О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją
Z końcem łat pięćdziesiątych doszedłem do wniosku, że we wszystkich językach forma wyrazów zależy nie od dwu, ale od trzech głównych czynników, a mianowicie nie tylko od regularnego rozwoju fonetycznego i rozwoju analogicznego, ale także od tego, co nazywam nieregularnym rozwojem fonetycznym spowodo...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Мовознавство |
|---|---|
| Дата: | 2015 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Польська |
| Опубліковано: |
Інститут мовознавства ім. О.О. Потебні НАН України
2015
|
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/183997 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją (Про нерегулярний фонетичний розвиток, спричинений частотністю) / W. Mańczak // Мовознавство. — 2015. — № 2. — С. 26-29. — Бібліогр.: 8 назв. — пол. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859506853151506432 |
|---|---|
| author | Mańczak, W. |
| author_facet | Mańczak, W. |
| citation_txt | О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją (Про нерегулярний фонетичний розвиток, спричинений частотністю) / W. Mańczak // Мовознавство. — 2015. — № 2. — С. 26-29. — Бібліогр.: 8 назв. — пол. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Мовознавство |
| description | Z końcem łat pięćdziesiątych doszedłem do wniosku, że we wszystkich językach forma wyrazów zależy nie od dwu, ale od trzech głównych czynników, a mianowicie nie tylko od regularnego rozwoju fonetycznego i rozwoju analogicznego, ale także od tego, co nazywam nieregularnym rozwojem fonetycznym spowodowanym frekwencją. Moim zdaniem bardzo często używane grupy wyrazowe, wyrazy i morfemy niekiedy doznają nieregularnych redukcji fonetycznych, np. wasza miłość > waszmość > waść,podobno > pono, stpol. (umrze)-ci > (umrze)-ć. Temu zagadnieniu poświęciłem trzy monografie 1 oraz mnóstwo artykułów, jednak efekty tego są bardzo skromne. Jeśli chodzi o słowniki etymologiczne języka polskiego, to o nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją w słowniku Bańkowskiego są 23 wzmianki, w słowniku Borysia 9 wzmianek, a w słowniku Długosz-Kurczabowej 15 wzmianek. Jednak w rzeczywistości tych wzmianek powinno być bez porównania więcej.
|
| first_indexed | 2025-11-25T13:15:11Z |
| format | Article |
| fulltext |
WITOLD MAŃCZAK
O NIEREGULARNYM ROZWOJU FONETYCZNYM
SPOWODOWANYM FREKWENCJĄ _____________
Z końcem łat pięćdziesiątych doszedłem do wniosku, że we wszystkich językach forma
wyrazów zależy nie od dwu, ale od trzech głównych czynników, a mianowicie nie tylko
od regularnego rozwoju fonetycznego i rozwoju analogicznego, ale także od tego, co
nazywam nieregularnym rozwojem fonetycznym spowodowanym frekwencją. Moim
zdaniem bardzo często używane grupy wyrazowe, wyrazy i morfemy niekiedy doznają
nieregularnych redukcji fonetycznych, np. wasza miłość > waszmość > waść,podobno >
pono, stpol. (umrze)-ci > (umrze)-ć. Temu zagadnieniu poświęciłem trzy monografie 1
oraz mnóstwo artykułów, jednak efekty tego są bardzo skromne. Jeśli chodzi o słowniki
etymologiczne języka polskiego, to o nieregularnym rozwoju fonetycznym spowo
dowanym frekwencją w słowniku Bańkowskiego są 23 wzmianki, w słowniku Borysia
9 wzmianek, a w słowniku Długosz-Kurczabowej 15 wzmianek. Jednak w rzeczy
wistości tych wzmianek powinno być bez porównania więcej.
0 doniosłości nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego frekwencją
świadczy fakt, że rozwój ten zachodzi we wszystkich językach świata, z tym że w
jednych językach występuje on na większą skalę niż w innych. Np. rozwój ten
zachodzi częściej w angielskim niż w niemieckim, częściej we francuskim niż w
hiszpańskim, częściej w polskim niż w rosyjskim.
Jeśli chodzi o polszczyznę, przyjrzyjmy się początkowi Pana Tadeusza Mickiewicza:
«Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie.
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.
Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy
I w Ostrej świecisz Bramie. Ty, co gród zamkowy
Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludeml
Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem
{Gdy od płaczącej matki pod Twoją opiekę
Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę.
I zaraz mogłem pieszo do Twych świątyń progu
Iść za wrócone życie podziękować Bogu)».
Ja łje s t zredukowaną postaciąjako.
1 Mańczak W. Le développement phonétique des langues romanes et la fréquence. —
Kraków, 1969; Mańczak W. Słowiańska fonetyka historyczna a frekwencja.— Kraków,
1977; Mańczak W. Frequenzbedingter unregelmäßiger Lautwandel in den germanischen
Sprachen.— Wrocław, 1987.
O WITOLD MAŃCZAK, 2015
26 ISSN 0027-2833. Мовознавство, 2015, № 2
W ile < *jele zaszła redukcja stopnia otwarcia samogłoski (e > i), charak
terystyczna dla nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego frekwencją.
W cię zaszła nieregularna redukcja grupy spółgłoskowej, która się zachowała w
twój.
W cenić, iść,podziękować zaszła redukcja -ci do -ć, o której już wyżej była mowa.
W ten, stracił zaszła nieregularna redukcja pie. *-os do psł. *-ъ, podczas gdy w
słowo, niebo pie. *-os prawidłowo przeszło w -o.
Tylko jest zredukowaną postacią psł. *toliko.
W się zaszła nieregularna redukcja grupy spółgłoskowej, która przetrwała w swój.
Dowie jest zredukowaną postacią psł. *dovéstb.
W kto zaszła nieregularna redukcja nagłosowego *ko-, które się zachowało w
ros. kotoryj.
Dziś jest zredukowaną postacią *dbm sb.
Twą; jest zredukowaną postacią twoją, przy czym należy podkreślić, że w językach
słowiańskich kontrakcja samogłosek nie jest regularną zmianą fonetyczną, i tym się
tłumaczy, że w każdym języku słowiańskim formy nieściągnięte typu stoję, wujem
znacznie przeważają nad ściągniętymi.
freest zredukowaną postacią elementu, który się regularnie zachował np. w wą-wóz.
W całej, Ostrej końcówka -ej jest zredukowaną postacią *-e-jeji.
W widzę, opisuję, tęsknię końcówka -ę jest zredukowaną postacią pie. *-omi2.
Jest bardzo możliwe, że po jest zredukowaną postacią pie. *apo.
W święta końcówka -a jest zredukowaną postacią *-a-ja.
Co jest zredukowaną postacią formy, która w postaci regularnej przetrwała w
ses. ceso.
W jasnej, płaczącej końcówka -ej jest zredukowaną postacią *-y-jeje.
W bronisz, zabraniasz końcówka -sz jest nieregularna, jeśli ją zestawić ze scs. -Si.
W Częstochowy, matki końcówka -y, -i < pie. *-ăs wykazuje redukcję stopnia
otwarcia samogłoski, charakterystyczną dla nieregularnego rozwoju fonetycznego
spowodowanego frekwencją.
W gród (acc. sg.) pie. *-om nieregularnie się zredukowało do psł. *-ъ.
W zamkowy, nowogródzki, ofiarowany końcówka -у, -г jest zredukowaną postacią
*-b-jb.
Z jest zredukowaną postacią elementu, który prawidłowo przetrwał w słowach
typu są-siad.
W wiernym końcówka -ym jest zredukowaną postacią *-omb-jimb.
Jeśli chodzi o ludem, cudem, należy wspomnieć o tym, że w Wizerunku Reja
występuje siedm, ośm, ale zawsze -em, zatem w końcówce instr. sg. doszło do
nieregularnej dyspalatalizacji.
W dziecko końcówka -o jest zredukowaną postacią pie. *-om.
Gdy jest zredukowaną postacią kiedy.
Nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany frekwencją niekiedy polega na
nieregularnych udźwięcznieniach 3, co m. in. miało miejsce w od, zestawionym np.
z ros. ot.
Jeśli pod zestawić ze spód, widać, że w pod doszło do nieregularnego skrócenia
samogłoski.
W martwą końcówka -ą powstała na skutek nieprawidłowego skrócenia *-Q-ję.
Nieregularny rozwój fonetyczny spowodowany frekwencją niekiedy polega na
zrastaniu się słów, co miało miejsce w zaraz < za raz.
2 Mańczak W. Słowiańska fonetyka historyczna...— S. 279-282.
3 Mańczak W. Sonorisations irrégulières dans les langues indo-européennes // Maked.
jazik 32-33,— 1982,— S. 433^139.
______________________ O nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją
ISSN 0027-2833. Мовознавство, 2015, № 2 27
W mogłem końcówka -em jest zredukowaną postacią stpol.yeim.
Twych jest zredukowaną postacią twoich.
W świątyń doszło do nieregularnej redukcji pie. *-бт do psł. *-ь.
Jeśli za zestawić z lit. aźuo, widać, że w słowie polskim doszło do nieregularnego
zaniku samogłoski początkowej.
We wrócone końcówka -e jest zredukowaną postacią *-o-je.
W Bogu końcówka -u jest zredukowaną postacią pie. *-ói.
W przeanalizowanym fragmencie Pana Tadeusza ponad 60 % słów doznało
nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego frekwencją, co świadczy o
tym, jak ważną rolę odgrywa w języku ten rozwój.
Ponieważ przemilczanie mojej teorii nieregularnego rozwoju fonetycznego
spowodowanego frekwencją trwa już ponad 50 lat, zwróciłem się do Z. Szkutnika,
profesora matematyki stosowanej na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, z
prośbą o wydanie opinii w tej sprawie. Równocześnie udostępniłem mu swoje prace
dotyczące 1) występowania zdecydowanej większości wyrazów o nieregularnych
redukcjach fonetycznych w pierwszym tysiącu słów notowanych na listach frek-
wencyjnych dla języków francuskiego i hiszpańskiego 4; 2) znanego w gramatyce
łacińskiej tzw. skrócenia jambicznego (ciąg sylaba krótka, sylaba długa > sylaba
krótka, sylaba krótka) zachodzącego już u Plauta5; 3) miejsca form wykazujących
nieregularne redukcje fonetyczne na liście frekwencyjnej wyrazów umieszczonych w
indeksie do wydanego w 1971 r. przez W. Kuraszkiewicza Wizerunku R eja6. Na
podstawie tych danych zebranych przeze mnie Z. Szkutnik sformułował następującą
opinię:
Istnienie związku między frekwencją wyrazów a częstością występowania niere
gularnych redukcji fonetycznych jest niewątpliwe w świetle wyników analizy odpo
wiednich tabel dotyczących języków francuskiego i hiszpańskiego, a także wypadków
skrócenia jambicznego u Plauta i wyrazów o nieregularnym rozwoju fonetycznym
użytych w Wizerunku Reja. Świadczą o tym następujące wskaźniki ilościowe:
1) Współczynnik gamma Goodmana-Kruskala wynosi
— dla języka francuskiego 0,91 z przedziałem ufności (0,86; 0,96);
— dla języka hiszpańskiego 0,92 z przedziałem ufności (0,85; 0,98);
— dla tekstu Plauta 0,81 z przedziałem ufności (0,73; 0,86);
— dla tekstu Reja 0,85 z przedziałem ufności (0,81; 0,88).
Współczynnik gamma ma interpretację podobną do zwykłego współczynnika
korelacji dla cech ilościowych, ale stosuje się go do badania siły związku cech
jakościowych o wartościach uporządkowanych. Podane przedziały ufności były
konstruowane na poziomie ufności 0,95.
2) We wszystkich przypadkach dokładny test Fishera odrzuca hipotezę o nieza
leżności frekwencji wyrazów i częstości nieregularnych redukcji fonetycznych na
każdym rozsądnym poziomie (tzw. P-wartości są w obu przypadkach mniejsze od
10"7, co można interpretować w ten sposób, że gdyby pojawianie się redukcji było
niezależne od frekwencji wyrazów, to szansa otrzymania tabel takich jak analizowane
byłaby mniejsza niż 1 na 10 milionów) 1.
Wyjaśnienie natury zauważonego bardzo silnego związku może nastąpić tylko
przy użyciu argumentów językoznawczych. Liczne argumenty i przykłady opisane
4 Mańczak W. 50-lecie nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego frek
wencją // Biul. Polsk. Tow-wa Językoznawczego 65.— 2009.— S. 237-246.
5 Mańczak W Problemy językoznawstwa ogólnego.— Wrocław, 1996. — S. 73.
6 Mańczak W. Słowiańska fonetyka historyczna...— S. 315.
7 Więcej informacji o współczynniku gamma i o dokładnym teście Fishera można
znaleźć np. w monografii: Agresti A. Categorical Data Analysis.— 2-е wyd.— Wiley ;
New York, 2002.
Witold Mańczak_________________________________________________________________
28 ISSN 0027-2833. Мовознавство, 2015, № 2
przez prof. Mańczaka wydają się tłumaczyć zauważone zjawisko w bardzo kon
sekwentny sposób.
Przytoczona opinia profesora matematyki stosowanej o mojej teorii jest dla mojej
teorii niesłychanie korzystna i dlatego miałem nadzieję, że opublikowanie tej opinii
sprawi, że stosunek językoznawców do mojej teorii zmieni się w istotny sposób.
Tymczasem ogromna większość językoznawców moją teorię nadal przemilcza, co jest
w najwyższym stopniu zdumiewające. Jeśli nawet argument, że szansa, żeby moja
teoria była błędna, jest mniejsza niż 1 na 10 milionów, nie wystarcza do tego, żeby
moją teorię uznać za prawdziwą, to ręce mi opadają i proszę, żeby ktoś zechciał
zdradzić, jaki argument przekonałby językoznawców o prawdziwości mojej teorii.
W całej tej sprawie jedyny jasny punkt stanowi fakt, że się ostatnio ukazało
5 artykułów, które w większej lub mniejszej mierze moją teorię aprobują8. Oby takich
artykułów ukazywało się więcej.
(Краків, Польща)
______________________ O nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją
8 Walczak В. Witolda Mańczaka teoria nieregularnego rozwoju fonetycznego spowo
dowanego frekwencją — koncepcja zasadna czy błędna // Studia Językoznawcze.—
2010.— 9.— S. 285-294; Bochnakowa A., Szkutnik Z. O półwieczu pewnej koncepcji
językoznawczej (w nawiązaniu do tekstu W. Mańczaka w BPTJ 2009 // Biul. Polsk.
Tow-wa Językoznawczego.— 2011.— 67.— S. 317-314; Kraska-Szlenk I. Teoria ‘niere
gularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego frekwencją’ Witolda Mańczaka i jej
znaczenie dla językoznawstwa // Ibid.— S. 321-327; KiklewiczA. Častota upotreblenija
как faktor funkcionirovanija i izmenenija jazykovych edinic raźnych urovnej // Pala-
nistyka — Polonistika — Polonistyka.— 2013.— S. 23-50; Sosnowski R. Frequenza e
oltre. Alcune forze in gioco nell’etimologia e nella morfologia del verbo andare //
Linguistique romane et linguistique indo-européenne. Mélanges offerts a Witold Mańczak
a l’occasion de son 90e anniversaire.— Kraków, 2014.
ISSN 0027-2833. Мовознавство, 2015, № 2 29
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-183997 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0027-2833 |
| language | Polish |
| last_indexed | 2025-11-25T13:15:11Z |
| publishDate | 2015 |
| publisher | Інститут мовознавства ім. О.О. Потебні НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Mańczak, W. 2022-04-30T17:19:48Z 2022-04-30T17:19:48Z 2015 О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją (Про нерегулярний фонетичний розвиток, спричинений частотністю) / W. Mańczak // Мовознавство. — 2015. — № 2. — С. 26-29. — Бібліогр.: 8 назв. — пол. 0027-2833 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/183997 Z końcem łat pięćdziesiątych doszedłem do wniosku, że we wszystkich językach forma wyrazów zależy nie od dwu, ale od trzech głównych czynników, a mianowicie nie tylko od regularnego rozwoju fonetycznego i rozwoju analogicznego, ale także od tego, co nazywam nieregularnym rozwojem fonetycznym spowodowanym frekwencją. Moim zdaniem bardzo często używane grupy wyrazowe, wyrazy i morfemy niekiedy doznają nieregularnych redukcji fonetycznych, np. wasza miłość > waszmość > waść,podobno > pono, stpol. (umrze)-ci > (umrze)-ć. Temu zagadnieniu poświęciłem trzy monografie 1 oraz mnóstwo artykułów, jednak efekty tego są bardzo skromne. Jeśli chodzi o słowniki etymologiczne języka polskiego, to o nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją w słowniku Bańkowskiego są 23 wzmianki, w słowniku Borysia 9 wzmianek, a w słowniku Długosz-Kurczabowej 15 wzmianek. Jednak w rzeczywistości tych wzmianek powinno być bez porównania więcej. pl Інститут мовознавства ім. О.О. Потебні НАН України Мовознавство О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją Про нерегулярний фонетичний розвиток, спричинений частотністю On the irregular phonetic development caused by frequency Article published earlier |
| spellingShingle | О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją Mańczak, W. |
| title | О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją |
| title_alt | Про нерегулярний фонетичний розвиток, спричинений частотністю On the irregular phonetic development caused by frequency |
| title_full | О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją |
| title_fullStr | О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją |
| title_full_unstemmed | О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją |
| title_short | О nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją |
| title_sort | о nieregularnym rozwoju fonetycznym spowodowanym frekwencją |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/183997 |
| work_keys_str_mv | AT manczakw onieregularnymrozwojufonetycznymspowodowanymfrekwencja AT manczakw proneregulârniifonetičniirozvitokspričineniičastotnístû AT manczakw ontheirregularphoneticdevelopmentcausedbyfrequency |