Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Ruthenica |
|---|---|
| Дата: | 2005 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Ukrainian |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190473 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття / О. Баран // Ruthenica. — 2005. — Т. 4. — С. 98-114. — Бібліогр.: 66 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-190473 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Баран, О. 2023-06-09T17:44:27Z 2023-06-09T17:44:27Z 2005 Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття / О. Баран // Ruthenica. — 2005. — Т. 4. — С. 98-114. — Бібліогр.: 66 назв. — укр. 1995-0276 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190473 uk Інститут історії України НАН України Ruthenica Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття |
| spellingShingle |
Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття Баран, О. |
| title_short |
Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття |
| title_full |
Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття |
| title_fullStr |
Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття |
| title_full_unstemmed |
Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття |
| title_sort |
ранньомодерна книжна традиція про холм xi століття |
| author |
Баран, О. |
| author_facet |
Баран, О. |
| publishDate |
2005 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Ruthenica |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
1995-0276 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190473 |
| citation_txt |
Ранньомодерна книжна традиція про Холм XI століття / О. Баран // Ruthenica. — 2005. — Т. 4. — С. 98-114. — Бібліогр.: 66 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT barano rannʹomodernaknižnatradicíâproholmxistolíttâ |
| first_indexed |
2025-11-24T11:48:45Z |
| last_indexed |
2025-11-24T11:48:45Z |
| _version_ |
1850846218236723200 |
| fulltext |
Îëåêñàíäð Áàðàí
Ðàííüîìîäåðíà êíèæíà òðàäèöiÿ ïðî Õîëì Õ² ñòîëiòòÿ
Ùîäî iñòîði¿ ìiñòà Õîë ìà ïî ëüñüêi íà ððà òèâíi äæå ðå ëà íå áà ãà òîñëiâíi, ïðî òå
âîíè ïîä à þòü iíôîð ìàö iþ, ÿêà éäå â ðîçðiç iç ðóñü êîþ òðà äèöiºþ.
Çà ãàëü íîï ðèé íÿ òà äàòà çà ñíó âàí íÿ ìiñòà Õîëì — 1237 ð., — ïî õî äèòü ç
²ïàòi¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñó1. Íà òîìiñòü ßí Äëó ãîø ïî âiäîì ëÿº, ùî Õîëì iñíó âàâ ùå
íà ïðèêiíöi Õ² ñò. (çà äâà ñòîëi òòÿ äî éîãî çà ñíó âàí íÿ Äà íè ëîì Ðî ìà íî âè ÷åì).
Öþ iíôîð ìàö iþ çà ïî çè ÷è ëè i ïî âòî ðè ëè åï iãî íè iñòî ðè êà — Ìà öåé Ìåõîâ iòà
(XVI ñò.) òà Ìàðòií Êðî ìåð (XVI ñò.). Íàâiòü àâ òîð Ãóñ òè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó
(XVI² ñò.), çíà éî ìèé iç Õëºáíè êî âñüêèì ñïèñ êîì ²ïàòi¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñó, òåæ ïî -
ãîä æóºòüñÿ ç iñíó âàí íÿì Õîë ìà â Õ² ñò. Öå ñïî íó êຠäî óâàæ íî ãî ïå ðå ãëÿ äó ïîëü -
ñüêîìîâíèõ äæå ðåë.
Ïðîá ëå ìà óñêëàä íþºòüñÿ é òèì, ùî äîñëiäæåí íÿ ïî ëüñüêèõ àð õå î ëîãiâ 1990-õ
ðîêiâ çà ñâiä÷è ëè íå ïîâ íî òó ëiòî ïèñ íèõ äà íèõ ùîäî ïî ÷àòêiâ ìiñòà Õîë ìà. Óðñó -
ëà Ðóø êî âñüêà, Ñòà íiñëàâ Ãî ëóá, ßí Ãóð áà, Àíäæåé Áóêî òà iíøi äî âå ëè, ùî ïî -
ñå ëåí íÿ íà ìiñöi Õîë ìà âè íèê ëî ùå â VI ñò., ç Õ² ñò. íà áóâ øè ìiñüêèõ îçíàê2. Äëÿ
äå êî ãî ç iñòî ðèêiâ (íà ïðèê ëàä, Àíäæåÿ Ãiëÿ) íîâi àð õå î ëîãi÷íi âiäêðèò òÿ ñòà ëè
ïiäñòà âîþ ââà æà òè äæå ðå ëà iíôîð ìàöi¿ ßíà Äëó ãî øà ìàëî íå òà êè ìè, ùî ïî õî -
ã Îëåêñàíäð Áàðàí, 2005
1 Ñàìå íà öåé ðiê ÿê äàòó çà ñíó âàí íÿ Õîë ìà âêà çó þòü Ìè õàé ëî Ãðó øå âñüêèé (1237 ð.), ²âàí
Êðèï ’ÿ êå âè÷ (1237 ð.), Ìè êî ëà Êîò ëÿð (1237–1238 ðîêè; äðó ãà ïîë. 1236 — ïåð øà ïîë. 1238
ðîêiâ; 1237 àáî 1238 ð.; äðó ãà ïîë. 1236 — ïåð øà ïîë. 1238 ðîêiâ) òà iíøi. Äèâ.: Ãðó øå âñü -
êèé Ì. Õðî íîëü îã iÿ ïîä ¿é Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî¿ ë¿òî ïè ñè. ÇÍÒØ. Ò. 41. Ñ. 19; Êðèï ’ÿ êå âè÷ ².
Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêå êí ÿçiâñòâî. Ëüâiâ, 1999. Ñ. 40; Êîò ëÿð Í. Ôîð ìè ðî âà íèå òåð ðè òî ðèè è
âîç íèê íî âå íèå ãî ðî äîâ Ãà ëèö êî-Âî ëûí ñêîé Ðóñè IX–XIII ââ. Ê, 1985. Ñ. 154; Éîãî æ. Ãà ëèöü êî-
Âî ëè íñüêèé ëiòî ïèñ Õ²²² ñò. Ê, 1993. Ñ. 34; Éîãî æ. Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêà Ðóñü (Óêðà¿ íà êðiçü
âiêè: ó 15-òè ò.: Ò. 5). Ê, 1998. Ñ. 240; Éîãî æ. Êî ìåí òàð äî ëiòî ïè ñó. Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêèé
ëiòî ïèñ. Äîñëiäæåí íÿ. Òåêñò. Êî ìåí òàð. Çà ðåä. ÷ë.-êîð. ÍÀÍ Óêðà¿ íè Ì. Ô. Êîò ëÿ ðà. Ê,
2002. Ñ. 222.
2 Áóêî À., Äçåíü êî âñüêèé Ò., Ãî ëóá Ñ. Õîëì äîáè Äà íè ëà Ðî ìà íî âè ÷à ó ñâiòëi ðå çóëü òàòiâ íà é -
íîâ iøèõ ðîç êî ïîê (ðå çþ ìå). Ãà ëè ÷è íà òà Âî ëèíü ó äîáó ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ. Äî 800-ði÷÷ÿ ç äíÿ íà -
ðîä æåí íÿ Äà íè ëà Ãà ëèöü êî ãî. Ëüâiâ, 2001. C. 187–189; Go³ub S., Gurba J. Archeologia o
pocz¹tkach Che³ma. Che³m i che³mskie w dziejach. Che³m, 1996. S. 13–25; Go³ub S. Nadzory
archeologiczne na Górce Katedralnej w Che³mie, stan. 1. Informator o badaniach archeologicznych
w województwie Che³mskim w 1992–1993 roku. Che³m, 1996. Nr. 7. S. 65–68; Ten¿e. Pozosta³oœci
osadnictwa z okresu wczesnego œredniowiecza w centrum miasta Che³ma. Najwa¿niejsze odkrycia
archeologiczno-architektoniczne Che³ma i okolic. Che³m, 1997. S. 83–98; Ruszkowska U. Pó¿ -
äÿòü ç Õ² ñò.3 Óòiì, áåç âiäïîâiäi ëè øà þòü ñÿ ïè òàí íÿ: çâiäêè àí íàëiñò XV ñò.
äiçíàâ ñÿ ïðî ïîä i¿ êiëüêà ñ îòëiòíüî¿ äàâ íîñòi é ÷îìó éîãî iíôîð ìàö iÿ íà ñòiëüêè
íå ñó ìiñíà ç ðóñü êîþ ëiòî ïèñ íîþ òðà äèöiºþ? Íà öi ïè òàí íÿ é ñïðî áóºìî äàòè
âiäïîâiäü.
Ïîã ëÿä ïî ëüñüêèõ äæå ðåë íà Ðóñü çà ëå æàâ âiä òîãî, ÿê ñêëà äà ëè ñÿ âçàºìèíè
ìiæ îá îìà äåð æà âà ìè. ßê ââà æຠÍà òà ëÿ Ùà âåëºâà, îôiöiéíèé õà ðàê òåð ïî ëü -
ñüêî¿ õðî íîã ðàôi¿ âèç íà ÷èâ âçàºìîç â’ÿ çîê ¿¿ ôîðì òà çìiñòó ç åâî ëþöiºþ äåð æàâ -
íî¿ òà ïî ëiòè÷ íî¿ âëà äè4. Ëàê ìó ñî âèì ïà ïiðöåì òóò ìîæ íà ââà æà òè ðåëiãiéíó
ïðî áëå ìà òè êó. Ó õðîí iêàõ Ãàëëà Àíîíiìà (Õ²² ñò.), Âiíöåí òà Êàä ëóá êà (äðó ãà
ïîë. Õ²² — ïåð øà ïîë. Õ²²² ñò.) ðåëiãiéíi âiäìiííîñòi ìiæ ðóñ ñþ òà ïî ëÿ êà ìè íå
ïå äà ëþ þòü ñÿ, íà âïà êè, ÷èñ ëåííi øëþ áè ìiæ êí ÿçiâñüêè ìè ðî äè íà ìè îáîõ äåð -
æàâ, ïðî ÿêi çà ëþá êè ðîç ïîâ iäà þòü õðî íiñòè, ïå ðå êî íó âà ëè ÷è òà ÷à ó âiäñóò íîñòi
ðåëiãiéíî ãî àí òà ãî íiçìó ìiæ äâî ìà íà ðî äà ìè5. Îäíî ÷àñ íî â íèõ ïî ñëiäîâ íî ïðî -
âî äè ëà ñÿ äóì êà ïðî çà ëåæíiñòü Ðóñi âiä Ïîëüùi. Íà öüî ìó àê öåí òó âà ëà ñÿ óâà ãà
ïðè îïèñi ïî õîäiâ Áî ëåñ ëà âà Õî ðîá ðî ãî òà Áî ëåñ ëà âà Ñìiëè âî ãî íà Êè¿â ó Õ² ñò.6
Ñè òó àö iÿ çìiíþºòüñÿ ó äðóãié ïîë. Õ²²²–XIV ñò. ïiñëÿ ìîí ã îëüñüêî ãî çà âî þ âàí -
íÿ òà ó÷àñòi ðóñü êèõ êíÿçiâ ó ïî õî äàõ îðäè íñüêèõ âiéñüê, â òîìó ÷èñëi íà ïî ëü ñüêi
çåìëi. Ó Âå ëè êî ïîëüñüêié õðîíiöi (XIV ñò.) òà õðîíiöi ßíêà ç ×àð íêî âà (XIV ñò.)7
âæå óñiëÿ êî ïiäêåñ ëþºòüñÿ, ùî ðóñü — íå êà òî ëè êè: âàð âà ðè, ñõèç ìà òè êè, ÿêèõ
ïî ëüñüêi êî ðîëi ïå ðå ìà ãà þòü ç Áî æîþ äî ïî ìî ãîþ8. Ïðî äîâ æóºòüñÿ òðà äè öiéíå
äëÿ ïî ëüñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ àê öåí òó âàí íÿ íà çà ëåæ íîñòi Ðóñi âiä Ïîëüùi. Ïiä
1366 ð. âïåð øå â ïî ëüñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ ó õðîíiöi ßíêà ç ×àð íêî âà çãà äóºòüñÿ
ìiñòî Õîëì, ÿê ôîð òå öÿ, ùî ¿¿ çà õî ïèâ êî ðîëü Êà çè ìèð ²²²9.
ßí Äëó ãîø ïåð øèì ç-ïî ìiæ ïî ëüñêèõ õðîíiñòiâ ñòâåð äæóº, ùî ìiñòî Õîëì
iñíó âà ëî çà äîâ ãî äî XIV ñò. Âií íà âiòü ââà æຠéîãî îäíiºþ ç íà é ìî ãó òíiøèõ ôîð -
òåöü çà õiäíî¿ Âîëèíi.
«Ðiê Áî æèé 1073. Êî ðîëü ïî ëüñüêèé Áîëºñëàâ çäî áó âຠìiñòî Âoëèíü, ÿêå
òðè ìàâ â îá ëîçi øiñòü ìiñÿöiâ. Âèï ðî âà äèâ øè ñâîº âiéñüêî ç Ïå ðå ìèø ëÿ, äå
Ðàííüîìîäåðíà êíèæíà òðàäèöiÿ ïðî Õîëì Õ² ñòîëiòòÿ 99
noœredniowieczna wie¿a murowana w Che³mie-Bie³awinie. Che³m i che³mskie w dziejach. Che³m,
1996. S. 45–64.
3 Gil A. Prawos³awna eparchia che³mska do 1596 roku. Lublin; Che³m, 1999. S. 63.
4 Ùà âå ëå âà Í. Äðåâ íÿÿ Ðóñü â ïî ëüñêîé ëà òèí ñêîé õðî íîã ðà ôèè (Õ²–ÕV ââ.) Àâòîðåôåðàò äèñ -
ñåð òà öèè íà ñî èñ êà íèå ó÷å íîé ñòå ïå íè êàí äè äà òà èñ òî ðè ÷åñ êèõ íàóê. Ì, 1976. Ñ. 6.
5 Wróblewska A. Wiara rusinów zamieszkuj¹cych Ruœ Halicko-W³odzimiersk¹ w opinii polskiej
historiografii okresu œredniowiecza i renesansu. Mediaevalia Ucrainica: ìåí òàëüíiñòü òà iñòîð iÿ
iäåé. Ê, 1998. Ò. 5. S. 45.
6 Ùà âå ëå âà Í. Óêàç. ñî÷. Ñ. 13.
7 Ñâî ãî ÷àñó ïî ëüñüêèé äîñëiäíèê ßí Äîì áðî âñüêèé âèñ ëî âèâ äóì êó, âòiì, íå ïiäòðè ìà íó â
iñòîð iîã ðàôi¿, ùî àâ òî ðîì «Âå ëè êî ï îëüñüêî¿ õðîí iêè» áóâ òîé ñà ìèé ßíêî ç ×àð íêî âà
(D¹browski J. Dawne dziejopisarstwo polskie (do roku 1480). Wroc³aw;Warszawa;Kraków, 1964.
S. 133–139).
8 Wróblewska A. Dz. cyt. S. 47–49.
9 Joannis de Czarnkow. Chronicon Polonorum. Monumenta Poloniae Historica. Lwów, 1872. T. 2.
S. 631.
çà ëè øèâ çà ëî ãó, ùîá óòðè ìà òè â ïî êîði ìiñöå âó ëþäíiñòü, êî ðîëü ïî -
ëüñüêèé Áî ëåñ ëàâ ïîä àâ ñÿ äî âiäëåã ëî¿ ÷àñ òè íè Ðóñi, ùîá ïî âåð íó òè äî
ñâ ñòî ëèöi êíÿ çÿ ²çÿñ ëà âà, i, ïî ìiíÿâ øè äî ðî ãó, ÿêà ìàëà ïðî âà äè òè äî
Êèºâà, âäàºòüñÿ äî çåìëi õîëìñüêî¿ i âî ëè íñüêî¿, êîò ðà ïî òiì áóëà çâà íà
âî ëî äè ìè ðñüêîþ, à òå ïåð, âiäêè íóâ øè îäíå i äðó ãå iì’ÿ, íî ñèòü íà çâó ëóöü -
êî¿. Áóëà òî íà òîé ÷àñ îêî ëè öÿ áà ãà òà òà çà ìîæ íà, ç áà ãàòü ìà ñå ëà ìè é
ìiñòà ìè. Íå áà ãà òî ç íèõ ìàëè óêðiïëåí íÿ i áóëè ëåã êè ìè äëÿ çäî áóò òÿ âî -
ðî ãîì. Áà ãà òî òåæ ç íèõ äîá ð îâiëüíî ïiääà ëè ñÿ, iíøi, â ÿêèõ çíà õî äè ëèñü
ðóñüêi çà ëî ãè, áåç óñêëàä íåíü áóëè çäî áóòi. Ãî ëîâ íè ìè çà ìêà ìè òiº¿ îêî ëèöi
áóëè: Âoëèíü, Âî ëî äè ìèð i Õîëì, óñi çáó äî âàíi ç äå ðå âà i ãëè íè i ðîç òà øî -
âàíi íà íà òó ðàëü íèõ ïiäâè ùåí íÿõ. Îõî ðî íÿâ ¿õ âå ëè êèé âiääië ðóñü êèõ
âiéñüê[…]. Ðiê Áî æèé 1074. Êî ðîëü ïî ëüñüêèé Áî ëåñ ëàâ, ïå ðå ìiãøè êíÿ çÿ
Âñå âî ëî äà, ïiäêî ðþº ñâî¿é âëàäi öiëó Ðóñü. Êîëè íà ïî ÷àò êó ëiòà êî ðîëü ïîëü -
ñüêèé Áîëºñëàâ ïðè ãî òó âàâ ñÿ äî âè ðó øåí íÿ çi ñâî¿ ìè âiéñüêà ìè ç Âoëèí³ äëÿ
çäî áóò òÿ äâîõ çà ìêiâ, ùî çà ëè øè ëèñü — Âî ëî äè ìè ðà òà Õîë ìà, ïðè áó ëè äî
íüî ãî ïî ñëè êíÿ çÿ âî ëî äè ìè ðñüêî ãî Ãðè ãîð iÿ (âèä iëå íî ìíîþ — Î. Á.),
ÿêî ìó â òîìó ÷àñi íà ëå æà ëè öi çà ìêè. Ïðè âå äåíi íà ðàäó êî ð îëiâñüêó, ïðî -
ñè ëè, àáè êî ðîëü âèï ðî âà äèâ ç ¿õíüî ãî êðàþ ñâî¿ âiéñüêà é íå äîç âî ëÿâ íè ùè -
òè òi çåìëi i çà ìêè. Çà ïåâ íÿ ëè, ùî ¿õí³é êíÿçü Ãðè ãîðié (âèä iëå íî ìíîþ —
Î. Á.) ïiääà ñòüñÿ êî ðîëiâñüêié âëàäi ðàç îì iç çà ìêà ìè òà çåì ëÿ ìè, ùî âîíè
âèç íà þòü éîãî âëà äó i âè êî íó âà òè ìóòü, ùî ¿ì íà êà æå. À êî ðîëü Áî ëåñ ëàâ,
ùîá âiëüíiøå é øâèä øå äiñòà òè ñÿ äàëü øèõ òå ðè òîðié Ðóñi, âiäïîâiâ, ùî
ïðè é ìຠóìî âè ìèðó, ÿêùî éîìó äà äóòü çà ðó÷ íèêiâ»10.
Öÿ çãàä êà ïðî Õîëì ïiä 1073–1074 ðð. íå ïðî é øëà ïîâç óâà ãó äîñëiäíèêiâ i íà
ïå ðå ëîìi Õ²Õ–ÕÕ ñò. ñïðè ÷è íè ëà öiëó ïî ëåì iêó â ñå ðå äî âèùi iñòî ðèêiâ Ðîñi¿ òà
Àâñòðî-Óãîð ùè íè. Õà ðàê òåð íîþ ¿¿ îñîá ëè âiñòþ áóëî íå êðè òè÷ íå ñòàâ ëåí íÿ äî
âè êî ðèñ òî âó âà íèõ äæå ðåë. Çà âiäïðàâ íèé ïóíêò ìîæ íà âçÿ òè âèê ëàä ïðî Õîëì â
100 Îëåêñàíäð Áàðàí
10 „Annus Domini 1073. Boleslaus Rex Poloniae castrum Wolhin sex mensibus obsessum capit. Ex
Premislia, valido illic praesidio, ut populares in fide continerentur, relicto, Boleslaus Polonorum
Rex agminibus suorum exercituum eductis, in ulteriores Russiae partes, Zaslaum Ducem restituturus
in sedem suam, ire pergit, et itinere, quo versus Kyoviam processisse credebatur, omisso, in terras
Chelmensem et Wolhinensem, quae post Wladimiriensis vocabatur, nunc utroque nomine abrogato,
Luczensis appellatur, divertit. Regio erat in eam diem dives et opulenta, frequentes habens vicos et
oppida: pauca erant munita, facilem sui expugnationem hosti praebentia. Pleraque itaque voluntate
in deditionem venere, caetera, in quibus praesidia Ruthenorum erant, parvo negotio expugnata.
Castra regionis erant principalia tria, Wolhin, Wladimir et Chelm, singula tamen ex lingo et trabibus
fabrefacta, et in collibus natura ipsa editioribus sita: haec magna Ruthenorum militium manus
tuebatur […]. Annus Domini 1074. Boleslaus Rex Polonorum totam Russiam suo subiicit, devicto
Wszewoldo Duce. Primo aestatis tempore agmina suorum exercituum Boleslao Polonorum Rege ex
Wolhin, ad conquirendum castra duo residua, Wladimiriam et Chelm, educere parante, Principis
Wladimiriae Gregorii (âèä iëå íî ìíîþ — Î. Á.), cuius castra ipsa pro ea tempestate erant, nuntii
adveniunt. Hi ad consilium Regis introducti, petunt, ut ex terris eorum copias suas deducat,
terrasque illas vastari et castra expugnati non admittat, Principem suum Gregorium (âèä iëå íî
ìíîþ — Î. Á.) in potestate Regis una cum castris et terris futurum et deditionem facturum,
imperanda quaeque expleturum assevarant. Rex Boleslaus ut in ulteriora Russiae liberius,
celeriusque penetraret, oblatas pacis conditiones accepturum se, si obsides darentur, respondit”
(D³ugossii J. Historiae Polonicae. Libri XII. Cracoviae, 1873. T. I. S. 346–349. Äèâ. òà êîæ: Ten¿e.
Roczniki czyli kroniki s³awnego Królestwa Polskiego. Warszawa, 1969. T. 2. S. 129–130).
Õ² ñò., ïîä à íèé íà ïî ÷àò êó Õ²Õ ñò. Àäàìîì Íà ðó øå âè ÷åì. Ïå ðå êà çó þ ÷è, ïî ñóòi,
ß. Äëó ãî øà, âií ïè ñàâ:
„Ksiêztwo W³odzimierskie zawiera³o w sobie na ów czas (1073 ð. — Î. Á.)
ziemi¹ Che³msk¹, £uck¹ […]. By³ to kraj bogaty, miastami i zamkami dla
osobliwszej ¿yznoœci nasiad³y, a co najwiêksza, koronie przyleg³y, na co mia³
Boles³aw najpierwsze wzglêdy. Mniej warowne miejsca ³acno siê w rêce
królewskie dosta³y: trudniej by³o poczynaæ z zamkami; z których najmocniejsze
£uck, Che³m i W³odzimierz z drewa wprawdzie i gliny, obyczajem wieków onych
zbudowane; wszak¿e dla posady górzystej, mocnego opatrzenia i liczby
obroñców nie ³acno dostêpne”11.
²íøèé âiäî ìèé äîñëiäíèê Þëiàí Áàð òî øå âè÷ ó «Çà ãàëüíié åí öèê ëî ïåäi¿»
1861 ð., çà ñíî âó þ ÷èñü íà òâîði õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïà äðó ãî¿ ïîë. XVII ñò. ßêî âà
Ñóøi12 é, î÷å âèä íî, òðà äè öiéíî çâåð òà þ ÷è óâà ãó íà õðîí iêè ß. Äëó´îøà,
Ì. Êðîìåðà òà ií., ïèñàâ:
„…osada (Õîëì — Î. Á.) jeszcze z pogañskich czasów pochodz¹ca, odwieczna
siedziba s³owiañska i od pocz¹tków historyi polskiej znajoma. Jeszcze W³od -
zimierz Wielki rozszerzaj¹c z Kijowa w³adzê swoj¹ i wiarê Chrystusa, a¿ ku Rusi
Czerwoniej, mia³ tu za³o¿yæ pierwszy Koœció³ drewniany i nawet ustanowiæ
biskupa obrz¹dku wschodniego”13.
Ðîç ïîâiäü ß. Äëó ãî øà ïðî Õîëì ñïðèé íÿâ i ãà ëèöü êèé iñòî ðèê ²ñè äîð Øà ðà íå -
âè÷, âiäìî âèâ øè ðóñü êèì äæå ðå ëàì ó äîñ òî âiðíîñòi â äà íî ìó ïè òàííi. Òàêó ñâîþ
ïî çèö iþ âií ïî ÿñ íèâ íàñòóïíèì ÷èíîì:
«Ëå òî ïè ñè ðóñ êèè […] î çà íÿ òèè Ïå ðå ìûø ëÿ è äðó ãîì ïî õî äå Áî ëåñ ëà âà
íà Ïå ðå ìûøëü íè ÷å ãî íå çãà äó ÿò. Íàï ðî òèâ òîìó ïî ëüñêèé ïè ñà òåëü
Êðîì ìåð, ïè ñàâ øèé ïî íå èç âåñ òíûì óæå èñ òî÷ íè êàì â XVI ñòî ëå òèþ,
æà ëó åò ñÿ, ùî ðóñ êèè ïè ñà òå ëè çà ìîë ÷à þò ìíî ãî âî åí íûõ ïðåä ïðè ÿ òèé,
êî òî ðûå Ïî ëÿ êè ñëàâ íî íà Ðóñè ñî âåð øà ëè»14.
Àâòîð ïðàöi «Ãî ðîä Õîëì è åãî äðåâ íÿÿ ñâÿ òû íÿ», îïó áëiêî âà íî¿ 1882 ð. ó Âàð -
øàâi, íà ìà ãàºòüñÿ ðîç â’ÿ çà òè ñó ïåðå÷íiñ òü ìiæ ëiòî ïè ñîì òà ß. Äëó ãî øåì çà äî -
ïî ìî ãîþ òåê ñòî ëî ãi÷íî-ëiíãâiñòè÷ íî¿ êðèòèêè ïåðøîãî:
Ðàííüîìîäåðíà êíèæíà òðàäèöiÿ ïðî Õîëì Õ² ñòîëiòòÿ 101
11 Naruszewicz A. Historya narodu polskiego. Lipsk, 1836. T. V. S. 61–62.
12 Susza J. Phoenix tertiatio redivivus, albo obraz staro¿ytny che³mski Panny y Matki Przenajœwietszej,
s³aw¹ cudownych swoich dzie³ po trzecie o¿y³y. Zamoœæ, 1684.
13 Encyklopedyja Powszechna. Warszawa, 1861. T. 5. S. 203.
14 Øà ðà íå âè÷ È. Èçñëå äî âà íèå íà ïîëè îò å ÷åñ òâåí íîé ãå îã ðà ôèè è èñ òî ðèè. Ëè òå ðà òóð íûé
ñáîð íèê, èç äà âà å ìûé Ãà ëèö êî-ðóñ ñêîþ ìà òè öåþ. Ëüâîâ, 1869. Âûï. ² è ²². Ñ. 69.
«Ïðî òè âî ðå ÷èÿ æå ìåæ äó ñà ìû ìè ñêà çà íè ÿ ìè ëå òî ïèñ öåâ íåò ïî òî ìó
èìåí íî, ÷òî âîï ðîñ Äà íè è ëà (Êàêî èìå íó åò ñÿ ìåñ òî ñå?) íè â êà êîì ñëó -
÷àå íå ìîã îò íî ñèòü ñÿ ê ïóñ òî ïî ðîæ íå ìó, íå î áè òà å ìî ìó ïðî ñòðà íñòâó,
à îò âåò íà ðè öà òåëü íûì èìå íåì: “ýòî ìåñ òî íà çû âà åò ñÿ õîëì”, ò. å.
âîç âû øå íèå — íå ìîã, êî íå÷ íî, èìåòü íè êà êî ãî ñìûñ ëà, òåì áî ëåå, ÷òî
âîç âû øå íèå ýòî íå òàê âå ëè êî, ÷òî áû ïî ðà çèòü ïðî åç æå ãî è íî ñèòü îñî -
áîå èìÿ. Ñëî âà æå: òî çå ìåö, (ò. å. ëèöî, ê êîò ðî ìó áûë îá ðà ùåí âîï ðîñ
êíÿ çÿ), è ñî çäà èíûé ãðàäú — ïðÿ ìî ïðî òè âî ðå ÷àò òåì âû âî äàì, êî òî ðûå
äå ëà ëèñü äî ñèõ ïîð èç Èïàòü åâ ñêîé ëå òî ïè ñè. Êðî ìå òîãî, âû ðà æå íèå:
“ñî çäàëú, ñúòâî ðèëú è çà ëî æèëú” â ðóñ ñêèõú ëå òî ïè ñÿõ ÷àñ òî óïîò ðåá -
ëÿ þò ñÿ â ñìûñ ëå ïå ðå ñòðîé êè, îá íîâ ëå íèÿ è ðàñ øè ðå íèÿ»15.
Âií òà êîæ çà ëó ÷ຠäàíi Íè ê îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó, ÿêi, íà éîãî äóì êó, ïiäòâåð -
äæó þòü ïî âiäîì ëåí íÿ ß. Äëó ãî øà:
«Ýòî ñêà çà íèå Èïàòü åâ ñêîé ëå òî ïè ñè, ïî ìî å ìó ìíå íèþ, íè ñêîëü êî íå
ïðî òè âî ðå ÷èò ïî ëüñêèì ëå òî ïèñ öàì Äëó ãî øó è Êðå ìå ðó, ïî ñâè äå ò åëü -
ñòâó êî òî ðûõ ãî ðîä Õîëì ñó ùåñ òâî âàë åùå âî âðå ìå íà Âëà äè ìè ðà ñâ., à
âû âîä, äå ëà å ìûé äo cèõ ïîð èç íåãî, îïðî âåð ãà åò ñÿ èç âåñ òè åì ëå òî ïè ñè
Íè êî íîâ ñêîé, âî âñåõ åå ñïèñ êàõ, ãäå ïîä 1071 ãî äîì â ÷èñ ëå äó õîâ íûõ ëèö,
ïðè ñó òñòâî âàâ øèõ íà ïå ðåíå ñå íèè ìî ùåé ñâÿ òûõ Áî ðè ñà è Ãëå áà â íî âóþ
öåð êîâü, óïî ìÿ íóò, ìåæ äó ïðî ÷èì, è Õî ëìñêèé åïèñ êîï Èâàí»16.
Êðè òè÷ íî ïiäiéøîâ äî ñïðà âè i Ãðè ãîðié Õðóñ öå âè÷. Íà ìà ãà þ ÷èñü óçãî äè òè
ìiæ ñî áîþ òåê ñòè ß. Äëó ãî øà òà Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó, âií âè ñó íóâ
òåçó, ùî â õîäi ðóñü êî-ïî ëüñüêèõ ïðè êîð äîí íèõ âîºí Õîëì:
«ñäå ëàë ñÿ ãî ðîä êîì íå çíà ÷è òåëü íûì — ìåñ òå÷ êîì, êà êèì îí è îñòà âàë ñÿ
äî âðå ìåí êíÿ çÿ Äà íè è ëà Ðî ìà íî âè ÷à. Íî áëà ãî äà ðÿ ýòî ìó ïî ñëåä íå ìó
Õîëì ñòàë âíîâü áûñ òðî âîç âû øàòü ñÿ è â ñêî ðîì âðå ìå íè ñäå ëàë ñÿ äàæå
ñòîëü íûì è ëþ áè ìûì ãðà äîì êíÿ çÿ Äà íè è ëà Ðî ìà íî âè ÷à è ìåñ òîï ðå áû âà -
íè åì õî ëìñêî ãî åïàð õè àëü íî ãî àð õè å ðåÿ»17.
Äîñëiäíèê òà êîæ çà ëó ÷èâ äî àíàë içó çà ïî çè ÷å íó âiä ïî ïå ðåä íüî ãî àâ òî ðà
iíôîð ìàö iþ ïðî ïðè ñóòíiñòü õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïà ²âàíà ïðè ïå ðåíå ñåííi ìîùiâ
ñâÿ òèõ Áî ðè ñà i Ãëiáà, ùîï ðàâ äà, íå çîâñiì ¿é äîâiðÿþ÷è:
102 Îëåêñàíäð Áàðàí
15 Ãî ðîä Õîëì è åãî äðåâ íÿÿ ñâÿ òû íÿ ÷ó äîò âîð íàÿ èêî íà Áî æè åé Ìà òå ðè. Âàð øà âà, 1882. Ñ. 8.
16 Òàì æå.
17 Õðóñ öå âè÷ Ã. Ãî ðîä Õîëì. Ïà ìÿò íè êè ðóñ ñêîé ñòà ðè íû â çà ïàä íûõ ãó áåð íè ÿõ. ÑÏá., 1885.
Âûï. 7. Õî ëìñêàÿ Ðóñü. Ñ. 19.
«Áûòü ìî æåò, ïðè íåì (Âî ëî äè ìèði Ñâÿ òîñ ëà âè÷i — Î. Á.) áûëà äå éñòâè -
òåëü íî ó÷ðåæ äå íà è õî ëìñêàÿ åïèñ êî ïèÿ, òàê êàê âî âñåõ ñïèñ êàõ Íè êî íîâ -
ñêîé ëå òî ïè ñè ïîä 1071 ã. â ÷èñ ëå äó õîâ íûõ ëèö, ïðè ñó òñòâî âàâ øèõ íà ïå -
ðå íå ñå íèè â íî âóþ öåð êîâü ìî ùåé ñâÿ òûõ Áî ðè ñà è Ãëå áà, óïî ìÿ íóò è õîëì -
ñêèé åïèñ êîï Èâàí. Îäíà êî, âïëîòü äî âðå ìåí êíÿ çÿ Äà íè è ëà ãà ëèö êà ãî, ìû
áî ëåå óæå íå âñòðå ÷à åì â èñ òî ðè ÷åñ êèõ ïà ìÿò íè êàõ óêà çà íèé íè íà ñó ùåñ -
òâî âà íèå õî ëìñêîé åïàð õèè, íè íà õî ëìñêèõ åïèñ êî ïîâ»18.
Àíòîí Áó äè ëî âè÷, îïå ðó þ ÷è ãî ëîâ íèì ÷è íîì òåê ñòîì ß. Ñóøi òà ïî ðiâíþ þ ÷è
éîãî ç äà íè ìè iíøèõ äæå ðåë, ñòâåð äèâ ç ïî ñè ëàí íÿì íà ß. Äëó ãî øà19: «ñ Áåë çîì
Õîëì ñòà íî âèë ñÿ ðÿ äîì ïî ïðà âó ñâî åé ñå äîé ñòà ðè íû: óæå â 1073 è 1074 ãî äàõ
îí áûë ñèëü íûì ðóñ ñêèì óêðåï ëå íè åì». Âií êîí êðå òíiøå íå ïî ÿñ íèâ, ÷îìó äîâ i -
ðÿº òà êî ìó òâåð äæåí íþ, îäíàê çà çíà ÷èâ, ùî öi âiäî ìîñòi «íå ïðî òè âî ðå ÷àò îá -
ùå ìó õîäó èñ òî ðè ÷åñ êèõ ñî áû òèé Ðóñè òîãî âðå ìå íè»20.
Ùå îäèí äîñëiäíèê iñòîði¿ Çà õiäíî¿ Ðóñi Îëåê ñàíäð Ëî íãiíîâ, ïî ñè ëà þ ÷èñü íà
òâî ðè ïî ëüñüêèõ õðîíiñòiâ, òåæ ïiäêðåñ ëþ âàâ iñíó âàí íÿ Õîë ìà â Õ² ñò., íà çè âà þ -
÷è éîãî ãî ëîâ íèì ìiñòîì îäíîiìåííî¿ çåìëi:
«Ïî Äëó ãî øó, Êðî ìå ðó è Íà ðó øå âè ÷ó, ïðè Áî ëåñ ëà âå Ñìå ëîì â ñî ñòàâ êíÿ -
æåñ òâà Âëà äè ìèð ñêî ãî âõî äè ëà è çåì ëÿ Õî ëìñêàÿ, ãëàâ íûé ãî ðîä êî òî ðîé
Õîëì áûë ïî ñâî å ìó ãî ðèñ òî ìó ïî ëî æå íèþ òðóä íî äîñ òó ïåí äëÿ íå ïðè ÿ -
òå ëÿ è èìåë çà ìîê, âû ñòðî åí íûé, ïî ñòà ðèí íî ìó îá û ÷àþ, èç äå ðå âà è ãëè -
íû. Ïî òî ìó-òî Áî ëåñ ëàâ Ñìå ëûé â 1073 ã. íå ìîã âçÿòü åãî, îãðà íè ÷èâ øèñü
îïóñ òî øå íè åì îêðåñ òíîñ òåé; ñëå äî âà òåëü íî Õîëì ñó ùåñ òâî âàë óæå â
XI ñò.»21.
Âií òà êîæ çâåð íóâ óâà ãó íà ïî âiäîì ëåí íÿ Íè ê îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó òà òâåð ä -
æåí íÿ ß. Ñóøi, çà ëó ÷èâ øè ¿õ ÿê àð ãó ìåí òè íà êî ðèñòü òåçè ïðî iñíó âàí íÿ Õîë ìà
ùå çà äîâ ãî äî Õ²²² ñò.:
«åñëè âå ðèòü óêà çà íèþ Íè êî íîâ ñêîé ëå òî ïè ñè, ÷òî â 1072 ã. ïðè òîð æåñ -
ò âåí íîì ïîä íÿ òèè â Âû øåã ðî äå ìî ùåé Áî ðè ñà è Ãëå áà â ñî ñòà âå äó õî âå í -
ñòâà áûë Èî àíí Õî ëìñêèé, à òàê æå ñâè äå ò åëüñòâó Õî ëìñêî ãî óíè àò ñêî ãî
åïèñ êî ïà ßêî âà Ñóøè, áóä òî áû íà îä íîì èç ñòîë áîâ Õî ëìñêî ãî õðà ìà
ñâ. Áî ãî ðî äè öû áûë âû ñå ÷åí 1001 ãîä è áóä òî áû â äðåâ íèõ àê òàõ Ëþ -
áîìëü ñêîé öåð êâè ñî äåð æà ëàñü çà ïèñü îá îñíî âà íèè ýòî ãî õðà ìà Âëà äè ìè -
Ðàííüîìîäåðíà êíèæíà òðàäèöiÿ ïðî Õîëì Õ² ñòîëiòòÿ 103
18 Òàì æå. Ñ. 17.
19 Áó äè ëî âè÷ À. ×ó äîò âîð íàÿ èêî íà ïðå ñâÿ òîé Áî ãî ðî äè öû â ã. Õîë ìå. Ïà ìÿò íè êè ðóñ ñêîé ñòà -
ðè íû. Âûï. 7. Ñ. 68.
20 Òàì æå. Ñ. 71.
21 Ëîí ãè íîâ À. ×åð âåí ñêèå ãî ðî äà. Èñòî ðè ÷åñêié î÷åðê, â ñâÿ çè ñ ýò íîã ðà ôè åé è òî ïîã ðà ôè åé
×åð âîí íîé Ðóñè. Âàð øà âà, 1885. Ñ. 57.
ðîì Ñâÿ òûì, òî íå ëüçÿ íå ïðè äòè ê çà êëþ ÷å íèþ, ÷òî Õîëì áûë îäíèì èç
äðåâ íåé øèõ ×åð âåí ñêèõ ïî ñå ëå íèé»22.
Óòiì, ùå Ìè êî ëà Äàø êå âè÷ ââà æàâ íå âèï ðàâ äà íîþ äîâ iðó äî ñâiä÷åíü ß. Äëó -
ãî øà òà Íè ê îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó ïðî Õîëì Õ² ñò.23
Äìèò ðî ²ëî âà éñüêèé ó ñâî¿é ñòàòòi, ïðè ñâÿ ÷åíié çà ñíó âàí íþ ìiñòà Õîë ìà, ïðî -
ñ òî ïðî iãíî ðó âàâ öi âiäî ìîñòi, îä íî çíà÷ íî ñòâåð äèâ øè, ùî ñàìå Äà íè ëî Ðî ìà íî -
âè÷ «ïî ñòðî èë Õîëì»24.
Äî ñèòü êà òå ãî ðè÷ íî âèñ ëî âèâ ñÿ Ìè õàé ëî Ãðó øå âñüêèé:
«²ñòîð iþ çà ñíî âàí íÿ Õîë ìà äî ñèòü äîê ëàä íî îïîâ iäຠÃà ëèöü êà ëiòî ïèñü,
ïðè íà ãîäi éîãî ïî æåæi 1259 ðîêó. Äà íè ëî, êàæå âîíà, ïî áà ÷èâ íà ëî âàõ
ãàð íå ìiñöå, ùî éîìó äóæå ñïî äî áà ëî ñÿ: íà ãîði ñòî ÿâ ëiñ, íà îêî ëî íüî ãî
ïîëÿ. Âií çà ïè òàâ ñÿ ó ìiñöå âèõ ëþ äåé, “òî çå ìåöü”, ÿê çâåòü ñÿ ñå ìiñöå, i
âîíè âiäïîâ iëè, ùî âîíî çâåòü ñÿ Õîëì. Âîíî òàê ñïî äî áà ëî ñÿ Äà íè ëó, ùî
âií ïî ñòà íî âèâ òóò çáó äó âà òè çà ìîê, “ãðà äåöü ìàëú”, i â íiì öåð êâó ²âàíó
Çëî òî óñ òî ìó. Ç ñüî ãî îïîâ iäàí íÿ, êîò ðî ãî ìè íå ìàºìî íiÿ êî¿ ïðè ÷è íè ìà -
ëî âà æè òè, âè õî äèòü, ùî íà ìiñöi Õîë ìà ïå ðåä çáó äî âàííºì ãî ðî äà çà Äà -
íè ëà íå áóëî íiÿ êî¿ îñåëi […] Âèñ ëîâ ëå íà äàâíiéøå ãàä êà, ùî Õîëì ÿê îñà äà
iñíó âàâ ùå â Õ² â., îïè ðàºòüñÿ íà çãàäöi ó Äëó ãî øà ïiä 1074 ð., àëå éîãî îïîâi -
äàííÿ ïî ïðîñ òó àíàõ ðî íiñòè÷ íå»25.
Ó ÕÕ ñò. ïà íiâíîþ ñòà ëà ïî çèö iÿ Ì. Ãðó øå âñüêî ãî. Ïè øó ÷è ïðî âè íèê íåí íÿ
Õîë ìà, iñòî ðè êè ñïè ðà þòü ñÿ âèê ëþ÷ íî íà òðà äèö iþ Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî ëiòî -
ïè ñó, ïî âíiñòþ iãíî ðó þ ÷è ß. Äëó ãî øà.
Ùîï ðàâ äà, ïiä ÷àñ Äðó ãî¿ ñâiòî âî¿ âiéíè, êîëè â ñå ðå äî âèùi óêð à¿íñüêèõ äiÿ÷iâ
çðiñ iíòå ðåñ äî iñòîði¿ Õîë ìà, iíôîð ìàö iÿ ß. Äëó ãî øà çíî âó íà áó ëà ïî ïó ëÿð íîñòi.
Òàê, êî ëèøíié ÷ëåí óðÿ äó Ïàâ ëà Ñêî ðî ïà äñüêî ãî, à íà òîé ÷àñ àðõ³ºïèñ êîï
õîëìñüêèé òà ïiäëÿñü êèé ²ëàð iîí (²âàí Îãiºíêî) ó ïî ïó ëÿð íî ìó âè äàííi ïè ñàâ:
«Ïðî iñíó âàí íÿ óêð à¿íñüêî ãî ìiñòà Õîë ìà â iñòî ðè÷ íèõ õðîí iêàõ çãà äóºòüñÿ
âïåð øå ïiä 1074 ð., êîëè Õîë ìîì âî ëîäiâ êíÿçü Þðié (Ãå îðãié)», âiäòàê ó íüî ãî âè -
õî äè ëî, ùî «²ïàòi¿âñüêèé ëiòî ïèñ ñâiä÷èòü, ùî Õîëì áóâ âiäáó äî âà íèé óêð à -
¿íñüêèì Ãà ëèöü êî-Õîëìñüêèì êíÿ çåì Äà íè ëîì Ðî ìà íî âè ÷åì»26.
Îäíî ÷àñ íî ç íèì âè õî äåöü iç Êàì ’ÿí öÿ-Ïîäiëüñüêî ãî Âî ëî äè ìèð Ñi÷è íñüêèé
ïè ñàâ ïðî Õîëì òàêå:
104 Îëåêñàíäð Áàðàí
22 Òàì æå. Ñ. 57–58.
23 Äàø êå âè÷ Í. Êíÿ æå íèå Äà íè è ëà Ãà ëèö êî ãî ïî ðóñ ñêèì è èíîñ òðàí íûì èç âåñ òè ÿì. Ê., 1873.
Ñ. 91.
24 Èëî âàé ñêèé Ä. Äà íè èë Ðî ìà íî âè÷ Ãà ëèö êèé è íà ÷à ëî Õîë ìà. Ïà ìÿò íè êè ðóñ ñêîé ñòà ðè íû.
Âûï. 7. Ñ. 2.
25 Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè:  11ò., 12 êí. Ê, 1992. Ò. 2. Ñ. 381.
26 Ïðî âiäíèê ïî Ñâÿòié Äà íè ëîâié Ãîði â Õîëìi. Õîëì, 1941. Ñ. 3.
«Â Õ² ñò. â Õîëìi áóâ óæå ñâié ºïèñ êîï, ÿê ïðî öå ñâiä÷èòü Íè ê îíiâñüêèé
ëiòî ïèñ ïiä ðî êîì 1072, äå îïîâ iäàºòüñÿ ïðî ó÷àñòü Õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïà
²âàíà íà óðî ÷èñ òî ìó ïå ðåíå ñåííi ìîùiâ Áî ðè ñà i Ãëiáà ó Âèø ãî ðîäi.
Ïîëüñüêèé iñòî ðèê XV ñò. Äëó ãîø ïèøå, ùî â 1074 ð. âî ëîäiâ Õîë ìîì êí.
Ãðè ãîðié»27.
Ó 1970-õ ðð. âèé øëà ïåð øà íà óêî âà ìî íîã ðàô iÿ, ïðè ñâÿ ÷å íà iñòîði¿ ìiñòà Õîë -
ìà28. ̄ ¿ àâ òîð — ïî ëüñüêèé äîñëiäíèê Áîëå ñëàâ Çiììåð — íå îá ìè íóâ óâà ãîþ ñó -
ïåðå÷ëèâ î ãî ïî âiäîì ëåí íÿ ïî ëüñüêî ãî õðî íiñòà, ñïðî áó âàâ øè ïå ðå âiðè òè éîãî
çà äî ïî ìî ãîþ àð õå î ëî ãi÷íèõ ñâiä÷åíü. Á. Çiììåð çâåð íóâ óâà ãó, ùî â 1910–
1912 ðð. íà Âè ñîêié Ãiðöi (ðà éîí ìiñòà) ó Õîëìi áóëè ïðî âå äåíi àð õå î ëîãi÷íi
äîñëiäæåí íÿ ïiä êå ðiâíèö òâîì Ï. Ïîê ðè øêiíà, â õîäi ÿêèõ âè ÿâ ëå íî ñëiäè iñíó -
âàí íÿ ïî ñå ëåí íÿ, äà òî âà íî ãî ðàí iøå, íiæ Õ²²² ñò.29 Ïiä ÷àñ äîñëiäæåíü 1966 ð. ïiä
êå ðiâíèö òâîì Î. Ãàð äà âñüêî ãî òà ß. Ãóð áè âè ÿâ ëå íî ñëiäè ïîñåëåííÿ Õ²–
Õ²² ñòîëiòü. Öå äàëî çìîãó Á. Çiììåðó ðåçþìóâàòè:
„W œwietle nowych badañ archeologicznych Che³m by³ jednym z grodów miêdzy
Bugiem a Wieprzem, który uleg³ zniszczeniu. Na jego gruzach zbudowa³ Daniel
nowy gród che³mski, a z chwil¹ przeniesienia tu w 1235 roku stolicy ksiêstwa
halickiego rozpocz¹³ siê nowy okres dziejów Che³ma”30.
Öèì âií ôàê òè÷ íî âèç íàâ äîñ òîâiðíiñòü iíôîð ìàöi¿ ß. Äëó ãî øà. Îäíàê, àâ òîð
çà ëè øèâ áåç âiäïîâiäi çà ïè òàí íÿ — çâiäêè õðîíiñò XV ñò. ìiã äiçíà òè ñÿ ïðî iñòî -
ð iþ ìiñòà â Õ² ñò?
Öþ æ âàäó ìຠïðà öÿ À. Ãiëÿ, ïðè ñâÿ ÷å íà õîëìñüêié ïðà âîñ ëàâíié ºïàðõi¿. Ñïè -
ðà þ ÷èñü íà àð õå î ëîãi÷íi äîñëiäæåí íÿ 1990-õ ðð. àâ òîð òà êîæ íå âiäìîâ ëÿº
ß. Äëó ãî øåâi ó ïðàâi íà äîñ òîâiðíiñòü:
„Milczenie Ÿróde³ ruskich o tak znacznym oœrodku osadniczym, jakim by³
przed-Danielowy Che³m, nale¿y t³umaczyæ, moim zdaniem, z jednej strony
rzeczywistymi zas³ugami Romanowicza przy jego rozbudowie i nadaniu grodowi
sto³ecznego charakteru, co mog³o skutecznie zatrzeæ pamiêæ o okresie wczeœ -
niejszym, z drugiej zaœ strony nie le¿a³o w interesie w³adcy przedstawienie siebie
jako kontynuatora lokalnej tradycji, kultywuj¹cej zapewne poczucie odrêbnoœci i
Ðàííüîìîäåðíà êíèæíà òðàäèöiÿ ïðî Õîëì Õ² ñòîëiòòÿ 105
27 Ñi÷è íñüêèé Â. Ìiñòî Õîëì. Êðàêiâ, 1941. Ñ. 5.
28 Äî öiº¿ ïðàöi ïî áà ÷è ëî ñâiò ùå äâi îêðåìi ðî áî òè, ïðè ñâÿ ÷åíi ìiñòó Õîë ìó, îäíàê îäíà ç íèõ
ìຠõà ðàê òåð ïó òiâíè êà, à iíøà, ùîé íî çãà äà íà, — íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íî ãî íà ðè ñó: Czernicki K.
Che³m. Przesz³oœæ i pami¹tki. Che³m, 1936; Ñi÷è íñüêèé Â. Âêàç. ïðà öÿ.
29 Ùîï ðàâ äà, Ï. Ðàï ïî ïîðò, ÿêèé çà ìà òåð ià ëà ìè, çáå ðå æå íè ìè â àðõiâi òîäi ùå ²íñòè òó òó iñòîði¿
ìà òåð iàëü íî¿ êóëü òó ðè ÑÐÑÐ, îïó áëiêó âàâ ðå çóëü òà òè ðîç êî ïîê Ï. Ïîê ðè øêiíà, ñòâåð äèâ, ùî
âîíè íå äà þòü ïiäñòàâ ãî âî ðè òè ïðî ìîæ ëèâiñòü iñíó âàí íÿ ïî ñå ëåí íÿ, ðàí iøî ãî çà Õ²²² ñò.
(Ðàï ïî ïîðò Ï. Õîëì. Ñî âåò ñêàÿ àð õå î ëî ãèÿ. Ì, 1954. Ò. ÕÕ. Ñ. 313–323).
30 Zimmer B. Miasto Che³m. Zarys historyczny. Warszawa; Kraków, 1974. S. 16.
byæ mo¿e, je¿eli wzi¹æ pod uwagê przekaz D³ugosza o zale¿noœci miejscowego
ksiêcia od Boles³awa Œmia³ego, jakiegoœ zwi¹zku z Polsk¹”31.
ßê i â÷åíi Õ²Õ ñò., âií çâåð íóâ óâà ãó íà ïî âiäîì ëåí íÿ Íè ê îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó.
² õî÷à À. Ãiëü çà çíà ÷àº, ùî „nie jest to w œwietle Ÿróde³ wzmianka wiarygodna”, âií,
óñå æ, âïåâ íå íèé, ùî öÿ òðà äèö iÿ ñòî ñóºòüñÿ ñàìå Õîë ìà íà âî ëè íñüêî ìó Çà -
áóææi32.
Íå ùî äàâ íî âêà çà ëà íà òâið ß. Äëó ãî øà òà Íè ê îíiâñüêèé ëiòî ïèñ ÿê ïè ñåìíi
ïàì ’ÿò êè, ùî ñâiä÷àòü ïðî iñíó âàí íÿ Õîë ìà â Õ² ñò., i âiäî ìà äîñëiäíè öÿ ìiñòà
Ó. Ðóø êî âñüêà33.
Çà ãà ëîì, çäî áó òîê óêð à¿íñüêèõ, ðîñiéñüêèõ òà ïî ëüñüêèõ àâ òîðiâ ó ç’ÿ ñó âàííi
ïî õîä æåí íÿ äèñ êó ñiéíî ãî ïî âiäîì ëåí íÿ ß. Äëó ãî øà ïðî Õîëì â Õ² ñò. áiëüø íiæ
ñêðîì íèé. Äîñëiäíè êè çä åáiëüøî ãî íà ìà ãà ëèñü ïiäòâåð äè òè äîñ òîâiðíiñòü öèõ
äà íèõ iíøè ìè ìà òåð ià ëà ìè ÷è çà äî ïî ìî ãîþ êðè òè êè Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî
ëiòî ïè ñó, àáî æ ïðî ñòî iãíî ðó âà ëè éîãî.
Òóò âèäàºòüñÿ íå îáõiäíèì çðî áè òè âiäñòóï i ðîç ãëÿ íó òè ïî âiäîì ëåí íÿ Íè ê î -
íiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó ïðî õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïà â Õ² ñò., íà ÿêå íà ïî ëåã ëè âî âêà çó -
þòü äîñëiäíè êè. Äæå ðå ëî äiéñíî ãî âî ðèòü ïðî öå:
«Âú ë›òî 6580. Ïðå íå ñåí iå ìî ùåìú ñâÿ òûõú ñòðàñ òî òåð ïåöú Áî ðè ñà è
Ãë›áà ñèöå áûñòü: ñî âî êó ïè øà ñÿ òðè êíÿ çè áðàò ià, ñû íî âå ßðîñ ëàâ ëè, âíó -
öè âå ëè êà ãî Âëà äè ìå ðà, ñú îò öåìú ñâî èìú Ãå îð ãiåìú ìèò ðî ïî ëè òîìú Êiåâ -
ñêèìú è âñåÿ Ðóñè, Èçÿñ ëàâú, Ñâÿ òîñ ëàâú, Âñå âî ëîäú, è ñú åïèñ êî ïîìú Ïåò -
ðîìú Ïå ðå àñ ëàâ ñêèìú, è ñú åïèñ êî ïîìú Ñòå ôà íîìú Á›ëîã ðàä ñêèì, è ñú
åïèñ êó ïîìú Ìè õà è ëîìú Þðüåâ ñêèìú, è ñú åïèñ êî ïîìú Èâà íîìú Õîëìü -
ñêèìú (âèä iëå íî ìíîþ — Î. Á.), è ñú Ôå î äîñ iåìú èãó ìå íîìú Ïå ÷åð ñêèìú, è
ñú Ñîô ðîí iåìú èãó ìå íîìú ñâÿ òà ãî Ñïà ñà, è ñú Íè êî ëîþ èãó ìå íîìú Ïå ðå -
àñ ëàâ ñêèìú, è ñú âñ›ìú ñâÿ ùåí íûìú ñî áî ðîìú ïðå íå ñî øà ìîùè ñâÿ òûõú
ìó ÷å íèêú èçú Âû øå ãî ðî äà âú íî âóþ öåð êîâü, þæå ñî çäàëú êíÿçü Èçÿñ ëàâú,
ÿæå ñòî èòú è äî íûí›»34.
Íè ê îíiâñüêèé ëiòî ïèñ — ïàì ’ÿò êà XVI ñò., ñòâî ðå íà â Ìîñ êîâñüêié Ðóñi ïðè
ìèò ðî ïî ëè÷ié êà ôåäði35. ßê ïî êà çà ëè äîñëiäæåí íÿ ðîñiéñüêèõ iñòî ðèêiâ, çîê ðå -
ìà ßêî âà Ëóð’º, ïðî òîã ðà ôà ìè Íè ê îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó áóëè òðè çâå äåí íÿ: Ñè ìå -
106 Îëåêñàíäð Áàðàí
31 Gil A. Op. cit. S. 63.
32 Ibidem. S. 65, 66.
33 Ruszkowska U. Geneza chrzeœcijañstwa na ziemi che³mskiej. Do piêkna nadprzyrodzonego. Sesja
naukowa na temat rozwoju sztuki sakralnej od X do XX wieku na terenie dawnych diecezji
ñhe³mskich Koœciîla rzymskokatolickiego, prawos³awnego, greckokatolickiego. Che³m, 2003. T. 1.
S. 15 („istniej¹ — niestety ma³o wiarygodnå — zapiski histîryczne, poœwiadczaj¹ce tradycjê
istnienia grodu w Che³mie w XI w., jak przekazy Latopisu Nikonowskiego (âèä iëå íî Ó. Ðóø êî â -
ñüêîþ — Î. Á.), Jana D³ugosza i biskupa Suszy”).
34 ÏÑÐË. Ò. 9. Ñ. 99.
35 Êëîññ Á. Íè êî íîâ ñêèé ñâîä è ðóñ ñêèå ëå òî ïè ñè XVI–XVII âå êîâ. Ì, 1980. Ñ. 52.
îíiâñüêèé ëiòî ïèñ (XV ñò.), Íîâ ãî ðî äñüêèé Õðî íîã ðà ôi÷íèé ëiòî ïèñ (XV ñò.) òà
Éî à ñ àôiâñüêèé ëiòî ïèñ (XVI ñò.)36. Ç íèõ ëèøå Íîâ ãî ðî äñüêèé Õðî íîã ðà ôi÷íèé
ìîæå ìàòè äëÿ íàñ ÿêèéñü iíòå ðåñ, îñêiëüêè ñàìå âií ç óñiõ òðüîõ ìiñòèòü ñòàò òþ
çà 1072 ð., îäíàê éîãî òåêñò íå çãà äóº æîä íî ãî õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïà ²âàíà.
«Â ëåòî 6580. Ïðè íå ñå íèå ìî ùåìú Áî ðè ñà è Ãëå áà. Áå áî òîã äà äåð æå Âû -
øå ãî ðîäú ×ó äèíú, à öåð êîâü Ëà çàðü. Ñî âî êó ïè øà ñÿ êíÿ çè, òðè áðà òû:
Èçÿñ ëàâú, Ñâÿ òîñ ëàâú, Âñå âî ëîäú, ñ ìèò ðî ïî ëè òîìú Ãå îð ãè åìú, è ñú åïèñ -
êî ïîìú Ïåò ðîìú Ïå ðå àñ ëàâ ñêèì, è ñ Ìè õà è ëîìú Þðüåâ ñêèìú, ïðè íå ñî øà
ñâÿ òîþ ìó ÷å íè êó Áî ðè ñà è Ãëå áà èç Âû øå ãî ðî äà â íî âóþ öåð êîâü, þæå
çäå ëà Èçÿñ ëàâú, ìå ñå öà Ìàÿ âú 2 äåíü»37.
Î÷å âèä íî, çãàä êó ïðî õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïà ²âàíà ïiä 1072 ð. ó Íè ê îíiâñüêî ìó
ëiòî ïèñi ñëiä âiäíåñ òè äî òåí ä åíöiéíèõ âè ãà äîê éîãî óêëà äà ÷à àáî æ éîãî äæå ðå -
ëà. Êðiì òîãî, ñó äÿ ÷è ç òåê ñòó Ñè ìå îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó, éäåòü ñÿ ïðî Õîëì i
õîëìñüêå ºïèñ êî ïñòâî ó Òâåðñüêié çåìëi38, ùî áóëè áëèæ÷i é âiäîìiøi ëiòî ïèñ -
öþ, íiæ äà ëå êå âî ëè íñüêå ìiñòî. Ïiä 7000 (1492 ð.) òàì iäåòü ñÿ:
«Òîãî æå ëåòà êíÿçü âå ëèê iè Èâàí Âà ñèëü å âè÷ ïî ñëàëú Òôåð ñêèå çåì ëè ïè -
ñà òè ïî ìîñ êîâ ñêè â ñîõè; à ïè ñàë Òôåðü êíÿçü Ôå äîðú Îëà áûøú, à Ñòà ðè -
öó Áî ðèñ Êó òó çîâú, à Çóá öåâ äà Îïî êè Äìèò ðåè Ïåø êîâú, à Êëèí Ïåòðú
Ëî áàí Çà áî ëîò öêîè, à Õîëì è Íî âîè ãî ðî äîê Àíäðåé Êà ðà ìû øåâú (âèä iëå -
íî ìíîþ — Î. Á.), à Êà øûí Âà ñè ëåè Êà ðà ìû øåâú»39.
Öå æ ïiäòâåð äæóº i ñïè ñîê Îáî ëå íñüêî ãî Íè ê îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó, ÿêèé ñòî¿òü
áëèçü êî äî òåê ñòó Éî à ñ àôiâñüêî ãî:
«Òîãî æå ëåòà êíÿçü âå ëèê iè Èâàí Âà ñèëü å âè÷ ïî ñëàëú Òôåð ñêèå çåì ëè ïè -
ñà òè ïî ìîñ êîâ ñêè â ñîõè; à ïè ñàë Òôåðü êíÿçü Ôå äîðú Îëà áûøú, à Ñòà ðè -
öó Áî ðèñ Êó òó çîâú, à Çóá öåâ äà Îïî êè Äìèò ðåè Ïåø êîâú, à Êëèí Ïåòðú
Ëî áàí Çà áî ëîò öêîè, à Õîëì è Íî âîè ãî ðî äîê Àíäðåé Êà ðà ìû øåâú (âèä iëå -
íî ìíîþ — Î. Á.), à Êà øûí Âà ñè ëåè Êà ðà ìû øåâú»40.
Âiäòàê öiëêîì î÷å âèä íî, ùî çãàä êà ïðî õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïà ïiä 1072 ð., êðiì
òîãî, ùî º âè ãàä êîþ, íå ìຠíiÿ êî ãî ñòî ñóí êó äî Õîë ìà íà âî ëè íñüêî ìó Çà áóææi
é iíñïiðî âà íà ìiñòîì ó Òâåðñüêié çåìëi. Æîä íî¿ «òðà äèöi¿» XVI ñò. ïðî iñíó âàí íÿ
Ðàííüîìîäåðíà êíèæíà òðàäèöiÿ ïðî Õîëì Õ² ñòîëiòòÿ 107
36 Ëóðüå ß. Ãå íå à ëî ãè ÷åñ êàÿ ñõå ìà ëå òî ïè ñåé Õ²–XVI ââ., âêëþ ÷åí íûõ â «Ñëî âàðü êíèæ íè êîâ è
êíèæ íîñ òè Äðåâ íåé Ðóñè». Òðó äû Îòäå ëà äðåâ íå ðóñ ñêîé ëè òå ðà òó ðû. Ë, 1985. Ò. 40. Ñ. 196.
37 Íîâ ãî ðîä ñêàÿ ïÿ òàÿ ëå òî ïèñü. ÏÑÐË. Ïã, 1917. Ò. 4. ×. 2. Ñ. 134.
38 Çâè ÷àé íî, íiÿ êî ãî õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïñòâà ó Òâåðñüêié çåìëi â Õ² ñò. íå iñíó âà ëî, â öüî ìó
ïëàíi öå òà êîæ âè ãàä êà (Ùà ïîâ ß. Ãî ñó äà ðñòâî è öåð êîâü â Äðåâ íåé Ðóñè Õ–ÕIII ââ. Ì., 1989.
Ñ. 207–213).
39 Ñè ìå î íîâ ñêàÿ ëå òî ïèñü. ÏÑÐË. ÑÏá., 1913. Ò. 18. Ñ. 275.
40 Èî à ñà ôîâ ñêàÿ ëå òî ïèñü. Ì., 1957. Ñ. 183.
â Õ² ñò. õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïñòâà íà Âî ëèíi íå áóëî — âîíà iñíó âà ëà äëÿ Õîë ìà â
Òâå ðñüêî ìó êíÿçiâñòâi. ̄ ¿ âè íèê íåí íÿ, î÷å âèä íî, ñëiä âiäíåñ òè äî ÷àñiâ ïð àâëiííÿ
òâå ðñüêî ãî êíÿ çÿ Ìè õàé ëà ßðîñ ëà âè ÷à, ÿêèé, ÿê ïiçíiøå ìîñ êîâñüêi ïðà âè òåëi,
ïðå òåí äó âàâ íà ðîëü çáè ðà ÷à ðóñü êèõ çå ìåëü i 1305 ð. ðîç ïî ðÿ äèâ ñÿ ñòâî ðè òè çà -
ãàëü íî ðóñü êèé ëiòî ïèñ íèé çâiä41. Î÷å âèä íî, ñàìå òîäi é ç’ÿ âè ëàñü iäåÿ ñòâî ðè òè
òåí ä åíöiéíó âè ãàä êó ïðî õîëìñüêî ãî ºïèñ êî ïà â 1072 ð., ÿêà i ïî òðà ïè ëà äî Íè êî -
íiâñüêîãî ëiòî ïè ñó. Ïàì ’ÿò êîþ òâå ðñüêî ãî ïî õîä æåí íÿ ñå ðåä äæå ðåë Íè ê î -
íiâñüêî ãî çâå äåí íÿ áóâ, çîê ðå ìà, âè êî ðèñ òà íèé ïðè éîãî óêëà äåííi ñïè ñîê Ñè ìå -
î íiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó42.
Íà ìà ãà þ ÷èñü ðîç â’ÿ çà òè ïè òàí íÿ, ÿê äàíå ïî âiäîì ëåí íÿ ß. Äëó ãî øà ñïiââiäíî -
ñèòü ñÿ iç ïî ïå ðåä íüîþ ïî ëüñüêîþ êíèæ íîþ òðà äèöiºþ i ÿêè ìè º âè òî êè öiº¿ iíôîð -
ìàöi¿, çâå ðíiìî ñÿ äî îïè ñó ïî õî äó Áî ëåñ ëà âà Ñìiëè âî ãî íà Ðóñü ó ðàí iøèõ
õðîíiñòiâ.
Ãàëë Àíîíiì:
«Êî ðîëü Áî ëåñ ëàâ ²² áóâ ñìiëè âèì òà ðiøó ÷èì âî¿ íîì, ãîñ òèí íèì ãîñ ïî äà -
ðåì, íà é ùå äðiøèì áëà ãî äiéíè êîì. Âií ñàì, òàê ñàìî, ÿê i Áî ëåñ ëàâ ² Âå ëè -
êèé, âñòó ïèâ âî ðî ãîì ó ñòî ëè öþ ðóñü êî ãî êî ð îëiâñòâà — âè äàò íå ìiñòî
Êè¿â — i óäà ðîì ñâî ãî ìå÷à çà ëè øèâ ïàì ’ÿò íèé çíàê íà Çî ëî òèõ âî ðî òàõ
ìiñòà. Òàì âií âîç âiâ íà öà ðñüêèé ïðå ñòîë îä íî ãî ðóñü êî ãî çi ñâ ðiäíi,
êîò ðî ìó íà ëå æà ëî êî ð îëiâñòâî, à âñiõ áóíòiâíèêiâ, ùî íå ïiäêî ðè ëèñü
éîìó, óñó íóâ âiä âëà äè»43.
Âiíöåíò Êàä ëó áåê:
«Ïðîé øîâ øè (Áî ëåñ ëàâ Ñìiëè âèé — Î. Á.) ïå ðå ìîæ íî ÷àñ òè íè Ðóñi, íå
çà õîòiâ çáà ãà ÷ó âà òèñü ¿õíiìè ñêàð áà ìè, çà äî âî ëå íèé ñà ìèì òðióì ôîì
ïå ðå ìî ãè, äîêè íå ïî íî âèâ ìå ÷åì íà áðà ìàõ Êèºâà ïð àäiäiâñüêèõ
çíàêiâ»44.
Àâòîð Âå ëè êî ï îëüñüêî¿ õðîí iêè:
108 Îëåêñàíäð Áàðàí
41 Ãðå êîâ È., Øàõ ìà ãî íîâ Ô. Ìèð èñ òî ðèè: Ðóñ ñêèå çåì ëè â Õ²²²–XV ââ. Ì., 1988. Ñ. 110.
42 Êëîññ Á. Íè êî íîâ ñêèé ñâîä. Ñ. 25.
43 „Igitur rex Bolezlavus secundus audax fuit miles et strennuus, hospitum susceptor benignus datorque
largorum largissimus. Ipse quoque, sicut primus Bolezlavus magnus, Ruthenorum regni caput,
urbem Kyow praecipuam, hostiliter intravit, ictumque sui ensis in porta aurea signum memoriae
dereliqiut. Ibi etiam quendam sui generis Ruthenum, cui permittebat regimen, in sede regali
constituit, cunctosque sibi rebelles a potestate destituit” (Galli Anonymi. Chronicon. Leopoli, 1899.
S. 32–33. Äèâ. òà êîæ: Ãàë Àíîíèì. Õðî íè êà è äå ÿ íèÿ êíÿ çåé èëè ïðà âè òå ëåé ïî ëüñêèõ. Ì.,
1961. Ñ. 54).
44 „Unde rusie partibus imperiose peragratis, opibus illorum capi dedingnatur, solo victorie triumpho
contentus; donec avitarum limites bonearum, in valuis kiievense reformaret” (Magistri Vincentii.
Chronica Polonorum. Cracoviae, 1862. S. 61).
«Òîìó (Áî ëåñ ëàâ Ñìiëè âèé — Î. Á.), âñòó ïèâ øè ç ïî òó ãîþ äî êðà¿â Ðóñi,
ïðî âiâøè áà ãà òî áèòâ iç êíÿ çÿ ìè Ðóñi é ïå ðå ìiãøè áà ãàòü îõ ç íèõ, äiéøîâ
àæ äî ìiñòà Êèºâà. Õî÷à êè ÿ íè ÿêèéñü ÷àñ i ÷è íè ëè éîìó îïið, îäíàê äîâ ãî
âîíè öüî ãî ðî áè òè íå ìîã ëè i çäà ëè ñÿ íà ìèëiñòü ïå ðå ìîæ öÿ. Âií ïðè é íÿâ
¿õíié ïî ñëóõ i çà ïåâ íåí íÿ ó âiðíîñòi é íà ïðà âèâ ñÿ íà çà âî þ âàí íÿ iíøèõ çå -
ìåëü Ðóñi, i òàì ïðî òÿ ãîì áà ãàòü îõ ðîêiâ, õî ðîá ðî îá ëÿ ãà þ ÷è ôîð òåöi
ðóñiâ, ïiäêî ðèâ îá èäâi ÷àñ òè íè Ðóñi, ïî ãðà áó âàâ øè ¿õ äëÿ ïî òðåá ñâî¿õ i ñâî -
ãî âiéñüêà»45.
Âïåð øå ó ïî ëüñüêié iñòîð iîã ðàôi¿, ÿê çà çíà ÷à ëî ñÿ, Õîëì çãà äóºòüñÿ ó õðîíiöi
êî ðîí íî ãî ïiäêàí öëå ðà, ´íåçíå íñüêî ãî àðõ³äè ÿ êî íà òà ïî çíà íñüêî ãî é êó ÿ âñüêî -
ãî êà íîí iêà (â ðiçíi ÷àñè) ßíêà ç ×àð íêî âà (XIV ñò.), ÿêà îõîï ëþº ïîä i¿ 1333–1384
ðîêiâ — ïðî òå, ùî âiäáó âà ëî ñÿ â Õ² ñò., ó íié íå éäåòü ñÿ46.
«Ðîêó æ 1366 êî ðîëü Êà çè ìèð, çiáðàâ øè ñâî¿ âiéñüêà, çðóé íó âàâ ìiöü Ðóñi,
ÿêîþ ïðà âèâ éîãî âà ñàë, êíÿçü Ãå îðãié iç Áåë çà47 (âèä iëå íî ìíîþ — Î. Á.),
ùî íå çà êîí íî óçóð ïó âàâ ¿¿, ïðî ùî ïiçíiøå ñòà ëî çðî çóì iëî i ðîç ãî ëî øå íî.
Êî ðîëü çäî áóâ âî ëî äè ìè ðñüêó çåì ëþ, ÿêîþ âî ëîäiâ Ëþ áàðò, ïå ðå äàâ ¿¿ êíÿ -
çåâi Îëåê ñàí äðó, íà ùàä êîâi Îëü´åðäà òà Êåé ñòó òà, ÿêèé âiðíî éîìó ñëó -
æèâ, çà âè íÿò êîì ôîð òåöi Õîë ìà, ÿêó âiäiáðàâ ó êíÿ çÿ Ãå îð ãiÿ (âèä iëå íî
ìíîþ — Î. Á.). Òîé æå êíÿçü Îëåê ñàíäð âiðíî òóò ïðà âèâ àæ äî ñà ìî¿
ñìåðòi" 48.
Ç íà âå äå íèõ öè òàò ñòຠçðî çóì iëî, ùî äæå ðå ëî iíôîð ìàöi¿ ß. Äëó´îøà íå ïî õî -
äè ëî ç Õ²²–Õ²²² ñòîëiòü. Îäíàê, âêà çàíi õðîí iêè äàëè ìîæ ëèâiñòü iñòî ðè êó çðî áè -
òè óçà ãàëü íåí íÿ øèð øî ãî õà ðàê òå ðó. ßê âëó÷ íî âiäçíà ÷è ëà À. Âðóá ëå âñüêà „Jan
D³u gosz jako pierwszy z kronikarzy œredniowiecznych œledzi³ dzieje Rusi Ha lic -
Ðàííüîìîäåðíà êíèæíà òðàäèöiÿ ïðî Õîëì Õ² ñòîëiòòÿ 109
45 „Tote¿ (Áî ëåñ ëàâ Ñìiëè âèé — Î. Á.) wkroczywszy z potêg¹ do krajów Rusi, stoczywszy wiele bitew
z ksi¹¿êtami Rusi i obaliwszy wielu z nich, dotar³ a¿ do grodu kijowskiego. Chocia¿ mieszkañcy
Kijowa jakiœ czas stawiali opór, w koñcu jednak nie mog¹c d³u¿ej siê opieraæ postanowili zdaæ siê na
jego ³askê. Gdy im uprzejmie okaza³ ³askê i otrzyma³ od nich przyrzeczenie wiernoœci, przeniós³ siê
do innych obszarów Rusi i tam przez wiele lat z potê¿nym wojskiem zdobywa³ grody Rusinów, a
przeszed³szy w³adczo po³acie obu Rusi, z³upi³ je dla potrzeb swoich i swego wojska” (Kronika
wielkopolska. Warszawa, 1965. S. 80. Äèâ. òà êîæ: «Âå ëè êàÿ õðî íè êà» î Ïîëü øå, Ðóñè è èõ ñî ñå -
äÿõ â Õ²–Õ²² ââ. Ì., 1987. Ñ. 71).
46 Szlachtowski J. Kronika Jana z Czarnkowa. Monumenta Poloniae Historica. T. 2. S. 602.
47 ßíêî ç ×àð íêî âà íå îòî òîæ íþ âàâ êíÿ çÿ Ãå îð ãiÿ (Georgius) ç Áî ëåñ ëà âîì-Þðiºì Òðîé äå íî âè -
÷åì, «âáè âà þ ÷è» îñòàí íüî ãî êiëüêî ìà ñòî ðiíêà ìè ðàí iøå — «çà ãè íóâ âiä îò ðó òè, áî ïðî áó âàâ
çìiíè òè ¿õíié (ðóñiâ — Î. Á.) çà êîí i âiðó» (per toxicum interempto, qui legem et fidem ipsorum
immutare nitebatur) (Joannis de Czarnkow. Chronicon Polonorum. S. 629).
48 „Anno autem MCCCLXVI Kazimirus rex congregata exercitus sui multitudine Russiam potenter
intravit, cujus servitio dux Georgius de Belz (âèä iëå íî ìíîþ — Î. Á.) se subdidit sub fraude, ut
postea patuit manifeste. Rex autem terram Wladimiriensem, quam Lubardus tenebat, cum omnibus
castris terrae ejusdem potenter acquirens, duci Alexandro filiastro Olgerdi et Keystutonis,
fidelissimo principi totam dedit, praeter casrtum Chelm, quod dedit duci Georgio (âèä iëå íî ìíîþ —
Î. Á.). Idem autem dux Alexander usque ad mortem regis tenuit, fideliter sibi serviendo” (Ibidem.
S. 631).
ko-W³odzimierskiej z pewnej perspektywy czasowej (XV ñò. — Î. Á.): Ruœ ta od wielu
ju¿ lat nie istnia³a jako samodzielny organizm polityczny”49. Íi âií, íi éîãî ñó ÷àñ íè -
êè-÷è òà÷i óæå íå ïàì ’ÿ òà ëè ÿê ðå àëü íî ñêëà äà ëèñü iñòî ðè÷íi ïîä i¿. Îäíàê, ç
òâîðiâ Ãàë ëà Àíîíiìà, Âiíöåí òiÿ Êàä ëó áå êà òà ií. ¿ì áóëî âiäî ìî, ùî Ðóñü ïå ðå -
áó âà ëà â çà ëåæ íîñòi âiä Ïîëüùi. Îòæå é ïðè êîð äîí íèé Õîëì (äîá ðå âiäî ìèé â
XV ñò. ÿê êî ëèø íÿ ñòî ëè öÿ êíÿçiâ Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî¿ Ðóñi)50, ìiã áóòè çà õîï -
ëå íèé çà ÷àñiâ Áî ëåñ ëà âà Ñìiëè âî ãî. ²íà êøå êà æó ÷è, ðîç ïîâiäü ïðî Õîëì ïiä
1073–1074 ðð. ìîã ëà áóòè ëî ãi÷íèì ïðè ïó ùåí íÿì ß. Äëó ãî øà. Íà öå âêà çóº ñàì ¿¿
õà ðàê òåð ó êîí òåêñòi âñüî ãî òâî ðó. Ó íié Õîëì âèñ òó ïຠíå ÿê ñà ìî äîñ òàò íÿ îäè -
íè öÿ, à ÿê îäíå ç ìiñò, ùî ¿õ çà õî ïèâ ïî ëüñüêèé êî ðîëü, ïiäêî ðþ þ ÷è ×åð âî íó
Ðóñü. Âiäòàê çà âäàí íÿ, ÿêå ïå ðåä ñî áîþ ñòà âèâ õðîíiñò, ìîæ íà ñôîð ìó ëþ âà òè ÿê
ëåã iòèì içàö iþ íà ëåæ íîñòi öiº¿ òå ðè òîði¿ äî Ïîëüñüêî ãî êî ð îëiâñòâà ùå ç ÷àñiâ ëå -
ãåí äàð íèõ (äëÿ ÷è òà÷iâ XV ñò.) ïî ëüñüêèõ ïðà âè òåëiâ. Ïiñëÿ öüî ãî Õîëì çíè êຠçi
ñòîð iíîê õðîí iêè ß. Äëó ãî øà àæ äî 1349 ð.51 Çà âî þ âàí íÿ Êà çè ìè ðà ²²² â êîí -
òåêñòi çãàä êè 1073–1074 ðîêiâ âèã ëÿ äຠÿê âiäíîâ ëåí íÿ iñòî ðè÷ íî¿ ñïðà âåä ëè -
âîñòi. Ñàìå æ ïî âiäîì ëåí íÿ ß. Äëó ãî øà ìຠâè ðàçíi îçíà êè êîí êðå òè çàöi¿ ôàê -
òîã ðà ôi÷íî îá ìå æå íî ãî ïî âiäîì ëåí íÿ Âå ëè êî ï îëüñüêî¿ õðîí iêè, ÿêà, îïè ñó þ ÷è
ïî õiä Áî ëåñ ëà âà Ñìiëè âî ãî íà Ðóñü, ñòâåð äæóº, ùî âií «ïðè é íÿâ ¿õ (êèÿí — Î. Á.)
ïî ñëóõ i çà ïåâ íåí íÿ ó âiðíîñòi é âè ðó øèâ íà çà âî þ âàí íÿ iíøèõ çå ìåëü Ðóñi, i òàì
ïðî òÿ ãîì áà ãàòü îõ ðîêiâ, õî ðîá ðî îá ëÿ ãà þ ÷è ôîð òåöi ðóñiâ, ïiäêî ðèâ îá èäâi
÷àñ òè íè Ðóñi»52.
110 Îëåêñàíäð Áàðàí
49 Wróblewska A. Dz. cyt. S. 49.
50 ßê ââà æຠËå îíòié Âîé òî âè÷, ìiñòî Õîëì, ÿêå çà ëè øà ëîñü êíÿ æîþ ñòî ëè öåþ äî êiíöÿ îñòàí -
íüî¿ ÷âåðòi XIV ñò., çà òðà äèöiºþ çáåð iãà ëî ñâié âè ñî êèé ñòà òóñ ïðî òÿ ãîì óñüî ãî XV ñò. Òà êèé
âèñ íî âîê çðîá ëå íî íà îñíîâi âïèñiâ äî Õîëìñüêî ãî ïî ì’ÿ íè êà (çáå ðiãñÿ ó ðó êî ïèñ íî ìó çáiðíè -
êó Ëåâà Êiøêè 1720-èõ ðîêiâ) ïðåä ñòàâ íèêiâ çíàò íèõ ðóñü êèõ, ëè òî âñüêèõ òà ïî ëüñüêèõ ðî äèí:
Îñòðîçü êèõ, Êîð ià òî âè÷iâ, Ñàí´óøêiâ òà ií., ùî ïå ðå áó âà ëè ó ðiçíi ÷àñè â ìiñöå âî ìó ìî íàñ òèði
(Âîé òî âè÷ Ë. Êíÿçiâñüêi äè íàñòi¿ Ñõiäíî¿ ªâðî ïè (êiíåöü ²Õ — ïî ÷à òîê ÕV² ñò.): ñêëàä,
ñóñïiëüíà i ïî ëiòè÷ íà ðîëü. Ëüâiâ, 2000. Ñ. 39–41).
51 Ïiä öèì ðî êîì ß. Äëó ãîø ïî âiäîì ëÿº ïðî çà õîï ëåí íÿ Êà çè ìè ðîì ²²² Ëóöü êî¿, Âî ëî äè ìè ðñüêî¿
òà Õîëìñüêî¿ çå ìåëü (D³ugosz J. Roczniki czyli kroniki s³awnego Królestwa Polskiego. Warszawa,
1975. T. 4. S. 321).
52 Kronika wielkopolska… S. 80. Ó öüî ìó çâ’ÿç êó íå ìîæ íà íå çãà äà òè ïðî ïðè ïó ùåí íÿ ùîäî ïî -
õîä æåí íÿ äà íî ãî îïîâ iäàí íÿ, âèñ ëîâ ëåíi ïî ëüñüêèì iñòî ðè êîì Õ²Õ ñò. Àëåêñàíäðîì Ñåì êî âè -
÷åì. Âií íà çè âຠìîæ ëè âè ìè «äæå ðå ëà ìè» êîì ïî çèöi¿ 1073 ð. Âå ëè êî ï îëüñüêó õðîí iêó òà
Ïîâiñòü âðå ìåí íèõ ëiò (Õðîí iêó Íåñ òî ðà): „Ustêp ten skombinowany zosta³ na podstàwie kron.
wpol. s. 13 i Nest. p. r. 6585 (1076). Pierwszy mówi, ¿e po zajêciu Kijowa, kilka lat walczy³
Boles³aw na Rusi, dlatego zape³nia D³ug. przeci¹g czasu od r. 1070–1076 wojnami ruskiemi; a
ogólnikowa wzmianka kron. wpol., ¿e Boles³aw po zdobyciu Kijowa “ad alios fines Russiae se
transtulit… ac imperiose utriusque Russiae partibus peragratis” (õî ðîá ðî âòîð ãøèñü ó çåìëi Ðóñi…
ïiäêî ðèâ îá èäâi ÷àñ òè íè Ðóñi — Î. Á.) wystarcza³a D³ugoszowi, aby widowniê tych walk
przenieœæ do ziemi przemyskiej, wo³yñskiej i che³mskiej. Wylicza wiêc ziemie zdobyte, wylicza
zamki z ca³¹ zapalczywoœci¹ oblêgane, opisuje dok³adnie sposób oblêŸeñ itd. Zamek che³mski
dopiero w roku 1223 lub 1224 zosta³ za³o¿ony (Szaraniewicz: Hypatioschronik 10) a wed³ug Nestora
nale¿a³a ziemia wo³yñska i ³ucka do ksi¹¿¹t ruskich (por. Nestor p. r. 6593 (1085) a ziemiê
W³odzimirsk¹ dzier¿y w r. 6585 (1077) Izas³aw, potem Wszewo³od, a po nim Jarope³k (por. Nestor
Âîä íî ÷àñ ïðè ÷èí, ÿêi ñïî íó êà ëè ß. Äëó ãî øà äî ôàëü ñèô iêàöi¿ (à ñàìå òàê, î÷å -
âèä íî, ñëiä iíòåð ïðå òó âà òè éîãî òâåð äæåí íÿ ïðî äiÿëüíiñòü Áî ëåñ ëà âà Ñìiëè âî ãî
ó 1073–1074 ðî êàõ) ñëiä øó êà òè â ñó ÷àñ íèõ éîìó ïîä iÿõ XV ñò.
ß. Äëó ãîø (1415–1480 ðð.) — âè õî äåöü çi øëÿ õå òñüêî¿ ðî äè íè, äå ÿ êèé ÷àñ íà -
â÷àâ ñÿ ó Êð àêiâñüêî ìó óíiâåð ñè òåòi (õî÷à éîãî i íå çà êií÷èâ), ó 16 ðîêiâ (1431 ð.)
ñòàâ íî òàð ió ñîì ïðè äâîði êð àêiâñüêî ãî àðõ³ºïèñ êî ïà, êàð äè íà ëà Çáiãíå âà Îë åñ -
íiöüêî ãî, çãî äîì âèðiñ äî îñî áèñ òî ãî ñåê ðå òà ðÿ òà óïðà âè òå ëÿ äâî ðó. Íåâ äîâçi
ïiñëÿ ñìåðòi ïðî òåê òî ðà (1455 ð.) âií ïî ÷àâ ïè ñà òè ñâié òâið (1459–1460 ðð.)53.
Âiäòàê éîãî iñòî ðè÷íi «âïî äî áàí íÿ» ñêëà äà ëèñü ïiä âïëè âîì ïî ëiòè÷ íî¿ áî ðîòü -
áè 30–50-õ ðð. XV ñò., ó ÿêié áðàâ àê òèâ íó ó÷àñòü éîãî ïàò ðîí. Ãî ëîâ íîþ ïðî áëå -
ìîþ, ùî ïî ñòà ëà òîäi ïå ðåä øëÿõ òîþ Ïîëüñüêî ãî êî ð îëiâñòâà, áóëî çáå ðå æåí íÿ
óíi¿ ç Âå ëè êèì êí ÿçiâñòâîì Ëè òî âñüêèì, ùî îïè íè ëà ñÿ ïiä çà ãðî çîþ âíà ñëiäîê
ãðî ìà äÿ íñüêî¿ âiéíè, ðîç ïî ÷à òî¿ â Ëèòâi âå ëè êèì êíÿ çåì Ñâèä ðè ãàé ëîì (1430–
1455 ð.) i éîãî îïî íåí òîì Æè ãè ìîí òîì Êåé ñòó òî âè ÷åì (âå ëè êèé êíÿçü ó 1435–
1440 ðð.)54. Âíà ñëiäîê íå çà ëåæ íèöü êî¿ ïî ëiòè êè íî âî ãî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ, ùî ÿñ -
êðà âî âiäîá ðà çè ëàñü ó ñó òè÷ êàõ ç Ïîëü ùåþ çà Ïîäi ëëÿ, ïî ëüñüêèé óðÿä ó 1432 ð.
iíñïiðó âàâ ïà ëà öî âèé ïå ðå âî ðîò, ÿêèé ïðè âiâ äî âëà äè ó Âiëüíi Æè ãè ìîí òà Êåé -
ñòó òî âè ÷à. Íà áîöi îñòàí íüî ãî êðiì ïî ëÿêiâ âèñ òó ïè ëè ëè òîâñüêi êíÿçi-êà òî ëè êè,
Ñâèä ðè ãàé ëà æ ïiäòðè ìó âà ëè ðóñüêi ïðà âîñ ëàâíi êíÿçi, à òà êîæ ÷àñ òè íà ëè òî â -
ñüêî¿ çíàòi, ùî òÿæ iëà äî Ðóñi. Ñå ðåä íèõ îñîá ëè âó óâà ãó ñëiä çâåð íó òè íà ñî ðàò -
íèêiâ âå ëè êî ãî êíÿ çÿ — Ôå äî ðà Äà íè ëî âè ÷à, êíÿ çÿ Îñòðîçü êî ãî (1365–1437 ðð.),
òà Îëåê ñàí äðà ²âà íî âè ÷à Íîñà (ïî ìåð ïiñëÿ 1435 ð.) ç ðîäó Íà ðè ìóí òî âè÷iâ, êíÿ -
çÿ ïiíñüêî ãî. Íå âäà þ ÷èñü ó ïîä ðî áèöi öiº¿ áî ðîòü áè, çà çíà ÷è ìî, ùî âîíà íå
îá i é øëà ñòî ðî íîþ i Õîëìñüêó çåì ëþ. Ùå â 1431 ð. ðóñüêi çà ãî íè ç’ÿ âè ëè ñÿ íà
Áåë ç ÷èíi òà Õîë ìùèíi, çðóé íó âà ëè äåêiëüêà çà ìêiâ (Áóñüê, Ðàò íî), îäíàê áóëè
ðîç ãðîì ëåíi ïî ëüñüêè ìè âiéñüêà ìè55.
Áî ðîòü áà çà Ïîäi ëëÿ, ÿê âiäî ìî, ïî ÿñ íþ âà ëà ñÿ éîãî äàâ íüîþ íà ë åæíiñòþ äî
Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî. Ïî õî äè íà «çåìë³ Ïîëüñüêî¿ êî ðî íè» (à, âëàñ -
íå, Áåë ç÷è íó i Õîë ìùè íó), çîê ðå ìà — ïî õiä 1433 ð. ïiä êå ðiâíèö òâîì êíÿ çÿ
Îëåê ñàí äðà Íîñà íà Õîëì, òåæ, î÷å âèä íî, ìàëè ïîä iáíå îá ́ðóí òó âàí íÿ. Ìîã ëà
áóòè ïiäíÿ òîþ íà ùèò òðà äèö iÿ íà ëåæ íîñòi Õîë ìà äî ðîäó Äà íè ëî âè÷iâ (çãà äàé -
Ðàííüîìîäåðíà êíèæíà òðàäèöiÿ ïðî Õîëì Õ² ñòîëiòòÿ 111
p. r. 6586 (1078) i D³ug. III. str. 361); ziemia zaœ przemyska by³a w r. 6595 (1087) w posidaniu
Ruryka”. Íà ñòâåð äæåííi íå äîñ òî âiðíîñòi iíôîð ìàöi¿ äîñëiäíèê i çó ïè íÿºòüñÿ, íå ðîç ãëÿ äà þ ÷è
ïè òàí íÿ, íà âiùî äàâ íüî ï îëüñüêî ìó õðî íiñòó çíà äî áè ëî ñÿ âè äó ìó âà òè öþ iñòîð iþ. (Sem ko -
wicz A. Krytyczny rozbiór dziejów Polskich Jana D³ugosza (do roku 1384). Kraków, 1887. S. 130).
53 D¹browski J. Dz. cyt. S. 194–196, 216.
54 «Áî ðîòü áà çà ïðå ñòîë, — çà çíà ÷ຠÍà òà ëÿ ßêî âåí êî, — áóëà ïî ñóòi íå îãî ëî øå íîþ âiéíîþ
Ëèò âè é ×îð íî¿ Ðóñi ó ñî þçi ç Ïîëü ùåþ ïðî òè ðóñü êî¿ (áiëî ðóñü êî¿ òà óêð à¿íñüêî¿) çíàòi, ïðà -
ïî ðîì ÿêî¿ ñòàâ Ñâèä ðè ãàé ëî» (ßêî âåí êî Í. Íà ðèñ ³ñòî𳿠Óêðà¿ íè ç íà é äàâí³øèõ ÷àñ³â äî
ê³íöÿ XVIII ñò. Ê., 1997. Ñ. 93).
55 Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè:  11ò., 12 êí. Ê., 1993. Ò. 4. Ñ. 197. Ì. Ãðó øå âñüêèé
òàê îïè ñóº ñè òó àö iþ, ùî ñêëà ëàñü ó õîäi âiéíè â 1433 ð.: «Âiéíà, ùî ðàç îì ç òèì âå ëà ñÿ íà
Óêðà¿íi, òà êîæ íå äî âå ëà äî íiÿ êèõ âàæíiéøèõ ðå çóëü òàòiâ. Âè õiäíîþ òî÷ êîþ âiéíè òóò,
çäàºòüñÿ, áóâ ïå ðå õiä Íîñà äî Ñâèä ðè ãàé ëà. ßê îïîâ iäຠÄëó ãîø, ïî ñiì ïå ðå õîäi äî Ëóöü êà íà -
ñòÿ ãà ëî ñÿ ïðå áà ãà òî ðó ñèíiâ. Çâiäòè óêðà¿íñüêi âà òà ãè íà ïà äà ëè íà çåìëi Ïîëüñüêî¿ êî ðî íè»
(Òàì ñàìî. Ñ. 214).
ìî, ùî êíÿçi Îñòðîçüêi âè âî äè ëè ñâîº êîði ííÿ âiä ñèíà Äà íè ëà Ãà ëèöü êî ãî Ðî ìà -
íà, ç íèìè æ ãå íå à ëî ãi÷íî áóëè ïî â’ÿ çàíi é ïiíñüêi Ãå äèì iíî âè÷i56). Ïîëüñüêî ìó
êî ðî ëåâi Âëà äèñ ëà âó ²² ßãàé ëó âäà ëî ñÿ îïà íó âà òè ñè òó àö iþ ëèøå ïiñëÿ Îøìÿ í -
ñüêî ãî ïî ãðî ìó 1435 ð.57 Çà Âiñëèöü êèì ñòà òó òîì, ïðè é íÿ òèì òîãî æ ðîêó, íà
îñíîâi Ëüâiâùè íè, Ïå ðå ìè ùè íè, Ñÿ íî÷ ÷è íè, Ãà ëè ÷è íè, Õîë ìùè íè òà Ïîäi ëëÿ
óòâî ðþ âà ëîñü Ðóñü êå âîºâî äñòâî, ÿêå óâiéøëî äî ñêëà äó Ïî ëüñüêî¿ êî ðî íè.
Âiäòàê ïî âiäîì ëåí íÿ ß. Äëó ãî øà ìຠiäå î ëî ãi÷íå ïî õîä æåí íÿ i âè íèê ëî
íà ïðî òè âà ãó ðóñüêié iñòî ðè÷íié äîê òðèíi (ùîäî iñòîði¿ Õîë ìà) äëÿ ëåã iòèì içàöi¿
ïî ëü ñüêèõ ïðàâ íà öi çåìëi. Öÿ íîâà (ïî ëüñüêà) äîê òðè íà ñòâåð äæó âà ëà íà -
ëåæíiñòü Õîë ìà äî Ïîëüùi ùå äî ïî ÿ âè Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî êí ÿçiâñòâà. Ïîâ i -
äîì ëåí íÿ ß. Äëó ãî øà çà 1073–1074 ðð. «äî êó ìåí òó âà ëè» íà ëåæíiñòü Õîë ìà
Ïîëüùi ùå ç ÷àñiâ Áî ëåñ ëà âà Ñìiëè âî ãî. Ëî ãi÷íî ðîç âè íóâ øè òåí äåí öiþ äàâíiõ
ïî ëüñüêèõ õðîíiê ïðî çà ëåæíiñòü Ðóñi âiä Ïîëüñüêî ãî êî ð îëiâñòâà, ß. Äëó ãîø íå
âáà ÷àâ ó ñâî¿é ïî áó äîâi íi÷î ãî òà êî ãî, ùî ñó ïåðå÷èëî á iñòî ðè÷íié iñòèíi (çâè -
÷àé íî, â ìåæ àõ ñå ðåä íüî âi÷íî ãî ¿¿ ðî çóìi ííÿ)58.
Íà ìà ãà þ ÷èñü çðî çóì iòè ìîæ ëè âèé ìå õàíiçì âè íèê íåí íÿ ðîç ïîâiäi ß. Äëó ãî øà
ïðî Õîëì, ìîæ íà äëÿ ïî ðiâíÿí íÿ çãà äà òè âiäî ìèé ñþ æåò ïðî çà âî þ âàí íÿ Ãå äèìi -
íîì Êèºâà â 1320-õ ðð. iç áiëî ðóñü êî-ëè òî âñüêî ãî ëiòî ïè ñàí íÿ59. Öå êâàç i iñòî -
ðè÷ íå îïîâ iäàí íÿ âíå ñå íî äî ëiòî ïèñiâ ç iíiöià òè âè êíÿçiâ Ãîëü øà íñüêèõ, ÿêi òà -
êèì ñïî ñî áîì íà ìà ãà ëèñü ïiäíåñ òè ñâié ðî äî âèé ñòà òóñ. Ïðè ñòâî ðåííi ëå ãåí äè
âè êî ðèñ òà íî Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêèé ëiòî ïèñ, ç ÿêî ãî çà ïî çè ÷è ëè iìå íà âñiõ äiéî -
âèõ îñiá, çà âè íÿò êîì Ãå äèì iíà òà Îëüãiìîí òà Ãîëü øà íñüêî ãî.
Ïðèñ òó ïà þ ÷è äî ñòâî ðåí íÿ ñâî ãî îïîâ iäàí íÿ, ß. Äëó ãîø, êðiì àí òè ðóñü êî¿
iñòîð iîã ðà ôi÷íî¿ òåí äåíöi¿, ìàâ ó ðîç ïî ðÿä æåííi ºäèíó çãàä êó ïðî Õîëì ßíêà ç
×àð íêî âà. Î÷å âèä íî, ¿¿ âií i âè êî ðèñ òàâ. Ñè òó àö iÿ âèã ëÿ äຠòàê, ùî ßí Äëó ãîø,
112 Îëåêñàíäð Áàðàí
56 Êíÿçü Ôåäið Îñòðîçü êèé áóâ ïëåìi ííè êîì Àííè-ªëè çà âå òè Âà ñè ëiâíè (ïîì. áë. 1345 ð.), äîíü -
êè êíÿ çÿ Âà ñèëü êà Ðî ìà íî âè ÷à, âíó êà êíÿ çÿ Äà íè ëà Ðî ìà íî âè ÷à. Çãà äà íà Àííà-ªëè çà âå òà ó ñå -
ðå äèíi 1320-õ ðð. — íà ïî ÷àò êó 1330-õ ðð. áóëà âè äà íà çà ìiæ çà íå âiäî ìî ãî íà iì’ÿ ïiíñüêî ãî
êíÿ çÿ. Íàï ðèêiíöi 1330-õ ðð. âîíà îäðó æè ëà ñÿ âäðó ãå ç Íà ðè ìóí òîì-Ãëiáîì Ãå äèì iíî âè ÷åì,
äî ÿêî ãî âiäiéøëî Ïiíñüêå êí ÿçiâñòâî. Êíÿçü Îëåê ñàíäð Íîñ áóâ éîãî ïðÿ ìèì íà ùàä êîì.
À, îòæå, ñâié ïî õiä 1433 ð. íà Õîë ìùè íó ìiã ëåã iòèì içó âà òè äè íàñ òè÷ íè ìè ïðå òåí çiÿ ìè (Âîé -
òî âè÷ Ë. Âêàç. ïðà öÿ. Ñ. 232). Çàç íà ÷è ìî, ùî áëèçü êî öüî ãî ÷àñó ïî æâà âèâ ñÿ iíòå ðåñ äî Ãà -
ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó, ²ïàòi¿âñüêèé ñïè ñîê êîò ðî ãî äà òó þòü áë. 1425 ð. (Øàõ ìà òîâ À.
Ïðå äèñ ëî âèå. ÏÑÐË. ÑÏá, 1908. Ò. 2. Ñ. VI). Íå çà äîâ ãî ïå ðåä òèì ëiòî ïèñ òèïó ²ïàòi¿âñüêî ãî
öèòóºòüñÿ ó ãðà ìîòi Âiòîâ òà 1415 ð. (Àêòû, îò íî ñÿ ùè å ñÿ ê èñ òî ðèè Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè, ñî áðàí -
íûå è èç äàí íûå Àðõåîãðàôè÷åñêîþ êî ìèñ ñè åþ. ÑÏá., 1846. Ò. I: 1340–1506. Ñ. 36).
57 Ïëî ùàí ñêèé Â. Ïðîø ëîå Õî ëìñêîé Ðóñè ïî àð õèâ íûì äî êó ìåí òàì XV–XVIII â. è äð. èñ òî÷ -
íè êàì. Âèëü íà, 1899. Ò. 1. Ñ. 16.
58 Âè ïàä êè, êîëè õðîí iêè âè êî ðèñ òî âó âà ëèñü ÿê äî êó ìåí òè äëÿ ïiäòâåð äæåí íÿ ïðà âà òèõ ÷è ií -
øèõ âî ëî äàðiâ íà òi ÷è iíøi âî ëîäi ííÿ âiäîìi, ó òîìó ÷èñëi é ó Ïîëüùi. Õà ðàê òåð íèì ó öüî ìó
ïëàíi º åï içîä äè íàñ òè÷ íî¿ áî ðîòü áè â Ïîëüñüêî ìó êî ðîëiâñòâi íà ïî ÷àò êó Õ² ñò. Ó 1013 ð. â
Ïîëü ùó ïî òðà ïè ëà îá’ºìíà ëiòî ïèñ íà êî ìïiëÿö iÿ íiìåöü êî ãî ïî õîä æåí íÿ, ¿¿ ïðè âåç ëà òóäè
äðó æè íà Ìåø êà ²² (1025–1032 ðð.) Ðiêñà, ïëåìi ííè öÿ íiìåöü êî ãî iìïå ðà òî ðà Îòòî íà ²²²
(983–1002 ðð.).  1032 ð. Ðiêñà âòåê ëà ç ñè íîì Êà çè ìè ðîì äî Íiìå÷ ÷è íè, çà õî ïèâ øè ç ñî áîþ
ïðî äîâ æå íó êî ì ïiëÿö iþ ÿê äî âå äåí íÿ ïðàâ ñèíà íà ïî ëüñüêèé òðîí (äèâ.: Ùà âå ëå âà Í. Óêàç.
ñî÷. Ñ. 7–8).
59 Õðî íè êà Áû õîâ öà. ÏÑÐË. Ì., 1975. Ò. 32: Õðî íè êè: Ëè òîâ ñêàÿ è Æìî éòñêàÿ, è Áû õîâ öà. Ëå òî -
ïè ñè: Áàð êó ëà áîâ ñêàÿ, Àâåðêè è Ïàí öûð íî ãî. Ñ. 136–147.
ôîð ìó þ ÷è ñâîþ iñòî ðè÷ íó êî íñòðóê öiþ ïðî çà âî þ âàí íÿ ïî ëüñüêè ìè êî ðî ëÿ ìè
ñòî ëèöi Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî¿ Ðóñi — Õîë ìà, ùå äî ñòâî ðåí íÿ äåð æà âè êíÿ çÿ Äà -
íè ëà Ðî ìà íî âè ÷à, âçÿâ öiëêîì ðå àëü íî ãî êíÿ çÿ XIV ñò. Ãå îð ãiÿ ç Áåë çà i ïå ðå íiñ
éîãî â Õ² ñò., à ïå ðå ëiê çàõîïëåíèõ ìiñò ïðèëàøòóâàâ òîé ñàìèé, ùî â êîðîëÿ
Êàçèìèðà ²²² 1349 ð.
Òàêó iñòîð iîã ðà ôi÷íó êî íñòðóê öiþ ß. Äëó ãî øà îõî ÷å ñïðèé íÿ ëà ïîä àëü øà
ïî ëü ñüêà iñòîð iîã ðàô iÿ XV–XVI ñòîëiòü. Ïðî Õîëì ïiä 1074 ð. çãà äóº Ì. Ìåõîâ i -
òà ó ïðàöi Chronica Polonorum, âè äàíié 1521 ð. Çà éîãî òâåð äæåí íÿì, ïiä ÷àñ ïî -
õî äó íà Êè¿â Áî ëåñ ëàâ Ñìiëè âèé çà õî ïèâ ôîð òåöi Õîëì, Âî ëî äè ìèð i Âó ëèí60. Çà
çìiñòîì öå ïî âiäîì ëåí íÿ ïî âòî ðþº çãàä êó ß. Äëó ãî øà ïiä 1073 ð.
Ó ïðàöi Ì. Êðî ìå ðà Polonia: Siue de origine et rebus gestis Polonorum ïiä 1074 ð.
çãà äó þòü ñÿ Ëóöüê, Âî ëî äè ìèð òà Õîëì ÿê íà é ìiöíiøi çà ìêè ðåã iî íó, çðîá ëåíi ç
äå ðå âà òà ãëè íè âiäïî âiäíî äî iñíó þ ÷î¿ òîäi òðà äèöi¿ áó äiâíèö òâà. Ó öèõ çà ìêàõ
ðó ñè íè îá îðî íÿ ëèñü âiä Áî ëåñ ëà âà Ñìiëè âî ãî61.
Ìà öåé Ìåõîâ iòà:
«[1074 ðiê.] Âäðó ãå ïî âåð òà þ ÷è ²çÿñ ëà âó, êè¿âñüêî ìó êíÿ çþ, Êè¿â, ÿêèé òîé
âòðà òèâ çà âäÿ êè Ñâÿ òîñ ëà âó i Âñå âî ëî äó — ÷åðíiãiâñüêèì êíÿ çÿì, ââiâ ñâî¿
âiéñüêà íà òå ðè òîð iþ i ôîð òåöi ðóñüêi — Õîëì, Âî ëî äè ìèð i Âoëèí, ÿêèé
òå ïåð íà çè âàºòüñÿ Ëóöü êîì»62.
Ìàðòií Êðî ìåð:
«[1074 ðiê]63. Òîäi íà ñòóï íî ãî ðîêó âïàâ ç âiéñüêîì íà Âî ëèíü Áî ëåñ ëàâ.
Êðà¿ íà òà íà òi ÷àñè áóëà áà ãà òà, â äîñ òàò êàõ óñÿ êèõ, ÷å ðåç óðî æàéíiñòü
çåìëi, à ìiñòå÷ êà i çà ìêè ðîç áó äî âàíi; ç ÿêèõ âñi ÷àñ òêî âî ñè ëîþ áóëè âçÿòi,
÷àñ òêî âî äîá ð îâiëüíî ïiääà ëèñü, øâèä êî ïå ðåé øëè ïiä âëà äó êî ð îëiâñüêó.
Ñå ðåä íà é ìiöíiøèõ çà ìêiâ áóëè Ëóöüê, Âî ëî äè ìèð, Õîëì, çáó äî âàíi ç äå ðå âà
òà ãëè íè, ÿê óñi iíøi â òèõ êðà ÿõ áóäiâëi, îäíà êî âî äîá ðå óêðiïëåíi, çíà÷ íè -
ìè ñè ëà ìè áî ðî íè ëè ðó ñè÷i. […] À ïî òiì ïî ñìåðòi áðà òà Ñâÿ òîñ ëà âà éîãî
êí ÿçiâñòâî ïðè ëó ÷èâ áóâ ñîái äî òîãî ëþäó, ÿêèé íà çà ìêàõ Ëóöü êî ìó, Âî ëî -
äè ìè ðñüêî ìó i Õîëìñüêî ìó çà óìî âîþ áóâ îñàä æå íèé»64.
Ðàííüîìîäåðíà êíèæíà òðàäèöiÿ ïðî Õîëì Õ² ñòîëiòòÿ 113
60 Miechowita M. Chronica Polonorum. Cracoviae, 1521. S. 45.
61 Martini Cromeri varminensis episcopi Polonia: Siue de origine et rebus gestis Polonorum. Libri
XXX. Colonia Agrippinae, 1589. S. 58. Äèâ. òà êîæ: Kromer M. O sprawach, dzieiach y wszytkich
inszych potocznosciach Koronnych Polskich: Ksi¹g XXX. Kraków, 1611. S. 78.
62 “Zaslaum ducem Kiouie~n secûdo eiectûde Kiow, per Suatoslaû & Wseuoldum duces Czirneouie~n,
reduxit agmina suor~u exercituum, & diuertens, inuasit territoria & castra Russiae Chelm, Wladimir
& Volhin, quod nunc Luczko appellatur” (Miechowita M. Op. cit. S. 45).
63 Äàíå ïî âiäîì ëåí íÿ âìiùå íå ó ñòàòòi çà 1073 ðiê.
64 „Itaque æstate consecuta est, in Volyniensium fines infestum duxit exercitum. Regio tunc erat diues,
& omnium rerum propter fertilitatem agri abundans, & oppidis castellisque frequens: quæ pleraque
omnia partim vicapta, partim dedita, cito in potestatem regis venêre. Arces tres præcipuæ Luscum,
Öÿ iñòî ðè÷ íà òðà äèö iÿ äî ïî ÷àò êó XVII ñò. âæå ñòà ëà àê ñiî ìîþ i íà áó ëà ïî øè -
ðåí íÿ íà âñié òå ðè òîði¿ Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿. ¯é äîâ iðÿº íà âiòü àâ òîð Ãóñ òè íñüêî ãî
ëiòî ïè ñó:
«Âú ë›òî 6585 (1077) […] Åãäà ïðiéäå Èçÿñ ëàâú ñú Áî ëåñ ëà âîì êî ðî ëåì
Ïîë ñêèìú, ðå ÷åí íûìú Ñì›ëûìú, òîã äà âçÿòú Áî ëåñ ëàâú Âî ëî äû ìåðú,
Õîëìú, à Èãîðú ßðîñ ëà âè÷ü Ëóöêié ïîä äà ñÿ Áî ëåñ ëà âó. Òîãà èç ûé äå ïðî òè -
âó Áî ëåñ ëà âó è Èçÿñ ëà âó Âñå âî ëîäú, íà Âî ëûíü, ñî èíû ìè Ðóñ êè ìè êíÿ çè è
ìíî æåñ òâîìú âî è íñòâà; è ñðà çèâ øå ñÿ ñú Áî ëåñ ëà âîì, ïîá›æäåíú áûñòü
Âñå âî ëîäú è ïîá›æå. Áî ëåñ ëàâú æå ïðè øåäú âú Êiåâú»65.
Îñêiëüêè àâ òîð áóâ çíà éî ìèé ç Õëºáíèêî âñüêèì ñïèñ êîì, òî óçãî äèâ ç íèì
çâó ÷àí íÿ iìåíi êíÿ çÿ-âà ñà ëà ïî ëüñüêî ãî êî ðî ëÿ. Çàìiñòü Georgius’à (â ðóñü êî ìó
ïðî ÷è òàííi — Þðiÿ) íèì ñòàâ ïî êiéíèé ùå ç 1060 ð. (ïî õiä Áî ëåñ ëà âà Ñìiëè âî ãî,
íà ãà äàºìî, çãiäíî ç ëiòî ïè ñîì âiäáóâ ñÿ 1077 ð.) ñìî ëå íñüêèé êíÿçü ²ãîð ßðîñ ëà -
âè÷, ñèí ßðîñ ëà âà Ìóä ðî ãî66.
Íà âå äåíi ñïîñ òå ðå æåí íÿ òà çiñòàâ ëåí íÿ äà þòü ìîæ ëèâiñòü çðî áè òè íà ñòóïíi
âèñ íîâ êè. Ó ðàííié ïî ëüñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ (Ãàëë Àíîíiì, Âiíöåíòié Êàä ëó áåê,
Âå ëè êî ï îëüñüêà õðîí iêà) Õîëì ÿê ìiñòî íå ïðè ñóòíié, îäíàê çà ãàëü íà òåí äåí öiÿ
äî ïiäêðåñ ëåí íÿ çà ëåæ íîñòi Ðóñi âiä Ïîëüùi ñïðè ÿ ëà ñòà íîâ ëåí íþ i ïî øè ðåí íþ
ïå ðå êî íàí íÿ, ùî ùå ç Õ² ñò. — ÷àñiâ ïî õîäiâ Áî ëåñ ëà âà ² Õî ðîá ðî ãî òà Áîëå ñëà -
âà ²² Ñìiëè âî ãî íà Êè¿â, òå ðè òîði¿ ×åð âî íî¿ Ðóñi ïiäêî ðþ âà ëèñü ïî ëüñüêè ìè êî -
ðî ëÿ ìè. Ïåð øà çãàä êà ïðî Õîëì íà ëå æèòü äî XIV ñò. — ßíêî ç ×àð íêî âà çãà äóº
éîãî ïiä 1366 ð. ßí Äëó ãîø âè êî ðèñ òàâ öå ïî âiäîì ëåí íÿ, à òà êîæ òðà äèö iþ ïðî
çà âî þ âàí íÿ çà õiäíî¿ Ðóñi Ïîëü ùåþ â Õ² ñò., ùîá ñôîð ìó ëþ âà òè, íà éîãî ïî ãëÿä
ëî ãi÷íå, îäíàê êâàç iiñòî ðè÷ íå çà ñóò òþ, òâåð äæåí íÿ ïðî çà õîï ëåí íÿ Õîë ìà êî ðî -
ëåì Áî ëåñ ëà âîì ²² ùå â 1074 ð. Ïîò ðå áà ó öüî ìó âè íèê ëà â 30-õ ðð. XV ñò. — ó
÷àñè ãðî ìà äÿ íñüêî¿ âiéíè Ñâèä ðè ãàé ëà, êîëè áóëà ïî ñòàâ ëå íà ïiä ñóìíiâ ïðà -
âîìiðíiñòü íà ëåæ íîñòi çà õiäíî¿ (çà áóçü êî¿) Âî ëèíi Ïîëüñüêî ìó êî ð îëiâñòâó.
Ñàìå öþ «àê òó àëü íó» êî íñòðóê öiþ é ïiäõî ïè ëè iñòî ðè êè XVI ñò. Ì. Ìå õîâ iòà,
Ì. Êðî ìåð òà ¿õ ïðî äîâ æó âà÷i.
²íñòèòóò óêðà¿íîçíàâñòâà iì. ². Êðèï’ÿêåâè÷à ÍÀÍ Óêðà¿íè, ì. Ëüâiâ
114 Îëåêñàíäð Áàðàí
Vuladimiria, & Chelma, è materia quidem limoque, vt pleræque omnesillaru regionum, constructæ,
sed bene munitæ, validis Russorum præsidijs tenebantur.” (Martini Cromeri varminensis episcopi
Polonia. S. 58. Äèâ. òà êîæ: Ten¿e. O sprawach… S. 78).
65 ÏÑÐË 2: 274–275.
66 Òî ëî÷ êî Ï. Êè¿âñüêà Ðóñü. Ê., 1996. Ñ. 81.
|