |
Український історичний журнал. – 2020. – №6
МЕТОДОЛОГІЯ. ІСТОРІОГРАФІЯ.
ДЖЕРЕЛОЗНАВСТВО
Польська історіографія XX ст. завжди приділяла належну увагу вивченню
історії міст ранньомодерної доби, але особливо цей процес прискорився з кінця
1960 – початку 1970-х рр. Певними рубіжними віхами стали колоквіум поль-
ських істориків 1974 та симпозіум 1979 рр., присвячені вивченню міської історії
Анотація. Мета дослідження – проаналізувати доробок польської історіографії останніх деся-
тиріч у вивченні міської проблематики ранньомодерної доби та з’ясувати її значення для укра-
їнських дослідників історії міст Правобережної України. Методологія базується на принципах
історизму, системності, науковості та всебічності. Використано також методи: історико-порів-
няльний, проблемно-хронологічний та ретроспективний. Наукова новизна. Уперше в україн-
ській історіографії проаналізовано досягнення польської історіографії кінця XX – початку XXI ст.
у вивченні ранньомодерних міст Речі Посполитої та зроблено спробу визначити значення цих
досліджень для праць українських істориків. Висновки. Базуючись на значному доробку по-
передників, польські історики з 1970-х рр. значно пришвидшили студії над історією польських
міст, активно вивчаючи урбанізаційний процес у всіх його складових (правова, просторова ло-
кація та організація міської громади). Добре досліджене місце міщанства у структурі суспіль-
ства, зокрема процес формування міщанства, його правове становище, етнічний і професійний
склад, становище жінки в міському соціумі, роль і місце шляхти в місті. Чільну увагу польські
історики приділяють вивченню міського управління, а саме функціональним обов’язкам війтів,
лентвійтів, райців, найманих міських урядників (писарі, шафарі, інстиґатори, міські слуги тощо),
а також участі міської громади у самоврядуванні. Дещо менше уваги в польській історіографії
відведено економічному розвитку міст, зважаючи на добре вивчення цього питання поперед-
никами. Відчутні зрушення відбулися в питанні студій над міським судочинством, яке успішно
вивчають не лише історики, а і правники. Згаданий доробок має величезне методологічне та
практичне значення для українських дослідників ранньомодерних міст Правобережної Украї-
ни, оскільки низка аспектів (міське управління, судочинство, правове становище міщан тощо)
у вітчизняній історіографії вивчена недостатньо, а перебування міст Правобережжя в рамках
єдиної Речі Посполитої дає змогу проводити паралелі та екстраполювати окремі висновки поль-
ських колеґ.
Ключові слова: польська історіографія, українська історіографія, місто, маґдебурзьке право, су-
дочинство, міське управління.
Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст.
та українські студії з міської проблематики
Правобережної України раннього нового часу:
історіографічний огляд
Андрій Заяць
доктор історичних наук,
доцент кафедри давньої історії України та архівознавства,
Львівський національний університет ім. І.Франка
(Львів, Україна), andrij_zajac@yahoo.com
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8744-9852
DOI: https://doi.org/10.15407/uhj2020.06.080
УДК: 930:[911.375(438)«197/201»+911/375(477/4)«14/16»]
Український історичний журнал. – 2020. – №6
81Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії...
Матеріали колоквіуму було опубліковано 1976 р.1, а симпозіуму – 1980 р.2 Із того
часу світ побачили майже сотня монографій та сотні й сотні статей, а кількість
дослідників перевищила п’ять десятків. При Комітеті історичних наук Польської
академії наук діє Комісія історії міст, до якої лише докторів наук, фахівців міської
проблематики, входить більше двадцяти осіб. Згадана комісія реґулярно прово-
дить містознавчі наукові конференції, матеріали яких публікуються у провідних
історичних часописах. Успіхи польських істориків значною мірою пов’язані з тим,
що навіть у тоталітарні часи політична еліта Польської Народної Республіки ні-
коли не проводила масових чисток серед істориків. Не було зруйновано наукові
школи, виплекані в міжвоєнний період, коли розвитку історичних студій поль-
ська держава надавала всебічну підтримку. Значною мірою середньовічні та ран-
ньомодерні студії у ПНР дуже умовно можна назвати марксистськими. Насправді
це були об’єктивні та ґрунтовні дослідження, які не втратили свого наукового
значення дотепер.
Натомість у радянській Україні історичні інституції під тиском партійних
органів були позбавлені можливості досліджувати низку тем, які вважалися «не-
перспективними», «надуманими», а то й «буржуазними». Натомість вивчалися «ак-
туальні» теми революції, досягнень перших п’ятирічок, події Другої світової війни
та повоєнної відбудови. Державі не було діла до давньої історії, зокрема міської,
а якщо й виходили окремі праці, то вони здебільшого висвітлювали «класову бо-
ротьбу» в тогочасному суспільстві чи «братні зв’язки» українського та російського
народів. Це призвело до втрати наукових шкіл, які здебільшого були винищені ще
в попередній період. Ситуація зазнала змін лише з кінця 1980 – початку 1990-х рр.
У 1989 р. вийшла друком відома праця П.Саса, в якій максимально широко вико-
ристано напрацювання тогочасної польської історіографії3. Водночас стало очевид-
ним загальне відставання українських урбаністичних студій. Упродовж останньої
чверті минулого століття стан справ почав дещо виправлятися, свідченням чого
стало видання з 2015 р. спеціалізованого журналу «Місто: історія, культура, сус-
пільство» та низки важливих наукових розвідок.
Зважаючи на те, що ранньомодерні міста Правобережної України розвивали-
ся в рамках Великого князівства Литовського, яке було тісно поєднане з Короною
Польською, звідки й запозичувалася нова міська модель, а далі вони функціону-
вали у складі єдиної Речі Посполитої, то напрацювання польських колеґ дуже ко-
рисні, їх необхідно максимально повно використовувати при дослідженні історії
українських міст, тим паче, що саме з кінця 1980-х рр. містознавчі студії в поль-
ській історичній науці значно інтенсифікувалися.
Успіхам польської історіографії об’єктивно сприяє наявна джерельна база, яка,
незважаючи на нарікання дослідників щодо її неповноти, не йде у жодне порівнян-
ня з джерельним фондом міст Правобережної України. Якщо в Короні міські книги
збереглися для понад 50 малих міст4 (великі міста майже всі мають міські книги),
то для Правобережної України загалом уціліло 8 міських книг для Волині й жод-
ної – для Київщини та Брацлавщини5. У контексті двох останніх воєводств прак-
тично не збереглися також ґродські, земські книги (лише виписи з них), що ще
більше ускладнює дослідження історії міських поселень реґіону. Щодо Волині,
1 Miasta feudalne w Europie środkowo-wschodniej. Przemiany społeczne a układy przestrzenne.– Warszawa, 1976.
2 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. – 1980. – №3.
3 Сас П.М. Феодальные города Украины в конце ХV – 60-х гг. ХVI в. – К., 1989.
4 Samsonowicz H. Średniowieczne księgi sądowe małych miast w Polsce // Homines et societas: Czasy Piatsów i
Jagiellonów. – Poznań, 1997. – S.478–479.
5 Заяць А. Міське суспільство Волині XVI – першої половини XVII ст. – К., 2019. – С.26–27.
Український історичний журнал. – 2020. – №6
82 Андрій Заяць
то майже повний комплект ґродських і земських книг дещо компенсує брак міських
та дає змогу більш-менш задовільно вивчати міську проблематику.
Ще в кінці 1960-х рр. Р.Щиґел зробив спробу узагальнити доробок польських
істориків у дослідженні міст XVI ст. Він звернув увагу на недостатню вивченість
внутрішнього життя міських поселень, незадовільний стан дослідження малих міст
(містечок), брак монографічних студій історії окремих міст. Через сім років подіб-
них висновків дійшла М.Боґуцька6. У 1986 р. побачила світ праця Г.Самсоновича
й М.Боґуцької, яка до сьогодні залишається єдиною узагальнюючою студією, при-
свяченою містам старопольського періоду7. В її другій частині подано широку пано-
раму життя міст Речі Посполитої ранньомодерної доби. Належну увагу приділено
етапам урбанізації, просторовому розвитку, типології, устрою, соціальній та етніч-
ній структурі. Не оминули автори тему міської культури та побуту. Давно назріла
потреба підготувати подібну працю в Україні, оскільки вона дала б змогу висвітли-
ти напрацювання вітчизняних істориків та виявити лакуни, над якими доцільно
працювати в подальшому.
Із кінця минулого століття в Польщі почали видавати невеликими брошура-
ми локаційні привілеї міст. Зазвичай таке видання супроводжується більшим чи
меншим вступом, далі йде публікація ориґінального тексту привілею (здебільшого
латиною, інколи подавали факсиміле самого акта) та його переклад польською мо-
вою. Таким чином опубліковано кілька десятків міських привілеїв. Цю практику
варто було б запозичити й українським історикам.
У 1980-х рр. почали щораз частіше з’являтися монографії з історії більших і
менших міст Польщі8. Таке враження, що чи не кожне місто захотіло мати власну
опубліковану історію. Позитивними наслідками цього стало пожвавлення урба-
ністичних студій. Поява значної кількості монографічних досліджень польських
міст, зокрема й малих, свідчить про серйозні напрацювання істориків та висту-
пає певним підсумком багаторічних студій. Щодо міст Правобережної України,
то лише окремі з них можуть похвалитися своєю опублікованою ранньомодерною
історією. Невелика, але дуже цінна розвідка про Олику належить С.Терському9.
Просторовому розвитку Луцька до середини XVI ст. присвячено студію М.Кушпи10.
Ґрунтовну монографію про міську владу та самоврядування Києва до середини
XVII ст. видала Н.Білоус11. У 1993 р. було надруковано стару, але добротну пра-
цю про Вінницю XIV–XVII ст. відомого дослідника Поділля В.Отамановського12.
Оце, здається, і всі варті уваги монографічні розвідки з історії окремих міст
Правобережної України ранньомодерної доби… Не багато є і статей про істо-
рію міст зазначеного часу. І.Рибачок досліджувала Базалію й Костянтинів13,
6 Bogucka M. Badania nad dziejami miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej: stan i zarys progra-
mu // Kwartalnik Historyczny. – 1975. – №3. – S.573–583.
7 Bogucka M., Samsonowicz H. Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej. – Wrocław, 1986.
8 Zwoleń: Dzieje miasta i ziemi. – Lublin, 1976; Tarnów: Dzieje miasta i regionu. – Tarnów, 1981; Lubartów i Ziemia
Lubartowska. – Lubartów, 1983; Dzieje Końskowoli. – Lublin, 1988; Łęczna: Studia z dziejów miasta. – Łęczna,
1989; Dzieje Sandomierza (XVI–XVIII w.). – Warszawa, 1993; Kozienice: Monografia miasta. – Kozienice, 2004;
Motyliewicz J. Społeczeństwo Przemyśla w XVI i XVII w. – Rzeszów, 2005; Bełżec przez dzieje. – Bełżec, 2008;
Szczygieł R., Gmiterek H., Dymmel P. Lublin: Dzieje miasta. – T.1: Od VI do końca XVIII w. – Lublin. 2008.
9 Терський С. Олика: Історичний нарис (серія «Літописні міста Волині», вип.1). – Л., 2001.
10 Кушпа М. Луцьк в X – першій половині XVI ст.: короткий нарис просторового розвитку міста. – Луцьк, 2019.
11 Білоус Н. Київ наприкінці XV – у першій половині XVII ст.: Міська влада та самоврядування. – К., 2008.
12 Отамановський В. Вінниця XIV–XVII ст. – Вінниця, 1993.
13 Рибачок І. Базалія – місто Василя Острозького // Літопис Волині. – Ч.7. – Луцьк, 2010. – С.35–40; Її ж. Місто
Костянтинів та волость у кінці XVI – першій третині XVII ст. // Наукові записки Національного університету
«Острозька академія»: Історичні науки. – Вип.17. – Острог, 2011. – С.57–70.
Український історичний журнал. – 2020. – №6
83Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії...
А.Заяць – Берестечко та Козлин14, В.Кравченко – Литовиж15, І.Ворончук – Любартів,
Остро поль16, Т.Вихованець – Берездів, Киликіїв, Красностав (Хлапотин), Острог,
Но во малин (Глухи)17.
Вивчення історії міст передбачає дослідження певних блоків проблем. До од-
ного з них варто віднести питання заснування міського поселення або так звану
локацію, з’ясування правового статусу поселення (привілейоване чи ні), термі-
нологічне наповнення поняття «місто», їх класифікацію. Усі ці питання польські
історики почали розробляти раніше за українських, тому їхні напрацювання над-
звичайно корисні.
Дослідження локації міських поселень у польській історіографії повоєнного
періоду започаткувала С.Кулеєвська-Топольська, яка 1964 р. опублікувала працю
про заснування міст у Великопольщі18. У 1989 р. світ побачила книга Р.Щиґела
про локацію міст у Польщі XVI ст., яка стала в певному сенсі класикою жанру19.
Автор ґрунтовно проаналізував складові локаційного процесу: правову, просторо-
ву локацію, залюднення й організацію міської громади. Якщо в Короні локовані
міста одночасно отримували маґдебурзьке право, то засновувані міста на території
Великого князівства Литовського, зокрема і Правобережної України, отримували
міський статус, але не завжди їм надавалося маґдебурзьке право20. Це дуже важ-
ливо, оскільки ще Ю.Бардах слушно звертав увагу на те, що на теренах Великого
князівства спостерігалася двоетапність у наданні поселенням міських прав21.
Спочатку надавався привілей на заснування міста та, зазвичай, право проводи-
ти ярмарки й торги, і лише пізніше, другим привілеєм, місто отримувало маґде-
бурзьке право. Так здебільшого було з містами Правобережної України22. Значний
внесок у вивчення правової локації зробили (окрім С.Кулеєвської-Топольської та
Р.Щиґела) Б.Зентара23, С.Курась24, Е.Дибек25, Ф.Кірик26.
Надзвичайно добре в польській історіографії вивчену другу складову ло-
кації – просторову. Дослідження на цю тему постійно друкуються на шпальтах
14 Заяць А. Берестечко у XVІ – першій половині XVII ст. (Штрихи до історії розвитку міста) // Записки
Наукового товариства імені Шевченка. – Т.264: Праці історично-філософської секції. – Л., 2012. – С.196–210;
Його ж. Волинське містечко Козлин у світлі міської книги початку XVII ст. // Краєзнавство. – Вип.3/4. – К.,
2015. – С.49–59.
15 Кравченко В. Документи кінця XVI – початку XVII ст. до історії волинського містечка Литовежа і його
замку // Український археографічний щорічник: Нова серія. – Вип.21/22. – К., 2018. – С.653–697.
16 Ворончук І. Місто Любартів (за інвентарем маєтностей князів Острозьких 1620 р.) // Житомирщина на зламі
тисячоліть: Науковий збірник «Велика Волинь». – Т.21. – Житомир, 2000. – С.95–97; Її ж. Середньовічний
Острополь (за інвентарем володінь князів Острозьких 1620 р.) // Острогіана в Україні і Європі. –
Старокостянтинів, 2001. – С.246–257.
17 Вихованець Т. Частинка історії: Історико-краєзнавчі нариси. – Нетішин, 2016. – С.56–63, 74–80, 95–101,
132–137, 148–158.
18 Kulejewska-Topolska Z. Nowe lokacje miejskie w Wielkopolsce od XVI do końca XVIII w. – Poznań, 1964.
19 Szczygeł R. Lokacje miast w Polsce XVI w. – Lublin, 1989.
20 Заяць А. Урбанізаційний процес на Волині в XVI – першій половині XVII ст. – Л., 2003. – С.96.
21 Bardach J. O dawnej i niedawnej Litwie. – Poznań, 1988. – S.88.
22 Заяць А. Міське суспільство Волині XVI – першої половини XVII ст. – Л., 2019. – С.51–52.
23 Zientara B. Przemiany społeczno-gospodarcze i przestrzenne miast w dobie lokacji // Miasta doby feudalnej w
Europie środkowo-wschodniej. – Warszawa, 1976. – S.67–97; Idem. Źródla i geneza «prawa niemieckiego» (ius
theutonicum) na tle ruchu osadniczego w Europie zachodniej i środkowej w XI–XII w. // Przegląd Historyczny. –
1978. – T.69. – Z.1. – S.47–74.
24 Kuraś S. Przywileje prawa niemieckiego miast i wsi małopolskich XIV–XV w. – Wrocław etc., 1971.
25 Dybek E. Lokacje na prawie niemieckim w ziemi Przemyskiej w latach 1345–1434. – Lublin, 2004.
26 Kiryk F. Lokacje miejskie nieudane, translacje miast i miasta zanikłe w Małopolsce do połowy XVII st. // Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej. – 1980. – №3. – S.373–384; Idem. Rozwój urbanizacji Małopolski XIII–XVI w.:
Wojewódstwo krakowskie (powiaty południowe). – Kraków, 1985.
Український історичний журнал. – 2020. – №6
84 Андрій Заяць
спеціалізованого журналу «Kwartalnik Architektury i Urbanistyki» та в інших на-
укових часописах. Крім згаданих вище С.Кулеєвської-Топольської та Р.Щиґела,
значний внесок зробили В.Калиновський27, Ґ.Врублевська28, Я.Пуделко29, Т.За-
рем бська30, М.Ґолінський31, К.Мікульський32, М.Ксьонжек33. Вельми цікаву працю,
присвячену тому, як міщани Кракова XIV–XV ст. сприймали просторовий розвиток
свого міста, опублікував П.Тишка34.
Третій елемент локації – організація міської громади. Ця складова дуже важ-
лива, зважаючи на те, що, як слушно зауважив Б.Зентара, «післялокаційне місто є
поки що містом передкомунальним»35. Засновуване місто не просто тип поселення,
адже започатковувалася не так нова осада, як нова громада, котра суттєво відріз-
нялася від сільської36. Польські історики переконливо показали, що для форму-
вання міської громади винятково важливе значення мало надання маґдебурзького
права. Саме воно перетворювало мешканців міста на громадян, які мають своє
окреме право. Завдяки міському праву міщани отримували особисту свободу та
можливість вибирати професію37.
Засновуване місто на початку мало чим відрізнялося від села. А.Бартошевич
зауважувала, що за зовнішнім виглядом малі міста радше схожі на села38. Водночас
Г.Самсонович слушно зазначав, що навіть невелике місто впевнено ставало осеред-
ком товарно-грошових відносин для прилеглої території39. Загалом малим містам
польські історики приділяють належну увагу40. Зважаючи на те, що більшість міст
27 Kalinowski W. Miasta Polski w XVI i pierwszej połowie XVII w. // Kwartalnik Architektury i Urbanistyki. –
1963. – Т.3-4. – S.167–223.
28 Wróblewska G. Ukształtowanie przestrzenne nowożytnych miast Wielkopolski od roku 1500 do roz-
biorów // Kwartalnik Architektury i Urbanistyki. – 1965. – T.10. – S.87–98.
29 Pudełko J. Zagadnienia proporcji rynków w badaniach nad rozplanowaniem miast średniowiecznych // Zeszyty
Naukowe Politechniki Wrocławskiej: Architektura. – Wrocław, 1960. – Z.4. – S.23–34; Idem. Zagadnienie wielkości
powierzchni średniowiecznych miast Śląska. – Wrocław, 1967.
30 Zarębska T. Początki polskiego piśmiennictwa urbanistycznego. – Warszawa, 1975; Idem. Zamość – miasto ideal-
ne i jego realizacja // Zamość – miasto idealne. – Lublin, 1980. – S.7–77; Idem. Ewolucja zasad kształtowania ulic w
miastach Polski przedrozbiorowej // Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. – 1998. – №3-4. – S.227–265.
31 Goliński M. Socjotopografia późnośredniowiecznego Wrocławia. – Wrocław, 1997.
32 Mikulski K. Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początku XVIII w. – Toruń. 1999.
33 Książek M. Zagadnienia genezy rozlanowania i typologii miast prywatnych XVI i XVII w. w południowej
Małopolsce. – Kraków, 1988.
34 Tyszka P. Obraz przestrzeni miejskiej Krakowa XIV–XV w. w świadomości jego mieszkańców. – Lublin, 2001.
35 Zientara B. Przemiany społeczno-gospodarcze i przestrzenne miast w dobie lokacji // Miasta doby feоdalnej w
Europie środkowo-wschodniej. – Warszawa, 1976. – S.88.
36 Заяць А. Урбанізаційний процес на Волині… – С.137.
37 Samsonowicz H. Miasto i wieś na prawie niemieckim w późnym średniowieczu Polski // Przegląd Historyczny. –
1972. – T.63. – Z.3. – S.502; Szczygeł R. Lokacje miast w Polsce XVI w. – S.135–136; Russocki S. Mieszczanie
w strukturach stanowych późnośredniowiecznej Polski // Czas, pszestrzeń, praca w dawnych miastach: Studia
ofiarowane H.Samsonowiczowi. – Warszawa, 1991. – S.218.
38 Bartoszewicz A. Miasto czy wieś? Małe miasta polske w późnym średniowieczu // Przegląd Historyczny. – 2008. –
T.99. – Z.1. – S.121–136.
39 Samsonowicz H. Małe miasto w środkowej Europie późnego średniowiecza: Próba modelu // Roczniki Dziejów
Społecznych i Gospodarczych. – 1989. – T.50. – S.40; Idem. Wytwórczość rzemieślnicza małych miast Polski
XV w. // Koscioł, kultura, społeczeństwo: Studia z dzejów średniowiecza i czasów nowożytnych, poswięcone prof.
Stanisławowi Trawkowskiemu. – Warszawa, 2000. – S.331–336.
40 Wyrobisz A. Badania nad historią małych miast w Polsce // Przegląd Historyczny. – 1968. – T.59. – S.124–137;
Idem. Małe miasto w Polsce w XVI i XVII w. // Miasta doby feudalnej w Europie środkowo-wschodniej: Przemiany
społeczne a układy przestrzenne. – Warszawa, 1976. – S.177–189; Kalinowski W. Miasta Polski w XVI i pierwszej
połowie XVII w. // Kwartalnik Architektury i Urbanistyki. – 1963. – Z.3-4. – S.167–223; Kiryk F. Z badań nad
urbanizacją Lubelszczyzny w dobie Jagiellońskiej // Rocznik Naukowo-Dydaktyczny Wyższej Szkoły Pedagogicznej
w Krakowie. – Prace Historyczne. – T.6. – Z.43. – Kraków, 1972. – S.118; Baranowski B. Życie codzienne małego
miasteczka w XVII i XVIII w. – Warszawa, 1975; Samsonowicz H. Z badań nad kancelarią małych miast w Polsce w
XV w. // Miscelanea Historico-Archiwistica. – Т.I. – Warszawa, 1985. – S.243–259.
Український історичний журнал. – 2020. – №6
85Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії...
були приватними, вони стали об’єктом пильної уваги дослідників41. Добре про-
студійовано мережу міських поселень42. Щодо Правобережної України, вітчизня-
ні фахівці з’ясували міську мережу Волині43, мережу приватних міст Київщини44.
Натомість через брак джерел слабко вивчено урбанізацію Брацлавщини.
Наступний великий блок проблем – це характеристика міської громади.
Завдяки найперше дослідженням М.Боґуцької та С.Русоцького простежено місце
та роль міщан у структурі тогочасного суспільства45. Польські історики глибоко до-
сліджують процес залюднення, формування міщанського стану46, щоденне життя
мешканців міст47. Проблему соціальних конфліктів у місті на прикладі Любліна
ґрунтовно розкрив Р.Щиґел48.
Належну увагу польські колеґи приділяють вивченню правового станови-
ща міщан і проблемі міського громадянства. Відправною базою для досліджень
стали праці С.Ґродзиського49 та С.Ґершевського50. Для низки міст видано книги
прийняття до міського права51. Зважаючи на відсутність подібних книг для міст
Правобережної України досліджувати це питання набагато складніше. І все ж таку
спробу зробили Н.Білоус (щодо Києва) та А.Заяць (стосовно Луцька)52.
41 Noga Z., Szczygieł R. Miasta prywatne w sieci miejskiej Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów:
Uwagi wstępne // Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych. – 2016. – T.LXXVII. – S.9–11; Szczygeł R. Miasta
prywatne w Polsce od XIV w. do 1772 r. – chronologia lokacji, właściciele, pełnione funkcje // Ibid. – S.13–45; Opas T.
Własność w miastach i jurydykach prywatnych w dawnej Polsce. – Lublin, 1990; Wyrobisz A. Rola miast prywatnych
w PolsceXVI i XVII w. // Przegląd Historyczny. – 1974. – T.65. – Z.1. – S.19–46.
42 Horn M. Zaludnienie miast ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie
XVII w. // Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych. – 1970. – T.31. – S.85–100; Idem. Miejski ruch osadniczy
na Rusi Czerwonej do końca XV w. // Ibid. – 1974. – T.35. – S.49–74; Idem. Miejski ruch osadniczy na Rusi Czerwonej
w latach 1501–1648 // Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu. – 1975. –
Seria A: Historia XIII: Studia z dziejów wewnętrznych Polski. – S.29–49; Idem. Sieć miejska na Rusi Czerwonej w
latach 1340–1648 // Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. – 1980. – №3. – S.431–432; Janeczek A. Osadnictwo
pogranicza polsko-ruskiego: Województwo Bełskie od schyłku XIV do początku XVII w. – Wrocław; Warszawa;
Kraków, 1991; Szczygeł R. Lokacje miast w Polsce XVI w. – Lublin, 1989; Aleksandrowicz S. Geneza i rozwój sieci
miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII w. // Acta Baltico-Slavica. – T.7. – Warszawa, 1970. – S.47–108;
Idem. Powstanie sieci miejskiej Podlasia na tle wczesnych procesów urbanizacyjnych w Wielkiem Księstwie
Litewskim // Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. – 1980. – №3. – S.413–428.
43 Заяць А. Урбанізаційний процес на Волині в XVI – першій половині XVII ст. – Л., 2003; Його ж Міське
суспільство Волині XVI – першої половини XVII ст. – Л., 2019. – С.60–61.
44 Білоус Н. Приватні міста Київського воєводства в першій половині XVII ст.: кількість, особливості розвитку
та функціонування // Україна в Центрально-Східній Європі. – Вип.15. – К., 2015. – С.125–164.
45 Bogucka M. Miasta a życie polityczne w Polsce XVI–XVII w // Władza i społeczeństwo w XVI i XVII w. – Warszawa,
1989. – S.39–46; Іdem. Miasta a władza centralna w Polsce i w Europie wcześnonowozytnej (XVI–XVIII w.). –
Warszawa, 2001; Russocki S. Mieszczanie w strukturach stanowych późnośredniowiecznej Polski // Czas, pszestrzeń,
praca w dawnych miastach: Studia ofirowana H.Samsonowiczowi. – Warsawa, 1991. – S.213–220.
46 Aleksandrowicz S. Zaludnienie miasteczek Litwy i Białorusi w XVI i pierwszej połowie XVII w. // Roczniki Dziejów
Społecznych i Gospodarczych. – 1965. – T.27. – S.35–65; Szczygieł R. Początki miasta Lewartowa na tle rozwoju
miast prywatnych w Polsce XVI w. // Lubartów i Ziemia Lubartowska. – Lubartów, 1983. – S.44–55; Horn M.
Zaludnienie miast ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. // Roczniki
Dziejów Społecznych i Gospodarczych. – 1970. – T.31. – S.85–100.
47 Baranowski B. Życie codzienne małego miasteczka w XVII i XVIII w. – Warszawa, 1975; Drabina J. Życie
codzienne w miastach śląskich XIV i XV w. – Wrocław, 1998; Kwak J. Życie codzienne mieszkańców Gliwic od XVI
do połowy XVIII w. // Rocznik Muzeum w Cliwicach. – 2001. – T.XVI. – S.287–294.
48 Szczygeł R. Konflikty społeczne w Lublinie w pierwszej połowie XVI w. – Warszawa, 1977.
49 Grodziski S. Obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej. – Kraków, 1963.
50 Gierszewski S. Obywatele miast Polski przedrozbiorowej: Studium źródłoznawcze. – Warszawa, 1973.
51 Księga przyjęć do prawa miejskiego w Bochni 1531–1656 / Wyd. F.Kiryk. – Wrocław; Warszawa; Kraków; Gdańsk,
1979; Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1507–1572 / Wyd. A.Kiełbicka, Z.Wojas. – Kraków 1993;
Księgi przyjęć do prawa miejskiego w Krakowie 1573–1611 / Wyd. A.Kiełbicka, Z.Wojas. – Kraków, 1994; Album
civium Leopoliensium: Rejestry przyjęć do prawa miejskiego we Lwowie (1388–1783) / Wyd. A.Janeczek. – Poznań;
Warszawa, 2005. – T.1–2
52 Білоус Н. Київ наприкінці XV – у першій половині XVII ст.: Міська влада і самоврядування. – К., 2008;
Заяць А. Міське суспільство Волині XVI – першої половини XVII ст. – Л., 2019.
Український історичний журнал. – 2020. – №6
86 Андрій Заяць
Пам’ятаючи, що Річ Посполита була державою багатонаціональною, польські
історики приділяють належну увагу вивченню етнічного складу міського населен-
ня, відзначаючи місце та роль етнічних груп у розвитку міст53 і наголошуючи на
релігійній толерантності в державі54. Значний відсоток міського населення стано-
вили євреї, які надзвичайно активно займалися підприємництвом. Вони орендува-
ли млини, корчми, поташні буди, і це було поширеною практикою. Більш заможні
орендували та брали у заставу села й містечка55. З.Ґульдон запропонував методику
обрахунку єврейського населення56. Не оминають польські історики теми склад-
них християнсько-юдейських стосунків, стараючись об’єктивно висвітлювати їх57,
а З.Ґульдон та Я.Віячка опублікували статтю про ці взаємини на Волині в ранньо-
модерну добу58.
У полі зору польських істориків перебуває родинне життя міщан, роль жін-
ки в міському соціумі. А.Виробіш досліджував демографію і внутрішню структу-
ру міської родини, підприємництво, а також матеріальні умови побуту міщан59.
А.Карпінський підсумував серію своїх статей монографією про місце й роль жін-
ки в польських містах XVI–XVII ст. та після виходу книги опублікував ще окрему
статтю щодо посагу міщанок60. А.Ґловацька-Пенчинська на значному архівному
матеріалі зуміла подати широке тло життя жінки в малих містах Великопольщі.
Дослідниця охарактеризувала правове становище жінки, її місце та функції у сім’ї,
рухоме й нерухоме майно міщанок, участь у міському господарстві, конфлікти під
кутом зору права і звичаїв, жіночі тестаменти61. Присутні сюжети про міщанок у
книзі М.Боґуцької, присвяченій жінці в давній Польщі62.
Важлива проблема – вивчення місця та ролі шляхти у житті королівських міст.
Здебільшого історики схильні неґативно оцінювати перебування шляхти в містах,
звертаючи при цьому увагу на антиміську спрямованість її політики63. Певною
53 Wyrobisz A. Mniejszości etniczne i wyznaniowe w miastach Europy wczesnonowożytnej (XVI–XVIII w.) // Ojczyzna
bliższa i dalsza: Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin. – Kraków,
1993. – S.471–484; Hawryluk J. Rozwój miast Podlaskich i ich skład etniczny od XV do pierwszej połowy
XVII w. // Krakowskie Zeszyty Ukrainoznawcze. – 1994/1995. – T.3/4. – S.365–380; Kozieradski H. Stosunki etniczne
i religijne w miastach Podlasia w XV–XVI w. // Ziemia Brańska. – 1990/1991. – T.2/3. – S.25–27.
54 Bérenger J. Tolerancja religijna w Europie w czasach nowożytnych (XV–XVIII w.). – Poznań, 2002. – S.59–78;
Ćwikla L. Sytuacja prawna mieszczan wyznania prawosławnego w Rzeczypospolitej po unii brzeskiej (1595–
1596) // Prace Historyczno-Archiwalne. – 2006. – T.17. – S.5–26.
55 Zajęcki M. Żydzi w gospodarce komunalnej miast Polski przedrozbiorowej (analiza historycznoprawna) // Kwartalnik
Historii Żydów. – 2007. – №4 – S.395–421; Guldon Z., Kazusek Sz. Rola Żydów w handlu polskim w pierwszej
połowie XVII w. // Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. – 2004. – №3. – S.287–303; Wizimirska B. Sytuacja
prawna Żydów w Rzeszowie XVII i XVIII w. // Prace Historyczno-Archiwalne. – 1999. – T.8. – S.3–18.
56 Guldon Z. Źródła i metody szacunków liczebności ludności żydowskiej w Polsce XVI–XVIII w. // Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej. – 1986. – №2. – S.249–263; Idem. Osadnictwo żydowskie i liczebność Żydów na
ziemiach Rzeczypospolitej w okresie przedrozbiorowym // Czasy Nowożytne. – 1998. – T.4. – S.23–36.
57 Dobrowolski P. «Wykażę wam to później»: O konfrontacji Żydów i chrześcijan, w późnym średniowieczu // Pauvres
et riches: Société et Culture du Moyen-Age aux Temps Modernes. – Warszawa, 1992. – S.41–46; Żydzi wśród
chrześcijan w miastach Małopolskich w XVI–XVIII w. // Nasza Przeszłość. – Kraków, 1992. – T.78. – S.190–194.
58 Guldon Z., Wijaczka J. Żydzi a chrześcijanie na Wołyniu w XVI–XVIII w. // Nasza Przeszłość. – T.80. – Kraków,
1993. – S.225–232.
59 Wyrobisz A. Rodzina w mieście doby przedprzemysłowej a życie gospodarcze: Przegląd badań i problemów // Przegląd
Historyczny. – 1986. – №2. – S.305–330.
60 Karpiński A. Kobieta w miescie polskim w drugiej połowie XVI i w XVII wieku. – Warszawa, 1995; Idem. Fundacje
posagowe w duźych miastach Rzeczypospolitej w XVI–XVIII w. // Kwartalnik Historyczny. – 1998. – №1. – S.3–19.
61 Głowacka-Pеńczyńska A. Kobieta w małych miastach Wielkopolski w drugiej połowie XVI i w XVII w. – Warszawa, 2010.
62 Bogucka M. Białogłowa w dawnej Polsce. – Warszawa, 1998.
63 Bogucka M. Miasta a władza centralna w Polsce i w Europie wcześnonowozytnej (XVI–XVIII w.). – Warszawa,
2001. – S.37–38; Іdem. Miejsce mieszczanina w społeczeństwie szlacheckim: atrakcyjność wzorów życia szlacheckiego
w Polsce XVII w. // Społeczeństwo staropolskie: Studia i szkice. – Т.1. – Warszawa, 1976. – S.185–200; Wyczański A.
Szlachta polska XVI w. – Warszawa, 2001. – S.160.
Український історичний журнал. – 2020. – №6
87Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії...
мірою каменем спотикання виступає ставлення до юридик у місті. Ю.Бардах оці-
нював їх неґативно64, натомість С.Гербст – радше позитивно65, В.Калиновський, ха-
рактеризуючи позитиви та неґативи юридик, утримався від оцінки66, а Т.Зелінська
констатувала нерозв’язаність цієї проблеми67. Водночас М.Боґуцька, закидаючи
шляхті втручання в міське самоврядування та уникнення підпорядкування місь-
кому праву, зазначає, що вплив юридик на міське господарство не можна оцінюва-
ти лише неґативно68.
Про складні стосунки міщан зі старостами в королівських містах писали
А.Ґонсьоровський69, С.Кулеєвська-Топольська70, А.Виробіш71, Р.Щиґел72.
Ще один блок проблем – міське управління. Так чи так це питання вмонтоване
практично до всіх монографій з історії окремих міст, а також присутнє у працях,
присвячених містам певних реґіонів73. М.Заленська висвітлила інститут дідичного
війтівства в містах Малопольщі, дослідивши його генезу, маєткові надання, роль
у системі міського управління та суду74. Військові обов’язки війтів стали предме-
том дослідження С.Зайончковського75. З.Ноґа на прикладі Кракова розкрив ді-
яльність міської ради, показавши урядові порядки в місті, зовнішні зв’язки ради,
мобільність міської еліти, рівень її освіченості, професійний склад і заможність, а
також етнічну та релігійну належність76. За редакцією того ж автора вийшла збір-
ка статей, присвячена зв’язкам міської еліти Кракова з європейськими містами77.
Зважаючи на погано збережену джерельну базу щодо міст Правобережної України,
та враховуючи перебування їх у рамках єдиної держави – Речі Посполитої, можемо
з обережністю, але все ж екстраполювати висновки польських фахівців і на наші
терени.
Значні здобутки польської історико-юридичної історіографії у вивченні місь-
кого судочинства. Вагомою підмогою дослідникам стала узагальнююча праця
С.Ґродзіського, присвячена правовій культурі старопольського періоду, в якій
64 Bardach J. O dawnej i niedawnej Litwie. – Poznań, 1988. – S.106–110.
65 Herbst S. Jurydyka // Słownik Historyczny Sztuk Plastycznych. – Warszawa, 1952. – S.46.
66 Kalinowski W. Miasta Polski w XVI i pierwszej połowie XVII w. // Kwartalnik Architektury i Urbanistyki. –
1963. – Z.3-4. – S.167–223.
67 Zielińska T. Szlacheccy właścicele nieruchomości w miastach XVII w. – Warszawa, 1987. – S.13.
68 Bogucka M. Z zagadnień socjotopografii większych miast Polski w XVI–XVII w. // Miasta doby feudalnej w Europie
środkowo-wschodniej: Przemiany społeczne a układy przestrzenne. – Toruń, 1976. – S.147–175.
69 Gąsiorowski A. Wójt i starosta: Ramię monarsze w polskim mieście śriedniowiecznym // Ars Historica: Prace z
dziejów powszechnych i polskich. – Poznań, 1976. – №71. – S.437–444.
70 Kulejewska-Topolska Z. Nowe lokacje miejskie w Wielkopolsce… – S.74.
71 Wyrobisz A. Zatargi mieszczan ze starostami soleckimi w XVI, XVII i XVIII w. // Studia Historyczne. – 1969. –
T.XII. – №3. – S.365–375; Idem. Polityka Firlejéw wobec miast w XVI w. i założenie Janowca nad Wisłą // Pszegląd
Historyczny. – 1970. – T.61. – S.578.
72 Szczygeł R. Lokacje miast w Polsce XVI w. – S.137; Idem. Jan Gabriel Tęczyński wobec gmin miejskich Lublina i
Parczewa: O roli starostów w życiu miast królewskich w pierwszej połowie XVI w. // Origines, fontes et narrationes –
pośród kręgów poznania historycznego: Prace ofiarowane Prof. M.Antoniewiczowi w 65 rocznicę urodzin. –
Częstochowa, 2017. – S.401–413.
73 Motylewicz J. Miasta ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVII i w XVIII w. – Przemyśl; Rzeszów,
1993. – S.93–109; Tandecki J. Struktury administracyjne i społeczne oraz formy życia w wielkich miastach Prus
Krzyżackich i Królewskich w średniowieczu i na progu czasów nowożytnych. – Totuń, 2011. – S.36–52.
74 Załęska M. Wójtostwa dziedziczne w miastach Małopolski w późnym średniowieczu (studium historyczno-
prawne). – Warszawa, 2005.
75 Zajączkowski S.M. Obowiązki wojskowe wójtów w państwie polskim w okresie monarchii stanowej // Studia i
Materiały do Historii Wojskowości. – T.XXI. – Warszawa, 1978. – S.4–44.
76 Noga Z. Krakowska rada miejska w XVI w.: Studium o elicie władzy. – Kraków, 2003.
77 Elita władzy miasta Krakowa i jej związki z miastami Europy w śreniowieczu i epoce nowoźytnej (do połowy
XVII w.) / Zbiór studiów pod red. Z.Nogi. – Kraków, 2011.
Український історичний журнал. – 2020. – №6
88 Андрій Заяць
окремі сюжети стосуються й міського судочинства78. Непересічне значення мають
студії В.Майселя про правову культуру Речі Посполитої та міське судочинство79.
Ураховуючи виняткову важливість праць відомого правника XVI ст. Б.Ґроїцького,
цікаві спостереження над ними М.Делімати80. Низку сюжетів, так чи так пов’язаних
із судочинством, розробив А.Карпінський, котрий досліджував діяльність міських
катів, проблему міської проституції, злочинність у Львові та Варшаві81. Значний
доробок у справі вивчення злочинності й покарання за неї належить М.Камлеру.
На основі неопублікованих джерел він ґрунтовно вивчав роль тортур у міському
судочинстві, причини зменшення покарань за переступи права, рецидиви, кару за
кримінальні й публічні злочини, дітовбивство та покарання за нього, стосунки зло-
чинців із міськими службами охорони порядку82. Ці напрацювання стали основою
монографій83.
Знаним дослідником міського кримінального процесу раннього нового часу є
М.Миколайчик, котрий став автором кількох десятків статей на цю тему, певною
мірою підсумованих монографією про кримінальний процес у містах Малопольщі84.
У книзі на багатому джерельному матеріалі з’ясовано цілу низку проблем, у тому
числі види міських судів і принципи їх функціонування, коло осіб, підсудних
міському суду, характеристика учасників процесу, причини тимчасового арешту
та поручительство, досудові дії учасників процесу, доводи сторін, змушування до
зізнань (тортури), значення свідків, роль присяги у процесі, важливість письмо-
вих документів, відвід (процесуальне відведення), диляція (відкладення розгляду
справи), дебати сторін, оголошення вироку та його виконання, апеляція. Як і у
випадку з міським управлінням, напрацювання польських колеґ стануть у пригоді
українським дослідникам, слугуючи певним орієнтиром у студіях над судовим про-
цесом, надто з огляду на брак місцевого джерельного матеріалу.
Дещо менше польські історики приділяють увагу узагальнюючій тематиці
економічного розвитку міст. Це, можливо, пов’язано з тим, що зазначену тему ак-
тивно досліджували в міжвоєнний період і в роки комуністичної влади в Польщі.
78 Grodziski S. Z dziejów staropolskiej kultury prawnej. – Kraków, 2004. – S.124–132, 204–215.
79 Maisel W. Archeologia prawna Polski. – Warszawa; Poznań, 1982; Idem. Prawo karne w statutach miast polskich
do końca XVIII w. // Czasopismo Prawno-Historyczne. – 1974. – T.XXVI. – Z.2. – S.99–117; Idem. Związki sądownictwa
miejskiego z sądownictwiem królewskim w Polsce przedrozbiorowej // Czas, przestrzeń, praca w dawnych miastach:
Studia ofiarowana H.Samsonowiczowi. – Warszawa, 1991. – S.337–342.
80 Delimata M. Proces karny w miastach polskich w XVI w.: Uwagi w świetle prac Bartołomieja Groickiego // Czasopismo
Prawno-Historyczne. – 2003. – T.LV. – Z.1. – S.189–199.
81 Karpiński A. Kaci a problem oczyszczania miast koronnych w XVI – XVIII w. // Kwartalnik Historii Kultury
Materialnej. – 2005. – №3-4. – S.351–359; Idem. Pauperes: O mieszkańcach Warszawy XVI i XVII w. – Warszawa,
1983; Idem. Prostytucja w dużych miastach polskich w XVI i w XVII w. // Kwartalnik Historii Kultury Materialnej. –
1988. – №2. – S.277–304; Idem. Przestępczość we Lwowie w końcu XVI i w XVII w. // Przegląd Historyczny. – 1996. –
Z.4. – S.753–768.
82 Kamler M. Rola tortur w polskim sądownictwie miejskim drugiej połowy XVI i pierwszej połowy
XVII w. // Kwartalnik Historyczny. – 1989. – №3. – R.XCV. – S.107–125; Idem. Nadzwyczajne złagodzenia kar dla
przestępców pospolitych w dużych miastach Korony w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. // Czasopismo
Prawno-Historyczne. – 2007. – Z.2. – S.187–203; Idem. Dzieciobójstwo w miastach Korony w drugiej połowie XVI i
pierwszej połowie XVII w. // Ibid. – 1986. – Z.1. – S.171–184; Idem. Recydywa w przestępczości kryminalnej w Polsce
drugiej połowy XVI i pierwszej połowy XVII w. // Ibid. – 1992. – Z.1-2. – S.123–131; Idem. Służby porządkowe a
przestępcy w dużych miastach Korony w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. // Władza i społeczeństwo
w XVI i XVII w.: Prace ofiarowane Antoniemu Mączakowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin. – Warszawa, 1989. –
S.302–314; Idem. Kary za przestępstwa pospolite w dużych miastach Polski w drugiej połowie XVI i pierwszej
połowie XVII w. // Kwartalnik Historyczny. – 1994. – №3. – S.25–39.
83 Kamler M. Ṥwiat przestępczy w Polsce XVI i XVII st. – Warszawa, 1991; Idem. Złoczyńcy: Przestępczość w Koronie
w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII w. (w świetle ksiąg sądowych miejskich). – Warszawa, 2010.
84 Mikołajczyk M. Proces kryminalny w miastach Małopolski XVI–XVIII w. – Katowice, 2013. Попередня книжка
автора: Przestępstwo i kara w prawie miast Polski poludniowej XVI–XVIII w. – Katowice, 1998.
Український історичний журнал. – 2020. – №6
89Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії...
Водночас більшість монографій з історії окремих міст містять розділи про діяль-
ність купецьких та ремісничих корпорацій, тому загалом ця тема добре вивчена
польськими колеґами.
Студіювання міської історії в польській історіографії має давні традиції, але
особливо плідним виявилося в останні кілька десятків років, коли воно неначе отри-
мало друге дихання. Досліджується практично вся палітра міської проблематики.
Особливі успіхи спостерігаються у вивченні мережі міських поселень на польських
землях, у з’ясуванні проблем міського управління та судочинства, етносоціаль-
ної структури міщанства. Українські історики дещо пізніше почали займатися
містознавчими аспектами ранньомодерної доби, однак творчо враховують досвід
польських колеґ і значно просунулися в опрацюванні історії міст Правобережної
України. Цьому також сприяє участь вітчизняних фахівців у польських містознав-
чих конференціях, робота над спільними проектами, особисті зв’язки дослідників
з обох країн. Усе це вселяє надію на прискорений поступ української урбаністики.
REFERENCES
1. Aleksandrowicz, S. (1970). Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII w. Acta Baltico-Slavica.
Warszawa. 7, 47–108. [in Polish].
2. Aleksandrowicz, S. (1980). Powstanie sieci miejskiej Podlasia na tle wczesnych procesów urbanizacyjnych w Wielkiem
Księstwie Litewskim Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3, 413–428. [in Polish].
3. Aleksandrowicz, S. (1965). Zaludnienie miasteczek Litwy i Białorusi w XVI i pierwszej połowie XVII w. Roczniki Dziejów
Społecznych i gospodarczych, 27, 35–65. [in Polish].
4. Baranowski, B. (1975). Życie codzienne małego miasteczka w XVII i XVIII wieku. Warszawa. [in Polish].
5. Bardach, J. (1988). O dawnej i niedawnej Litwie. Poznań, 1988. [in Polish].
6. Bartoszewicz, A. (2008). Miasto czy wieś? Małe miasta polske w póznym średniowieczu. Przegląd Historyczny, 99/1,
121–136. [in Polish].
7. Bérenger, J. (2002). Tolerancja religijna w Europie w czasach nowożytnych (XV–XVIII w.). Poznań. [in Polish].
8. Bilous, N. (2008). Kyiv naprykintsi XV – u pershii polovyni XVII st.: Miska vlada ta samovriaduvannia. Kyiv. [in Ukrainian].
9. Bilous, N. (2015). Pryvatni mista Kyivskoho voievodstva v pershii polovyni XVII st.: kilkist, osoblyvosti rozvytku ta funkt-
sionuvannia. Ukraina v Tsentralno-Skhidnii Yevropi, 15, 125–164. [in Ukrainian].
10. Bogucka, M. (1976). Z zagadnień socjotopografii większych miast Polski w XVI–XVII w. Miasta doby feudalnej w Europie
środkowo-wschodniej. Przemiany społeczne a układy przestrzenne. Toruń. 147–175. [in Polish].
11. Bogucka, M. (1975). Badania nad dziejami miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej: stan i zarys progra-
mu. Kwartalnik Historyczny, 3, 573–583. [in Polish].
12. Bogucka , M. (1998). Białogłowa w dawnej Polsce. Warszawa. [in Polish].
13. Bogucka, M. (2001). Miasta a władza centralna w Polsce i w Europie wcześnonowozytnej (XVI–XVIII w.). Warszawa. [in Polish].
14. Bogucka, M. (1989). Miasta a życie polityczne w Polsce XVI–XVII w. Władza i społeczeństwo w XVI i XVII w. 39–46. Warszawa. [in Polish].
15. Bogucka. M. (1976). Miejsce mieszczanina w społeczeństwie szlacheckim: atrakcyjność wzorów życia szlacheckiego w
Polsce XVII w. Społeczeństwo staropolskie: Studia i szkice, 1, 185–200. [in Polish].
16. Bogucka, M., Samsonowicz, H. (1986). Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej. Wrocław. [in Polish].
17. Ćwikla, L. (2006). Sytuacja prawna mieszczan wyznania prawosławnego w Rzeczypospolitej po unii brzeskiej (1595–
1596). Prace Historyczno-Archiwalne, 17, 5–26. [in Polish].
18. Delimata, M. (2003). Proces karny w miastach polskich w XVI w. Uwagi w świetle prac Bartołomieja Groickiego. Czasopismo
Prawno-Historyczne, LV, 1, 189–199. [in Polish].
19. Dobrowolski, P. (1992). «Wykażę wam to pớźniej»: O konfrontacji Żydớw i chrześcijan, w pớźnym średniowieczu. Pauvres
et riches. Société et Culture du Moyen-Age aux Temps Modernes. 41–46. Warszawa. [in Polish].
20. Drabina, J. (1998). Życie codzienne w miastach śląskich XIV i XV w. Wrocław. [in Polish].
21. Dybek, E. (2004). Lokacje na prawie niemieckim w ziemi Przemyskiej w latach 1345–1434. Lublin. [in Polish].
22. Elita władzy miasta Krakowa i jej związki z miastami Europy w śreniowieczu i epoce nowoźytnej (do połowy XVII w.): Zbiớr
studiớw pod red. Zdzisława Nogi. (2011). Krakớw. [in Polish].
23. Gąsiorowski, A. (1976). Wớjt i starosta: Ramię monarsze w polskim mieście śriedniowiecznym. Ars Historica: Prace z
dziejớw powszechnych i polskich, 71, 437–444. Poznań. [in Polish].
24. Gierszewski, S. (1973). Obywatele miast Polski przedrozbiorowej: Studium źródłoznawcze. Warszawa. [in Polish].
25. Głowacka-Pеńczyńska, A. (2010). Kobieta w małych miastach Wielkopolski w drugiej połowie XVI i w XVII w. Warszawa. [in Polish].
26. Goliński, M. (1997). Socjotopografia pớźnośredniowiecznego Wrocławia. Wrocław. [in Polish].
27. Grodziski, S. (1963). Obywatelstwo w szlacheckiej Rzeczypospolitej. Kraków. [in Polish].
28. Grodziski, S. (2004). Z dziejớw staropolskiej kultury prawnej. Krakớw. [in Polish].
29. Guldon, Z. (1998). Osadnictwo żydowskie i liczebność Żydớw na ziemiach Rzeczypospolitej w okresie przedrozbioro-
wym. Czasy Nowożytne, 4, 23–36. [in Polish].
Український історичний журнал. – 2020. – №6
90 Андрій Заяць
30. Guldon, Z. (1986). Źródła i metody szacunków liczebności ludności żydowskiej w Polsce XVI–XVIII w. Kwartalnik Historii
Kultury Materialnej, 2, 249–263. [in Polish].
31. Guldon, Z. (1992). Żydzi wśród chrześcijan w miastach Małopolskich w XVI–XVIII w. Nasza Przeszłość, 78, 190–194.
Kraków. [in Polish].
32. Guldon, Z., Kazusek, Sz. (2004). Rola Żydớw w handlu polskim w pierwszej połowie XVII w. Kwartalnik Historii Kultury
Materialnej, 3, 287–303. [in Polish].
33. Guldon, Z., Wijaczka, J. (1993). Żydzi a chrześcijanie na Wołyniu w XVI–XVIII w. Nasza Przeszłość, 80, 225–232. Kraków. [in Polish].
34. Hawryluk, J. (1994/1995). Rozwớj miast Podlaskich i ich skład etniczny od XV do pierwszej połowy XVII w. Krakowskie
Zeszyty Ukrainoznawcze, 3-4, 365–380. [in Polish].
35. Horn, M. (1974). Miejski ruch osadniczy na Rusi Czerwonej do końca XV w. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych,
35, 49–74. [in Polish].
36. Horn, M. (1975). Miejski ruch osadniczy na Rusi Czerwonej w latach 1501–1648. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły
Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu: Seria A: Historia XIII: Studia z dziejów wewnętrznych Polski, 29–49. [in Polish].
37. Horn, M. (1980). Sieć miejska na Rusi Czerwonej w latach 1340–1648. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3, 431–432. [in Polish].
38. Horn, M. (1970). Zaludnienie miast ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. Roczniki
Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 31, 85–100. [in Polish].
39. Janeczek, A. (1991). Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego: Województwo Bełskie od schyłku XIV do początku XVII w.
Wrocław; Warszawa; Kraków. [in Polish].
40. Kalinowski, W. (1963). Miasta Polski w XVI i pierwszej połowie XVII w. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 3-4, 167–223. [in Polish].
41. Kamler, M. (1986). Dzieciobớjstwo w miastach Korony w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. Czasopismo
Prawno-Historyczne, 1, 171–184. [in Polish].
42. Kamler, M. (1994). Kary za przestępstwa pospolite w dużych miastach Polski w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie
XVII w. Kwartalnik Historyczny, 3, 25–39. [in Polish].
43. Kamler, M. (1992). Recydywa w przestępczości kryminalnej w Polsce drugiej połowy XVI i pierwszej połowy XVII
w, Czasopismo Prawno-Historyczne, 1-2, 123–131. [in Polish].
44. Kamler, M. (1989). Rola tortur w polskim sądownictwie miejskim drugiej połowy XVI i pierwszej połowy XVII w. Kwartalnik
Historyczny, 3, 107–125. [in Polish].
45. Kamler, M. (1989). Służby porządkowe a przestępcy w dużych miastach Korony w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie
XVII w. Władza i społeczeństwo w XVI i XVII w.: Prace ofiarowane Antoniemu Mączakowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin,
302–314. Warszawa. [in Polish].
46. Kamler, M. (1991). Świat przestępczy w Polsce XVI i XVII stulecia. Warszawa. [in Polish].
47. Kamler, M. (2007). Nadzwyczajne złagodzenia kar dla przestępcớw pospolitych w dużych miastach Korony w drugiej
połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. Czasopismo Prawno-Historyczne, 2, 187–203. [in Polish].
48. Kamler, M. (2010). Złoczyńcy: Przestępczość w Koronie w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII w. (w świetle ksiąg
sądowych miejskich). Warszawa. [in Polish].
49. Karpiński, A. (1998). Fundacje posagowe w duźych miastach Rzeczypospolitej w XVI–XVIII w. Kwartalnik Historyczny,
1, 3–19. [in Polish].
50. Karpiński, A. (2005). Kaci a problem oczyszczania miast koronnych w XVI–XVIII w. Kwartalnik Historii Kultury
Materialnej, 3-4, 351–359. [in Polish].
51. Karpiński, A. (1995). Kobieta w miescie polskim w drugiej połowie XVI i w XVII w. Warszawa. [in Polish].
52. Karpiński, A. (1983). Pauperes: O mieszkańcach Warszawy XVI i XVII w. Warszawa. [in Polish].
53. Karpiński, A. (1988). Prostytucja w dużych miastach polskich w XVI i w XVII w. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej,
2, 277–304. [in Polish].
54. Karpiński, A. (1996). Przestępczość we Lwowie w końcu XVI i w XVII w. Przegląd Historyczny, 4, 753–768. [in Polish].
55. Kiryk, F. (1980). Lokacje miejskie nieudane, translacje miast i miasta zanikłe w Małopolsce do połowy XVII stule-
cia. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 3, 373–384. [in Polish].
56. Kiryk, F. (1985). Rozwój urbanizacji Małopolski XIII–XVI w.: Wojewódstwo krakowskie (powiaty południowe). Kraków. [in Polish].
57. Kiryk, F. (1972). Z badań nad urbanizacją Lubelszczyzny w dobie Jagiellońskiej. Rocznik Naukowo-Dydaktyczny Wyższej
Szkoły Pedagogicznej w Krakowie: Prace Historyczne, 6, 43, 93–167. [in Polish].
58. Kozieradski, H. (1990/1991). Stosunki etniczne i religijne w miastach Podlasia w XV–XVI w. Ziemia Brańska, 2/3, 25–27. [in Polish].
59. Kravchenko, V. (2018). Dokumenty kintsia XVI – pochatku XVII stolittia do istorii volynskoho mistechka Lytovezha i yoho
zamku. Ukrainskyi arkheohrafichnyi shchorichnyk: Nova seriia, 21/22, 653–697. [in Ukrainian].
60. Książek, M. (1988). Zagadnienia genezy rozlanowania i typologii miast prywatnych XVI i XVII wieku w południowej Małopolsce.
Kraków. [in Polish].
61. Kulejewska-Topolska, Z. (1964). Nowe lokacje miejskie w Wielkopolsce od XVI do końca XVIII w. Poznań. [in Polish].
62. Kuraś, S. (1971). Przywileje prawa niemieckiego miast i wsi małopolskich XIV–XV w. Wrocław. [in Polish].
63. Kwak, J. (2001). Życie codzienne mieszkańcớw Gliwic od XVI do połowy XVIII w. Rocznik Muzeum w Cliwicach, XVI, 287–
294. [in Polish].
64. Maisel, W. (1982). Archeologia prawna Polski. Warszawa; Poznań. [in Polish].
65. Maisel, W. (1974). Prawo karne w statutach miast polskich do końca XVIII w. Czasopismo Prawno-Historyczne, XXVI, 2, 99–117. [in Polish].
66. Maisel, W. (1991). Związki sądownictwa miejskiego z sądownictwiem krớlewskim w Polsce przedrozbiorowej. Czas, prze-
strzeń, praca w dawnych miastach: Studia ofiarowana H.Samsonowiczowi. 337–342. Warszawa. [in Polish].
67. Mikołajczyk, M. (1998). Przestępstwo i kara w prawie miast Polski poludniowej XVI–XVIII w. Katowice. [in Polish].
68. Mikołajczyk, M. (2013). Proces kryminalny w miastach Małopolski XVI–XVIII w. Katowice. [in Polish].
69. Mikulski, K. (1999). Przestrzeń i społeczeństwo Torunia od końca XIV do początku XVIII w. Toruń. [in Polish].
70. Motylewicz, J. (1993). Miasta ziemi przemyskiej i sanockiej w drugiej połowie XVII i w XVIII w. Przemyśl. [in Polish].
Український історичний журнал. – 2020. – №6
91Польська урбаністика останньої третини XX – початку XXI ст. та українські студії...
71. Motyliewicz, J. (2005). Społeczeństwo Przemyśla w XVI i XVII w. Rzeszớw. [in Polish].
72. Noga, Z. (2003). Krakowska rada miejska w XVI w.: Studium o elicie władzy. Krakớw. [in Polish].
73. Noga, Z., Szczygieł, R. (2016). Miasta prywatne w sieci miejskiej Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów:
Uwagi wstępne. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, LXXVII, 9–11. [in Polish].
74. Opas, T. (1990). Własność w miastach i jurydykach prywatnych w dawnej Polsce. Lublin. [in Polish].
75. Otamanovskyi, V. (1993). Vinnytsia XIV–XVII st. Vinnytsia. [in Ukrainian].
76. Pudełko, J. (1960). Zagadnienia proporcji rynków w badaniach nad rozplanowaniem miast średniowiecznych. Zeszyty
Naukowe Politechniki Wrocławskiej: Architektura, 4, 23–34. Wrocław. [in Polish].
77. Pudełko, J. (1967). Zagadnienie wielkości powierzchni średniowiecznych miast Śląska. Wrocław. [in Polish].
78. Russocki, S. (1991). Mieszczanie w strukturach stanowych późnośredniowiecznej Polski. Czas, pszestrzeń, praca w daw-
nych miastach: Studia ofiarowane H.Samsonowiczowi. 213–220. Warszawa. [in Polish].
79. Rybachok, I. (2010). Bazaliia – misto Vasylia Ostrozkoho. Litopys Volyni, 7, 35–40. [in Ukrainian].
80. Rybachok, I. (2011). Misto Kostiantyniv ta volost u kintsi XVI – pershii tretyni XVII st. Naukovi zapysky Natsionalnoho uni-
versytetu «Ostrozka akademiia»: Istorychni nauky, 17, 57–70. [in Ukrainian].
81. Samsonowicz, H. (1997). Średniowieczne księgi sądowe małych miast w Polsce. Homines et societas: Czasy Piatsów i
Jagiellonów. 478–479. Poznań. [in Polish].
82. Samsonowicz, H. (1989). Małe miasto w środkowej Europie późnego średniowiecza: Próba modelu. Roczniki Dziejów
Społecznych i Gospodarczych, 50, 31–44. [in Polish].
83. Samsonowicz, H. (1972). Miasto i wieś na prawie niemieckim w późnym średniowieczu Polski. Przegląd
Historyczny, 63, 3, 493–504. [in Polish].
84. Samsonowicz, H. (1985). Z badań nad kancelarią małych miast w Polsce w XV w. Miscelanea Historico-Archiwistica, 1, 243–
259. Warszawa. [in Polish].
85. Samsonowicz, H. (2000). Wytwớrczość rzemieślnicza małych miast Polski XV w. Koscioł, kultura, społeczeństwo: Studia z
dzejớw średniowiecza i czasớw nowożytnych, poswięcone prof. Stanisławowi Trawkowskiemu. 331–336. Warszawa. [in Polish].
86. Sas, P.M. (1989). Feodalnyje goroda Ukrainy v kontse XV – 60-kh gg. XVI v. Kiev. [in Russian].
87. Szczygeł, R. (2017). Jan Gabriel Tęczyński wobec gmin miejskich Lublina i Parczewa. O roli starostów w życiu miast
królewskich w pierwszej połowie XVI w. Origines, fontes et narrationes – pośród kręgów poznania historycznego: Prace
ofiarowane Prof. M.Antoniewiczowi w 65 rocznicę urodzin. 401–413. Częstochowa. [in Polish].
88. Szczygeł, R. (1977). Konflikty społeczne w Lublinie w pierwszej połowie XVI wieku. Warszawa. [in Polish].
89. Szczygeł, R. (1989). Lokacje miast w Polsce XVI wieku. Lublin. [in Polish].
90. Szczygeł, R. (2016). Miasta prywatne w Polsce od XIV wieku do 1772 roku – chronologia lokacji, właściciele, pełnione
funkcje. Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, LXXVII, 13–45. [in Polish].
91. Szczygieł, R. (1983). Początki miasta Lewartowa na tle rozwoju miast prywatnych w Polsce XVI w. Lubartów i Ziemia
Lubartowska. 44–55. Lubartów. [in Polish].
92. Szczygieł, R.,Gmiterek H., Dymmel P. (2008). Lublin: Dzieje miasta, T.1: Od VI do końca XVIII w. Lublin. [in Polish].
93. Tandecki, J. (2011). Struktury administracyjne i społeczne oraz formy życia w wielkich miastach Prus Krzyżackich i
Królewskich w średniowieczu i na progu czasớw nowożytnych. Toruń. [in Polish].
94. Terskyi, S. (2001). Olyka: Istorychnyi narys. Lviv. [in Ukrainian].
95. Tyszka, P. (2001). Obraz przestrzeni miejskiej Krakowa XIV–XV wieku w świadomości jego mieszkańcớw. Lublin. [in Polish].
96. Voronchuk, I. (2000). Misto Liubartiv (za inventarem maietnostei kniaziv Ostrozkykh 1620 r.). Zhytomyrshchyna na zlami
tysiacholit: Naukovyi zbirnyk «Velyka Volyn», 21, 95–97. [in Ukrainian].
97. Voronchuk, I. (2001). Serednovichnyi Ostropol (za inventarem volodin kniaziv Ostrozkykh 1620 r.). Ostrohiana v Ukraini i
Yevropi. 246–257. Starokostiantyniv. [in Ukrainian].
98. Vykhovanets, T. (2016). Chastynka istorii: Istoryko-kraieznavchi narysy. Netishyn. [in Ukrainian].
99. Wizimirska, B. (1999). Sytuacja prawna Żydớw w Rzeszowie XVII i XVIII w. Prace Historyczno-Archiwalne, 8, 3–18. [in Polish].
100. Wróblewska, G. (1965). Ukształtowanie przestrzenne nowożytnych miast Wielkopolski od roku 1500 do rozbio-
rów. Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 10, 87–98. [in Polish].
101. Wyczański, A. (2001). Szlachta polska XVI w. Warszawa. [in Polish].
102. Wyrobisz, A. (1968). Badania nad historią małych miast w Polsce. Przegląd Historyczny, 59, 124–137. [in Polish].
103. Wyrobisz, A. (1976). Małe miasto w Polsce w XVI i XVII w. Miasta doby feudalnej w Europie środkowo-wschodniej: Przemiany
społeczne a układy przestrzenne. 177–189. Warszawa. [in Polish].
104. Wyrobisz, A. (1993). Mniejszości etniczne i wyznaniowe w miastach Europy wczesnonowożytnej (XVI–XVIII w.). Ojczyzna bliż-
sza i dalsza: Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin. 471–484. Kraków. [in Polish].
105. Wyrobisz, A. (1970). Polityka Firlejów wobec miast w XVI w. i założenie Janowca nad Wisłą. Pszegląd Historyczny, 61, 577–
608. [in Polish].
106. Wyrobisz, A. (1986). Rodzina w mieście doby przedprzemysłowej a życie gospodarcze: Przegląd badań i pro-
blemớw. Przegląd Historyczny, 2, 305–330. [in Polish].
107. Wyrobisz, A. (1974). Rola miast prywatnych w Polsce XVI i XVII w. Przegląd Historyczny, 65, 1, 19–46. [in Polish].
108. Wyrobisz, A. (1969). Zatargi mieszczan ze starostami soleckimi w XVI, XVII i XVIII w. Studia Historyczne, XII, 3, 365–375. [in Polish].
109. Zaiats, A. (2003). Urbanizatsiinyi protses na Volyni v XVI – pershii polovyni XVII st. Lviv. [in Ukrainian].
110. Zaiats, A. (2012). Berestechko u XVI – pershii polovyni XVII st. (Shtrykhy do istorii rozvytku mista). Zapysky Naukovoho
tovarystvo imeni Shevchenka, 264: Pratsi istorychno-filosofskoi sektsii, 196–210. [in Ukrainian].
111. Zaiats, A. (2015). Volynske mistechko Kozlyn u svitli miskoi knyhy pochatku XVII st. Kraieznavstvo, 3-4, 49–59. [in Ukrainian].
112. Zaiats, A. (2019). Miske suspilstvo Volyni XVI – pershoi polovyny XVII st. Kyiv. [in Ukrainian].
113. Zajączkowski, S. (1978). Obowiązki wojskowe wójtów w państwie polskim w okresie monarchii stanowej. Studia i
Materiały do Historii Wojskowości, XXI, 4–44. Warszawa. [in Polish].
Український історичний журнал. – 2020. – №6
92 Андрій Заяць
114. Zajęcki, M. (2007). Żydzi w gospodarce komunalnej miast Polski przedrozbiorowej (analiza historycznoprawna).
Kwartalnik Historii Żydớw, 4, 395–421. [in Polish].
115. Załęska, M. (2005). Wójtostwa dziedziczne w miastach Małopolski w późnym średniowieczu (studium historyczno-prawne).
Warszawa. [in Polish].
116. Zarębska, T. (1998). Ewolucja zasad kształtowania ulic w miastach Polski przedrozbiorowej. Kwartalnik Historii Kultury
Materialnej, 3-4, 227–265. [in Polish].
117. Zarębska, T. (1975). Początki polskiego piśmiennictwa urbanistycznego. Warszawa. [in Polish].
118. Zarębska, T. (1980). Zamość – miasto idealne i jego realizacja. Zamość – miasto idealne. 7–77. Lublin. [in Polish].
119. Zielińska, T. (1987). Szlacheccy właścicele nieruchomości w miastach XVIIІ w. Warszawa. [in Polish].
120. Zientara, B (1978). Źródla i geneza «prawa niemieckiego» (ius theutonicum) na tle ruchu osadniczego w Europie za-
chodniej i środkowej w XI–XII w. Przegląd Historyczny, 69, 1, 47–74. [in Polish].
121. Zientara, B. (1976). Przemiany społeczno-gospodarcze i przestrzenne miast w dobie lokacji. Miasta doby feudalnej w
Europie środkowo-wschodniej. 67–97. Warszawa. [in Polish].
Andrii Zaiats
Doctor of Historical Sciences (Dr. Hab. in History),
Docent at Department of Ancient History of Ukraine and Archivistics,
I.Franko National University of Lviv
(Lviv, Ukraine), andrij_zajac@yahoo.com
ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8744-9852
Polish Urban Studies Carried Out
During the Last Third of Twentieth – Early Twenty-First Century
and Ukrainian Studies of Early-Modern Urban Problematics
in Right-Bank Ukraine: Historiographical Review
Abstract. The purpose of the study is to analyze the experience of the Polish historiography, which
has been gained during last decades in view of studies of early-modern urban problematics, and to
make clear its importance for Ukrainian historians, who study the history of Right-Bank Ukrainian
towns. The methodology of the article is based on principles of historicism, systematicity, scientificity
and comprehensiveness. The following methods have been also used: comparative-historical,
chronological and retrospective. The scientific novelty is in a fact that this is a first analysis of the
Polish historiographical experience, which was gained during late 20 century – early 21 century in view
of studies of early-modern Polish-Lithuanian Commonwealth towns, in the Ukrainian historiography
and a first attempt to determine the importance of these studies for Ukrainian historians. Conclusions.
Based on the extensive experience of their predecessors, Polish historians have significantly
accelerated studies of Polish towns since the seventies of the last century, due to active investigation
of all components of the urbanization process (legal and special location and organization of local
communities). The place of the urban lower-middle class including the process of its formation,
legal status, ethnical and professional composition; the women role in society, the role and place
of Polish gentries in towns are well investigated. Polish historians pay particular attention to the
investigation of local governments, i. e. to job responsibilities of prefects, sub-prefects, municipal
councilors, hired municipal officials (court clerks, managers, instigators, municipal servants, etc.),
as well the participation of local communities in self-governance. Some less attention in the Polish
historiography is paid to the economic development of towns, since this aspect was well studied
by predecessors. Noticeable shifts have taken place in studies of town legal proceedings, which is
successfully investigated not only by historians but also by lawyers. The above experience of the Polish
historiography is of great methodological and practical importance for Ukrainian investigators of early-
modern Right-Bank Ukrainian towns, since many aspects (town self-governance, legal proceedings,
legal status of town citizens, etc.) are insufficiently studied in the Ukrainian historiography, and the
inclusion of Right-Bank Ukrainian towns into the territory of the Polish-Lithuanian Commonwealth
towns, which was unified by that time, provides an opportunity to draw comparisons and to extrapolate
certain conclusions of Polish colleagues to Ukrainian towns.
Keywords: Polish historiography, Ukrainian historiography, town, Magdeburg Law, legal proceedings,
municipal governance.
|