Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Ruthenica |
|---|---|
| Дата: | 2005 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Polish |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190472 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku / A. Gil // Ruthenica. — 2005. — Т. 4. — С. 85-97. — Бібліогр.: 73 назв. — пол. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-190472 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Gil, A. 2023-06-09T17:44:20Z 2023-06-09T17:44:20Z 2005 Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku / A. Gil // Ruthenica. — 2005. — Т. 4. — С. 85-97. — Бібліогр.: 73 назв. — пол. 1995-0276 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190472 pl Інститут історії України НАН України Ruthenica Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku |
| spellingShingle |
Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku Gil, A. |
| title_short |
Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku |
| title_full |
Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku |
| title_fullStr |
Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku |
| title_full_unstemmed |
Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku |
| title_sort |
katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca xvi wieku |
| author |
Gil, A. |
| author_facet |
Gil, A. |
| publishDate |
2005 |
| language |
Polish |
| container_title |
Ruthenica |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
1995-0276 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190472 |
| citation_txt |
Katalog monasterow prawoslawnej eparchii chelmskiej do konca XVI wieku / A. Gil // Ruthenica. — 2005. — Т. 4. — С. 85-97. — Бібліогр.: 73 назв. — пол. |
| work_keys_str_mv |
AT gila katalogmonasterowprawoslawnejeparchiichelmskiejdokoncaxviwieku |
| first_indexed |
2025-11-25T22:35:11Z |
| last_indexed |
2025-11-25T22:35:11Z |
| _version_ |
1850568220732293120 |
| fulltext |
Andrzej Gil
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii
che³mskiej do koñca XVI wieku1
Od twor zenie pocz¹tków mo nas tycy zmu na te ren ie ob jêt ym gra nic ami pra wos³aw nej
eparc hii che³mskiej (w gra nic ach z koñ ca XVI wie ku)2 na pot yka na ogromne trudno œ -
ci, przede wszyst kim z uwagi na ubós two Ÿróde³ — tak pi san ych, jak i ar cheo logi cz -
nych — oraz spe cyf iczn¹ jego str ukt urê. Brak by³o bo wiem ja kiejk olwi ek for maln ej
wiê zi miê dzy pos zcze gólnymi mo nas tera mi. Ka ¿dy z nich cie szy³ siê pe³n¹ nie -
zale¿noœci¹ od in nych oœ rodków, mni si zaœ nie byli zor gan izo wani w oparc iu o jedn¹
wspóln¹ wszyst kim regu³ê na wzór chocia ¿by za chodn ioeu rop ejs kich za konów. Nie
mo ¿na za tem tego ro dzaju mo nas tyczne go ¿y cia i or gan iza cji ok reœ laæ jak¹kol wiek
zbiorcz¹ nazw¹ for maln¹, cho cia¿ nie wy kluc zone by³y pew ne for my zal e¿noœci jed -
nych mon asterów od dru gich. Wy nika³o to z ró ¿ny ch przy czyn — z wyra ¿onej woli
fun dat ora lub szc zeg óln ego au tor yte tu ja kie jœ ws pól noty, wy nik aj¹cego z pr zym iotów
du cha, osoby za³o¿yc iela lub po siad any ch re lik wii.
Pr zyp uszczaæ mo ¿na, ¿e pierw sze mo nas tery ist nia³y na te ren ie tworz¹cym póŸniej
eparchiê uhrowsk¹ i jej nastêpczyniê — che³msk¹ — jesz cze przed ich eryg owa niem
(uhrow ska — ko niec lat 20. XIII w., che³mska — oko³o roku 1236). S¹d taki ma jed nak
cha rakt er ba dawc zej hi pot ezy.
Od nosi siê to przede wszyst kim do mo nas teru œw. Da niela (S³upnika) w la top iso -
wym Uhrow sku (Uhru sku), po³o¿on ym wówc zas na pra wym (wschod nim) brze gu
Bugu, naj prawd opo dob niej na te ren ie obecn ej wsi Nowou hruŸke w re jon ie lu bom elsk -
im wo jew ództ wa wo³yñ ski ego na Ukrai nie, na przec iw uj œcia rze ki Uherki3. Mo¿li we
jest, ¿e mo nas ter ten za³o¿y³ na prze³omie XII–XIII wie ku ówc zesny w³adca Uhru ska
ã Andrzej Gil, 2005
1 Artyku³ ten jest wydatnym rozwiniêciem i uzupe³nieniem wczeœniejszej mojej pracy: A. Gil,
Monastery prawos³awnej eparchii che³mskiej od XIII do koñca XVI wieku, ¯ycie monastyczne w
Rzeczypospolitej, red. A. Mironowicz, P. Chomik, U. Pawluczuk, Bia³ystok 2001, s. 57–73.
2 W ci¹gu swego wielowiekowego istnienia eparchia che³mska kilkakrotnie zmienia³a swój kszta³t
terytorialny. W miarê stabilny uk³ad przestrzenny uzyska³a ostatecznie w 2. po³owie XVI wieku,
obejmuj¹c wówczas nastêpuj¹ce tereny (wed³ug XVI-wiecznego podzia³u administracyjnego): w
ziemi che³mskiej powiaty — che³mski oraz wschodni¹ czêœæ powiatu krasnostawskiego, w
województwie be³skim powiaty — buski, horodelski, grabowiecki i czêœciowo be³ski (bez okolic
Lubaczowa, nale¿¹cych do eparchii przemyskiej) i w województwie lubelskim wschodnie czêœci
powiatów — ³ukowskiego, lubelskiego i urzêdowskiego. Por. A. Gil, Prawos³awna eparchia
che³mska do 1596 roku, Lublin; Che³m 1999, s. 99–131.
3 J. Mazuryk, S. Panyszko, O. Ostapiuk, Badania archeologiczne latopisowego Uhrowieska, Ar -
cheologia Polski Œrodkowowschodniej, 3 (1998), s. 175–182.
ksi¹¿ê Aleks ander Wse wo³odo wicz4. Oko³o 1217 r. wszed³ Uhrusk w po siad anie Da -
niela Ro man owi cza5, kt óry prze znac zy³ mu pocz¹tkowo odeg ranie istotn ej roli re lig ij -
nej i po lit ycznej (ñî çäà ãð àäú Îó ãðî âåñêü è ïî ñòà âè âî íåìü ïè ñêî óïà6). Stan ten
zmie nia siê w po³owie lat 30., kie dy akt ywnoœæ Da niela kie ruje siê w str onê Che³ma,
obejm uj¹cego stop niowo rolê cen trum za chodn iej cz êœci pa ñstwa Ro manow iczów.
Na le¿y jed nak prz ypuszczaæ, ¿e mo nas ter uhrow ski po zos taje znacz¹cym oœrodkiem
re lig ijnym re gionu. Po twierd za to be zpoœre dnia wzmian ka Ÿród³owa, po chodz¹ca z
ko ñca lat 60. XIII wie ku (la top iso wy 1268 r.), wed³ug kt órej ksi¹¿ê li tews ki Woj sie³k:
èäå äî Îóã ðîâüñêà â ìàí àñòûðü êî ñâÿ òîìîó Äàí èëüþ è âçÿ íà ñÿ ÷åð íå÷üêèè ïîð -
òû è ïî÷à æèò èè â ìàí àñòûðå7.
Wspó³cze sne ba dan ia ar cheo logi czne zdaj¹ siê w pe³ni po twie rdzaæ ist nien ie w sta -
ror usk im Uhrow sku (Uhru sku) mo nas tersk iej cer kwi wraz z bo gat¹ warstw¹ kul tur o -
w¹ po chodz¹c¹ z dru giej po³owy XII–XIII wie ku. Na pod staw ie anal izy po zys kane go
ma ter ia³u wnio skuje siê przy tym o za chodz¹cych tu be zpoœrednich anal ogi ach z ba -
dan¹ ju¿ wc zeœniej ar cheo logi cznie mo nas tersk¹ cer kwi¹ œw. Jana Chrzci ciela z Ha lic -
za, wspo min an¹ w la top isie pod dat¹ 1189 r.8 Ry suje siê wiêc pew ne po twierd zenie
tezy o bu dow aniu po zyc ji Uhrow ska jako sto licy nie wielk iego ksi êstwa jesz cze w
koñcu XII wie ku, tak ¿e po przez sto sown¹ fun dacjê re lig ijn¹, jak¹ by³ mo nas ter wraz
z cer kwi¹. Obejm uj¹c Uhrusk Da niel Ro man owi cz przej¹³by tyl ko i dope³ni³ wcz eœ -
niejszej myœ li Aleks andra Wse wo³odo wic za o swo istym wype³nie niu do tychc zaso wej
pust ki miêd zy Brze œciem i W³odzim ierz em Wo³yñskim po przez utwor zenie no wego,
nie wielk iego cen trum po lit yczne go, re lig ijne go i go spod arczego w do godn ym miej scu
na te ras ie na pra wym brze gu Bugu, maj¹c ujœc ie Uherki po prze ciwn ej stro nie rze ki.
Upad ek Uhrow ska (Uhru ska), a za raz em i mo nas teru, nast¹pi³ za pewne pod ko niec
XIII wie ku. Byæ mo¿e pewn¹ rolê w tym pro ces ie odeg ra³ tak¿e wzrost zna czen ia nie -
odl eg³ego i sil nie roz bud owy wan ego w tym cza sie Lu bomla. Sama mi ejsc owoœæ zo -
sta³a trans lok owa na na lewy brzeg Bugu, trac¹c swój po nadl oka lny cha rakt er. W póŸ -
niej szym okres ie nie od grywa Uhrusk ¿adnej szer szej roli. Wiej ska pa raf ia pra -
wos³awna wzmian kow ana jest Ÿród³owo od 1429 r.9 Cer kiew tam tejs za nosi³a przy
tym nowe we zwan ie — œw. Pa ras kewii-Piat nicy. No tow ana by³a odt¹d nie przer wanie,
nie za chowa³a siê tam jed nak ¿ad na uchwytna tra dyc ja mo nas tyczna.
86 Andrzej Gil
4 Ñ. Ïà íèø êî, Äî ïðî áëå ìè ëî êàë³çàö³¿ äàâ íüî ðóñü êî ãî Óãðî âñüêà. Êè¿âñüêà còà ðî âè íà.
5 (1997). Ñ. 169–171.
5 D. Stañczyk, Pogranicze polsko-ruskie odcinka nadbu¿añskiego w œwietle Ÿróde³ ruskich XII–XIV
wieku i w historiografii, Pocz¹tki s¹siedztwa. Pogranicze polsko-rusko-s³owackie w œred nio wieczu.
Materia³y z konferencji — Rzeszów 9–11 V 1995, red. M. Parczewski, Rzeszów 1996, s. 210.
6 ÏÑÐË 2: 842.
7 ÏÑÐË 2: 867.
8 Þ. Ìà çó ðèê. Ôðàã ìåíò êàì ’ÿ íî¿ îá ëè öþ âàëü íî¿ ïëèò êè ç óðî ÷è ùà „Öåð êîâ êà” ë³òî ïèñ íî ãî
Óãðî âñüêà. Âî ëè íñüêà ³êîíà: äîñë³äæåí íÿ òà ðåñ òàâ ðàö³ÿ, âè ïóñê 11, Ìà òåð³àëè ÕI ì³æ íà -
ðîä íî¿ íà óêî âî¿ êîí ôå ðåíö³¿, ì. Ëóöüê, 3–4 ëèñ òî ïà äà 2004 ðîêó. Ëóöüê, 2004. Ñ. 150–151;
ÏÑÐË 2: 665.
9 Â. Ïëî ùàí ñêèé. Ïðîø ëîå Õî ëìñêîé Ðóñè ïî àð õèâ íûì äî êó ìåí òàì XV–XVIII â. è äðó ãèì èñ -
òî÷ íè êàì. Ò. 1. Âèëü íà, 1889. Ñ. 83.
Sz cze gólnie in tryg uj¹cy jest pro blem mo nas tycznej przesz³oœci dwóch s¹sia -
duj¹cych ze sob¹ mie jscowoœci w pob li¿u Che³ma — Sto³pia i Spa sa (obecn ie Podgór -
ze) oraz sa mych re lac ji za chodz¹cych mi êdzy nimi. Mi ejscowoœæ Sto³pie, wspo mniana
jest po raz pierw szy w la top isie pod ro kiem 120410, Spas po jaw ia siê w Ÿród³ach do -
piero w 1440 r.11
Ostatn io na ten te mat wy pow iedz ia³ siê Da riusz D¹brow ski w nie pub liko wan ej jesz -
cze pra cy poœ wiêconej Sto³piu (•ród³a pi sane do dz iej ów wi e¿y w Sto³piu)12. Wy ra¿a
on sze reg bar dzo wa¿ nych uwag, spo strze¿eñ i wni osków na te mat mo nas tycznej stro -
ny funk cjon owa nia Sto³pia i Spa sa, któ re u³o¿yæ mo¿ na w nas têpuj¹cy ka tal og:
— wi e¿a w Sto³piu, zbu dow ana zo sta³a z inic jaty wy Da niela Ro man owi cza w la tach
1220–1246/7, i by³a g³ów nym elem entem mo nas teru, prze znac zone go dla wdo wy po
Ro man ie Mœ cis³awow iczu, mat ki Da niela i Wa sylka, z po chod zenia Bi zant ynki;
— w XVII wie ku nie ist nia³a ju¿ ¿ad na tra dyc ja miej scowa o wcze œnie jszym sa -
kraln ym prze znac zeniu ostatn iej, okto gon alnej kon dyg nacji wie ¿y;
— funk cje po mocn icze wo bec mo nas teru w Sto³piu pe³ni³a po³o¿ ona oko³o ki lom et -
ra od wi e¿y cer kiewka w Spa sie, nosz¹ca tak ie¿ we zwan ie;
— do kum ent z 1440 r., wy staw iony przez metropolitê Izyd ora, a uznaw any do tych c zas
za po twierd zenie ist nien ia w Spa sie mo nas teru, w rz ecz ywis toœci nic ta kiego nie po œwia d -
cza. Pierw sza Ÿród³owa wzmian ka o mo nas terze w Spa sie po chod zi z 1521 r.;
— do puszc zona jest hi pot ety czna mo ¿li woœæ ist nien ia mo nas teru w Spa sie przed
1440 r., lub po tej da cie, ale za znac zono j¹ jako bar dzo ma³o praw dop odo bn¹.
Sa kralna funk cja ostatn iej kon dyg nacji wie ¿y nie ulega chy ba ¿ad nej w¹tpl iwoœci,
na tom iast przy pis ywa nie ca³ej wie¿y sto³pieñ ski ej roli mo nas teru (lub ra czej
wiêk s ze go za³o¿e nia mo nas tyczne go) uw a¿am za sp rawê otwart¹. Nie wdaj¹c siê w
szcze gó ³o we rozwa¿ania13 zasygnalizujê tyl ko, ¿e anal iza do kum entu me trop oli ty
Izy do ra z 1440 r. mo¿e daæ nie co inne spoj rzen ie na ówcz esna rolê Spa sa w sto -
sunku do Sto³pia.
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej 87
10 ÏÑÐË 2: 721.
11 M. Harasiewicz, Annales Ecclesiae Ruthenae gratiam et communionem cum S. Sede Romana
habentis, ritumque Graeco-Slavicum observantis, cum singulari respectu ad dioeceses ruthenas
Leopoliensem, Premisliensem et Chelmensem, Leopolis 1862, s. 75–76 (tekst ruski); C. ¯ochowski,
Colloquium Lubelskie, Miêdzy zgodn¹ y niezgodn¹ Braci¹ Narodu Ruskiego, vigore Constitucyey
Warszawskiey, na Dzieñ 24. Stycznia, Anno, 1680 z³o¿one, Leopolis 1680, s. 24 (tekst polski).
12 Serdecznie w tym miejscu dziêkujê Panu Dr. Dariuszowi D¹browskiemu za mo¿liwoœæ zapoznania
siê z jego prac¹.
13 W pracy tej zawarto bardzo bogat¹ argumentacjê na rzecz postawionej tezy o wie¿y sto³pieñskiej
jako dziele Daniela Romanowicza z przeznaczeniem na monaster — siedzibê swej matki. Jej analiza
przerasta ramy tego artyku³u i zas³uguje ze wszech miar na odrêbne potraktowanie. Chcê tylko m. in.
zauwa¿yæ, ¿e znane fakty z ¿ycia wdowy po Romanie Mœcis³awowiczu niekoniecznie musz¹
œwiadczyæ na rzecz takiej tezy. Pewnym jest, ¿e wdowa po Romanie sta³a siê mniszk¹ (1217 r. lub
wkrótce po), wspiera³a zamys³ przyjêcia przez Daniela korony królewskiej (1253 r. — mia³a wtedy
oko³o 70 lat) oraz, ¿e jej wnuk Mœcis³aw Danielowicz wystawi³ kaplicê (ãðîá íè öþ êà ìå íîó) nad jej
grobem w monasterze, który na pewno nie mo¿e byæ identyfikowany ze Sto³piem. Z ¿adnej z tych
wzmianek nie wynika jakakolwiek relacja matki ksi¹¿êcej ze Sto³piem. Natomiast bardzo obiecuj¹cy
wydaje siê trop wiod¹cy w kierunku W³odzimierza Wo³yñskiego. Wynika to z roli, jak¹ oœrodek ten
odgrywa³ w pocz¹tkowej fazie dzia³añ na rzecz ³¹czenia ojcowizny przez obu Romanowiczów, co
Do kum ent ten za chowa³ siê w dw óch wa riant ach: ru skim, wy dan ym przez Mi cha³a
Ha ras iewi cza i pol skim t³umac zeniu z oryg ina³u, do kon anym naj prawd opo dob niej
przez unick iego metro poli tê ki jows kiego Cy priana ¯ochows kiego w koñcu lat 70.
XVII wie ku. Oby dwie wer sje prak tyczn ie siê nie ró¿ni¹ treœci¹.
Przed miot em do kum entu jest skar ga, jak¹ przed stawi³ me trop oli cie Izyd oro wi: ïîïú
Âàâè ëà êú ñâåò îãî Ñïàñà îòú Ñòîë ïà (w wer sji pol skiej: Pop Wawi³a od S. Spa sa
od sto³pia), kt óremu: ñàäú äåé öå ðêîâíûé îò áèðàþòú à ÷èìú òî îíú îó òîå Öå ðêâå
æû âåòú è Áîãà ìî ëèòú (Sad Cer kiewny ob ryw ai¹ z kto rego on przy tey Cer kwi ¿yie
y Bogu siê mo dli). Me trop oli ta pro si za tem o op iekê nad cer kwi¹: çàí åæå äåé èçú
ñòà ðèíû òîå Áîæ îå Öåð êâè è ïîï îìú åå íè îòú êîãî îáè äû íå ÷èí èëîñå (pon -
iewa¿ z Sta ro¿ytnoœci to by³o tey Cer kwie y Po pom iey od ¿a dnego krzyw da nie czy -
ni³a siê).
Niew¹tpli we jest wiec, w œwie tle tego¿ do kum entu, orient owa nie po³o¿enia Spa sa
wzg lêdem Sto³pia, co su ger uje jak¹œ wza jemn¹ rel acjê, nie kon iecznie jed nak pod -
rzêdn¹. Pod staw¹ eg zys tencji spa skiego popa Wawi³y jest sad cer kiewny, st¹d tak roz -
paczl iwa jego obrona przed, jak ro zum iem, skut kami za chodz¹cych kr adzie¿y. Zwra ca
przy tym uwagê brak czyn ników ekon omi cznych, obecn ych przy ewent ual nym funk -
cjon owa niu cer kwi jako œwi¹tyni pa raf ialnej. Nie ma ¿a dny ch zo bowi¹zañ sta³ych (np.
dz ies iêcina) od pa raf ian ani ¿a dny ch in nych op³at za pos³ugi kap³añ skie. Nie ma wresz -
cie ar gum entu, kt óry by³by zro zum ia³y i za sadn iczy, a mia now icie obo wi¹zku cura
anim arum, spo czyw aj¹cego na bar kach Wawi³y. Na tom iast jest te¿ wy raŸ ny œlad kon -
temp lacy jnych prak tyk spa skiego popa, owo „mo dlen ie siê Bogu”.
Przes³anki te sk³aniaj¹ mnie do pod trzym ania sta now iska o okr eœl eniu cer kwi spa -
skiej w œwi etle do kum entu z 1440 r., za rów no w tym okres ie, jak i wczeœ niej, jako mo -
nas tersk iej. In ter esuj¹co ry suje siê szlak wza jemn ej zal e¿no œci obu mie jsco woœci.
88 Andrzej Gil
zbiega siê w czasie z przyjêciem mniszego stanu przez ich matkê. Logiczne wydaje siê zatem
przypuszczenie o jej dalszym pobycie w którymœ z monasterów W³odzimierza. Zasadne wydaje mi
siê ewentualne wi¹zanie powstania wie¿y w Sto³piu z jednoczesn¹ dzia³alnoœci¹ budowlan¹ Daniela
w Che³mie, rozpoczêt¹ oko³o 1236 r. i kontynuowan¹ nieprzerwanie do jego œmierci. W takim
przypadku miêdzy oboma wydarzeniami — zostaniem mniszk¹ przez wdowê po Romanie i budow¹
wie¿y w Sto³piu, minê³oby co najmniej dwadzieœcia lat. Nie przekonuje mnie przy tym okreœlenie
wie¿y jako elementu monasteru i w³¹czenie w jego kompleks cerkwi w Spasie, odleg³ej od niej w
prostej linii o ponad pó³torej kilometra. Nie ma w tym przypadku ¿adnej analogii do innego
monasterskiego za³o¿enia na Rusi w tym okresie. Ponadto wa¿nym argumentem jest pochówek
ksiê¿nej w monasterze, który na pewno nie mo¿e byæ wi¹zany ze Sto³piem. Nie znamy daty jej
zgonu, ale logicznym by³oby przypuszczenie, ¿e przebywaj¹c w Sto³piu, w monasterze specjalnie
wzniesionym dla niej przez Daniela, po swej œmierci zostanie tam pochowana, ewentualnie, jak wielu
innych przedstawicieli rodziny ksi¹¿êcej, w podziemiach che³mskiej katedry Bogurodzicy. Za -
sadnym wydaje siê wiec ³¹czenie osoby mniszki-ksiê¿nej z którymœ z monasterów W³odzimierza i
takie¿ okreœlenie miejsca jej dalszego pobytu. Interesuj¹ca wydaje siê propozycja po³¹czenia osoby
ksiê¿nej z ewentualnym monasterem przy tamtejszej cerkwi œw. Bazylego Wielkiego, wyra¿onej w
pra cy: Êó ÷èí êî Ì., Îõð³ìåí êî Ã., Ïåò ðî âè÷ Â. ²ñòîð³ÿ ì³ñòà Âî ëî äè ìè ðà-Âî ëè íñüêî ãî â³ä íàé -
äàâí³øèõ ÷àñ³â äî ñå ðå äè íè XX ñò. (ó ñâ³òë³ ñîö³îòî ïîã ðàô³¿). Ëóöüê, 2004. Ñ. 91–92. W takim
przypadku Mœcis³aw zbudowa³by kaplicê nad grobem swojej babki: â ìî íàñ òû ðå âü ñâÿ òî ãî Âà ñè -
ëèÿ è ñâÿ ùà þ âî èìÿ ïðà âåä íè êîó Àêèìà è Àíüíû.
W roku 1462 wspo mniany by³ nie znany z imien ia: pop de Stolp, zaœ pod ro kiem 1464
wzmian kow any jest pop Waku³a ze Sto³pa14. W póŸnie jsz ych do kum enta ch w pe³ni
ut o¿s amia no ju¿ Spas ze Sto³piem, np. w 1578 r. wy stê puje: Ho nes tus Za char ias, fi lius
po pon is sanc ti Spa ski mo nas ter Sto³piensz ki15. Wyj¹tkowa po zyc ja mo nas teru spa s -
kiego zo sta³a po twierd zona przy wil ejem króla Zyg munta Au gus ta z 7 VII 1570 r. dla:
uczciw ego Iwana Haw ri³owic za popa ru skiego Spa skiego w Sto³piu, wsi na szej16. Po -
dobny przy wil ej wyda³ król Zyg munt III w 1595 r.17 Kap³ani mo nas teru spa skiego
wcho dzili w sk³ad kry³osu (zwa nego od XVII w. tak ¿e ka pitu³¹) jako je dyni poza du -
chown ymi ze sto licy eparc hii — Che³ma. Np. w 1585 r. wy mien iani s¹ w jego gro nie:
Iwan Piat nicki, Iwan Spa ski [czy li w³aœn ie wspo mniany wcze œniej Iwan Haw ry³owicz
z mo nas teru spa skiego], Teo dor Mik uliñski, Iwan Uspian owski, Iwan Ro zeszni, Ste pan
sa cerd otis et ca non icus ri tus gra eci18.
Ja kub Su sza, XVII-wiecz ny unicki bi skup che³mski, przy pis ywa³ za³o¿en ie mo nas -
teru w Spa sie ksi êciu W³odzim ierz owi Wiel kiemu, który po nadto mia³ wy posa ¿yæ j¹ w
ik onê ze scen¹ Prze mien ienia Pañs kiego19. •ród³owa wart oœæ dzie³a Su szy w od nies ie -
niu do dz iejów Che³ma i zie mi che³mskiej do koñca XVI wie ku za warta w jego Pho e -
nixie zo sta³a ostatn io ocen iona bar dzo kry tyczn ie, z kon kluzj¹ o jej zni kom ej prz yda t -
noœci do re kons trukcji przesz³oœci mia sta i re gionu przed XVII wie kiem20. Dla tego te¿
prze kaz Su szy tr aktowaæ na le¿y jako za bieg maj¹cy uœ wietniæ osob¹ rze kom ego fun -
dat ora mo nas ter spa ski. Nie ulega jedn ak¿e w¹tpli woœci, ¿e pocz¹tki tego mo nas teru
mog¹ si êgaæ pier woc in ist nien ia chr zeœc ijañstwa na tych zie miach. Œwia dczyæ mo¿e o
tym ar chai czne we zwan ie mo nas tersk iej œwi¹tyni, na le¿¹ce do naj dawn iej wys tê -
puj¹cych w Cer kwi ru skiej21, a przede wszyst kim za chow ane wc zesn oœr edniowieczne
re likty wewn¹trz ist niej¹cej mo nas tersk iej cer kwi, prze bud owa nej w XVII wie ku, a
pe³ni¹cej obecn ie funkc jê koœcio³a rzym skok ato lic kiego. Dzi siejs ze pre zbit eri um
œwi¹tyni sta nowi³o pier wotn ie jed non awow¹ ka mienn¹ bu dowlê, za³o¿on¹ na pla nie
kwa dratu z ma³ym pro stok¹tnym zam kniêciem22.
Ist nia³a tak ¿e hi stor yczna pa miêæ o sz czeg ólnej po zyc ji mo nas teru spa skiego wzg lê -
dem w³ady ków che³mskich, wed³ug której by³ on wy³¹czo ny spod ich ju rysd ykcji a
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej 89
14 Â. Ïëî ùàí ñêèé. Ïðå äèñ ëî âèå. ÀÂÀÊ. Ò. 23. Âèëü íà, 1896. Ñ. 156.
15 ÀÂÀÊ. Ò. 19. Âèëü íà, 1892. Nr 275, (7 IV 1578 r.). Ñ. 208.
16 ÀÂÀÊ. Ò. 19. Nr 220, (7 VII 1570 r.). Ñ. 156–157.
17 ÖIJÀÓË. Ô. 201, îï. 4á, ñïð. 175, k. 1v.
18 Archiwum Pañstwowe w Lublinie (dalej: APL), Ksiêgi Grodzkie Che³mskie, Zapisy, sygn. 7, k. 15.
19 J. Susza, Phenix tertiato redivivus albo obraz staro¿ytny che³mski Panny y matki Przenayswiêtszey
s³aw¹ cudownych swoich dzie³, po trzecie o¿y³y, Koronacya cudownego obrazu Nayswiêtszey Maryi
Panny w Che³mskiey Katedrze […] odprawiona roku 1765 dnia 15 miesi¹ca Wrzeœnia, Berdyczów,
1780, s. E 2.
20 A. Gil, „Phoenix redivivus” Jakuba Suszy jako Ÿród³o do dziejów Che³ma i ziemi che³mskiej, Studia
Archiwalne, 2 (2005), w druku.
21 I. Ìèöêo. Äî ïðî áëå ìè ñòà íîâ ëåí íÿ ïî ïó ëÿð íèõ õðèñ òè ÿ íñüêèõ êóëüò³â â Óêðà¿í³. Mediaevalia
Ucrainica: ìåí òàëüí³ñòü òà ³ñòîð³ÿ ³äåé. Ò. 5. Êè¿â, 1998. Ñ. 28.
22 S. Rudnik, Wyniki badañ architektonicznych koœcio³a w Podgórzu, g. Che³m, Najwa¿niejsze
odkrycia archeologiczno-architektoniczne Che³ma i okolic. Materia³y z sesji naukowej, odbytej w
Che³mie 1 XII 1995 r., Che³m, 1997, s. 39–52.
mni si cie szyli siê nie zale ¿noœci¹ na kszta³t stau rop igii23. Sy tua cja taka by³aby do prz y -
jêcia przy za³o¿ eniu, ¿e mo nas ter by³ wc zeœ niejszy ni¿ pocz¹tki eparc hii lub te¿ to war -
zyszy³ jej po wstan iu.
Za chod zi wiêc, moim zda niem, wspó³zal e¿noœæ trzech punktów — Che³ma, Spa sa i
Sto³pia, od gryw aj¹cych ok reœl on¹ rolê w pro ces ie bu dow ania no wej prze strzeni poli -
tycz nej i re lig ijnej tego re gionu w XIII wie ku. Niew¹tpli wie czyn nik iem inic juj¹cym i
spraw czym ca³ej prze bud owy stre fy miêd zy Wie przem i Bu giem byli obaj Ro man owi -
cze, a pó Ÿni ej ich na stê pcy. Nie mniej jed nak ist nia³ jesz cze je den istotny pod miot
spo³ecz ny, ja kim by³a wy ¿sza hie rarc hia cer kiewna, w tym przy padku bi skupi
poszcze gólnych ka tedr — w³odzim iersk iej, ha lick iej, uhrow skiej czy che³mskiej. Z na -
tury rze czy doœæ nie jas no ry suje siê udzia³ w tym dzie le bi skupa che³mskie go Iwana
(Jo anna), ale jego ak tyw noœæ jest na ³amach Kro niki ha licko-wo³yñ skiej wy raŸn ie za -
znac zona. St¹d mo ¿na pr zypu szcz aæ, i¿ dzia³al noœæ tego hie rarc hy, w pe³ni wpi suj¹ca
siê przy tym w pla ny Da niela Ro man owi cza, mog³a za man ife sto waæ siê ta k¿e przez
udzia³ w po wstan iu istotn ych oœrodk ów re lig ijny ch pod Che³mem — Spa sa i Sto³pia.
Chcê zwr óciæ uwa gê na ry suj¹ce siê anal ogie do in nych tego typu re lac ji: Pr zem yœla
i Wil cza, czy te¿ przede wszyst kim (Sta rego) Sam bora i pod samb orsk iego Spa sa. Szcze -
gólnie in tryg uj¹cy jest przy pad ek tej dru giej re lac ji — Sam bor i Spas. Wia domo, ¿e to -
czy³a siê dys kus ja na te mat pocz¹tków mo nas teru spa skiego pod Sam bor em, w tym
szc zeg ólnie w kwe stii nad añ Lwa Da niel owi cza na rzecz tego¿ mo nas teru24. Nie ulega
jedn ak¿e ra czej w¹tp liwoœci udzia³ ksiêcia Lwa i w³ady ki sam bors kiego w po wstan iu
mo nas teru spa skiego oraz istotna rola tej placów ki na prze³omie XIII i XIV wie ku25.
Zwra ca uwagê to pog rafi czny uk³ad sa mego mo nas teru na prze³omie XIII i XIV wie ku.
W jego sk³ad wcho dzi³a m. in. mu row ana, tr ójn awo wa cer kiew oraz po³o¿o na od niej
w nie wielk iej od leg³oœci w kie runku po³udniowo-wschod nim mu row ana wi e¿a.
Wed³ug Wo³ody myra Wuj cyka, z mo nas terem tym powi¹zaæ na le¿y (jako ik onê na -
pres toln¹), zna ne przed staw ienie Prze mien ienia Pañs kiego z Bu sow isk26. Uchwytne
s¹ wiêc trzy istotne elem enty ówcz esne go mo nas teru: mu row ana cer kiew, mu row ana
wi e¿a i ikona Prze mien ienia.
Uk³ad ten — mu row ana cer kiew — mu row ana wi e¿a (w pew nym jed nak¿e od dal e -
niu od cer kwi) — ikona Prze mien ienia (wspo min ana przez Suszê jako rze komy dar
W³odzim ierza Wiel kiego) — po wtar za siê w Spa sie sto³pie ñskim. Nie jest ocz ywiœcie
90 Andrzej Gil
23 ÀÂÀÊ. 23, nr 339 (1662 r.). Ñ. 351–352: [Monaster w Spasie]: który osobnym zawsze przywileiem od
naiasnieyszych antecessorów naszych podany by³ y nigdy do w³adyctwa Che³mskiego incorporowany
nie by³, ale zdawna w rêkach tych pomienionych zakonników.
24 W tej kwestii m. in. starsze prace: ². Êðèï ’ÿ êå âè÷. Êíÿ æèé Ñàìá³ð ³ ñàìá³ðñüêà âî ëîñòü. ˳òî -
ïèñü Áîéê³âùè íè. ¹ 10. Ñàìá³ð, 1938. Ñ. 26–33; Ò. Êîñ òðó áà. Ñàìá³ðñüêå ºïèñ êî ïñòâî â ÷à ñàõ
êíÿ çÿ Ëüâà. ˳òå ðà òóð íî-íà óêî âèé äî äà òîê «Íî âî ãî ÷àñó». ¹ 15. Ëüâ³â, 1939. Ñ. 3. Istotne
jest, ¿e uwzglêdniaj¹c istotny stopieñ falsyfikacji owych nadañ, przyj¹æ mo¿na, ¿e osoby i podmiot
nadañ — monaster spaski, s¹ w tym kontekœcie autentyczne.
25 Ãðà ìî òè XIV ñò., óïîð. Ì. Ì. Ïå ùàê. ¹ 1. Êè¿â, 1974. Ñ. 9–11.
26 Â. Âóé öèê. Õðàì XIII ñò. Ñïàñü êî ãî ìî íàñ òè ðà. Âî ëî äè ìèð Âóé öèê. Âèá ðàí³ ïðàö³. Äî 70-ð³÷÷ÿ â³ä
äíÿ íà ðîä æåí íÿ [³ñíèê ³íñòè òó òó «Óêðçàõ³äïðî åê òðåñ òàâ ðàö³ÿ», 14]. Ëüâ³â, 2004. Ñ. 245–250.
pew nym zal e¿noœæ wie ¿y sto³pie ñskiej od cer kwi spa skiej, ale ich wza jemna bli skoœæ
nie jest na pew no dzie³em przy padku27.
Powy ¿sze rozw a¿an ia mog¹, w mo jej ocen ie, sk³oniæ do po strzeg ania Spa sa ad
Sto³pie jako istotn ego elem entu dzia³añ na rzecz umocn ienia roli Cer kwi na tym te ren ie
po przez funk cjon owa nie mo nas teru, kt óre go rola zo sta³a je dnak¿e wy datn ie zre duk o -
wa na po upadku pañst wa sta ror usk iego. St¹d tak mi zerny stan mo nas teru za pis any w
do kum encie z 1440 r., i je dno czeœ nie uchwytne w póŸniej szych Ÿród³ach re fleksy jego
wc zeœni ejszej wi elkoœ ci.
Dosyæ wia ryg odna tra dyc ja ³¹czy oso bê me trop oli ty ki jows kiego Pio tra z mo nas -
terem na uroc zysku Rata28, uto¿ sami anym nie kiedy b³êdn ie z mie jsco woœci¹ Wer -
chrata29, gdzie rzeczywiœcie ist nia³ ca³y zes pó³ mo nas tyczny, ale o XVII-wiecz nej pro -
wen iencji. Jak siê wy daje, mo nas ter ra teñ ski, funk cjon uj¹cy oko³o 1300 r., po³o¿ony
by³ w pobl i¿u wsi Dwor ce nad rzek¹ Rat¹ na tzw. Spa skiej Gór ze30. Byæ mo¿e jego tra -
dycjê kon tyn uowa³a cer kiew dwo recka, wspo min ana w Ÿród³ach od 1472 r. i gdzie po -
nadto funk cjon owa³y jesz cze w XIX w. lo kalne prze kazy o bytn oœci tam¿e me trop oli ty
Pio tra. Pami¹tk¹ po me trop oli cie mia³ byæ drew niany s³up z jego mni szej celi, prze -
chow ywa ny w dwo reck iej cer kwi, a prze kaz any przez pa raf ian na wy sta wê ar cheo -
logi czn¹ do Lwo wa w 1888 r.31
W li ter atu rze do puszc za siê mo ¿liwo œæ ist nien ia kom pleksu kil ku mon asterów
powi¹za nych z Be³zem, gro dem, wspo mnian ym na kar tach la top isu pod 1030 r., ale
ist niej¹cym ju¿ naj prawd opo dob niej od prze³omu X/XI wie ku32. Wyr a¿ono przy -
puszc zenie, ¿e pierw szy mo nas ter po wsta³ tam ju¿ przed po³ow¹ XI w., na po³ud nie od
w³aœ ciwego gro du w miej scu zwa nym Kle menszc zyzna, i ist nia³ przez ca³y okres sta-
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej 91
27 Chcê zwróciæ uwagê na jeszcze jeden interesuj¹cy rys przesz³oœci Spasa. Otó¿ w przywileju Jana III
Sobieskiego z 1679 r., konfirmuj¹cym wczeœniejszy przywilej Jana Kazimierza (ÀÂAK. Ò. 27. Âèëü -
íà, 1900. ¹ 123. Ñ. 120–122), dokonany jest opis w³asnoœci monasterskiej z tego okresu. Wystêpuje
tam ciek wodny, nosz¹cy bardzo charakterystyczn¹ nazwê: Zmijewo. Nazwy tego typu nale¿¹ do
bardzo archaicznych, i nios¹ ze sob¹ ca³y kompleks problemów zwi¹zanych z ich interpretacj¹. Nie
wdaj¹c siê w jej analizê, chcê tylko zasygnalizowaæ istnienie takiego toponimu i wynikaj¹cych z tego
mo¿liwoœci badawczych. Por. w tej kwestii pracê: Cz. Deptu³a, Archanio³ i smok. Z zagadnieñ
legendy miejsca i mitu pocz¹tku w Polsce œredniowiecznej, Lublin, 2003, s. 92 i nn. Tam te¿ podana
stosowna literatura.
28 Tak „¯ywot” Piotra Ratneñskiego zamieszczony w Minei s³u¿ebnej napisanej w koñcu XIV w. ß. Çà -
ïàñ êî. Ïàì ’ÿò êè êíèæ êî âî ãî ìèñ òåö òâà. Óêð à¿íñüêà ðó êî ïèñ íà êíè ãà. Ëüâ³â, 1995. Ñ. 280–283.
29 I. Êðèï ’ÿ êå âè÷. Ñå ðåä íåâ³÷í³ ìî íàñ òèð³ â Ãà ëè ÷èí³. Ñïðî áà êà òà ëî ãó. Çà ïèñ êè ×èíà ñâ. Âà ñèë³ÿ
Âå ëè êî ãî. Ò. 2, âèï. 1–2. Æîâ êâà, 1926. Ñ. 94.
30 M. Êîñ ñàê. Êî ðîòê³é ïî ãëÿäú íà ìî íàñ òè ðè è íà ìî íà øåñ òâî ðóñ êå, îò çà âå äåí³ÿ íà Ðóñ³ âåðè
Õðèñ òî âîè àæú ïî íè íåø íîå âðå ìÿ. Øå ìà òèçìú ïðî âèíö³è Ñâ. Ñïà ñè òå ëÿ ×èíà Ñâ. Âà ñèë³ÿ
Âå ëè êî ãî âú Ãà ëè öèè. Ëüâoâú, 1867. Ñ. 180–181.
31 I. Szaraniewicz, Katalog archeologiczno-bibliograficznej wystawy Instytutu Stauropigiañskiego we
Lwo wie, otwartej dnia 10 paŸdziernika r. 1888, a maj¹cej siê zamkn¹æ dnia 12 stycznia 1889 r.,
Lwów, 1888, s. 90–91. Tradycja Piotrowa nie wyczerpuje innych w¹tków œwiadomoœci istnienia mo -
nasterów na terenie póŸniejszej eparchii che³mskiej. Np. na podstawie tradycji zakonnej M. Kos sak
(Êî ðîòê³é. Ñ. 137), sformu³owa³ pogl¹d, jakoby w Busku w XI–XII w. by³ monaster œw. Onufrego.
32 Ì. Áåâç. Ñòó䳿 àðõ³òåê òóð íî-ì³ñòî áóä³âíî ãî ðîç âèò êó ì³ñòà Áåë çà XI–XX ñò. ³ñíèê ³íñòè òó -
òó «Óêðçàõ³äïðî åê òðåñ òàâ ðàö³ÿ». 12. Ëüâ³â, 2002. Ñ. 33–38; Â. Ïå òå ãè ðè÷. Ïðî ÷àñ âè íèê íåí -
íÿ Áåë çà. Áåëç ³ áå ëçüêà çåì ëÿ. Íà ó êî âèé çá³ðíèê. Âèï. 1. Áåëç, 2004. Ñ. 18–23; ÏÑÐË 2: 137.
ro rus ki33. Przy pr zyj êciu ta kiej hi pot ezy po wstan ie mo nas teru w Be³zie (sy tuuj¹cego
siê w tra dyc ji biz ant yñskiej), by³oby naj wcz eœniej mo¿ liwe po 1030 roku, czy li po prze -
j êc iu gro du z r¹k pol skich przez Ja ros³awa M¹dre go. Nie wia domo, kie dy i w jaki spo -
sób prze sta³ ów mo nas ter fu nkc jonowaæ, ale tra dyc ja ist nien ia cer kwi tego we zwan ia
prze trwa³a a¿ do lat 30. XVII w., kie dy to wspo mniany jest przy okaz ji po dzia³u
œwi¹tyñ Be³za mi êdzy un itów i pra wos³aw nych: plac, na kt órym cer kiew Œwiê tego Kli -
menta po gor za³a34. Wia ryg odne jest tak ¿e ist nien ie na te ren ie Be³za w XII–XIII w.
jesz cze dwóch mona sterów — na uroc zysk ach po³o¿on ych na pó³noc ny-zac hód od
gro du, zwa nych Tró jca i Mo nas terszcz yzna35. Mo ¿li woœæ tak¹ po twierd za ma ter ia³,
po zys kany w trak cie wy kop ali sk z lat 30. XX wie ku, do kon any ch przez zna nego ukr a -
iñ skiego ar cheo loga Ja ros³awa Pa stern aka oraz pó Ÿniej sza eks plo ra cja36. Œlady ist -
nie n ia mo nas teru i funk cjon uj¹cej przy nim cer kwi Œw. Tró jcy czy telne s¹ jesz cze w
pocz¹tkach XVII wie ku37. We zwan ie cer kwi ko lejn ego mo nas teru (z Mo nas terszcz yz -
ny) nie jest zna ne.
Pro blem aty czna jest w kon tekœ cie pod stawy Ÿród³owej pró ba powi¹za nia z okres em
sta ror usk im pocz¹tków mo nas teru w Che³mie. Fakt jego fun dac ji przez Da niela Ro -
man owi cza przyj mow any jest w star szej li ter atu rze jako pew nik38. Jed nak¿e anal iza
tek stu Kro niki ha licko-wo³yñ skiej nie up owa¿ nia do ta kiego wnio sku. Brak za tem pod -
staw do for mow ania hi pot ezy o jego ist nien iu w XIII–XIV wie ku.
Pierw sze pew ne wzmian ki po twierd zaj¹ce ist nien ie w Che³mie mo nas teru po chodz¹
do piero z dru giej po³owy XV w. W 1478 r. przy okaz ji do nac ji sta wu Kost kowstaw
przez Olechnê Skorutê z Mo³odia tycz ad res ata na dan ia ok reœ la siê jako: ecc les ia
Sanctae Ma rie Vir gin is et mo nas terio alias ma nas tyr wla dic ze Chel mensi39. Od tego
cza su na zwa ta jest u¿ ywana sta le, np. ecc les ie sanc te Ma rie dic te Ma nas tyr in Chelm,
czy ecc les ie Ru then ica seu mo nas terio Chel mensi40. W³ady cy che³mscy s¹ okr eœlani w
92 Andrzej Gil
33 T. Êîñ òðó áà. Áåëç ³ áå ëçüêà çåì ëÿ â³ä íà é äàâí³øèõ ÷àñ³â äî 1772 ðîêó. Íüþ-Éîðê; Òî ðîí òî
1989. Ñ. 55; W. Petehyrycz, Be³z i Busk: próba rekonstrukcji struktury socjotopograficznej w
X–XIV wieku, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 43 (1995), nr 1, s. 68. Por. tak¿e Ë. ×à÷ êî -
âñüêèé. Êíÿ æèé Áåëç. Çà ïèñ êè ÍÒØ. Ò. 154, (1937). Ñ. 31.
34 Monumenta Ucrainae Historica, ç³áðàâ ìèò ðî ïî ëèò À. Øåï òèöü êèé. ×. II (1624–1648). Ðèì,
1965. Nr 135 (27 II 1636 r.). Ñ. 212.
35 T. Êîñ òðó áà. Áåëç. Ñ. 56.
36 Ñ. Òå ðñüêèé. Àðõåîëîã³÷í³ ìà òåð³àëè ç Áåë çà ó ôîí äàõ Ëüâ³âñüêî ãî ³ñòî ðè÷ íî ãî ìó çåþ ç íàä -
õîä æåíü äî 1940-ãî ðîêó. Ñïðî áà êà òà ëî ãó. Áåëç ³ áå ëçüêà çåì ëÿ. Íà ó êî âèé çá³ðíèê. Ñ. 24–27.
37 W 1624 r. wspominany jest w Be³zie: plac ruskiego monasterku cerkwi Œw. Trójcy. T. Êîñ òðó áà.
Áåëç. Ñ. 131–132. M. Wawryk w swej pracy Íà ðèñ ðîç âèò êó ³ ñòà íó Âà ñèë³ÿíñüêî ãî ×èíà
XVII–XX ñò. Òî ïîã ðàô³÷íî-ñòà òèñ òè÷ íà ðîçâ³äêà. Ðèì, 1979. Ñ. 189, odnosi powstanie
monasteru Sw. Trójcy na okres „przed 1600 r.”
38 Í. Êîò ëèíñê³é. Ñïè ñîêú öåð êâåé è ìî íàñ òû ðåé Õî ëìñêîé Ðóñè (á. Ëþá ëèí ñêîé è Ñåä ëåö êîé ãó -
áåð íèé), ñó ùåñ òâî âàâ øèõú äî óí³è è âî âðå ìÿ åÿ ïî ñî õðà íèâ øèì ñÿ èç âåñò³ÿìú è ïà ìÿò íè -
êàìú ñòà ðè íû. Õîëìú, 1913. Ñ. 58; Ã. Îëüõîâ ñêèé. Õî ëìñêèé Êà ôåä ðàëü íèé Ðîæ äåñ òâî-Áî ãî -
ðî äèö êèé ñî áîðú îòú íà ÷à ëà åãî ñó ùåñ òâî âàí³ÿ äî ââå äåí³ÿ óí³è íà ñî áî ðå âú Áðåñ òå
(1001–1596). Õîëìú, 1892. Ñ. 33; Ì. Âàâ ðèê. Íà ðèñ. Ñ. 191.
39 ÀÂÀÊ. 19, nr 18 (23 XI 1478 r.). Ñ. 8.
40 ÀÂÀÊ. 19, nr 54 (5 VII 1507 r.). Ñ. 20–21; nr 98 (1532 r.). Ñ. 59–60.
swej ofic jalnej ty tul atu rze ta k¿e po przez po dkreœlenie fak tu spra wow ania funk cji
prze³o¿on ych w che³mskim mo nas terze41. Cer kiew ka ted ralna by³a uw a¿a na za
œwi¹ty niê mo nas tersk¹. Sam mo nas ter zarz¹dza ny by³ przez ihum ena w pe³ni zale ¿ne -
go od w³ady ki.
W mo nas terze re zyd owa³ bi skup, cz êsto wraz z ro dzin¹. Np. w 1586 r. na³o¿ ony zo sta³
areszt s¹dowy na syna bi skupa-no min ata che³mskie go Dio niz ego Zbi rujs kiego, Mi cha³a,
prze byw aj¹cego w mo nas terze che³mskim42. Mo nas ter che³mski pod ko niec XVI w. nie
od grywa³ wi êksz ej roli w eparc hii. By³ w za sad zie trak tow any jak pry watny dom w³ady -
ków. Za cza sów bi skupa Za char iasza Ilias zewi cza mia³ miej sce na pad na mo nas ter, w trak -
cie kt óre go wy³amano jego drzwi w cza sie, gdy w³ady ka od praw ia³ na bo¿e ñstwo. Po -
dob n ie za bi skupa Zbi rujs kiego na pad³ na mo nas ter szlach cic Krzysz tof Gdeszy ñski, w
wy niku cze go wyrz¹dzo no tam wie le szk ód ma ter ialny ch43. Ostat ecznie, w wy niku sy -
tua cji wy nik³ej z po stanowieñ so boru brze skiego, kom pleks mo nas tersko-ka ted ralny
wraz z pr zyj êciem unii przez w³adyków che³mskich tak¿e sta³ siê unicki.
Wiek XV przyniós³ za led wie ga rœæ in form acji o mo nas tera ch w eparc hii che³mskiej.
Niew¹tpli wie ko rzen iami w cza sy sta ror usk ie siê ga mo nas ter w Ho rod yszczu (w po bli -
¿u Be³za) p. w. Za œni êcia Mat ki Bo¿ ej44. Na pod staw ie Ÿró de³ poœ redn ich s¹dziæ mo¿ -
na, ¿e w koñ cu XIV i XV w. mo nas ter ho rod yski od grywa³ sto sunk owo du¿¹ rolê,
szcze gólnie w dzie dzin ie kul tury. Prze chow ywa ne w nim by³y co naj mniej dwa
ogromn ej wagi za bytki sta ror usk iego piœ mie nni ctwa — ewang eli arz zwa ny Bu czacki,
po chodz¹cy z XII–XIII w. i apos to³ zwa ny Kry styn opo lski (lub Ho rod yski) z po³owy
XII w.45 W ewang eli arzu Bu czack im za chowa³ siê XV-wiecz ny za pis do nac yjny An -
druszki Mu szat ycza dla mo nas teru w Ho rod yszczu. W apos tole Kry styn opo lskim zaœ
jest nie pe³ny wpis o nas têpuj¹cej tre œci: Î ìîó äðîñòè òâîÿ âåë èêàÿ. À ïèñ àëú ²åâ õ úìú
ä³ÿêú îó Ãîð îäèùè. îó ïåê àðíè. ñåäú íà âúñ ëîíå ïðè êíÿ çè Ñåì àøêó. ïðè íà ìå ñòü -
íèöå ãîð îäèùüñêîìú Ôåî ãíîñòå […]. Wpis ten ilus truje moim zda niem syt ua cjê mo -
nas teru z cz asów ma zow iecki ch rz¹dów w zie mi be³skiej z prze³omu XIV i XV wie ku,
a pod sfor mu³owan iem „kniaŸ Sie maszko” kry je siê ksi¹¿ê Sie mow it IV, w³a d ca tej
zie mi (zmar³ w 1426 r.). Za chowa³ siê po miann yk z Ho rod yszcza, po siad aj¹cy wpi sy
od 1484 r.46 Zbio row ym kti tor em mo nas teru byli ru scy miesz czan ie be³scy, którym
pra wo wy boru ihum ena po twierd zi³ w 1590 r. król Zyg munt III47. Jesz cze w la tach 20.
XVII w. mo nas ter by³ w po siad aniu pra wos³aw nych, tocz¹cych o pra wo mia now ania
tam tejs zego ihum ena spór z me trop olit¹ Jó zefem We lam inem Ru ts kim.
Ko lejny mo nas ter ³¹czo ny jest z mie jscowoœci¹ Sul mice (w okol ica ch Kra sneg ost a -
wu). Tra dyc ja jego siê ga koñ ca XV w. i ³¹czy siê z po blisk¹ wsi¹ Huszcz ka Ser bin o wa,
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej 93
41 ÀÂÀÊ. 19, nr 108 (8 VII 1538). Ñ. 70–71; nr 151 (20 I 1550). Ñ. 105–107.
42 ÀÂÀÊ. 19, nr 396 (10 XI 1586 r.). Ñ. 307.
43 ÀÂÀÊ. 19, nr 404 (22 IV 1587). Ñ. 319.
44 Ostro¿nie do XIII w. odnosi jego pocz¹tki M. Wawryk (Íà ðèñ. Ñ. 192).
45 ß. Çà ïàñ êî. Ïàì ’ÿò êè. Ñ. 199–201, 208–210.
46 Opublikowa³ go w wydaniu fonostatycznym J. B. Rudnyækyj, Pomianyk of Horodyshche, part 1:
A. D. 1484 (Winnipeg, 1962) [Readings in Slavic literature, 2].
47 M. Koññàê. Êî ðîòê³é. Ñ. 179–180.
gdzie no tow any jest w 1488 r. pop Ilia z ¿on¹ Ann¹48. Pr zyp usz czaæ mo ¿na, ¿e cer kiew
w Huszcz ce Ser bin owej by³a mo nas terska, gdy¿ wokó³ niej po wsta³a wk rótce wieœ
Ma nas ter (z cer kwi¹ wzmian kow an¹ w la tach 1531–1540). Z ko lei mi ejs cowoœæ ta ob -
jêta zo sta³a gra nic ami s¹sied nich Sul mic, gdzie jed nak nie za pom niano o mo nas tycznej
tra dyc ji œwi¹tyni49. W pocz¹tkach XIX w. mo nas ter lo kal izo wano na miej scu
sulmic ki ej ple ban ii. Sam mo nas ter, jak przy puszc za³ Miko³aj Stwo rzyñs ki, ar chiw ista
Or dyn acji Za mojs kiej, au tor do skona³ego Opis ania hi stor yczno-sta tys tyczne go dóbr
Or dyn acji, by³ oœ rod kiem ma lars twa ikon owe go50. W œwie tle za chow anej bazy
Ÿród³owej nie jest to je dnak ¿e po twierd zone.
Z wie ku XV po chodz¹ drob ne wzmian ki o kil ku in nych mo nas tera ch. Przy okaz ji
za twierd zenia fun dus zu koœ cio³a ka tol icki ego w Ma³on i¿u w 1406 r. nie jako na mar -
gin esie wspo mniany jest mo nas ter ru ski w s¹sied nim Doma ni¿u [excep to pra to, quod
spectat ad mo nas teri um ru thin ica le sub po sses ione ip sus]51. By³ to jed nak niew¹tpli -
wie obiekt du¿o star szej pro wen iencji. Jego po³o¿e nie przy trak cie z Be³za do Szcze br -
zes zyna na roz leg³ej kêp ie przy ujœ ciu Wo¿ uczynki do Hucz wy su ger uje byæ mo¿e
jesz cze sta ror usk ie po chod zenie52.
W 1432 r. nie jaki Mêc ina z ̄ elazn ej otrzym uje od ksi¹¿¹t ma zow iecki ch, sy nów- sp -
ad k obier ców zmar³ego Sie mow ita IV wieœ Œwit azi ów (ko³o So kala) z le¿¹cym obok
mo nas terem [cum mo nas ter iu xta Swi thas ewo]53. W in nym re jon ie eparc hii, na grun -
tach wsi Wy sok ie przy gra nicy z Sit añc em nad rzek¹ £abu ñk¹ (nie dal eko dzi siejs zego
Zam oœcia), znaj dowa³ siê Ostrow dic tum mo nas tyr w pó Ÿni ejszej tra dyc ji prze trwa³y
jako sie dlis ko daw ne zak onników54.
Z dru giej p³owy XVIII w. po chod zi wzmian ka o ist nien iu w XV w. mo nas teru w miejs -
cowoœci Ja rew iszcze (zwa nej tak ¿e Ra jew iszcze) mi êdzy Pry peci¹ a je zior em Tur. Mo nas -
ter tam tejs zy wraz z cer kwi¹ p. w. Œw. Tró jcy ufu ndowaæ mia³ któ ryœ z ksi¹¿¹t San -
guszków do kum entem z 20 lu tego 1444 r., up osa ¿aj¹c na dan iem ziem skim oraz m. in. pra -
wem ³owien ia ryb i wyrêbu lasów w pusz czy lu bom elsk iej i ra tne ñski ej55. Je d na k¿e w
œw iet le ujawn iony ch nie dawno prz ekaz ów ar chiw alny ch dane te musz¹ ulec we ryf ika cji.
Za chowa³ siê bo wiem od pis te go¿ przy wil eju (bar dzo znisz czony, z po³owy XVII w.) z
dat¹ o wiek póŸni ejsz¹ (1544 r.). Za pewne dys pon uj¹cy jak imœ od pis em na dan ia
94 Andrzej Gil
48 Â. Ïëî ùàí ñêèé. Ïðîø ëîå. Ò. 1. Ñ. 102.
49 A. Gil, Prawos³awna, s. 169–170; Í. Êîò ëèí ñêèé. Ñïè ñîê. Ñ. 28, 40.
50 Uwiarygodniaj¹c swe przypuszczenie powo³ywa³ siê Stworzyñski na pozosta³oœci rzekomego
warsztatu malarskiego oraz tradycjê obecnoœci w Sulmicach cudownego obrazu Matki Boskiej,
przechowywanego w tamtejszej w cerkwi, a obwieszonego licznymi wotami. Biblioteka Narodowa w
Warszawie, Biblioteka Ordynacji Zamoyskich [dalej — BN, BOZ], sygn. 1815 (Opisanie his -
toryczno-statystyczne dóbr Ordynacji Zamoyskiey przez Miko³aja Stworzyñskiego archiwistê 1834),
k. 123–123v.
51 ZDM, wyd. S. Kuraœ i i. Su³kowska-Kuraœ, cz. 5, Wroc³aw, 1970, nr 1187, s. 46–47.
52 A. Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo be³skie od schy³ku XIV do
pocz¹tku XVII w., Wroc³aw, 1991, s. 254.
53 ZDM, cz. 5, nr 1396, s. 340–342.
54 W. Czarnecki, Rozwój sieci osadniczej ziemi che³mskiej w latach 1451–1510, Rocznik Che³mski,
5 (1999), s. 13; BN, BOZ, sygn. 1815, k. 81.
55 ChKGK, sygn. 803, k. 459v.
XVIII-wiecz ny wi zyt ator b³êd nie od czyta³ datê sporz¹dze nia do kum en tu, prze nosz¹c
za warte w nim fak ty z po³owy XVI na po³owê XV w. W³aœc i wy akt na dan ia fun dus zu
mo nas teru ja rew isk iego z 20 II 1544 r. zo sta³ wpi sany pier wotn ie do ksi¹g Kon sys -
torza Che³mskie go w 1566 r. przez ojca Pa chom ija ihum ena mo nas teru Ra jew isk iego,
a w okres ie póŸni ejszym prze pis any do za chow anej obecn ie ksiêgi56.
Byæ mo¿e z wie kiem XV nal e¿y ³¹czyæ tak ¿e i pocz¹tki mo nas teru œw. Pio tra i Paw³a
w Ka niem, gdzie powstaæ mia³ na uroc zysku zwa nym Si rota lub Sta re dwo rzys ko57.
Pierw sze jed nak wzmian ki do tycz¹ce cer kwi w tej mie jscowoœci po chodz¹ do piero z
lat 30. XVI w.58, tak ¿e jest to ma³o wia ryg odna tra dyc ja. Mo nas ter ten ist nia³ do
1749 r., za mien iony w 1755 r. na cer kiew pa raf ialn¹ przez w³aœcicieli wsi Wy¿yckich
po ust¹pie niu baz ylianów59.
Nas têpne, XVI stu lec ie, nie za ham owa³o nie wielk iego co praw da pro cesu roz woju
sie ci mon asterów w eparc hii che³mskiej. W 1549 r. Cho dor, pop z Do brot woru,
otrzym uje od króla Zyg munta Au gus ta przy wil ej na ad min ist rowan ie mo nas terem Œw.
Tr ójcy w s¹sied nim JaŸw inie [by³y to do bra: mo nas teri um ru then icum, Ja Ÿwin nun -
cup atur, cir ca oppi dum ip sius Do brothwor in sy lva ja cent um]60. Mo nas ter mu sia³
wiêc po wstaæ przed 1549 r. W 1604 r. zo sta³ unick im, choci a¿ za targi z pra wos³aw -
nymi miesz czan ami z Do brot woru trwa³y jesz cze w la tach 30. XVII w.
Raz tyl ko wzmian kow any by³ w ksiêga ch grodz kich che³mskich mo nas ter in Mlod -
zaty cze61, który uto¿ samiæ mo¿na z cer kwi¹ we wsi Mo³odia tyc ze, znan¹ od 1432 r. i
ist niej¹c¹ nie przer wanie przez wiek XV i XVI62. Byæ mo¿e jest to zwyk³a pomy³ka
kan cel isty, a mo¿e te¿ pod jêto nie udan¹ pró bê na dan ia ist niej¹cej cer kwi cha rakt eru
mo nas tersk iej.
W roku 1559 w do roh usk ich do br ach pod kom orz ego Jana Orzec howsk iego, w miej -
scu zwa nym Man dut hin, ist nia³a cer kiew czy li mo nas ter Za œni êcia Mat ki Bo¿ ej63. Co
istotn iejsze, wzmian ka ta do tyc zy fak tu ra bunku przez Miko³aja Wo³czka wraz ze
s³ugami rze czy z wyp osa¿enia tej œwi¹tyni co su ger uje, ¿e by³a to daw niejs za fun dac ja.
Mo nas ter ten jest ra czej to ¿samy ze zna nym póŸ niej mo nas terem w Ko lemc zyca ch,
wspo min anym w Ÿród³ach od 1604 r.64
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej 95
56 ÖIJÀÓË. Ô. 201, îï. 4á, ñïð. 205, k. 78v.
57 A. Mironowicz, Monastery prawos³awne na terenie diecezji che³msko-be³skiej, Zakony i klasztory w
Europie Œrodkowo-Wschodniej X–XX w. Materia³y z miêdzynarodowego seminarium pt. Atlas ruchu
zakonnego w Europie Œrodkowo-Wschodniej X–XX w. Lublin 25–27 listopada 1993, red. H. Gapski,
J. K³oczowski, Lublin, 1999, s. 352.
58 A. Gil, Prawos³awna, s. 165.
59 M. Koññaê. Êî ðîòê³é. Ñ. 112; ÀÂÀÊ. 27, nr 368 (1755 r.). Ñ. 376–377; Í. Êîò ëèí ñêèé. Ñïè ñîê. Ñ. 59.
60 ÀÂÀÊ. 23, nr 74 (1549 r.). Ñ. 60–61; Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej, z
Archiwum tak zwanego bernardyñskiego we Lwowie, t. 10, wyd. O. Pietruski i X. Liske, Lwów 1884,
nr 846 (11 XII 1549 r.), s. 56.
61 APL, Ksiêgi Grodzkie Che³mskie, Zapisy, sygn. 2 (1519–1534), k. 174.
62 A. Gil, Prawos³awna, s. 150, 165.
63 ÀÂÀÊ. 19, nr 168 (21 VIII 1559). Ñ. 114–115.
64 Â. Ïëî ùàí ñêèé. Ïðîø ëîå. Ò. 1. Ñ. 54.
Z XVI w. wi¹¿¹ siê jesz cze mo nas tery w So kalu, Bu sku i Lu bomlu. Za gadn ienie cer -
kwi so kals kich na tle bar dzo skom plik owa nych dzie jów mia sta, trans lok owa nego w
1547 r., po rus zone by³o w in nym miej scu65. Tu przy pomnieæ nale ¿y, ¿e cer kiew p. w.
œw. Miko³aja no tow ana by³a w So kalu od 1472 r.66 Pr zyp uszczaæ mo ¿na, ¿e wraz z bu -
dow¹ cer kwi œw. Miko³aja oko³o 1590 r. po wsta³ ta k¿e i mo nas ter, nie jest to jed nak do
koñ ca po twierd zone. Ist nia³ on na za pewne w wie ku XVII67.
W Bu sku naj prawd opo dob niej pod ko niec XVI w. po wsta³ mo nas ter z cer kwi¹ p. w.
Pod wy¿szenia Krz y¿a Œwiê tego. Wspo min any jest w 1603 r. [do bra „za ru skim mo -
nas terem”] i 1609 r. [wzmian kow any sam mo nas ter]68.
W Lu bomlu w pocz¹tku XVII w. wzmian kow any by³ mo nas ter œw. Elias za, o które -
go uposa ¿eniu wyra¿ ono siê, ¿e: ad mo nas teri um sanc ti Eliae prophe tae ri tus gra eci
an tiqui tus per tin entia in am bitu oppi di Lu boml iensis sita69. Mo nas ter ten znaj dowa³
siê w miej scu zwa nym Ma nas tersc zizna. Cer kiew œw. Elias za by³a wzmian kow ana w
Lu bomlu od lat 30. XVI w.
Tra dyc je mo nas tyczne, bar dzo jed nak mgli ste, ³¹czo ne by³y tak ¿e z mie jscowoœci¹
Otrocz na za chodn ich kr añcach eparc hii70. Byæ mo¿e wp³yw na po wstan ie XIX-wiecz -
nej tra dyc ji ist nien ia w Otroc zu mo nas teru mia³ fakt po bytu ta m¿e jako wi kar ego w la -
tach 80. XVIII w. ba zyl iani na o. Bar laa ma Ka lin owi cza71. Jest to jed nak pro blem nie
do roz strzygniêcia w obecn ej chwi li, dla tego te¿ zo sta³ on tyl ko za syg nali zow any.
Od nie œæ te¿ siê trze ba o roz pow szechni onym w hi stor iogr afii pogl¹dzie, ja koby w
ist nia³ mo nas ter pra wos³awny w Lu blin ie, i to od 1287 r. lub na wet wc zeœniej72. Opiera
siê on na b³êdnej in terp reta cji Kro niki ha licko-wo³yñ skiej, wzmian kuj¹cej pod 1287 r.
nie udany po byt ks iêcia ma zow iecki ego Kon rada II w Lu blin ie. Otó¿ Kon rad mia³ zat -
rzymaæ siê pod mia stem (do któ rego nie zo sta³ wpusz czony): íà ãîðå îó ìíèõî âú73.
Mni si ci to do min ika nie lu bels cy, usad owi eni na wy sok iej skar pie na wsch ód od
w³aœci wego za³o¿en ia miej skiego. Pra wos³awny mo nas ter przy cer kwi Prze mien ienia
Pañs kiego w Lu blin ie po wsta³ do piero w 2. po³owie lat 30. XVII w. z inic jaty wy me -
trop oli ty Pio tra Mohy³y.
Pod stawa Ÿród³owa ni niejs zego ka tal ogu jest mo ment ami bar dzo w¹t³a. Wie le w
nim œla dów i ref leksów daw nej tra dyc ji funk cjon owa nia mona ster ów, za pis any ch w
96 Andrzej Gil
65 A. Gil, Prawos³awna, s. 181–182; ten¿e, Cerkwie Sokala w XVII–XVIII w. Z dziejów architektury
sakralnej diecezji che³mskich Koœcio³a wschodniego, Do piêkna nadprzyrodzonego. Sesja naukowa
na temat rozwoju sztuki sakralnej od X do XX wieku na terenie dawnych diecezji che³mskich Koœcio³a
rzymskokatolickiego, prawos³awnego, greckokatolickiego, t. 1, Referaty, red. K. Mart, Che³m, 2003,
s. 116–126.
66 Rejestr poboru ³anowego województwa be³skiego z 1472 r., wyd. A. Janeczek i A. Swie¿awski,
Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 39 (1991), nr 1, s. 52.
67 M. Âàâ ðèê. Íà ðèñ. Ñ. 204; I. Êðèï ’ÿ êå âè÷. Ñå ðåä íåâ³÷í³. Ñ. 97.
68 A. Gil, Prawos³awna, s. 185.
69 ÀÂÀÊ. 23, nr 12 (30 III 1607 r.). Ñ. 9.
70 APL, Che³mski Zarz¹d Duchowny, sygn. 977 (bez paginacji).
71 APL, ChKGK, sygn. 3, k. 312.
72 Pogl¹d ten, oparty o starsze prace autorów rosyjskich, znajduje sobie pos³uch i w nowszej literaturze. Por.
np. spis monasterów ruskich, zestawiony przez A. Samoj³owa, do wznowionej wspó³czeœnie klasycznej
ju¿ pracy: Ìà êà ðèé (Áóë ãà êîâ). Èñòî ðèÿ Ðóñ ñêîé Öåð êâè. Êí. 3, ÷. 1. Ìîñ êâà, 1995. Ñ. 649.
73 ÏÑÐË 2: 909–910.
pó Ÿni ejs zym ma ter iale i oprac owa nia ch. Nie mniej jed nak wy daje siê za sadna pr óba
pew nego pod sum owa nia sta nu wie dzy o mo nas tera ch che³mskiej die cez ji pra wos³aw -
nej do ko ñca XVI wie ku, cho cia¿ nie pre tend uje ona w ¿ad en spo sób do mia na ust aleñ
ostat eczny ch. Wrêcz prze ciwn ie, maj¹c œwia domo œæ hipo tety cznoœci wie lu uwag i
pro poz ycji, jest to g³os w dzie le bu dowy wie dzy o mo nas tycy zmie Ko œcio³a wschod -
niego i za raz em za pros zenie do na ukow ej dys kus ji na ten te mat.
Instytut Europy Œrodkowo-Wschodniej, Lublin
Katalog monasterów prawos³awnej eparchii che³mskiej 97
|