Рецензії
Saved in:
| Published in: | Ruthenica |
|---|---|
| Date: | 2005 |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190480 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Рецензії // Ruthenica. — 2005. — Т. 4. — С. 234-305. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860242645254668288 |
|---|---|
| citation_txt | Рецензії // Ruthenica. — 2005. — Т. 4. — С. 234-305. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Ruthenica |
| first_indexed | 2025-12-07T18:31:48Z |
| format | Article |
| fulltext |
ÐÅÖÅÍDz¯
Çà ìåò êè î êíè ãå: Ìèð ðóñ ñêîé âè çàí òè íèñ òè êè. Ìà òå ðè à ëû àð õè -
âîâ Ñàíêò-Ïå òåð áóð ãà. Êîë ëåê òèâ àâ òî ðîâ. Ïîä. ðåä. ÷ë.-êîð. ÐÀÍ
È. Ï. Ìåä âå äå âà. ÑÏá., Èçä-âî «Äìèò ðèé Áó ëà íèí», 2004. 832 ñ.
Âè çàí òî ëî ãèÿ â äî ðå âî ëþ öè îí íîé Ðîñ ñèè áûëà îä íîé èç íà è áî ëåå ðàç âè òûõ è
ïðå ñòèæ íûõ èñ òî ðè ÷åñ êèõ äèñ öèï ëèí, â ýòîé îá ëàñ òè ðà áî òà ëè áëåñ òÿ ùèå óìû.
Äîñ òà òî÷ íî âñïîì íèòü èìå íà ðà áî òàâ øèõ â Ïå òåð áóð ãå àêà äå ìè êîâ Â. Ã. Âà -
ñèëü åâ ñêî ãî, Í. Ï. Êîí äà êî âà è À. À. Âà ñèëü å âà, ñâå òèë ìè ðî âîé âè çàí òè íèñ òè -
êè. Â ñî âåò ñêîå âðå ìÿ öåíòð èñ ñëå äî âà íèé â ýòîé îá ëàñ òè ïå ðå ìåñ òèë ñÿ â ñòî ëè -
öó ñòðà íû, îäíà êî èñ ñëå äî âà íèÿ â Ëå íèí ãðà äå ïðî äîë æà ëèñü, ïðè íå ñÿ íå ìà ëî
ñåðü åç íûõ ðà áîò, ïðè íàä ëå æàâ øèõ ïåðó ðÿäà âû äà þ ùèõ ñÿ ó÷¸íûõ. Ïîñ ëå 1991 ã.
ïðî è çî øåë, íå îæè äàí íî äëÿ ìíî ãèõ, âñïëåñê âè çàí òî ëî ãè ÷åñ êèõ èñ ñëå äî âà íèé â
Ðîñ ñèè, îñî áåí íî â Ïå òåð áóð ãå. Ïè øóò ñÿ è èç äà þò ñÿ ñåðü åç íûå êíè ãè è ôóí äà -
ìåí òàëü íûå ñáîð íè êè äî êó ìåí òîâ, ïóá ëè êó þò ñÿ ïå ðè î äè ÷åñ êèå è íå ïå ðè î äè -
÷åñ êèå ñáîð íè êè ñòà òåé, â íà óêó ïðè õî äÿò ñïî ñîá íûå ìî ëî äûå ëþäè… Îäíèì èç
äî êà çà òåëüñòâ ñêà çàí íî ãî ìî æåò áûòü «Ìèð ðóñ ñêîé âè çàí òè íèñ òè êè», êðàò êèå
çà ìåò êè î êî òî ðîì ïðåä ëà ãàþ ÷è òà òå ëþ.
Ýòî óæå òðå òèé âû ïóñê ðå çóëü òà òîâ îá ñëå äî âà íèÿ ïå òåð áó ðãñêèõ àð õè âîõ ðà íè -
ëèù, ïðåä ïðè íÿ òî ãî äëÿ îá íà ðó æå íèÿ è èç ó÷å íèÿ èñ òî÷ íè êîâ ïî èñ òî ðèè ðóñ ñêîé
âè çàí òî ëî ãèè. Ïåð âû ìè äâó ìÿ âû ïóñ êà ìè ñòà ëè: Àðõèâû ðóñ ñêèõ âè çàí òè íèñ òîâ â
Ñàíêò-Ïå òåð áóð ãå. Ïîä ðåä. È. Ï. Ìåä âå äå âà, 1995 è Ðó êî ïèñ íîå íà ñëå äèå ðóñ -
ñêèõ âèçà íòè íèñ òîâ â àð õè âàõ Ñàíêò-Ïå òåð áóð ãà. Ïîä ðåä. È. Ï. Ìåä âå äå âà,
1999. Îáà âû øëè â èç äà ò åëüñòâå «Äìèò ðèé Áó ëà íèí». Áûëè èç ó÷å íû è îïè ñàí àð -
õè âû Ïîð ôè ðèÿ Óñïåí ñêî ãî, Â. Ã. Âà ñèëü åâ ñêî ãî, Ô. È. Óñïåí ñêî ãî, Í. Ï. Ëè õà -
÷å âà è äð. âû äà þ ùèõ ñÿ âè çàí òè íèñ òîâ. Áîëü øîå âíè ìà íèå óäå ëå íî àð õè âàì Ðóñ -
ñêî ãî àð õå î ëî ãè ÷åñ êî ãî èí ñòè òó òà â Êîí ñòàí òè íî ïî ëå, Ïà ëåñ òèí ñêî ãî îá ùåñ ò -
âà, æóð íà ëà «Âè çàí òèé ñêèé âðå ìåí íèê» è äð.
 òðåòü åì æå âû ïóñ êå, î êî òî ðîì èäåò ðå÷ü, îò ðà çè ëàñü äå ÿ òåëü íîñòü âèä íûõ
ó÷¸íûõ, ðà áî òàâ øèõ ïðå è ìó ùåñ òâåí íî â îá ëàñ òè öåð êîâ íîé âè çàí òè íèñ òè êè.
Îñî áåí íîñòü «Ìèðà» — îá îçðå íèå àð õèâ íûõ ôîí äîâ ýòèõ èñ ñëå äî âà òå ëåé, íî è íå
òîëü êî èõ. Ïðî äîë æå íî òàê æå èç ó÷å íèå àð õè âîâ òåõ ó÷¸íûõ, îá çî ðû êî òî ðûõ ïóá -
ëè êî âà ëèñü â ïðåä û äó ùèõ âû ïóñ êàõ. Íà êî íåö, â êíè ãå ïî ìå ùå íû íà ó÷íûå áèî -
ãðàôèè è îá îçðå íèÿ àð õè âîâ ïðåä ñòà âè òå ëåé ñëå äó þ ùå ãî ïî êî ëå íèÿ âè çàí òè íèñ -
òîâ, ðà áî òàâ øèõ óæå â ñî âåò ñêîå âðå ìÿ: Ë. À. Ìà öó ëå âè ÷à è Å. ×. Ñêðæèí ñ êîé.
 ïðåä èñ ëî âèè ê «Ìèðó ðóñ ñêîé âè çàí òè íèñ òè êè» âû ðà æå íà ñêâîç íàÿ èäåÿ èç -
äà íèÿ:
«Ïðåä ñòàâ ëåí íûå â êíè ãå ìà òå ðè à ëû åùå ðàç íà ãëÿä íî äå ìî íñòðè ðó þò
íå îöå íè ìûé âêëàä ðóñ ñêî ãî âè çàí òè íî âå äå íèÿ â ìè ðî âóþ íà óêó, ïî êà çû âà -
þò íå ïðå õî äÿ ùåå çíà ÷å íèå íå òîëü êî îïóá ëè êî âàí íûõ òðó äîâ, íî è âàæ -
íîñòü è íå îò ëîæ íîñòü ïóá ëè êà öèè îñòàâ øèõ ñÿ â ðó êî ïè ñÿõ òåê ñòîâ.
Âàæ íî òàê æå îò ìå òèòü, ÷òî è ïî ñëå çà âåð øå íèÿ äàí íî ãî íà ó÷íî ãî ïðî -
åê òà íàøà ðà áî òà áó äåò ïðî äîë æå íà, ñî õðà íÿÿ ñ íèì ãå íå òè ÷åñ êóþ
ñâÿçü» (ñ. 7).
Èìå þò ñÿ âñå îñíî âà íèÿ ñî ãëà ñèòü ñÿ ñ ïî äî áíîé îöåí êîé ðîëè è ìåñ òà ðóñ ñêèõ
âè çàí òè íèñ òîâ â ìè ðî âîé íà óêå.
 ïðåä èñ ëî âèè âû ðà æå íà òàê æå áëà ãî äàð íîñòü Ðîñ ñèé ñêî ìó ãó ìà íè òàð íî ìó
íà ó÷íî ìó ôîí äó, íà ñðå äñòâà êî òî ðî ãî èç äà íû âñå òðè âû ïóñ êà àð õè âîâ âè çàí òè -
íèñ òîâ. Ìîæ íî ëèøü ïî çà âè äî âàòü ðîñ ñèé ñêèì êîë ëå ãàì, êíè ãè êî òî ðûõ â ðàç -
ëè÷ íûõ îá ëàñ òÿõ çíà íèé ñèñ òå ìà òè ÷åñ êè è ïî ñòî ÿí íî èç äà þò ñÿ ïðè ïîä äåð æêå
ìîù íûõ ãî ñó äà ðñòâåí íûõ ôè íàí ñî âûõ ôîí äîâ. Îá ýòîì íàì â Óêðà è íå îñòà åò ñÿ
òîëü êî ìå÷ òàòü.
«Ìèð ðóñ ñêîé âè çàí òè íèñ òè êè» ñî ñòî èò èç äâóõ îñíîâ íûõ ÷àñ òåé: 1. Îáçî ðû
àð õè âîâ è ñòàòüè, èõ ñî ïðî âîæ äà þ ùèå è 2. Ïóá ëè êà öèè ñî äåð æà íèÿ ôîí äîâ.
Íå îá õî äè ìî îò ìå òèòü, ÷òî âñå ïðåä ñòàâ ëåí íûå â òîìå ðà áî òû âû ïîë íå íû î÷åíü
ñî ëèä íî è îñíî âà òåëü íî, èõ ïè ñà ëè ñïå öè à ëèñ òû â îá ëàñ òè àð õè âî âå äå íèÿ, îá ëà -
äà þ ùèå òàê æå íå îá õî äè ìû ìè ïî çíà íè ÿ ìè â âè çàí òî ëî ãèè.
Ïåð âàÿ ÷àñòü «Ìèðà ðóñ ñêîé âè çàí òè íèñ òè êè» îò êðû âà åò ñÿ ðà áî òîé Ë. À. Ãåðä
«È. Å. Òðî èö êèé: ïî ñòðà íè öàì àð õè âà ó÷¸íîãî». Òðî èö êèé ÿâèë ñÿ îäíèì èç
îñíî âî ïî ëîæ íè êîâ ïîä ëèí íî íà ó÷íîé öåð êîâ íîé èñ òî ðèè è èñ òî÷ íè êî âå äå íèÿ.
Èç ïðåä ñòàâ ëåí íûõ â ñòàòüå Ãåðä àð õèâ íûõ ìà òå ðè à ëîâ îñî áåí íî ïðè âëå êà þò
åãî ñî ÷è íå íèÿ ïî âè çàí òè íèñ òè êå. Îí ïîä ãî òî âèë è èç äàë «Ëå òî ïèñü Ãå îð ãèÿ
Àêðîïîëèòà» (1863), îäèí èç âàæ íåé øèõ èñ òî÷ íè êîâ ïî âè çàí òèé ñêîé èñ òî ðèè.
Ñîõ ðà íè ëè çíà ÷å íèå è äðó ãèå ðà áî òû Òðî èö êî ãî, ñðå äè íèõ êà ïè òàëü íûé òðóä î
ïàò ðè àð õå Àðñåíèè. Â åãî àð õè âå õðà íÿò ñÿ íà áðîñ êè ê ìíî ãèì ðà áî òàì, íå îêîí -
÷åí íûå ñî ÷è íå íèÿ, â ÷àñ òíîñ òè íà ó÷íî-ïî ïó ëÿð íûé î÷åðê î äåñ ïî òå Êîí ñòàí òè -
íå. Çíà ÷è òåëü íóþ ÷àñòü àð õè âà Òðî èö êî ãî çà íè ìà þò âû ïèñ êè èç õðî íèê Ãå îð ãèÿ
Àìàðòîëà, Ëüâà Äè à êî íà, Íè êè òû Õî íè à òà è äð., à òàê æå ìíî ãî ÷èñ ëåí íûå ìà òå -
ðè à ëû î êîí ñòàí òè íî ïî ëüñêèõ ïàò ðè àð õàõ, ÷àñ òè÷ íî ðå à ëè çî âàí íûå â åãî ñòàòü -
ÿõ. Àðõèâ Òðî èö êî ãî ïðåä ñòàâ ëÿ åò åãî âû ñî êî ýðó äè ðî âàí íûì ó÷¸íûì, ãëó áî -
êèì èñ ñëå äî âà òå ëåì ñ ðàç íî îá ðàç íû ìè íà ó÷íû ìè èí òå ðå ñà ìè, âèä íûì îðãà íè çà -
òî ðîì íà óêè (îäíèì èç îñíî âà òå ëåé Ðóñ ñêî ãî àð õå î ëî ãè ÷åñ êî ãî èí ñòè òó òà â
Êîí ñòàí òè íî ïî ëå è Ðóñ ñêî ãî Ïà ëåñ òèí ñêî ãî îá ùåñ òâà, äå éñòâó þ ùå ãî è íûíå).
ÐÅÖÅÍDz¯ 235
Âû äà þ ùèì ñÿ èñ ñëå äî âà òå ëåì âè çàí òèé ñêî ãî èñ êó ññòâà áûë Í. Â. Ïîê ðîâ ñêèé,
ïðî ôåñ ñîð Ïå òåð áó ðãñêîé äó õîâ íîé àêà äå ìèè ïî êà ôåä ðå öåð êîâ íîé àð õå î ëî ãèè
è ëè òóð ãèè, äè ðåê òîð Ïå òåð áó ðãñêî ãî àð õå î ëî ãè ÷åñ êî ãî èí ñòè òó òà. Î÷åðê î í¸ì
è åãî íà ó÷íîì íà ñëå äèè ïðè íàä ëå æèò Í. Â. Ïè âî âà ðî âîé.  æèâî íà ïè ñàí íîé åþ
áè îã ðà ôèè Ïîê ðîâ ñêî ãî îò ìå ÷å íî, â ÷àñ òíîñ òè, ÷òî åãî èí òå ðåñ ê öåð êîâ íîé àð -
õå î ëî ãèè óñè ëèë ñÿ áëà ãî äà ðÿ áî ëåå ÷åì ãî äè÷ íîé êî ìàí äè ðîâ êå çà ãðà íè öó
(1876–1877), âî âðå ìÿ êî òî ðîé îí ïî çíà êî ìèë ñÿ in situ ñî ìíî ãè ìè âû äà þ ùè ìè -
ñÿ ïà ìÿò íè êà ìè àí òè÷ íîñ òè è ñðåä íå âå êîâüÿ, ñðå äè êî òî ðûõ íà è áîëü øåå âïå ÷àò -
ëå íèå íà íåãî ïðî èç âå ëè äðåâ íîñ òè Ðèìà. Âî ìíî ãîì ýòè âïå ÷àò ëå íèÿ è îïðå äå -
ëè ëè íà ïðàâ ëå íèå íà ó÷íûõ çà íÿ òèé Ïîê ðîâ ñêî ãî. Îñî áåí íî ñïî ñî áñòâî âà ëà åãî
ñòà íîâ ëå íèþ êàê âè çàí òè íèñ òà âòî ðàÿ çà ãðà íè÷ íàÿ ïî åç äêà (1888–1889), êîã äà
îí ñî áðàë çíà ÷è òåëü íûé ìà òå ðè àë ïî èñ òî ðèè âè çàí òèé ñêî ãî èñ êó ññòâà, ïðå æäå
âñå ãî èêî íîã ðà ôèè. Îí ïî ñå òèë Òóð öèþ è Ãðå öèþ, îñî áåí íî áî ãà òûå ïà ìÿò íè êà -
ìè Âè çàí òèè. Èòî ãîì ýòîé êî ìàí äè ðîâ êè è, êàê ïè øåò Ïè âî âà ðî âà, «åäâà ëè íå
âåí öîì âñåé íà ó÷íîé äå ÿ òåëü íîñ òè», ÿâè ëàñü äîê òîð ñêàÿ äèñ ñåð òà öèÿ «Åâàí ãå -
ëèå â ïà ìÿò íè êàõ èêî íîã ðà ôèè, ïðå è ìó ùåñ òâåí íî âè çàí òèé ñêèõ è ðóñ ñêèõ»
(1892). Îõà ðàê òå ðè çî âàí íûé â ýòîì î÷åð êå àð õèâ Ïîê ðîâ ñêî ãî âñåñ òî ðîí íå îò -
ðà çèë åãî íà ó÷íóþ è îðãà íè çà öè îí íóþ äå ÿ òåëü íîñòü.
Âñå äîá ðûå ñëî âà, ñêà çàí íûå ìíîþ î ïåð âûõ äâóõ î÷åð êàõ, ñëå äó åò îò íåñ òè êî
âñåì áåç èñ êëþ ÷å íèÿ ðà áî òàì, â îñî áåí íîñ òè æå ê ñà ìèì ïóá ëè êà öè ÿì àð õèâ íûõ
ìà òå ðè à ëîâ, — èñ òî÷ íè êó ïåð âîê ëàñ ñíî ìó.
Îäíèì èç ïåð âûõ ïðà âîñ ëàâ íûõ áî ãîñ ëî âîâ ñâî å ãî âðå ìå íè áûë ó÷¸íûé ìè ðî -
âî ãî óðîâ íÿ Í. Í. Ãëó áî êîâ ñêèé, î÷åðê î êî òî ðîì íà ïè ñàí Ò. À. Áîã äà íî âîé âñå -
öå ëî íà àð õèâ íûõ äî êó ìåí òàõ. Åãî ó÷¸íàÿ è íà ó÷íî-îðãà íè çà öè îí íàÿ äå ÿ òåëü -
íîñòü èí òåí ñèâ íû è ìíî ãî îá ðàç íû. Äîñ òà òî÷ íî ñêà çàòü, ÷òî Ãëó áî êîâ ñêèé áûë
÷ëå íîì-êîð ðåñ ïîí äåí òîì Èìï. àêà äå ìèè íàóê, çà ñëó æåí íûì ïðî ôåñ ñî ðîì Ïå -
òåð áó ðãñêîé äó õîâ íîé àêà äå ìèè, ïî ÷åò íûì ÷ëå íîì Êè åâñ êîé, Ìîñ êîâ ñêîé è Êà -
çàí ñêîé àêà äå ìèé, Ìîñ êîâ ñêî ãî è Ïåò ðîã ðàä ñêî ãî àð õå î ëî ãè ÷åñ êèõ èí ñòè òó òîâ,
Ïà ëåñ òèí ñêî ãî îá ùåñ òâà, à âî âòî ðîé ïî ëî âè íå æèç íè, ïðî øåä øåé â ýìèã ðà -
öèè, — ïðî ôåñ ñî ðîì Ïðàæ ñêî ãî, Áåë ãðàä ñêî ãî è Ñî ôèé ñêî ãî óíè âåð ñè òå òîâ.
Ïî ëó ÷èâ øèé ñî ëèä íîå öåð êîâ íîå îá ðà çî âà íèå è ãî òî âèâ øèé ñÿ ê äó õîâ íîé êàðü -
å ðå, Ãëó áî êîâ ñêèé ñòàë ó÷¸íûì-âè çàí òè íèñ òîì, ïðè òîì, ÷òî ïåð âî íà ÷àëü íî åãî
èí òå ðå ñû áûëè ñî ñðå äî òî ÷å íû â îá ëàñ òè öåð êîâ íî ãî èñ òî÷ íè êî âå äå íèÿ è èñ òî -
ðèè. Îí ñ ñà ìî ãî íà ÷à ëà ñâî èõ íà ó÷íûõ çà íÿ òèé îñíî âà òåëü íî èç ó÷àë âè çàí òèé -
ñêèõ àâ òî ðîâ (íà ïðè ìåð, Ôå î äî ðè òà).
Î÷åðê îá È. Â. Ïî ìÿ ëîâ ñêîì íà ïè ñàí È. Ï. Ìåä âå äå âûì, êî òî ðî ìó, âå ðî ÿò íî,
îí îñî áåí íî áëè çîê ïî ðîäó íà ó÷íûõ çà íÿ òèé. Ðà áî òà îñíî âà íà íà èç ó÷å íèè èñ -
ñëå äî âà òå ëåì àð õè âà ó÷¸íîãî. Ôè ëî ëîã-êëàñ ñèê, ïî ñâÿ òèâ øèé ñâîè îñíîâ íûå
òðó äû ãðå ÷åñ êî ìó è ðèì ñêî ìó ìèðó, Ïî ìÿ ëîâ ñêèé çà òåì ðå øè òåëü íî ñêëî íèë ñÿ
â ñòî ðî íó âè çàí òî ëî ãèè, îá îãà òèâ å¸ çíà ÷è òåëü íûì êî ëè ÷åñ òâîì ñî ÷è íå íèé â îá -
ëàñ òè õðèñ òè àí ñêîé àïî ëî ãèè è ïà ëåñ òè íî âå äå íèÿ. Ãëàâ íûé òðóä åãî æèç íè, ïî
ìíå íèþ Ìåä âå äå âà, — ïîä ãî òîâ êà è èç äà íèå êîð ïó ñà æè òèé ïà ëåñ òèí ñêèõ ïîä -
236 ÐÅÖÅÍDz¯
âè æè êîâ â ðóñ ñêîì ïå ðå âî äå ñ ãðå ÷åñ êî ãî è ëà òû íè. Ïî ìÿ ëîâ ñêèé ïðåä ñòà åò â
î÷åð êå îðãà íè çà òî ðîì íà óêè è ïðî ñâå ùå íèÿ, äå êà íîì èñ òî ðè êî-ôè ëî ëî ãè ÷åñ êî -
ãî ôà êóëü òå òà Ïå òåð áó ðãñêî ãî óíè âåð ñè òå òà è åãî ðåê òî ðîì, ñåê ðå òà ðåì Ðóñ ñêî -
ãî àð õå î ëî ãè ÷åñ êî ãî îá ùåñ òâà è äð. Îí îêà çû âàë ïî ìîùü ìíî ãèì ó÷¸íûì, ñïî -
ñî áñòâóÿ ïî ëó ÷å íèþ çà ãðà íè÷ íûõ êî ìàí äè ðî âîê, ïîä ãî òîâ êå äèñ ñåð òà öèé,
óòâåð æäå íèþ â ïðî ôåñ ñîð ñêîì çâà íèè è ìíî ãîå äðó ãîå. Ñðå äè îïå êàâ øèõ ñÿ
èì — áó äó ùèé àêà äå ìèê Í. Ï. Êîí äà êîâ.
Îäíèì èç íà è áî ëåå ÿð êèõ ðóñ ñêèõ ó÷¸íûõ êîí öà ÕIÕ â. ñëå äó åò ñ÷è òàòü
Â. Â. Áî ëî òî âà, î÷åðê î ðó êî ïèñ íîì íà ñëå äèè êî òî ðî ãî íà ïè ñàí Ë. À. Ãåðä.
×ëåí-êîð ðåñ ïîí äåíò Èìï. àêà äå ìèè íàóê, èñ òî ðèê öåð êâè, îí óãëóáë¸ííî èç ó ÷àë
âè çàí òèé ñêîå áî ãîñ ëî âèå è ïðè ýòîì ÿâ ëÿë ñÿ áîëü øèì çíà òî êîì âîñ òî÷ íûõ ÿçû -
êîâ, ñðå äè íèõ è ìåð òâûõ. Èìåë ìíî ãî ÷èñ ëåí íûõ ó÷å íè êîâ. Îñíîâ íûå ðà áî òû
Áî ëî òî âà ïî ñâÿ ùå íû èñ òî ðèè öåð êâåé Âè çàí òèè, à òàê æå Åãèï òà è Ýôè î ïèè.
Ê ïëå ÿ äå áëåñ òÿ ùèõ öåð êîâ íûõ ó÷¸íûõ îò íî ñèë ñÿ è À. È. Áðèë ëè àí òîâ, áûâ -
øèé îä íî âðå ìåí íî è âè çàí òè íèñ òîì. Èññëå äî âà íèå î í¸ì À. Ã. Ãðó øå âî ãî ïî -
ñòðî å íî íà èñ ñëå äî âà íèè ìà òå ðè à ëîâ åãî àð õè âà. Áî ëî òîâ áûë ÷ëå íîì-êîð ðåñ -
ïîí äåí òîì Àêàäåìèè íàóê è ìíî ãèõ äðó ãèõ íà ó÷íûõ îá ùåñòâ. Ïî÷ òè âñÿ åãî ïðå -
ïî äà âà òå ëüñêàÿ è íà ó÷íàÿ æèçíü ñâÿ çà íà ñ Ïå òåð áó ðãñêîé äó õîâ íîé àêà äå ìè åé, â
ñòå íàõ êî òî ðîé ó÷¸íûé çà ùè òèë è ìà ãèñ òåð ñêóþ, è äîê òîð ñêóþ äèñ ñåð òà öèè.
Óæå â ïî ñëå ðå âî ëþ öè îí íîå âðå ìÿ ðàç âèë ñÿ òà ëàíò Ë. À. Ìà öó ëå âè ÷à, èñ êó ñ -
ñòâî âå äà è ó÷å íè êà Ä. Â. Àéíàëîâà (àâ òîð î÷åð êà î í¸ì, íà ïè ñàí íî ãî íà ìà òå ðè à -
ëàõ åãî àð õè âà, Å. Â. Ñî ëå íè êî âà). Îñî áåí íî èç âåñ òíû ðà áî òû Ìà öó ëå âè ÷à î âè -
çàí òèé ñêèõ èç äå ëè ÿõ èç ñå ðåá ðà. Ïî÷ òè âñþ ñâîþ æèçíü îí ïðî ðà áî òàë â Ýðìè òà -
æå, ãäå ïî íû íå ÷òÿò ïà ìÿòü ýòî ãî ïðå êðàñ íî ãî ó÷¸íîãî è ÷å ëî âå êà. Âíà ÷à ëå
Ëå î íèä Àíòîíîâè÷ çà íè ìàë ñÿ äðåâ íå ðóñ ñêèì èñ êó ññòâîì, êè åâ ñêèì è íîâ ãî ðîä -
ñêèì. Åãî êíè ãà «Öåð êîâü Óñïå íèÿ Ïðåñ âÿ òîé Áî ãî ðî äè öû â ñ. Âî ëî òî âå áëèç
Íîâ ãî ðî äà» (1912) ïðè íàä ëå æèò ê ëó÷ øèì ðà áî òàì òà êî ãî ðîäà. Ðà áî òà â Ýðìè -
òà æå ïî áó äè ëà Ìà öó ëå âè ÷à ïå ðå êëþ ÷èòü ñÿ íà âè çàí òèé ñêóþ ïðî áëå ìà òè êó è ñî -
ñðå äî òî ÷èòü ñÿ íà ïà ìÿò íè êàõ òî ðåâ òè êè.  ñâÿ çè ñ ýòèì îí èñ ñëå äî âàë êóëü òó ðó
äðåâ íå ãî íà ñå ëå íèÿ Ñå âåð íî ãî Ïðè ÷åð íî ìîðüÿ âïëîòü äî VI â. í. ý. Ìíî ãî âíè -
ìà íèÿ è ñèë Ìà öó ëå âè÷ îò äàë ïà ìÿò íè êàì èñ êó ññòâà Çà êàâ êàçüÿ, ãëàâ íûì îá ðà -
çîì ãðó çèí ñêî ãî ñðåä íå âå êîâüÿ, ÷òî áûëî íàä ëå æà ùèì îá ðà çîì îöå íå íî íà ó÷ -
íîé îá ùåñ òâåí íîñ òüþ: â 1946 ã. Ìà öó ëå âè ÷à èç áðà ëè ÷ëå íîì-êîð ðåñ ïîí äåí òîì
Àêàäåìèè íàóê Ãðó çèè. Îí ñòàë ïðî ôåñ ñî ðîì Ëå íèí ãðàä ñêî ãî óíè âåð ñè òå òà,
èìåë ìíî ãî ÷èñ ëåí íûõ ó÷å íè êîâ, îò äåëü íûå èç êî òî ðûõ ïðî äîë æè ëè íà ó÷íûå çà -
íÿ òèÿ â ïðî áëå ìà òè êå ó÷è òå ëÿ.
Ãëó áî êîå èñ ñëå äî âà íèå æèç íåí íî ãî è òâîð ÷åñ êî ãî ïóòè Å. ×. Ñêðæèí ñêîé íà -
ïè ñà íî À. Í. Âà ñèëü å âûì è Ë. Ã. Êëè ìà íî âûì íà îñíî âà íèè àð õèâ íûõ ìà òå ðè à -
ëîâ è ïóá ëè êà öèé ó÷¸íîãî. Ýòîé ðà áî òå ïðè ñó ùå ãëó áî êîå ïî íè ìà íèå íà ó÷íî ãî
íà ñëå äèÿ Ñêðæèí ñêîé, îñíî âà òåëü íûå è êâà ëè ôè öè ðî âàí íûå õà ðàê òå ðèñ òè êè å¸
ñî ÷è íå íèé. Èçëî æå íèå å¸ áè îã ðà ôèè îðãà íè ÷åñ êè ñî å äè íå íî ñ ðàñ ñêà çîì î å¸ òðó -
äàõ, èç äàí íûõ è íå èç äàí íûõ, õðà íÿ ùèõ ñÿ â íà ó÷íîì àð õè âå Ñàíêò-Ïå òåð áó ðã -
ÐÅÖÅÍDz¯ 237
ñêî ãî Èíñòè òó òà èñ òî ðèè ÐÀÍ. Ìíå, â ñâî¸ âðå ìÿ íà ïè ñàâ øå ìó áîëü øóþ ðà áî òó
î Ñêðæèí ñêîé, áûëî îñî áåí íî èí òå ðåñ íî ÷è òàòü î÷åðê Âà ñèëü å âà è Êëè ìà íî âà,
ñî äåð æà ùèé íå èç âåñ òíûå ìíå ïîä ðîá íîñ òè î øêîëü íûõ ãî äàõ, óíè âåð ñè òåò ñêîì
îá ó÷å íèè, íà ÷à ëå íà ó÷íûõ çà íÿ òèé Åëå íû ×åñ ëà âîâ íû. Àâòîðû îò ìå òè ëè å¸ ïî -
ðà çè òåëü íóþ îñíî âà òåëü íîñòü è òùà òåëü íîñòü â ðà áî òå, ïðå æäå âñå ãî ñ èñ òî÷ íè -
êà ìè, âè çàí òèé ñêè ìè, çà ïàä íî åâ ðî ïåé ñêè ìè è äðåâ íå ðóñ ñêè ìè.
Ñ ïðè õî äîì Ñêðæèí ñêîé â Ëå íèí ãðàä ñêîå îò äå ëå íèå Èíñòè òó òà èñ òî ðèè ÀÍ
ÑÑÑÐ â 1956 ã. íà ÷à ëàñü íî âàÿ ñòðà íè öà â åãî èñ òî ðèè — èñ ñëå äî âà íèå è ïå ðå âîä
ñðåä íå âå êî âûõ èñ òî÷ íè êîâ. Òà êèì îá ðà çîì îíà ïðî äîë æè ëà ðà áî òó, íà ÷àâ øó þ -
ñÿ åùå â 30-å ãîäû. Âåí öîì ýòèõ çà íÿ òèé ñòà ëà «Ãå òè êà» Èîð äà íà, âû ïó ùåí íàÿ â
1960 ã. Ýòîò òðóä ñî äåð æèò, íà ðÿ äó ñ îðè ãè íàëü íûì ëà òèí ñêèì òåê ñòîì è ïå ðå -
âî äîì ïà ìÿò íè êà íà ðóñ ñêèé ÿçûê, áîëü øóþ âñòó ïè òåëü íóþ ñòàòüþ è ïîä ðîá -
íåé øèé íà ó÷íûé êîì ìåí òà ðèé (îáú¸ìîì áî ëåå 20 ïå÷. ë.). Ïî ýòîé ðà áî òå
Ñêðæèí ñêàÿ çà ùè òè ëà äîê òîð ñêóþ äèñ ñåð òà öèþ â 1961 ã. Äðó ãèì å¸ âàæ íåé øèì
äîñ òè æå íè åì ñòà ëà âû øåä øàÿ â 1971 ã. êíè ãà «Áàð áà ðî è Êîí òà ðè íè î Ðîñ ñèè»,
ïè ñàâ øà ÿ ñÿ â òå ÷å íèå íå ñêîëü êèõ äå ñÿò êîâ ëåò.
 ïî ñëåä íåå äâàä öà òè ëå òèå æèç íè è íà ó÷íûõ çà íÿ òèé Ñêðæèí ñêàÿ îò äà ëà äàíü
èñ òî÷ íè êî âå äå íèþ äðåâ íå ðóñ ñêîé èñ òî ðèè. Áîëü øè íñòâî å¸ ñî ÷è íå íèé ýòîé
ïðî áëå ìà òè êè îñòà ëîñü íå îïóá ëè êî âàí íû ìè. Íî ñòàòüÿ «Ïî ëîâ öû» è êðóï íàÿ
ðà áî òà î ïî ñ îëüñòâå âå íå öè àí öà Òðè âè çà íà â Ðîñ ñèþ Èâà íà III ñòà ëè çà ìåò íûì
âêëà äîì â íà óêó. Â àð õè âå Ëå íèí ãðàä ñêî ãî Èíñòè òó òà èñ òî ðèè õðà íÿò ñÿ è íå èç -
äàí íûå èñ ñëå äî âà íèÿ, ñðå äè íèõ «Ðóñ ñêèå êíÿçüÿ â Âè çàí òèè». Ìîæ íî ñî ãëà -
ñèòü ñÿ ñ àâ òî ðà ìè ñòàòüè â òîì, ÷òî â ôî êó ñå âíè ìà íèÿ Åëå íû ×åñ ëà âîâ íû ïî ñòî -
ÿí íî ïðå áû âà ëè Ñðå äè çåì íî ìîðüå è Ñå âåð íîå Ïðè ÷åð íî ìîðüå. Î íå ïðå õî äÿ ùåì
çíà ÷å íèè å¸ òðó äîâ ñâè äå ò åëüñòâó þò íå îäíîê ðàò íûå ïå ðåèç äà íèÿ å¸ ðà áîò, ïðå -
æäå âñå ãî «Ãå òè êè» (1997), «Èñòî ðèè» Îëèì ïè î äî ðà (1999), ñáîð íè êà ñòà òåé
«Ðóñü, Èòà ëèÿ è Âè çàí òèÿ â Ñðåä íå âå êîâüå» (2000). Íûíå ïå òåð áó ðãñêîå èçäà -
òåëü ñòâî «Àëåòåéÿ» ãî òî âèò äî ïîë íåí íîå àâ òî ðîì èç äà íèå êíè ãè «Áàð áà ðî è
Êîí òà ðè íè î Ðîñ ñèè».
Âî âòî ðîé ÷àñ òè «Ìèðà ðóñ ñêîé âè çàí òè íèñ òè êè» — «Ïóá ëè êà öèè» ðàñ ñìîò -
ðå íà è îïóá ëè êî âà íà â îñíîâ íîì ïå ðå ïèñ êà ìåæ äó âè çàí òè íèñ òà ìè, â ÷àñ òíîñ òè
àêà äå ìè êà Í. Ï. Êîí äà êî âà. Çäåñü æå ïî ìå ùå íî èñ ñëå äî âà íèå îá Àðõåî ëî ãè ÷åñ -
êîì èí ñòè òó òå èì. Êîí äà êî âà, íà ïè ñàí íîå Å. Þ. Áà ñàð ãè íîé íà îñíî âà íèè åãî
àð õè âà.
Âû ðà æó óâå ðåí íîñòü â òîì, ÷òî «Ìèð ðóñ ñêîé âè çàí òè íèñ òè êè» ñ èí òå ðå ñîì,
ïî ëüçîé è áå çóñ ëîâ íûì îäîá ðå íè åì áó äåò âñòðå ÷åí ìåæ äó íà ðîä íûì ñî îá ùåñ -
òâîì âè çàí òî ëî ãîâ, à òàê æå èñ òî ðè êà ìè äðó ãèõ ñïå öè àëü íîñ òåé.
Ìè êî ëà Êîò ëÿð
238 ÐÅÖÅÍDz¯
Edward L. Keenan, Josef Dobrovský and the Origins of the Igor’ Tale
(Cambridge, Mass., 2003). 541 p.
Äàâ íî î÷iêó âà íà êíè ãà âiäî ìî ãî àìå ðè êà íñüêî ãî ðó ñèñ òà Åäâàð äà Êiíà íà ïðè -
ñâÿ ÷å íà, ìà áóòü, íà é áî ëþ÷ iøî ìó ïè òàí íþ ðîñiéñüêî¿ ñëà âiñòè êè — ïiäðîáöi
Ñëî âà î ïî ëêó ²ãî ðåâiì. Àâòîð iäå âiä iñòîði¿ âèâ ÷åí íÿ ïàì ’ÿò êè äî ðå êî íñòðó éî -
âà íî¿ iñòîði¿ íà ïè ñàí íÿ öüî ãî ñèì âî ëó äàâ íüî ðóñü êî¿ êíèæ íîñòi. Íàç âà íèé ãî -
ëîâ íèé âè íó âà òåöü ôàëü ñèô iêàöi¿ — ñëà âåò íèé ÷åñü êèé ôiëî ëîã-ñëàâiñò Éîñåô
Äîá ðî â ñüêèé. ×î òè ðè ãëà âè: «Ëå ãåí äà Ñëî âà» (The Legend of the Igor’ Tale,
ð. 1–63), «Ñïèñ êè» (The Witnesses, ð. 65–98), «Ñóì íèé àááàò» (The Blue Abbe,
ð. 99–136), «×è òà þ ÷è Ñëî âî» (Reading the Igor’ Tale, ð. 137–396) ïîä à þòü iñòîð iþ
öiº¿ ïàì ’ ÿò êè â àá ñî ëþò íî íå ñïîä iâà íî ìó, ïðè íàéìíi äëÿ âèõîâàíîãî íà
óêðà¿íñüêié òà ðîñiéñüêié øêiëüíié ïðîãðàìi ÷è òà ÷à, âèã ëÿäi.
Âæå çà ãàëü íèé îãëÿä ïðî áëå ìà òè êè äå ìî íñòðóº äðàæ ëèâiñòü òåìè. Íàâiòü ïî -
âàæíi â÷åíi — Ðî ìàí ßêîá ñîí ÷è Äìèò ðî Ñå ðãiéî âè÷ Ëè õà ÷îâ — â çà ïàëi «çà õèñ -
òó íà é öiííiøî¿ ïàì ’ÿò êè äàâ íüî ðóñü êî¿ ëiòå ðà òó ðè» äîç âî ëÿ ëè ñîái íå öiëêîì êî -
ðåêòíi ïðè é î ìè ïî ëåì iêè çi ñâî¿ ìè îïî íåí òà ìè (òà êè ìè, ÿê Àíäðå Ìà çîí òà
Îëåê ñàíäð Îëåê ñàí äðî âè÷ Çèìií). Çà êè äè ó íå ïðî ôå ñiéíîñòi, âèñ ìiþ âàí íÿ, ó âè -
ïàä êó iç Çèì iíèì ïiäêðiïëåí³ ùå é àäìiíiñòðà òèâ íè ìè çà õî äà ìè — ç öüî ãî ÷èñ ëà.
Àâòîð ââà æຠíå îáõiäíèì ðîç ãëÿ äà òè Ñëî âî ó êîí òåêñòi ïiäðî áîê, çîê ðå ìà,
òâîðiâ Îñià íà òà Êðà ëåä âî ðñüêî ãî ðó êî ïè ñó. Ó ïåð øèõ òðüîõ ãëà âàõ ç ðiçíèõ
áîêiâ âiäñòå æóºòüñÿ äå òåê òèâ íà iñòîð iÿ âè ÿâ ëåí íÿ i âòðà òè Ñëî âà. ßê âiäî ìî, ââà -
æàºòüñÿ, ùî îðèã iíàë «Ïî å ìè ïðî ²ãîðiâ ïî õiä íà ïî ëîâöiâ» çãîðiâ ó ïî æåæi
1812 ð. ðàç îì ç óñiºþ áiáëiî òå êîþ âëàñ íè êà ðó êî ïè ñó, êíÿ çÿ Ìóñ iíà-Ïó øêiíà.
Îäíàê âè ÿâ ëÿºòüñÿ, ùî äå ÿêi iíøi êíè ãè áiáëiî òå êè çáå ðåã ëè ñÿ; ùî Ìóñ iíó-Ïó ø -
êiíó iäåþ ïðî ïî æå æó ïiäêà çàâ åí òóç iàñò Ê. Ô. Êà ëàé äî âè÷, êîò ðèé ìàð íî íà ìà -
ãàâ ñÿ ïî áà ÷è òè ðó êî ïèñ; ùî ñâiä÷åí íÿ ïðî àâ òåí òè÷íiñòü Ñëî âà éäóòü âiä òîãî æ
òàêè Êà ëàé äî âè ÷à, êîò ðèé íå ìîæå ââà æà òè ñÿ ñâiäêîì, îñêiëüêè ðó êî ïè ñó íà
âëàñíi î÷i íå áà ÷èâ. Âiä 1793 ð. (ïåðøi öè òà òè ç äàâ íüî ðóñü êî¿ «Ïî å ìè» ó
². Ï. ªëàã i íà) ïî 1812 ð. (ïî æå æà) âiäñóòíi òî÷íi äàíi âëàñ íå ïðî êî äåêñ, ùî
ìiñòèâ «Ïî å ìó». Íåâ iäîìi éîãî ÷àñ íà ïè ñàí íÿ, ïî ÷åðê i ò. ií. Òåêñò Ñëî âà çáå -
ðiãñÿ ó âèã ëÿäi ïåð øî ãî âè äàí íÿ 1800 ð., Êà òå ðè íè íñüêî¿ êîïi¿ é òàê çâà íèõ
«ôðàã ìåíòiâ Ìà ëè íî âñüêî ãî», ç àðõiâó À. Ô. Ìà ëè íî âñüêî ãî, ñåê ðå òà ðÿ Ìóñ i íà-
Ïó ø êiíà, êîò ðèé çà é ìàâ ñÿ âè äàí íÿì 1800 ð. «Ôðàã ìåí òè Ìà ëè íî âñüêî ãî» çà
ñâî ¿ ìè ïî êàç íè êà ìè âiäðiçíÿ þòü ñÿ âiä ðåø òè òåê ñòó, â òîìó ÷èñëi ìiñòÿòü áiëü -
øiñòü iç òåê ñòó àëü íèõ ïà ðà ëå ëåé äî Çà äîí ùè íè òà iíøèõ ïàì ’ÿ òîê XIV–XVI ñò.
Çà äå ÿ êè ìè îçíà êà ìè, äî îï ðà öþ âàí íÿ òåê ñòó Ñëî âà òðè âà ëî âïðî äîâæ ïiäãî òîâ -
êè âè äàí íÿ ó 1796–1800 ðð. Ñëî âî ç’ÿ âè ëî ñÿ ïiñëÿ ðî áî òè â ðîñiéñüêèõ àðõiâàõ
(1792–1793 ðð.) âè äàò íî ãî ÷åñü êî ãî ñëà âiñòà Éî ñå ôà Äîá ðî âñüêî ãî, íà é êðà ùî ãî
íà òîé ÷àñ çíàâ öÿ äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêî¿ ëiòå ðà òó ðè i ìîâè. Ïiä ÷àñ ðî áî òè âií ìiã
îçíà éî ìè òè ñÿ ç òåê ñ òà ìè Çà äîí ùè íè, Ñêà çàí íÿ ïðî Ìàìàºâå ïî áî¿ ùå, Àïîñòîëà
1307 ð., «²ñòîðiºþ ²óäå éñüêî¿ âiéíè» Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ, ²ïàòi¿âñüêèì ñïèñ êîì ëiòî -
ÐÅÖÅÍDz¯ 239
ïè ñó, çà ãà ëîì, ç óñiìà ïàì ’ÿò êà ìè, â ÿêèõ ïðî ñòå æó þòü ñÿ òåê ñòó àëüíi ïà ðà ëåëi äî
Ñëî âà. À òà êîæ ïî çíà éî ìè òè ñÿ ç êî ëîì ëþ äåé, ïî â’ÿ çà íèõ iç âè ÿâ ëåí íÿì Ñëî âà.
Éîñåô Äîá ðî â ñüêèé áóâ íà é âè äà òíiøèì ëiíãâiñòîì ñâî ãî ÷àñó, à ðàç îì ç òèì ëþ -
äè íîþ, ñõèëü íîþ äî åê ñöåí òðè÷ íèõ â÷èíêiâ, «ìå ëàí õîëi¿».  íüî ãî ñïîñ òåð iãà -
ëè ñÿ îçíà êè äó øåâ íî¿ õâî ðî áè, îäíèì ç íà ñëiäêiâ ÿêî¿ áóëà àì íåç iÿ. Äîá ðî âñüêèé
áóâ ó÷è òå ëåì Âàö ëà âà Ãàí êè — òâîð öÿ çíà ìå íè òî¿ ïiäðîá êè, Êðà ëåä âî ðñüêî ãî
ðó êî ïè ñó — òâî ðó, ùî ó ñâié ÷àñ íàä çâè ÷àé íî ñïðè ÿâ ðîç âèò êó ÷åñü êî ãî íà öiî -
íàëü íî ãî äóõó. Ó ñòî ñóí êàõ ìiæ ó÷è òå ëåì i ó÷íåì ïiñëÿ âè ÿâ ëåí íÿ Äîá ðî âñüêèì
ôàëü ñèô iêàöi¿ âè íè êຠíà ïðó æåíiñòü, à çãî äîì íà ñòó ïຠðîç ðèâ âiäíî ñèí.
Ó ïåð øèõ òðüîõ ãëà âàõ çà ÷iïà þòü ñÿ òà êîæ i äå ÿêi õà ðàê òåðíi òåê ñòó àëüíi ðèñè
«ñèì âî ëó äàâ íüî ðóñü êî¿ ëiòå ðà òó ðè». Ñòè ëiñòè÷ íà ñõîæiñòü Ñëî âà ç ïî å ìà ìè
Îñià íà: ïå ðå ðèâ ÷àñ òèé, ôðàã ìåí òàð íèé âèê ëàä, îäó õîò âî ðåí íÿ ïðè ðî äè, äià ëî ãè
ìiæ ëþäü ìè òà ïðè ðîä íè ìè ÿâè ùà ìè (âiòðîì, ði÷êà ìè), äåõ ðèñ òè ÿí içàö iÿ ÷è ðî -
ìàí òè÷ íå ÿçè÷ íèö òâî, ðî ìàí òè÷ íèé íà ñòðié ïåð ñî íàæiâ, íå âiäî ìèé ñïðàâæíiì
ïàì ’ÿò êàì ñå ðåä íüî âi÷íî¿ ëiòå ðà òó ðè. Òåêñò ñó ãî ëîñ íèé î÷iêó âàí íÿì ñó ÷àñ íî ãî
÷è òà ÷à. Éîãî ðè òìiêà, ïî å òè÷ íèé ñòèëü, íà ñòðié áëèçüêi ìî äåðíié ëþ äèíi, òîäi ÿê
àâ òåí òè÷íi ïî å òè÷íi òâî ðè äàâ íüî¿ äîáè íà âiòü ôà õiâöÿ ìè âàæ êî ñïðèé ìà þòü ñÿ
ÿê ïî å òè÷íi. Íà ÿâ íà âå ëè êà êiëüêiñòü ãà ïàêñiâ — ñëiâ òà ôîðì, ÿêi çóñòði÷à þòü ñÿ
òiëüêè ó öié ïàì ’ÿòöi i íiäå áiëüøå, ïðè ñóòíi ÷å õiçìè. Ïðî òå îñíîâ íà êiëüêiñòü
òåê ñòî ëî ãi÷íèõ ñïîñ òå ðå æåíü çðîá ëå íà ó ÷åò âåðòié ãëàâi, ùî çà é ìຠáiëüø ÿê ïî -
ëî âè íó êíè ãè. Àâòîð äî âî äèòü, ùî ó Ñëîâi íà ÿâíi òåê ñòîâi çáiãè íå ç ïðî òîã ðà -
ôîì, à ç ðiçíè ìè ðå äàê öiÿ ìè i ñïèñ êà ìè Çà äîí ùè íè. Ôðàã ìåí òè ç òåê ñòó àëü íè ìè
ïà ðà ëå ëÿ ìè òàê âïëå òåíi ó òåêñò Ñëî âà, ùî áiëüøå ñõî æå íà òå, íiáè ïðè ïèñ êà äî
Àïîñòîëà 1307 ð., ²ïàòi¿âñüêèé ëiòî ïèñ, Çà äîí ùè íà, Ñêà çàí íÿ ïðî Ìàìàºâå ïî -
áî¿ ùå, äàâ íüî ðóñü êèé ïå ðå êëàä «²ñòîði¿ ²óäå éñüêî¿ âiéíè» Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ º òàêè
äæå ðå ëà ìè «Ïî å ìè». Äå ÿêi ãà ïàê ñè é ðiäêiñíi ôîð ìè çà ä îâiëüíî ïî ÿñ íþ þòü ñÿ,
ÿêùî ïðè ïóñ òè òè âïëèâ ÷åñü êî¿ ìîâè. Ðå êî íñòðóêöi¿ àâ òî ðà âè ÿâ ëÿ þòü ñëî âà, ùî
ç’ÿ âè ëè ñÿ íå ðàí iøå XVI–XVII ñò., ïiñëÿ ðîç ïîâ ñþä æåí íÿ áiáë³éíèõ ñòóäié, à
Äîá ðî âñüêèé áóâ òà êîæ i áiá볿ñòîì. Ó çà êëþ ÷åííi ùå ðàç ó êîí öåí òðî âà íî ìó
âèã ëÿäi ïîä àíi âèñ íîâ êè, à òà êîæ çðîá ëå íî ñïîñ òå ðå æåí íÿ íàä îðôîã ðàôiºþ ïåð -
øî ãî âè äàí íÿ, Êà òå ðè íè íñüêî¿ êîïi¿ òà «ôðàã ìåíòiâ Ìà ëè íî âñüêî ãî». Àâòîð ââà -
æàº, ùî ïðà âî ïèñ âêà çóº íà òå, ùî ó ïî ÷àò êî âî ìó âèã ëÿäi îðôîã ðà ôi÷íà ñèñ òå ìà
âiäïîâ iäà ëà ðå êî ìåí äàö iÿì Ñòðèé êî âñüêî ãî (XVI ñò.), i ïå ðå ðîá ëå íà ó áiëüø
çâè÷ íèé äëÿ ñå ðåä íüî âi÷íèõ ñëîâ ’ÿ íñüêèõ êî äåêñiâ ôîð ìàò ðå äàê òî ðà ìè, çî ê ðå -
ìà Ìà ëè íî âñüêèì. Íà çà êií÷åííi êíè ãè âìiùåíi äî äàò êè — òåêñò Ñëî âà, ðîç áiæ -
íîñòi ó ïåð øèõ ïå ðå êëà äàõ ïàì ’ÿò êè, öè òó âàí íÿ â ªëàã iíà òà ií.
Ñëiä ñêà çà òè, ïåâíi ïî ëî æåí íÿ öiëêîì ïå ðå êîí ëèâi. Îäíàê ïåâíi ñó ìíiâè, çîê -
ðå ìà ùîäî ðå êî íñòðóêöi¿ â÷èí êó Äîá ðî âñüêî ãî, çà ëè øà þòü ñÿ. Íà ïè ñàí íÿ Äîá -
ðî âñüêèì ïî å òè÷ íèõ âïðàâ äàâ íüî ðóñü êîþ ìî âîþ, ÿêi âíà ñëiäîê íèç êè íå ïî ðî -
çóìiíü ïå ðå òâî ðè ëè ñÿ íà ñëàâ í îçâiñíó «Ïî å ìó ïðî ²ãîðiâ ïî õiä», òåæ íà ãà äóº äå -
òåê òèâ íó iñòîð iþ i ìຠðèñè êëà ñè÷ íî ãî ôàëü ñèô iêà òó. Äîá ðî âñüêèé íiáè òî ïè ñàâ
äâî ìà ïî ðöiÿ ìè, ñïåð øó îñíîâ íèé òåêñò Ñëî âà, à çãî äîì «ôðàã ìåí òè Ìà ëè íîâ -
240 ÐÅÖÅÍDz¯
ñüêîãî». Âií ñïðàâäi áóâ íà é âè äà òíiøèì ñëà âiñòîì ñâî ãî ÷àñó, òà ìè íå ìî æå ìî
îöiíè òè éîãî çäàòíiñòü äî ìiñòèô iêàöi¿. Íåìຠæîä íî ãî éîãî òåê ñòó, ñòèë i çî âà íî -
ãî ïiä äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêó ÷è äàâ íüî ðóñü êó. Êðiì òîãî, íå ìàºìî ëèñòiâ äî
ðîñiéñüêèõ êî ëåã, ïî â’ÿ çà íèõ ç äî ëåþ Ñëî âà. Çâè ÷àé íî, äóæå ïiäî çðiëî, ùî ëþ äè -
íà, êîò ðà ïè ñà ëà òè ñÿ÷i ëèñòiâ, ðàï òîì ïðè ïè íè ëà ëèñ òó âàí íÿ çi ñâî¿ ìè ïðè ÿ òå ëÿ -
ìè â Ðîñi¿, i ùî ëèñ òó âàí íÿ Äîá ðî âñüêî ãî îõî ðî íÿâ Ãàí êà, çà öiêàâ ëå íèé ó ïðè õî -
âó âàííi ïðàâ äè ïðî Ñëî âî, ïà ñàæi ç ÿêî ãî âií âè êî ðèñ òàâ ó Êðà ëåä âî ðñüêî ìó ðó -
êî ïèñi. Àëå ìîæ ëè âî âíà ñëiäîê ÿêè õîñü åê ñöåí òðè÷ íèõ â÷èíêiâ êî ëå ãè i ïðè ÿ òåëi
ïå ðå ñòà ëè áóòè ïðè ÿ òå ëÿ ìè? Êðiì òîãî, ãî ëîâ íà iíòðè ãà ïî ëÿ ãຠâ òîìó, ùî Äîá -
ðî âñüêèé áóâ äó øåâ íîõ âî ðèì, â ÿêî ãî òðàï ëÿ ëè ñÿ íà ïà äè àì íåçi¿. Âií ïå ðå äàâ
ñâî¿ «äàâ íüî ðóñüêi ïî å òè÷íi âïðà âè» ªëàã iíó, êîò ðèé ó 1793 ð. ïî ìåð, à éîãî
àðõiâ ïå ðåé øîâ äî Ìóñ iíà-Ïó øêiíà. Òà êèì ÷è íîì, ãî ëîâíi äiéîâi îñî áè — Äîá -
ðî âñüêèé, ªëàãií i, âðåøòi, Ìóñií-Ïóøêií — íå ìî æóòü íå ñòè âiäïîâ iäàëü íîñòi çà
ôàëü ñèô iêàò. Õiä âçà ãàëi äóæå õà ðàê òåð íèé äëÿ òâîðöiâ íå àâ òåí òè÷ íèõ òâîðiâ1.
Âòiì, ãî ëîâ íå çà âäàí íÿ àâ òî ðà — äî âåñ òè ïiçíº ïî õîä æåí íÿ Ñëî âà. Âå ëè ÷åç -
íîþ º âàãà ÷åò âåð òî¿ ãëà âè êíè ãè, äå àâ òîð êî ìåí òóº é iíòåð ïðå òóº òåêñò ïàì ’ÿò -
êè. Óâà ãó ïðè âåð òà þòü, íà ñàì ïå ðåä, íå âiäïî âiäíà Õ²²-ìó ñòîëi òòþ ëåê ñè êà i,
ìåí øîþ ìiðîþ, ðå àëi¿. Ãëà âà çðîá ëå íà ÿê ñóöiëüíèé ìà ñèâ êî ìåí òàðiâ. Ñïî ÷àò êó
àíàë içó þòü ñÿ «ôðàã ìåí òè Ìà ëè íî âñüêî ãî», òîá òî âè ïèñ êè, çðîá ëåíi ç òåê ñòó
Ñëî âà ïåð øèì âè äàâ öåì (àâ òîð ïðè ïóñ êàº, ùî öå êîì ïëåêñ, äî êè íó òèé ìiñòèô i -
êà òî ðîì äåùî ïiçíiøå, âæå ïiñëÿ íà ïè ñàí íÿ «îñíîâ íî ãî òåê ñòó»), à çãî äîì ðåø òà
ðÿäêiâ, âiä ïåð øî ãî äî îñòàí íüî ãî. Ç îä íî ãî áîêó, òàêà ïî áó äî âà çðó÷ íà i ïiäïî -
ðÿä êî âà íà ºäèíié ñõåìi. Àâòîð íà ìà ãàºòüñÿ ïðî ñòå æè òè ëîã iêó ìiñòèô iêà òî ðà,
òàê áè ìî âè òè, éäå ïî éîãî ñëiäàõ — ìå òîä àá ñî ëþò íî âiðíèé ïðè àíàëiçi ôàëü ñè -
ô i êàòiâ2. Ç ³íøî ãî áîêó, òàêà ïî áó äî âà çó ìîâ ëþº òå, ùî âà ãîìi àð ãó ìåí òè ïî ä à íi
ðàç îì ç äðó ãî ðÿ äè ìè, à ëåê ñè êà, ùî âêà çóº íà «÷å õiçìè» é àíàõ ðî íiçìè äëÿ
XVIII ñò., i º äî ïî ìiæíîþ ó ñèñ òåìi äî êàçiâ, çìiøóºòüñÿ ç òiºþ, ùî º ïî êà çî âîþ
äëÿ Õ²² ñò.3 Ìiæ òèì òà êè ìè, ùî ìà þòü íå çâî ðîò íþ äî êà çî âó ñèëó, òðà äè öiéíî
ââà æà þòü ñÿ òi àð ãó ìåí òè, ÿêi âêà çó þòü íà àíàõ ðî íiçìè ùîäî Õ²² ñò. Êðiì òîãî, çà
ôà õîì àâ òîð º iñòî ðè êîì, à ìîæ ëè âîñòi iñòî ðèêiâ ó âèç íà ÷åííi ïiçíiõ ðèñ òâî ðó
îá ìå æåíi. Ñëî âî íå âå ëè÷ êå çà îá ñÿ ãîì, áë. 2800 ñëiâ. Âiäïî âiäíî, â íüî ìó çà äî -
ïî ìî ãîþ òåê ñòî ëîãi¿, iñòî ðè÷ íî ãî ïî ðiâíÿí íÿ òà ií. ìå òî äèê ìîæ íà âè ÿ âè òè, ìà -
áóòü, íå áiëüøå êiëüêîõ äå ñÿòêiâ íå âiäïî âiäíîñ òåé. Íà òîìiñòü àâ òîð, çäàºòüñÿ,
ÐÅÖÅÍDz¯ 241
1 Ñëiä âiäçíà ÷è òè, òàêå «íå ïîâ íå» çâè íó âà ÷åí íÿ ó ôàëü ñèô iêàöi¿ öiëêîì çðî çóì iëå. Âîíî ïðî ñòå æó -
ºòüñÿ íå òiëüêè â Åäâàð äà Êiíà íà, à é ó iíøèõ â÷å íèõ, õòî âiäñòîþº òåçó ïiçíüî ãî ïî õîä æåí íÿ Ñëî -
âà. Âiäñóòíº áà æàí íÿ ïî êëà äà òè ïî âíó âiäïîâ iäàëüíiñòü íà ïðè ïóñ òè ìî ãî àâ òî ðà ôàëü ñèô iêà òó.
2 ªäèíå, ùî éäå íå çîâñiì ïî ñëiäîâ íî, ñïî ÷àò êó âiäøòîâ õó þ ÷èñü âiä ïiçíüî ãî êîì ïëåê ñó —
«ôðàã ìåíòiâ Ìà ëè íî âñüêî ãî», à ïî òiì çâåð òà þ ÷è ñÿ äî áiëüø ðàí íüî ãî, çà ïðè ïó ùåí íÿì â÷å íî -
ãî, «îñíîâ íî ãî òåê ñòó».
3 Ñàìå öå áiëüøå, íiæ ùîñü iíøå, äîç âî ëÿº îïî íåí òàì ñòâåð äæó âà òè, ùî «íè îä íî ãî ïðè ìå ðà, òðå -
áó þ ùå ãî òà êî ãî ïðè çíà íèÿ (ôàëü ñèô iêàöi¿), Êè íàí íå ïðè âî äèò» (Æè âîâ Â. Ì. Óëè êè ïîä ëèí -
íîñ òè è óëè êè ïîä äåëü íîñ òè. Ïî ïî âî äó êíè ãè Keenan Edward L. Josef Dobrovský. Ðóñ ñêèé ÿçûê â
íà ó÷íîì îñâå ùå íèè. ¹ 2 (8). Ì., 2004. Ñ. 255), — íà ñïðàâäi òàêi ïðè êëà äè (ïðè íàéìíi, âêðàé
ïðî áëåìíi äëÿ ïðè õèëü íèêiâ àâ òåí òè÷ íîñòi Ñëî âà ìiñöÿ) íà âå äåíi, àëå ó çà ãàëü íî ìó ìà ñèâi.
îðiºíòóºòüñÿ íà êiëüêiñòü ïî ìè ëîê, çíàé äå íèõ ó Êðà ëåä âî ðñüêî ìó ðó êî ïèñi
ëiíãâiñòà ìè, çîê ðå ìà ßíîì Ãå áà ó å ðîì — áë. 1000 ïî ìè ëîê íà 6000 ñëiâ òåê ñòó.
Íåç âà æà þ ÷è íà öi çà ñòå ðå æåí íÿ, çíà ÷åí íÿ ïðàöi â öiëî ìó âàæ êî ïå ðå îöiíè òè.
Åäâàðä Êiíàí ñêðó ïóëü îç íî ïðî à íàë içó âàâ óñi íå âiäïî âiäíîñòi, ÿêi ôiêñó âà ëè ñÿ
ÿê ñêåï òè êà ìè, òàê i ïðè õèëü íè êà ìè iäå¿ àâ òåí òè÷ íîñòi Ñëî âà i éîìó âäà ëî ñÿ
îêðåñ ëè òè áiëüøiñòü ïðî áëåì íèõ ëåê ñåì òà âè ðàçiâ «Èðî è ÷åñ êîé Ïî ý ìû». Âå ëè êà
÷àñ òè íà éîãî ñïîñ òå ðå æåíü öiëêîì ñëóø íà, äå ÿêi ç íèõ ìîæ íà äî ïîâ íè òè. Íà âå äó
êiëüêà ïðè êëàäiâ, çî ñå ðå äèâ øèñü âëàñ íå íà òèõ, ÿêi º ïî êà çî âè ìè ùîäî Õ²² ñò.
Ñ. 158. Òðóä íûõ ïîâ›ñòèé çâè ÷àé íî òðàê òó þòü ÿê ‘ñóì íèõ’, ‘ïå ÷àëü íèõ’.
Àâòîð ïèøå, ùî òàêå çíà ÷åí íÿ ñëî âà òðóä íûè íå õà ðàê òåð íå äëÿ äàâ íüî ðóñü êî¿.
Öå ïî ëîíiçì, âiäî ìèé òà êîæ ó ÷åñüêié. Íà òîìiñòü ðå öåí çåí òè êíè ãè Åäâàð äà
Êiíà íà, À. À. Çà ëiçíÿê òà Î. Á. Ñòðà õî âà, ïå ðå êî íàíi, ùî òðóä íûè ó òà êî ìó çíà -
÷åí íi — çâè ÷àé íå äëÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ïåð iî äó (äèâ. íè æ÷å). Ïðî òå, â ². ². Ñðåç íåâ -
ñü êîãî òðóä íûé ‘ïå ÷àëü íûé’ òiëüêè ç ïðè êëà äîì çi Ñëî âà (Ìà òå ðè à ëû. Ò. 3,
Ñ. 1009). Óêëà äà÷i Ñòà ðîñ ëà âÿí ñêî ãî ñëî âà ðÿ âiäçíà ÷à þòü, ùî ó íà é äà âíiøèõ
ñëîâ ’ÿ í ñüêèõ ïàì ’ÿò êàõ íåìຠòðóä íûè ‘ïå ÷àëü íèé’, — òiëüêè ‘òÿæ êèé’, ‘âòîì -
ëå íèé’, ‘âèñ íà æå íèé’. Ìîæ íà äî äà òè, ùî çà ãà ëîì ñëî âà ç öèì êî ðå íåì äî ñèòü
äîá ðå ïðåä ñòàâ ëåíi, îäíàê äëÿ ñâiòñüêî¿ ëiòå ðà òó ðè íå º õà ðàê òåð íè ìè, îñîá ëè âî
ïðè ê ìåò íèê òðóäüíú. Ñðåç íå âñüêèé íà âî äèòü ïðè êëà äè ç Æèò iÿ ñâ. Ôå î äîñ iÿ,
Æèò iÿ Àíäðiÿ Þðî äè âî ãî òà òâîðiâ ²îàí íà Åêçàð õà Áîë ãà ðñüêî ãî. Ùîäî
ñâiòñüêèõ ïàì ’ ÿ òîê, ïå ðå äóñiì ëiòî ïèñiâ, ñëî âîâ æè òîê ó ÿêèõ äàòóºòüñÿ ç
òî÷íiñòþ äî äå ñÿ òè ði÷ (òîäi ÿê â iíøèõ ðà õó íîê ÷àñ òî éäå íà ñòîëi òòÿ4), ìîæ íà
ñêà çà òè òàêå.  ²ïàòi¿âñüêî ìó ëiòî ïèñi ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi Õ²² ñò. çóñòði÷à þòü ñÿ
òðóäú, òðó äè òè ñÿ, i ëèøå òðè÷i — òðó äåíú. Çíà ÷åí íÿ — ‘âòî ìà’, ‘âàæ êà ñïðà -
âà’, ‘âòîì ëþ âà òè ñÿ’, ‘ñòà ðà òè ñÿ’, ‘âèñ íà æå íèé’ i ò. ï.; ïðî ‘ïå ÷àëü’ íå éäåòü ñÿ.
Ó çà ïè ñàõ Ëàâ ð åí òi¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñó çà Õ²² ñò. âåñü êóù ñëiâ ç öèì êî ðå íåì
âiäñóòíié (!), íà òîìiñòü º òÿæ êî, òÿæ êèé. Âïåð øå ñëî âî ç êî ðå íåì –òðóä– ç’ÿâ -
ëÿºòüñÿ ó Õ²²² ñò. (1206 ð.) ó áiáëiéíié öè òàòi. Àíàëîãi÷íà êàð òè íà ó ÍÏË. Ïåðøi
çãàä êè òðó äè øà ñÿ, òðóäú — âæå ç 1230 ð., òà êîæ ñïî ÷àò êó â ºâàí ãåëüñüêié öè -
òàòi; ïðè êìåò íè êà íåìàº. Ó ÏÂË 14 âè ïàäêiâ âè êî ðèñ òàí íÿ, àëå òiëüêè äiºñëî âà
òà iìåí íè êè. Ó Ìîëiííi Äà íè ëà Çà òî÷ íè êà — íåìàº, ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ ïîä iá -
íi ëåê ñå ìè âiäñóòíi5. Öiêà âî, ùî ó âè ðàçi «òðóä íûõ ïîâ›ñòèè» äàâ íî ïiäîç ðþ âà -
ëè áî ãåìiçì àáî ïðè õî âà íèé ãà ëè öèçì (êàëü êó ôðàí öóçü êî ãî chansons de geste).
242 ÐÅÖÅÍDz¯
4 Áà ãà òî ïàì ’ÿ òîê ìîæ íà â ïðè íöèïi äà òó âà òè ïåâ íèì ñòîëi òòÿì (íà ïðèê ëàä, ïå ðå êëàä Õ² ñò., ïå -
ðåê ëàä ÷è íà ïè ñàí íÿ ó Õ²² ñò.), òà âîíè äiéøëè ó ñïèñ êàõ ÕV–XVII ñò., i ëåê ñè êà â íèõ ïî íîâ ëå íà.
5 Ùîäî íà é äà âíiøèõ ïàì ’ÿ òîê äèâ.: Ñòà ðîñ ëà âÿí ñêèé ñëî âàðü (ïî ðó êî ïè ñÿì Õ–Õ² âå êîâ). Ì.,
1999. Ñ. 703. Ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi — ñëî âà ç êî ðå íåì –òðóä- çóñòði÷à þòü ñÿ 18 ð.: ÏÑÐË. Ò. 2,
ñòï. 316 (äàëi öè òó âàí íÿ çà ñõå ìîþ — 316²); à òà êîæ 330², 381², 385², 400²; 407² (2); 408²; 409²
(3); 413²; 422²; 440², 459², 588², 647², 663².  òîìó ÷èñëi òðó äåíú: 407² çàíå òðó äåíú áåçú äðó -
æè íû ñâî åÿ; 408² ÿ áðà òå ò›ìü íå òðó äåíú åñìü òâî åÿ ä›ëÿ ÷ñòè; i çîê ðå ìà, ó ñòàòòi 1185 ð.:
647² ñèè æå äîá ðûè Âî ëî äè ìåðú ÿç âåíú òðó äåíú âú›õà âî ãî ðîäú ñâîè. Íà ãà äàþ, ²ïàòi¿âñüêèé
ëiòî ïèñ ñêëà äàºòüñÿ ç òðüîõ ïàì ’ÿ òîê: ÏÂË, Êè¿âñüêî ãî çâî äó Õ²² ñò. òà Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî
ëiòî ïè ñó Õ²²² ñò. i ïðåä ñòàâ ëå íèé äâî ìà ãî ëîâ íè ìè ñïèñ êà ìè, ²ïàòi¿âñüêèì òà Õëºáíè êî â -
×à ñîì éîãî íà ìà ãà ëè ñÿ òëó ìà ÷è òè íà âiòü çà äî ïî ìî ãîþ Ëåê ñè êî íà Ïàì âè Áå ðèí -
äè ïî ÷àò êó XVII ñò.6
Ñ. 169–170 õðàá ðûè / õî ðîá ðûè çóñòði÷àºòüñÿ ó Ñëîâi 16 ðàç iâ. Åäâàðä Êiíàí öå
ïî â’ÿ çóº ç ïå ðå äðî ìàí òè÷ íè ìè íà ñòà íîâ ëåí íÿ ìè ëiòå ðà òó ðè îñi àíiâñüêî ãî ´à -
òóí êó. Äóì êà öiëêîì ñëóø íà, ïðè íàéìíi òàêà âè ñî êà ÷àñ òîòíiñòü âêðàé ìà ëîi ìî -
âiðíà äëÿ Õ²² ñò. Íàï ðèê ëàä, ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi, äå äóæå áà ãà òî ñöåí áîþ, i ÷è ìà -
ëî óâà ãè ïðè äiëÿºòüñÿ âiéñüêî âèì ñïðà âàì êíÿçiâ, ñëî âî õðà áîðú çóñòði÷àºòüñÿ
òiëüêè äâi÷i (!), i òiëüêè ó õà ðàê òå ðèñ òè êàõ êíÿçiâ, ²çÿñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à òà Ñâÿ -
òîñ ëà âà Ðîñ òèñ ëà âè ÷à: á› áî õðà áîðú êð›ïîêú íà ðàòü; è áÿøå õðà áîðú íà ðàòè.
Öå âëàñ íå òî ïîñ, çà ïî çè ÷å íèé ç íå êðî ëî ãó êíÿ çÿ Ìñòèñ ëà âà Âî ëî äè ìè ðè ÷à ó
ÏÂË7. Ïîçà òèì, ùå ìàºìî õðà áîðüñòâó þ ùåè ó êíèæ íî ìó ëà ìåíòi êíÿ çÿ ²ãîðÿ,
643²: ãä› áî ÿ ðå äó ìà þ ùåè, ãä› ìóæè õðà áîðüñòâó þ ùåè, ãä› ðÿäú ïî ëú÷íûè.
Ó ñöå íàõ áîþ ñëî âî õðà áîðú âiäñóòíº. Áiëüøå òîãî, íà ïðèêiíöi Õ²² ñò. íà âiòü ó
òðà äè öiéíèõ ôîð ìó ëàõ õðà áîðú è äîáðú íà ðàòü, õðà áîðú è äåðçú íà ðàòè ñëî âî
õðà áîðú çà ìiíþºòüñÿ íà êð›ïîêú8. Òà êèì ÷è íîì, ïðî ÿ âè ëà ñÿ àäàï òàö iÿ âè ðàçiâ ç
êíèæ íèì ñëîâ ’ÿ íñüêèì õðàáðú ó çà ïè ñàõ ñàìå òîãî ÷àñó, ÿêèì íiáè òî ìຠäà òó âà -
òè ñÿ Ñëî âî. Ìîæ íà òà êîæ äî äà òè, ùî ó Ìîëiííi Äà íè ëà Çà òî÷ íè êà Õ²² ñò. ìàºìî
1 ð. õðàá ðîñòü Àëåêñàíäðîâó, i öå î÷å âèä íà âiäñèë êà äî ñþ æåòiâ ç æèò òÿ
ÐÅÖÅÍDz¯ 243
ñüêèì. Ó ÍÏË ñëî âà ç êî ðå íåì –òðóä– ç’ÿâ ëÿ þòü ñÿ âïåð øå ïiä 1230 ð. (äâà ðàçè, ó ºâàí -
ãåëüñüêié öè òàòi), óñüî ãî º 5 ïðè êëàäiâ; òðó äè øà ñÿ, òðóäú, ïî òðó äè ñÿ. Äèâ. ÍÏË. Ñ. 70 (äâà
ðàçè), 77, 84, 91. Ó ÏÂË — òðó äè òè ñÿ é òðóäú, äèâ. Ñëî âî ó êà çà òåëü Î. Â. Òâî ðî ãî âà, ÏÑÐË.
Ò. 1. Ì., 1997. ñòï. 698 (äàëi — 698Ë). Ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi — 4 âè êî ðèñ òàí íÿ, â
òîìó ÷èñëi 1 ð. òðóä íûè, ïîð.: 750², 773², 773² (òðóä íûìú âî åìü ïðî òè âó ö›ëûìú); 824².
Ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó çâîäi çà Õ²²² ñò. — 3 ð., â òîìó ÷èñëi 1 ð. òðóä íûÿ: 425Ë, 443Ë (òðóä íûÿ
ïî êîÿ), 456Ë. Êîæ íî ãî ðàçó çíà ÷åí íÿ «âòîì ëå íèé», «âèñ íà æå íèé».
Ïîçà ëiòî ïè ñà ìè, ó õðî íîã ðà ôi÷íèõ òâî ðàõ: Àëåêñàíäði¿ Õðî íîã ðàôi÷íié — 10 ïðè êëàäiâ
(1 òðóä íî, 2 òðóä íûè), ²ñòîði¿ ió äå éñüêî¿ âiéíè Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ — 49 ïðè êëàäiâ (1 òðóä íî,
1 òðóä íûè). Äèâ. Èñòðèí Â. Ì. Àëåêñàíäðèÿ ðóñ ñêèõ õðî íîã ðà ôîâ. Èññëå äî âà íèå è òåêñò. Ì.,
1893. Ñ. 31, 32 (äâà ðàçè), 50, 51, 58, 63, 76, 79, 80. Èñòî ðèÿ èó äåé ñêîé âîé íû Èî ñè ôà Ôëà âèÿ.
Äðåâ íå ðóñ ñêèé ïå ðå âîä. Ì., 2004. Ò. 2. Ñ. 413. Çíà ÷åí íÿ òà êîæ âiä ‘âòîì ëþ âà òè ñÿ’, ‘âèñ íà æó -
âà òè ñÿ’, ‘ñòà ðà òè ñÿ’. Ç «íå ñâiòñüêèõ» äæå ðåë: ó Òîë êîâié Ïà ëå¿ 1406 ð. 24 ñëî âà ç êî ðå íåì
–òðóä-, ç íèõ 2 òðó äåíú. Äèâ. íà âñÿ ïî ñëà íèÿ ñêî ðà ïî ñû ëà øåòü è âñåã äà íå òðó äåíú ïðå áû -
âà øåòü (ïðî Éî ñè ôà Ïðåê ðàñ íî ãî, àðê. 139â; âè ðàç, ìiæ iíøèì, íà ãà äóº âè ðà çè ç Êè¿âñüêî ãî
çâî äó); âú ïë›íú â›äîìè òðóä íè ç›ëî (àðê. 159â).
6 Äèâ., íà ïðèê ëàä, ñòàòòi «Ïî âåñòü» òà «Òðóä» â Ýíöèê ëî ïå äèè Ñëî âà î ïî ëêó Èãî ðå âå (äàëi
ÝÑÏÈ), íà ïè ñàíi Ì. À. Ñà ëìiíîþ.
7 Ç íå êðî ëî ãó Ìñòèñ ëà âà Òìó òà ðà êà íñüêî ãî: õðà áîðú íà ðàòè, 150Ë. Äî ðå÷i, ñïî ëó ÷åí íÿ äîáðú
õðà áîðú çóñòði÷àºòüñÿ i â Òîë êî âî ìó Àïîñòîëi, äå éäåòü ñÿ ïðî Õðèñ òî âà âî¿ íà (äèâ. Ñðåç íåâ -
ñêèé È. È. Ìà òå ðè à ëû äëÿ ñëî âà ðÿ äðåâ íå ðóñ ñêî ãî ÿçû êà. ÑÏá., 1903. Ò. 3. Ñ. 1394 — äàëi ïî -
ñè ëàí íÿ òiëüêè íà âiäïî âiäíèé òîì òà ñòîð.). Ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi ïåð øà õà ðàê òå ðèñ òè êà
(336²) — ïðè æèòòºâà, äðó ãà (550²) — ïî ñìåð òíà. Ïðî òå çà äå ÿ êè ìè îçíà êà ìè (õà ðàê òåð íà ëåê -
ñè êà, ðå äàêöiéíi ïðàâ êè) ïåð øèé ôðàã ìåíò òà êîæ iíòåð ïîëü î âà íèé ó òåêñò çâî äó ëiòî ïèñ öåì,
ùî ïðà öþ âàâ âæå ïiñëÿ ñìåðòi ²çÿñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à. Êðiì òîãî, ó çà ïè ñàõ çà XII ñò. ìàºìî ùå
íà çâó ìiñòå÷ êà Õî ðî áîðü òà íà çâèñü êî «Äìèò ðî Õî ðîá ðûè».
8 Äèâ.: á› áî êð›ïîêú íà ðàòè (Ìñòèñ ëàâ Ðîñ òèñ ëà âè÷); áÿøå êíÿçü... ä›ðçú è êð›ïîêú ê ðàòè,
á› ìóæü áîäðú (Õëºáí äîáðú) è äåð çîêú è êð›ïîêú íà ðàòè, á› áî êíÿçü äîáðú è êð›ïîêú íà
ðàòè (Âî ëî äè ìèð Ãëiáî âè÷); á› áî êð›ïîêú íà ðàòè (Äà âèä Ðîñ òèñ ëà âè÷); 611²; 646², 652²,
653²; 703². Áiëüøiñòü ôðàã ìåíòiâ — ó «íå êðî ëî ãi÷íèõ õà ðàê òå ðèñ òè êàõ». Îêðiì òîãî, ó ïåðøié
ôîð ìóëi çi ñëî âîì õðà áîðú (336²) ñëî âî ïðî äóá ëüî âà íå, õðà áîðú êð›ïîêú.
Àëåêñàíäðà Ìà êå äî íñüêî ãî (ó ñïèñ êàõ ïiçíiøî¿ ðå äàêöi¿ Ñëî âà Õ²²² ñò. ùå
2–3 âè ïàä êè âè êî ðèñ òàí íÿ). Ó çà ïè ñàõ Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ãî çâî äó çà Õ²² ñò. ñëî âà ç
öèì êî ðå íåì âiäñóòíi. Ó ÍÏË õðàáðú ôiêñóºòüñÿ îäèí ðàç, ó ïî ñìåðòíié õà ðàê òå -
ðèñ òèöi, çãàäöi ïðî çà ãè áåëü ïî ñàä íè êà ïiä 1134 ð.: óáè øà… Èâàí êà ìóæà õðàá -
ðà ç›ëî. ² öåé âè ïà äîê, ïðè íàéìíi äëÿ ñòàð øî¿ ðå äàêöi¿ ÍÏË, óíiêàëü íèé (é
çóñòði÷àºòüñÿ ó òié ÷àñ òèíi, äå çíà õî äè ìî äà òó âàí íÿ ïî iíäèê òàõ òà äå ÿêi iíøi
êíèæíi îçíà êè). Ïîòiì àíi ó Õ²²² ñò., àíi ó XIV ñò. õðà áîðú íå ç’ÿâ ëÿºòüñÿ. Áiëüøå
ïîä iáíî¿ ëåê ñè êè ó ëiòî ïèñ íèõ çâî äàõ, ùî âiä÷ó ëè çíà÷ íèé âïëèâ õðî íîã ðà -
ôi÷íî¿ ëiòå ðà òó ðè. Òà êèõ äâà, i âîíè íå âêëà äà þòü ñÿ ó ìåæi Õ²² ñò.: öå ÏÂË òà Ãà -
ëèöü êî-Âî ëè íñüêèé ëiòî ïèñ (7 / 12 çãà äîê). Ïðè òîìó âè êî ðèñ òàí íÿ õðî íîã ðà -
ôi÷íèõ âçiðöiâ ïðè çâî äèòü òà êîæ äî àð õà¿ çàöi¿ ìîâ ëåí íÿ, çà ñòî ñó âàí íÿ ñêëàä íèõ
ñèí òàê ñè÷ íèõ êî í ñòðóêöié, õà ðàê òåð íèõ äëÿ ïå ðå êëàä íèõ òâîðiâ i çîâñiì íå õà -
ðàê òåð íèõ äëÿ Ñëî âà9. Õðàá ðûå ïî ëêè òà õðàá ðà äðó æè íà ÷àñòi âæå ó ïiçíüî ñå -
ðåä íüî âi÷íèõ òâî ðàõ, çîê ðå ìà, ó Çà äîí ùèíi, ùî íå äèâ íî. Ó öåé ÷àñ, âiäçíà ÷å íèé
ïî ñè ëåí íÿì âïëè âó õðî íîã ðà ôi÷íèõ êî ìïiëÿöié, ñëî âî õðàáðú íà ðåøòi àäàï -
òóºòüñÿ. Íà òîìiñòü ìàºìî î÷å âèä íó íå âiäïîâiäíiñòü ôóíê öiî íó âàí íÿ ëåê ñå ìè ó
äàâ íüî ðóñü êèõ ñâiòñüêèõ ïàì ’ÿò êàõ òà Ñëîâi.
Ñ. 170 — êî ìåí òóºòüñÿ íà çâèñü êî êíÿ çÿ Ðî ìà íà Ñâÿ òîñ ëà âè ÷à Êðàñ íûè. Íå âñi
ïî ëî æåí íÿ àâ òî ðà îäíà êî âî äî êà çîâi10, îäíàê äóì êà ïðî òå, ùî òàêå íà çâèñü êî
íå õà ðàê òåð íå äëÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ÷àñó — öiëêîì ñïðà âåä ëè âà. Òàê êíÿ çÿ íå ïî -
iìå íî âà íî ó ñöåíi ñìåðòi ç ÏÂË, à çà ãà ëîì ñëî âà êðàñ íûè, óêðà ñè òè, êðà ñî òà íàé -
244 ÐÅÖÅÍDz¯
9 Ïðèê ëà äè çi Ñëî âà Äà íè ëà Çà òî÷ íè êà ðå äàêöi¿ Õ²²² ñò. íà âå äåíi ó: ÑÑÏÈ. Ò. 6. Ñ. 128–29.
Ó âiòõî çà ïî âiòíèõ êíè ãàõ õðàá ðû — ïî çíà ÷åí íÿ ðîç ðÿ äó âî¿íiâ. Ó Õðîíiöi Ãå îð ãiÿ Àìàðòîëà
çóñòði÷àºòüñÿ õðàá ðî âà òè, õðàáðú, õð àáðüñòâèå, õð àáðüñòâî.  «²ñòîði¿ ió äå éñüêî¿ âiéíè» Éî -
ñè ôà Ôëàâ iÿ — õðàá ðî âà òè, õðàá ðîñòü, õðàáðú, õðàá ðûè, õð àáðüñòâî, õðàáð›è, õðàáð›åøèè.
Ùîäî ÷àñ òîò íîñòi: â Àëåêñàíäði¿ Õðî íîã ðà ôi÷íié, íà ïðèê ëàä — 10 ð. (â òîìó ÷èñëi õðàáðú
Àëåêñàíäð, õðàá ðûè âîè, õðàá ðûè âî è íû), â ²ñòîði¿ Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ — 40 ð., ùî î÷å âèä íî êîí -
òðàñ òóº ç îðèã iíàëü íè ìè ïàì ’ÿò êà ìè.
Õðî íîã ðàôi÷íi òà ií. êíèæíi ïà ðà ëåëi äî ÏÂË äèâ.: 15Ë õðà áûÿ æåíû (ç Àìàðòîëà); 91Ë
äðó ãîìú õðàá ðîìú (ïî õîä æåí íÿ êó ìèðiâ); 140Ë ÷ëâêà õðàá ðà (öè òà òà ç ²ñà¿). Çà ãà ëîì ó ÏÂË
7 ïðè êëàäiâ, iíøi âè ïàä êè âè êî ðèñ òàí íÿ äèâ. ó Ñëî âî ó êà çà òå ëå Î. Â. Òâî ðî ãî âà, 705Ë.
Ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi — 12 âè ïàäêiâ, ùî íàä çâè ÷àé íî áà ãà òî: 716² õðà áîðú áî á›
ÿêî è òóðú; 744² äåðçú è õðà áîðú; 764² á› áî õðàáðú è âî âå ëèö› ÷üñòè óìåðòü; 765² á› áî
ìóæü êð›ïîêú è õðà áîð; èíîã äà æå õðàá ðó åìó; 767² âå ëè êó æå ïî ëêó áûâ øþ åãî óñòðî åíú áî
á› õðàá ðû ìè ëþä ìè, 802² õðàá ðó ñóùó áî ÿ ðè íó è êð›ïêó, 835² ÿêî æå èíîã äà õðàá ðèè á›àõó.
Õî ðîáðú: 821² íè ñâÿ òîñ ëàâú õî ðîá ðû íè âî ëî äè ìåðú ñòûè; 862² Äà íè ëî êíÿçü äîá ðûè õî ðîá -
ðûè è ìóä ðûè; 905² áÿ øåòü áî è ñàìú ëî âå÷ü äîáðú õî ðî áîðú; 921² çàíå áüñ ôè ëî ñîôú âå ëèêú è
ëî âå÷ü õèòðú õî ðî áîðú; 935² õî ðî áîðú è êð›ïîêú íà ðàòè. Öiêà âî, ùî õî ðî áîð — ïå ðå âàæ íî ó
âàð iàö iÿõ õà ðàê òå ðèñ òè êè êíÿ çÿ, ëèøå îñòàí íÿ ç íèõ ïðè æèòòºâà, ñòî ñóºòüñÿ Ëåâà Äà íè ëî âè ÷à.
Ëàâ ð åíòi¿âñüêèé çâiä çà Õ²²² ñò. ìiñòèòü äâà ïðè êëà äè: 467Ë á› æå Âà ñèë êî... õî ðîáðú ïà÷å
ì›ðû íà ëîâ›õ, 477Ë õð àáðüñòâî æå àêû öñðÿ ðè ìüñêà ãî Åñïè è íà íà (òîá òî, ªñïàñ ià íà, ç Æèò iÿ
Îëåê ñàí äðà Íå âñüêî ãî).
Ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ àíi õðàá ðà, àíi õî ðîá ðà íåìàº. Ç ïî çàë iòî ïèñ íèõ íå ñâiòñüêèõ òåêñòiâ:
ó Òîë êîâié Ïà ëå¿ (1406 ð.) — òðè âè ïàä êè âè êî ðèñ òàí íÿ, àðê. 62à (äâà ðàçè), 192b.
10 Åäâàðä Êiíàí ïèøå, ùî ñëî âî êðàñ íûé ó ðîñiéñüêié ìîâi íå çà ñòî ñî âóºòüñÿ äî îñiá ÷î ëîâ i÷î¿
ñòàòi, ç ÷îãî ðî áèòü ñÿ âèñ íî âîê, ùî òà êèì ÷è íîì óêëà äà÷ Ñëî âà âè ÿ âèâ ãó ìî ðèñ òè÷ íå ñòàâ ëåí -
íÿ äî êíÿ çÿ. Âií æå âèç íàº, ùî ó äàâ íüî ðóñüêié, äàâ íüî áîë ãàðñüêié òà ií. êðàñ íûé â íîðìi îçíà -
÷à ëî «ïðå êðàñ íèé».
÷à ñòiøå âæè âà þòü ñÿ ó öåð êîâ íîê íèæ íèõ ïà ñà æàõ, ïî â’ÿ çà íèõ ç îïè ñîì öåð êîâ òà
âè êî ðèñ òàí íÿì áiáëiéíèõ öè òàò11. Ïîçà òèì, êðàñ íûè ç’ÿâ ëÿºòüñÿ ó ï’ÿ òè êí ÿ -
çiâñüêèõ íå êðî ëî ãàõ (õî÷à íå êðî ëîãiâ áiëüøå) â åòè êåò íèõ îïè ñàõ çîâíiøíîñòi
êíÿçiâ. Ïîð. ïî ñìåðòíi ïî õâà ëè Ðîñ òèñ ëà âó Âî ëî äè ìè ðè ÷ó òà ²çÿñ ëà âó ßðîñ ëà âè -
÷ó â ÏÂË, Ðî ìà íó Ðîñ òèñ ëà âè ÷ó â Êè¿âñüêî ìó çâîäi, Âî ëî äè ìè ðó Âà ñèëü êî âè ÷ó â
Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi òà Âà ñèëü êó Êîñ òÿí òè íî âè ÷ó â çà ïèñi Ëàâ ð åí -
òi¿âñüêî ãî çâî äó çà Õ²²² ñò.12 Âëàñ íå «ïðiçâè ùà» êíÿçiâ — ÿâè ùå ïiçíº, ïî â’ÿ çà íå
ç iíòåí ñèâ íèì êî ðèñ òó âàí íÿì õðî íîã ðà ôi÷íè ìè êî ìïiëÿö iÿ ìè, äå º Àðòàêñåðêñ
Äîë ãî ðó êèé òà ií., ëiòî ïèñ öÿ ìè XV(X²V?)–XVI ñò. Îäíè ìè ç ïåð øèõ «ïðiçâè ùà»
ç’ÿâ ëÿ þòü ñÿ ó ÍÏË ìî ëîä øî¿ ðå äàêöi¿, XV ñò.: Ìüñòèñ ëàâú Áå çî êûè… êðàñ íûè
ßðîñ ëàâú âíóêú Þðüåâú… Ìüñòèñ ëàâú Õðàá ðûè Ðîñ òèñ ëàâ ëè÷ü… Àëåêñàíäðú
Õðàá ðûè. Êðàñ íûè ßðîñ ëàâú óâiéøëî ó ñòàò òþ «À ñå êíÿ çè âå ëè êî ãî Íî âà ãî ðî -
äà», ÿêó âìiùó âà ëè ó çáiðíè êàõ13. Íà òîìiñòü ó ëiòî ïè ñàõ Õ²–X²²² ñò. çóñòði÷àºìî
íå íà çâèñü êà ÷è ïðiçâè ùà, à ëèøå òàê çâàíi «íå ê ðî ëîãi÷íi õà ðàê òå ðèñ òè êè». Çîê -
ðå ìà, âå ëè êèì íà çâà íî Ìñòèñ ëà âà Âî ëî äè ìè ðè ÷à òà Âî ëî äè ìè ðà Ñâÿ òîñ ëà âè ÷à ó
ïî ñìåð òíèõ õà ðàê òå ðèñ òè êàõ ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi òà Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî -
ïèñi. Äîá ðèì íà çâà íî Àíäðiÿ Âî ëî äè ìè ðè ÷à, Âî ëî äè ìè ðà Äà âè äî âè ÷à òà
Ìñòè ñëà âà Ðî ìà íî âè ÷à â ïî õâà ëàõ çi ñöåí ñìåðòi òà ïî õî ðîí. Ùîñü ïîä iáíå äî
íà çâèñü êà ôiêñóºòüñÿ äëÿ Õ²–X²² ñò. ëèøå ó äâîõ âè ïàä êàõ. Öå Âî ëî äè ìèð Ìî íî -
ìàõ òà ²çÿñ ëàâ ßðîñ ëà âè÷ Ìåí øèé. Ïåð øå îá óìîâ ëå íî, iìî âiðíî, ãîðäiñòþ çà ïî -
õîä æåí íÿ («Ìî íî ìàõ» — âêà çiâêà íà ðî äèííi çâ’ÿç êè ó âè ùèõ ãðåöü êèõ êî ëàõ ç
áîêó ìà òåði). À îñòàííº óòî÷ íåí íÿ áóëî íå îáõiäíèì òîìó, ùî â îäèí i òîé ñà ìèé
ÐÅÖÅÍDz¯ 245
11 Ñêàæ iìî, êðàñ íûè, óêðà ñè òè, êðà ñî òà — âiäñóòíº ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ. Ó ÍÏË ñòàð øî¿ ðå -
äàêöi¿ òiëüêè òðè âè ïàä êè âè êî ðèñ òàí íÿ, óñi òðè ïî âiäíî øåí íþ äî öåð êîâ òà öåð êîâ íî¿ óòâàði.
Ó ÏÂË ç 11 âè ïàäêiâ, ñâiòñüêèõ — ëèøå ïî ëî âè íà, òà é òî óìîâ íî. Äèâ.: 82Ë ñíú êðà ñåíú ëè -
öåìú è äøåþ — âà ðÿã-ìó ÷å íèê, 84Ë äàñòü Áîõ ìèòú ïî ñå ìè äå ñÿò æåíú êðàñ íûõú — çi ñöå íè
ïðè é íÿò òÿ õðèñ òè ÿ íñòâà, 94Ë áûñ îò ðî ÷à êðàñ íî — ïðî Ìîé ñåÿ ó Ïðî ìîâi Ôiëî ñî ôà, 166Ë
âçðàñ òîìü æå ë›ïú è êðà ñåíú — ó íå êðî ëîçi. Ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi òiëüêè äâà ñâiòñüêèõ ïðè êëà -
äè ç 22 (!): 284² ïðè âå äå ñîá› æåíó êðàñ íó âåë ìè; 617² âîç ðàñ òîìú âû ñîêú ïëå ÷è ìà âå ëèêú ëè -
öåìü êðà ñåíú è âñåþ äîá ðîä›òåëüþ óêðà øåíú (ñâiòñüêå óìîâ íî, ó íå êðî ëîçi). Ïîð.: 381², 392²,
415–416², 482², 489², 491² (äâà ðàçè), 511², 512², 525², 580², 581² (4), 582² (2), 594², 617² (2), 630²,
704². Ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó çâîäi çà XII ñò. — 10 çãà äîê, óñi âîíè ïî â’ÿ çàíi âèê ëþ÷ íî ç öåð êîâ -
íî ê íèæ íîþ òîï iêîþ, äèâ.: 294Ë, 346Ë, 348Ë, 351Ë (2), 367Ë (2), 371Ë, 383Ë, 392Ë. Ó Ëàâ ðåí -
òi ¿âñüêî ìó çà XIII ñò. òà êîæ öåð êîâ íîê íèæíi, ïå ðå âàæ íî â îïè ñàõ öåð êîâ: 425Ë, 433Ë, 436Ë (2),
443Ë (2), 449Ë, 458Ë (3), 460Ë. Ïîçà òèì, ùå 1 ð. ó íå êðî ëîçi: 467Ë á› æå Âà ñèë êî ëè öåì êðà -
ñåíú… õî ðîáðú ïà÷å ì›ðû íà ëîâ›õ. Ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ç 23 ïðè êëàäiâ, öåð êîâ íî ê íèæ -
íèõ — 18. Âiäïî âiäíà ëåê ñè êà ñòî ñóºòüñÿ öåð êîâ, iêîí òà ìiñòà: 748², 782², 788², 816², 828²,
842–843², 845–847², 853², 862², 875², 908². Ëèøå îä íî ãî ðàçó çãà äà íà óêðà øå íà ñàá ëÿ, 814²;
êðiì òîãî, êðàñ íûé âìiùå íå ó íå êðî ëîçi Âî ëî äè ìè ðó Âà ñèëü êî âè ÷ó: 920² âîç ðàñ òîìü á› âû -
ñîêú ïëå ÷è ìà âå ëèêü ëè öåìü êðà ñåíú.
12 166Ë, 202Ë, 617², 920², 467Ë. Ïðè òîìó êíèæ íè êè, ïè øó ÷è òàêi ïî ñìåðòíi ïà íåã iðè êè, iíòåí -
ñèâ íî êî ðèñ òó âà ëè ñÿ ïðà öåþ ïî ïå ðåä íèêiâ. Ïðî çà ïî çè ÷åí íÿ ó êí ÿçiâñüêèõ íå êðî ëî ãàõ äèâ.:
Òî ëî÷ êî Àëåêñåé. Ïîõ âà ëà èëè Æè òèå? (Ìåæ äó òåê ñòî ëî ãè åé è èäå î ëî ãè åé êíÿ æåñ êèõ ïà íå ãè -
ðè êîâ â äðåâ íå ðóñ ñêîì ëå òî ïè ñà íèè). Palaeoslavica. Vol. VII. (1999) P. 26–38. Ïî çàë iòî ïèñíi
îïè ñè çîâíiøíîñòi çi ñëî âîì êðàñ íûè º ó õðî íîã ðàôi÷íié ëiòå ðà òóði, çîê ðå ìà, ó Õðîíiöi ²îàí íà
Ìà ëà ëè; à òà êîæ ó Ñêà çàííi ïðî ñâ. Áî ðè ñà òà Ãëiáà.
13 ÍÏË. Ñ. 162–163, 471.
÷àñ æèëè äâà ²çÿñ ëà âè ßðîñ ëà âè÷i14. Ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi Õ²²² ñò.
ñòî ñîâ íî êíÿçiâ òà êîæ îä íî ãî ðàçó çóñòði÷àºìî ùîñü ñõî æå íà ïðiçâè ùå, Ìñòè -
ñëàâ Íiìèé. Òàê ñòà ëî ñÿ òîìó, ùî ó öåé ÷àñ âiäîìi òðè Ìñòèñ ëà âè — Ìñòèñ ëàâ
Ìñòèñ ëà âè÷ ñìî ëå íñüêèé (íîâ ãî ðî ä ñüêèé, ãà ëèöü êèé), Ìñòèñ ëàâ ßðîñ ëà âè÷
ëóöü êèé òà Ìñòèñ ëàâ Ðî ìà íî âè÷ ñìî ëå íñüêèé (êè¿âñüêèé). Ïðèê ìåò íî, ùî ïåð -
øè ìè íà çâèñü êà çà ñòî ñî âó þòü ñÿ äî áîÿð, êîò ðèõ áóëî áiëüøå, íiæ êíÿçiâ, i êîò -
ðèõ áóëî ïî òðiáíî ÿêîñü ðîçðiçíÿ òè. Òàêi íà çâèñü êà âìiùåíi âæå ó Êè¿âñüêî ìó
çâîäi, îñîá ëè âî áà ãà òî ¿õ ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi. Îòæå, âëàñ íå ïðè í -
öèï íàä àí íÿ êíÿ çÿì íà çâèñüê äëÿ äàâ íüî ðóñü êî¿ äîáè º ðàä øå âè íÿò êîì, íiæ ïðà -
âè ëîì. Çàñ òî ñó âàí íÿ åï iòå òó êðàñ íûè äëÿ öüî ãî âêðàé ìà ëîé ìî âiðíå — ñëî âî º
êíèæ íèì, âîíî çðiäêà çó ñòði ÷àºòüñÿ òiëüêè ó ïî ñìåð òíèõ õà ðàê òå ðèñ òè êàõ. Íà -
òîìiñòü, ÿêùî ïðè ïóñ êà òè ïiçíþ iìiòàö iþ, òî çíàí íÿ ïðî ïî ñìåðòíi ïî õâà ëè òà
ïðî ïiçíüî ñå ðåä íüî âi÷íó ïðàê òè êó íàä àí íÿ êíÿ çÿì íà çâèñüê ðî áèòü òà êèé õiä
öiëêîì ïðè ðîä íèì.
Ñ. 210. Àíàëiçóºòüñÿ ñïà ëà ó âè ðàçi ñïà ëà êíÿ çþ óì ïî õî òè. Àâòîð ïèøå ïðî òå,
ùî íà ìà ãà þ ÷è ñÿ iíòåð ïðå òó âà òè âè ðàç, äîñëiäíè êè íà é ÷à ñòiøå ñïè ðà þòü ñÿ íà
ñëîâ ’ÿíñüêi ñëî âà ç êî ðå íåì –ïàë– (ñïà ëà — àî ðèñò âiä ñïà ëè òè)15. Ïðè öüî ìó,
ÿê âiäçíà ÷å íî, âëàñ íå äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêèõ ñëiâ ñàìå ç ïðå ôiêñîì ñ– íå çà ôiêñî âà -
íî. Öå ñïðàâäi òàê. Ìîæ íà çíàé òè çàïà ëè òè, ïîïà ëè òè, ðàñïà ëè òè ñÿ, âúñïà ëè -
òè ñÿ. Êðiì òîãî, iñíóº ùå îäíà ïðî áëå ìà. Ði÷ ó òiì, ùî ñëî âà öiº¿ ãðó ïè — ñëîâ ’ÿ -
í³çìè, êíèæíi âè ðà çè, ïiäòðè ìó âàíi ó äàâ íüî ðóñüêié ïå ðå âàæ íî ïå ðå êëà äà ìè, â
òîìó ÷èñëi áiáëiéíè ìè, — öè òà òà ìè ç Ïñàë òè ðÿ òà Àïîñòîëà. Ó Ñëî âàði
Õ²–XIV ââ., íà ïðèê ëàä, ç îðèã iíàëü íèõ ïàì ’ÿ òîê çãà äàíi ëèøå ×òºíiº ïðî ñââ. Áî -
ðè ñà òà Ãëiáà, óðè âîê ç îïîâiäi ÏÂË ïðî Ïå ÷å ðñüêèé ìî íàñ òèð ïiä 1074 ð., ùî
óâiéøîâ ó Êèºâî-Ïå ÷å ðñüêèé ïà òå ðèê òà Ï÷å ëà. Âè ðà çè ç ëiòî ïèñiâ ïiäòâåð äæó -
þòü òåçó ïðî êíèæ íå ïî õîä æåí íÿ. Ñêàæ iìî, ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó çà Õ²² ñò.
çóñòði÷àºìî òiëüêè äâà ïîä iáíèõ âè ïàä êè. Îáèä âà â òié ñàìié ði÷íié ñòàòòi
1177 ð., ïðè òîìó îäèí ç íèõ — ó áiáëiéíié öè òàòi. Ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi XII ñò. òà -
êîæ äâà ïðè êëà äè. Ïåð øèé ó ñòàòòi 1174 ð. ó çà ïî çè ÷åííi ç Àëåêñàíäði¿ Õðî íîã ðà -
ôi÷íî¿, à äðó ãèé — ó ñòàòòi 1180 ð., òåê ñòó àëü íî âîíè áëèçüêi. Äî òîãî æ, º ïiäñòà -
âè ïðè ïóñ êà òè, ùî ó Õ²² ñò. ñëî âî ÷è òà ëî ñÿ ó äàâ íüî ðóñüêié îãëà ñîâöi ÷å ðåç î, ÿê
ïîëÿùü òà ðàñ/ðîñïîëè òè ñÿ. Òàê, ó ñòàòòi ÏÂË 1110 ð. çà Ëàâ ð åíòi¿âñüêèì ñïèñ -
êîì òà â ²ïàòi¿âñüêî ìó ñïèñ êó ïiä 1174 i 1180 ðð. Ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ ñëî âà ç
öèì êî ðå íåì íå çà ôiêñî âàíi. Ó Õ²²² ñò. çóñòði÷à þòü ñÿ ïî îä íî ìó ðàçó â Ãà ëèöü êî-
246 ÐÅÖÅÍDz¯
14 Íå ïîâ íèì àíà ëî ãîì º çà ïèñ Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ãî çâî äó Õ²²² ñò., äå ó «íå êðî ëîãi÷íié õà ðàê òå ðèñ -
òèöi» áà ÷è ìî åï iòåò Ìñòèñ ëàâ ñòà ðûè, à ïî ðÿä çãà äà íî ùå îä íî ãî Ìñòèñ ëà âà, Ìñòèñ ëà âà
Ìñòèñ ëà âè ÷à.
15  iíòåð ïðå òàö iÿõ âè êî ðèñ òî âóºòüñÿ òà êîæ ÷åñü êå spála — ëè õî ìàí êà, âè ñî êà òåì ïå ðà òó ðà.
Êðiì òîãî, ó ïåð øèõ ïå ðå êëà äàõ òëó ìà ÷åí íÿ áóëî áëèçü êèì äî ñó ÷àñ íî ãî çâî ðî òó «ñïà ëî íà
äóì êó»: «Ïðèø ëî êíÿ çþ íà ìûñëü...». Äèâ. ÝÑÏÈ, ñòàò òÿ «Ñïà ëà», íà ïè ñà íà Î. Â. Òâî ðî ãî -
âèì; ÑÑÏÈ. Âèï. 5. Ñ. 199–203.
Âî ëè í ñüêî ìó òà Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó ëiòî ïè ñàõ ïiä 1237 ð.16 Îòæå, ìàºìî ñëî âî, ÿêå
âëàñ íå äëÿ äàâ íüî ðóñü êî¿ ìîâè íå õà ðàê òåð íå, ÿêå ìຠíå çâè ÷àé íèé ïðå ôiêñ, à ó
Õ²² ñò., âiðî ãiäíî, çâó ÷à ëî á ÿê ñïîëà. Íå áåç çíà ÷åí íÿ ìà áóòü º i òå, ùî ïîä iáíi
ñëî âà ìàëè áóòè áëèçü êè ìè íîñ iþ ñëîâ ’ÿ íñüêèõ ìîâ, äå êîðiíü –ïàë– àê òèâ íèé
(ÿê-îò ÷åñü êà, ïî ëüñüêà, óêð à¿íñüêà), i äå ïðå ôiêñ ñ– öiëêîì äî ðå÷ íèé, ÿê óêð. ñïà -
ëè òè, ñïà ëàõ.
Ñ. 224–227. Êî ìåí òó þòü ñÿ ñëî âà áóè, áó èñ òâî, áó åñòü. Àâòîð ïèøå ïðî òå, ùî
âîíè º óëþá ëå íè ìè â óêëà äà ÷à Ñëî âà: 7 ðàç iâ çóñòði÷àºòüñÿ áóè, ïî äâà ðàçè áó èñ -
òâî i áó åñòü. Ïðè öüî ìó çíà ÷åí íÿ, ÿêå ¿ì íàäàºòüñÿ, íå âiäïîâ iäຠäàâ íüî ðóñü êî -
ìó óçó ñó. Áóè ó äàâ íüîñ ëîâ ’ÿíñüêié òà äàâ íüî ðóñüêié — öå ‘áå çóì íèé, äè êèé,
äóð íèé, þðî äè âèé, øà ëå íèé, ïî ðóø íèê ñî öiàëü íèõ íîðì, ó òîìó ÷èñëi òà êèõ, ùî
ïî â’ÿ çàíi iç ñåê ñîì’. Òå ñàìå ñòî ñóºòüñÿ áó åñ òè, çà îäíèì âè íÿò êîì. Ó Ãà ëèöü êî-
Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi â îïîâiäi ïðî áèò âó íà Êàëöi ï³ä 1224 ð. ñëî âî ìຠïî çè -
òèâíi êîí íî òàöi¿, éäåòü ñÿ ïðî Äà íè ëà Ãà ëèöü êî ãî: Äà íè ëî âè áî äå íó áûâ øþ â ïåð -
ñè ìë àäúñòâà ðàäè è áó åñ òè íå ÷þ ÿ øå ðàíú. Áó åñòü òóò — çà õîï ëåíiñòü áîºì,
ïî çè òèâíi êîí íî òàöi¿ âè íèê ëè ÷è íå âè ïàä êî âî17. Åäâàðä Êiíàí ïðè ïóñ êàº, ùî
ñëî âîâ æè òîê Ñëî âà âiäïîâ iäຠíîð ìàì XV–XVIII ñò., êîëè ó ðîñiéñüêié ìîâi ç’ÿâ -
ÐÅÖÅÍDz¯ 247
16 Äèâ.: Ñëî âàðü XI–XIV ââ., ò. 6, ñ. 345–346; ò. 3, ñ. 331–332 (iíøi ïðè êëà äè ç Êîð ì÷î¿, Ïðî ëîãiâ,
Çëà òîñ òðóÿ, Ñëiâ Ãðè ãîð iÿ Áî ãîñ ëîâ öÿ, ïå ðå êëàä íèõ æèòié, Ïàí äåêòiâ Íè êî íà ×îð íî ãîð öÿ,
Ïà ëå¿, çáiðíèêiâ). Ñëî âà ç êî ðå íåì –ïàë– äèâ. òà êîæ: Ñòà ðîñ ëà âÿí ñêèé ñëî âàðü, ñ. 230, 479,
575. Ñðåç íå âñüêèé íà âî äèòü ïðè êëà äè ç áiáëiéíèõ êíèã, Ïà뺿, Ìiíå¿ òà ÏÂË ïiä 1110 ð.
(2, 869). Ç îðèã iíàëü íèõ äàâ íüî ðóñü êèõ ïàì ’ÿ òîê íà é áiëüøå âiäïî âiäíèõ ëåê ñåì ìiñòèòü ÏÂË:
196Ë (ïà òå ðè êî âèé ñþ æåò), 223Ë è ìíî ãû öðêâè çà ïà ëè øà îãíåìü (ó ïðî ñòî ðî ìó ïî â÷àííi
ëiòî ïèñ öÿ, ç áiáëiéíè ìè âêëþ ÷åí íÿ ìè), 225Ë òà 233Ë (ó ïðî äîâ æåííi îïîâiäi òîãî æ ëiòî ïèñ -
öÿ), 284Ë (ó áiáëiéíié öè òàòi).
Ùîäî –î– ó êî ðåíi: 284Ë òâî ðÿ àí ãëû ñâîÿ äõû è ñëó ãû ñâîÿ îãíü ïî ëÿùü. 574² ðàñ ïîë›âüñÿ
ãí›âîìú, 614² ðàñ ïîë›ñÿ ãí›âîìú. Ç –à-: ïà ëÿùü, ðàñ ïà ëèâü ñÿ, ðàñ ïà ëè ñÿ — ó ïiçíiøèõ Ðàä çè -
â èëiâñüêî ìó òà Õëåá íè êî âñüêî ìó ñïèñ êàõ. Ó ñòàòòi 1110 ð. â ²ïàòi¿âñüêî ìó ñïèñ êó çà ìiíà, ïëà -
ìÿíú. Äèâ. òà êîæ Ñðåç íåâ ñêèé, 1, 414, âúñïîëèòè, âúñïîëè òè ñÿ (óêëà äà÷i Ñëî âà ðÿ XI–XIV ââ.
÷î ìóñü íå âêëþ ÷è ëè ó ñëîâ íèê ñòàò òþ «âúñïà ëè òè(ñÿ)»).
Ùîäî Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ãî çà XII ñò.: 383Ë è ìíî ãû öåð êâè çà ïà ëè îãíåìú (ïà ðàô ðàç ÏÂË?),
384Ë ÿêî îãíü ïðå äú ëè öåìú â›òðó èæå ïî ïà ëÿ åòü äóá ðà âû. Îñòàí íÿ öè òà òà ç Ïñàë òè ðÿ âi äî -
ìà âæå iç ñòà ðîñ ëîâ ’ÿ íñüêèõ òåêñòiâ: Ñòà ðîñ ëà âÿí ñêèé ñëî âàðü. Ñ. 479. Ñëiä äî äà òè, ùî ó Ðàäçè -
â èëiâñüêî ìó ñïèñ êó çà õiäíî ðóñü êî ãî ïî õîä æåí íÿ îä íî ãî ðàçó çà ìiñòü ïî ïà ñî øà âïè ñà íå ïî ïà -
ëè øà, 310Ë, âàð. 33.
Ó XIII ñò. â Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi çà ïà ëè øà, 782²; ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó çà ïà ëå íè
áûøà, 463Ë.
17 Ñðåç íå âñüêèé òà óêëà äà÷i iíøèõ ñëîâ íèêiâ çíà õî äÿòü áiëüøå ðàííiõ ïðè êëàäiâ ç ïî çè òèâ íè ìè
êî íî òàö iÿ ìè («ñìå ëûé, äåð çêèé», «óäàëü, îò âà ãà, íå óñòðà øè ìîñòü», «îò âà ãà, ãî ðÿ÷ íîñòü»).
Äèâ. Ñðåç íåâ ñêèé, 1, 191–192; Ñëî âàðü XI–XIV ââ. Ò. 1. Ñ. 323; Ñëî âàðü XI–XVII ââ. Ò. 2.
Ñ. 349. Ïðî òå ÷î ìóñü çíà ÷åí íÿ «óäàëü, íå óñòðà øè ìîñòü» ïðè ïóñ êàºòüñÿ óêëà äà ÷à ìè Ñëî âà ðÿ
XI–XIV ââ. äëÿ áó åñòü íà âiòü ó òà êî ìó ïà ñàæi, äå îïè ñó þòü ñÿ ñëóæ íèöi Àðòåìiäè, ïîä iáíi äî
âàê õà íîê. Íàãû íå çà êðû âà þ ùå ñðàì íûõ óäîâú, òè áî è ìà ëà êèþ ïî ÷òî øà è äðó ãà äðó ãû
áóå ñòüþ ïðå ñï›âà þ ùå ÿâ ëÿ õó ñÿ. Òàê ñàìî, ó ÑÑÏÈ. Âûï. 1. Ñ. 75, äå áóè «ñèëü íûé, îò âàæ -
íûé» iëþñ òðóºòüñÿ óðèâ êîì ç Æèò iÿ Ìàði¿ ªãè ïå òñüêî¿ ç ïðî âî êà òèâ íèì ñíîì ñâÿ òî¿ ïðî äå -
ñÿòü îõ ìî ëî äèõ ëþ äåé: óíû òå ëå ñû è áóà îá ðà çû (òîá òî íà âèã ëÿä, àáî çà õà ðàê òå ðîì), è
áåñ›äóþ ñ íèìè, ÿêî äî âîë íè ñóùà ïî õî òè ìîåà.  iíøî ìó ïðè êëàäi ç ÑÑÏÈ (ó íî âî ìó âè -
äàííi ²ñòîði¿ Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ 2004 ð. öåé ôðàã ìåíò äèâ.: àðê. 377â. 4) áî ó åñòü íå ìຠãðåöü êî ãî
âiäïî âiäíè êà, ïðî òå âæè òå ó ïiäêðåñ ëå íî íå ãà òèâ íî ìó êîí òåêñòi. Âçà ãàëi, 3 ç 4-õ ñëiâ ç öèì êî -
ëÿºòüñÿ âè ðàç «áóé íà ãî ëî âà» é àê öåíò çìiùóºòüñÿ ç áå çó ìñòâà, ãíiâàí íÿ òà øàëó
íà ñìiëèâiñòü i áó ÿí íÿ ñèë18. Öi ìiðêó âàí íÿ öiëêîì ñëóøíi. Ñêàæ iìî, äîá ðèé çíà -
âåöü äàâ íüî ðóñü êî¿ ìîâè À. À. Çà ëiçíÿê, òëó ìà ÷à ÷è áå ðåñ òÿ íó ãðà ìî òó Õ²² ñò., äå
çóñòðiëî ñÿ ñëî âî ïî ëó áó èâú, ïðî ïî íóº çíà ÷åí íÿ ‘äóð êî âà òûé’, ‘ïî ëó äè êèé’, à
çîâñiì íå ‘ïî ëó äåð çêèé’19. Ñëiä òà êîæ äî äà òè, ùî ó ñâiòñüêèõ òâî ðàõ ðàí íüî ãî
÷àñó, íà ïðèê ëàä ó ëiòî ïèñ íèõ çâî äàõ, ñëî âà ç êî ðå íåì –áóè– íàä çâè ÷àé íî
ðiäêiñíi. Ó ÏÂË áóè çóñòði÷àºòüñÿ îäèí ðàç, ïiä 1096 ð. ó çà ñóä æåííi Îëå ãà Ñâÿ -
òîñ ëà âè ÷à, ñìûñëú áóè è ñëî âå ñà âå ëè ÷à âà. Ó Õ²² ñò. ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó ëiòî ïèñi
çóñòðiëî ñÿ îäèí ðàç, ïiä 1186 ð., à ó çà ïè ñàõ ÍÏË òà Êè¿âñüêî ìó çâîäi Õ²² ñò. ïî -
äiá íi ëåê ñå ìè âçà ãàëi âiäñóòíi (!). Ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi ó âiäïî âiäíèõ ñè òó àö iÿõ
çíà õî äè ìî áåç óìà, áå çó ìåíú, áå çó ìèå, ñ ÿðîñ òüþ, ãí›âû i ò. ï. Ó Õ²²² ñò. ó Ëàâ ðåí -
òi¿âñüêîìó áóè âïè ñà íî äâi÷i, ïiä 1206 òà 1207 ðð., ó çíà ÷åííi áå çóì íèé, à ó Ãà -
ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi äâà ðàçè âiäçíà ÷å íî áó åñòü. Êðiì óæå öè òî âà íî ãî
ôðàã ìåí òà ç îïîâiäi ïðî áèò âó íà Êàëöi, ùå ïiä 1241 ð. ó öè òàòi: ðå÷å ïðè òî÷ íèêú
áó åñòü äîìó òâî å ãî ñêðó øèòü ñÿ (çi çâè÷ íè ìè íå ãà òèâ íè ìè êîí íî òàö iÿ ìè).
Ñ. 258. Àíàëiçóºòüñÿ ñëî âî áî ðîíü — ‘áèò âà’ ó ðÿä êó ñòî è øè íà áî ðî íè.
Åäâàðä Êiíàí âêà çóº, ùî â Çà äîí ùèíi çóñòði÷àºòüñÿ ó äâîõ ñïèñ êàõ îá îðîíü, i â
îä íî ìó áî ðîíü, i ïðè ïóñ êàº, ùî áî ðîíü çi Ñëî âà — áåç ïî ñå ðåäíº çà ïî çè ÷åí íÿ iç
Çà äîí ùè íè àáî øòó÷ íå óòâî ðåí íÿ iç çà ìiíîþ äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêî ãî –ðà– –ëà– íà
ñõiäíîñ ëîâ ’ÿ íñüêå –îðî– –îëî– (áðàíü — áî ðîíü, çëà òî — çî ëî òî). Ùî ñòî -
ñóºòüñÿ ñëîâ íèêiâ: Ñðåç íå âñüêèé 1, 154 íà áî ðîíü ‘î áî ðî íà («îá îðî íè òåëü íûé
áîé»)’ íà çè âຠòiëüêè ïðè êëàä iç Çà äîí ùè íè, à òà êîæ áî ðîíü â iíøî ìó çíà ÷åííi
‘ïå ðå ïî íà’ çi Ñìî ëå íñüêî¿ äî ãîâ³ðíî¿ ãðà ìî òè 1229 ð. Ëèøå îñòàííié ïðè êëàä —
ó Ñëî âà ðå Õ²–XIV ââ., ò. 1, ñ. 298; ó Ñëî âà ðå Õ²–XVII ââ. ç ðàííiõ òåêñòiâ íà âå äå íå
248 ÐÅÖÅÍDz¯
ðå íåì, áîóè, áî ó åñòü ó äàâ íüî ðóñü êî ìó ïå ðå êëàäi ²ñòîði¿ Ôëàâ iÿ Õ²² ñò. íå ìà þòü ãðåöü êèõ
âiäïî âiäíèêiâ, àëå âæèòi ó íå ãà òèâ íî ìó çíà ÷åííi àáî ç íå ãà òèâ íèì âiäòiíêîì, äèâ.: Èñòî ðèÿ
Èó äåé ñêîé âîé íû Èî ñè ôà Ôëà âèÿ. Ì., 2004. Ò. 1. Ñ. 728. Ñëiä òà êîæ âiäçíà ÷è òè, ùî íà âå äåíi ó
Ñëî âà ðå XI–XIV ââ. ãðåöüêi âiäïî âiäíè êè äî áóè, áó åñòü: èñ áó ýôçôá, èñ áó åßò, èñ áó ýôçò, — ïî -
êà çó þòü, ùî çà ïðî ïî íî âàíi óêëà äà ÷à ìè çíà ÷åí íÿ íå çîâñiì òî÷íi. Ïðè íàéìíi, ñëîâ ’ÿ íñüêèì
ïå ðå êëà äà ÷åì Õðîí iêè Ãå îð ãiÿ Àìàðòîëà èñ áó ýôçò ïå ðå êëà äàºòüñÿ ÿê «áë ÿäüñòâî, ãðúäû íè, íå -
÷üñòè âèå, ÿðîñòü», à èñ áó ýò ÿê «áëÿ äèâú, ñâàð ëèâú, ÿðú». Äèâ.: Èñòðèí Â. Ì. Êíè ãû âðå ìåíü -
íûÿ è îá ðàç íûÿ Ãå îð ãèÿ Ìíè õà. Õðî íè êà Ãå îð ãèÿ Àìàðòîëà â äðåâ íåì ñëà âÿ íî ðóñ ñêîì ïå ðå âî -
äå. Ò. 3. Ãðå ÷åñ êî-ñëà âÿí ñêèé è ñëà âÿí ñêî-ãðå ÷åñ êèé ñëî âà ðè. Ë., 1930. Ñ. 93. Äèâ. òà êîæ
Ñòà ðî ñëà âÿíñêèé ñëî âàðü. Ñ. 102: áîóè, áî ó èñ òâî, áî ó åñòü — ‘íå ðî çóì íèé, áå çóì íèé, íå ìóä -
ðiñòü, óðî äñòâî’; âiäñèë êà äî ñòà òåé «óðî äèâú», «óðîäú», «áå çî ó ìèå», «áëÿäü». Îòæå, ñêîð i øå
çà âñå, íà Ñðåç íå âñüêî ãî òà óêëà äà÷iâ ñëîâ íèêiâ âïëè íó ëî ñàìå Ñëî âî òà Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêèé
ëiòî ïèñ. Ó ïiçíüî ñå ðåä íüî âi÷íèõ òâî ðàõ çíà ÷åí íÿ, ñïðàâäi, çìiùóºòüñÿ. Áó èñ òâî º ó Çà äîí -
ùèíi ó ïî çè òèâ íî ìó çíà ÷åííi, âïè ñà íå ïî ðÿä ç âå ñå ëè åì, i âõî äèòü â îïèñ ìà íå ðè ñïiâöÿ Áî ÿ íà
(âîñ õâà ëÿÿ… ãóñ ëå íû ìè áó è íû ìè ñëî âå ñû).
18 Â. Ì. Æè âîâ ââà æàº, ùî îñêiëüêè «â ðóñ ñêîì ôî ëüêëî ðå áóé íûé òàê æå ìî æåò èìåòü ïî äî áíûå
(òîá òî ïî çè òèâíi) êîí íî òà öèè, ñð. áóé íàÿ ãî ëî âà, è íè ÷òî íå ìå øà åò äó ìàòü, ÷òî ýòî çíà ÷å íèå
áûëî â âîñ òî÷ íîñ ëà âÿí ñêîì ñêîëü óãîä íî ðàíî». Æè âîâ Â. Ì. Óëè êè ïîä ëèí íîñ òè, ñ. 248.
Îäíàê ñò àáiëüíå iíàê øå êîëî çíà ÷åíü ñëî âà ñòຠíà ïå ðå øêîäi òàê³é äóìö³.
19 Çà ëèç íÿê À. À. Äðåâ íå íîâ ãî ðîä ñêèé äè à ëåêò. Ì., 2004. Ñ. 309; Çà ëèç íÿê À. À. «Ñëî âî î ïî ëêó
Èãî ðå âå»: âçãëÿä ëèí ãâèñ òà. Ì., 2004. Ñ. 285. Ó ïåðøié êíèçi ïðè ïóñ êàºòüñÿ òà êîæ ÿêèéñü
òåõíi÷íèé òåðìií, ùî ñòî ñó âàâ ñÿ á êî íåé, áî éäåòü ñÿ ïðî êîíÿ (i ïî ëó áè öà èíî õîä êiíü çãà äà -
íèé òà êîæ ó ĺâãåíiºâiì Äiÿííi).
òiëüêè âiäïî âiäíå ìiñöå Ñëî âà, ò. 2, ñ. 297. Ñëî âîâ æè òîê ó ñâiòñüêèõ òåê ñòàõ äàâ -
íüî ðóñü êî¿ äîáè ïiäòâåð äæóº ïðè ïó ùåí íÿ Åäâàð äà Êiíà íà. Ó öåé ïåð iîä ñëî âî
âiäî ìå ëèøå ó ñëîâ ’ÿíñüêié îãëà ñîâöi áðàíü. Âîíî íå º àê òèâ íèì, íå óòâî ðþº íî -
âèõ ñëî âî ôîðì, êíèæ íè êè éîãî âè êî ðèñ òî âó þòü çà äëÿ íàä àí íÿ óðî ÷èñ òî¿ àò ìîñ -
ôå ðè i, ñó äÿ ÷è ç óñüî ãî, âiä÷ó âà þòü ïåâ íó âiäñòî ðî íåíiñòü âiä çâè ÷àé íî¿ ìîâè.
Ñêàæ iìî, ó çà ïè ñàõ ÍÏË çà Õ²² ñò. íå çóñòði÷àºòüñÿ. Âè êî ðèñ òàí íÿ ñëî âà ïî ÷è -
íàºòüñÿ ç Ïîâiñòi î âçÿòi¿ Öàð ãî ðî äà ôðÿ ãà ìè 1204 ð. (4 ð.), é ïî òiì ç Õ²²² ñò.
âiäîìi ùå 4 ïðè êëà äè. Ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi Õ²² ñò. — 12 ðàç iâ, öå çîâñiì íå áà ãà òî,
àíà ëî ãè ðàòü òà ïîëê íà áà ãà òî ÷àñ òîòíiøi (ðàòü — 72 âè ïàä êè, à ç ïî õiäíè ìè çà -
ðà òè ñÿ, ðàò íûè òà ií. áóëî á çà ñî òíþ, ïî ëêú, ïî ëêû ó ðiçíèõ çíà ÷åí íÿõ — áë.
350). Êðiì òîãî, ÿê ïî êà çóº ðîç ïîäië ïî ði÷íèõ çà ïè ñàõ, íå âñi êè¿âñüêi ëiòî ïèñöi
êî ðèñ òó âà ëè ñÿ ñëî âîì áðàíü. Éîãî, íà ïðèê ëàä, ïðàê òè÷ íî íåìຠó âå ëè ÷åç íèõ
ñòàò òÿõ 1146–1154 ðð.; ôðàã ìåí òè, äå âîíî òðàï ëÿºòüñÿ, âiäçíà ÷åíi ïðè ñ óòíiñòþ
öåð êîâ íîê íèæ íî¿ òîï iêè. Ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó çâîäi çà Õ²² ñò. çíà õî äè ìî 3 ïðè ê -
ëà äè, ç íèõ 2 — ó òié ñàìié áiáëiéíié öè òàòi. Çà Õ²²² ñò. ó Ëàâ ð åí òi¿âñüêî ìó ñïèñ -
êó — 6 ïðè êëàäiâ. Ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi ñòà íî âè ùå äåùî iíàê øå —
25 âè êî ðèñ òàíü, ïðî òå ñëî âî õà ðàê òåð íå òà êîæ ëèøå äëÿ îä íî ãî ç ëiòî ïèñöiâ
(óêëà äà ÷à ïåð øî¿, õîëìñüêî¿, ÷àñ òè íè), íà íüî ãî íå íà òðà ïè ìî ó äðóãié ïî ëî âèíi
çâî äó. Ó ÏÂË — 15 ð. Ïî ðiâíÿ íî âè ñî êà ÷àñ òîòíiñòü ó ÏÂË òà Ãà ëèöü êî-Âî ëè -
íñüêî ìó ëiòî ïèñi ïî â’ÿ çà íà iç ëiòå ðà òóð íè ìè çðàç êà ìè öèõ çâîäiâ, ïå ðå âàæ íî
õðî íîã ðà ôi÷íè ìè. Îêðå ìî òðå áà ñêà çà òè ïðî äiºñëî âà ç êî ðå íåì –áðàí– ó çíà -
÷åííi ‘çà áî ðî íÿ òè’. Ñàìå âîíè çóñòði÷à þòü ñÿ ó äàâ íüî ðóñü êèé ÷àñ ç íà ïè ñàí íÿì
–îðî–: áî ðî íè òè, âîç áî ðî íè òè. Ïðî òå çíî âó æ òàêè â îä íî ìó çi çâîäiâ,
²ïàòi¿âñüêî ìó. Ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó òà ÍÏË áà ÷è ìî ôîð ìè áðà íÿ øå, âúçáðà íÿ -
øå. Ùî ñòî ñóºòüñÿ áî ðî íè òè ó çíà ÷åííi ‘çà õè ùà òè’, öå, ñó äÿ ÷è ç óñüî ãî, ïiçíº
óòâî ðåí íÿ. Óêëà äà÷i Ñëî âà ðÿ Õ²–XIV ââ. íà âî äÿòü ïðèê ëàäè ç êiíöÿ XIV ñò., íà é -
ðàí iøèé — çi Ñëî âà Ñå ðàï iî íà Âî ëî äè ìè ðñüêî ãî äðó ãî¿ ïî ëî âè íè Õ²²² ñò., àëå ó
ñïèñ êó XIV ñò. Ó Ñëî âà ðå Õ²–XVII ââ. íà é ðàí iøèé ïðè ê ëàä — 1346 ð.20 Òà êèì ÷è -
íîì, òðå áà âèç íà òè ïiçíº ïî õîä æåí íÿ ñëî âà áî ðîíü ‘çà õèñò’. Ïðàê òè÷ íî âèê ëþ -
ÐÅÖÅÍDz¯ 249
20 Ùîäî «áî ðî íè òè»-‘çà áî ðî íÿ òè’ äèâ. òàêi ²ïàòi¿âñüêi ñòàòòi. 1151 ð. òîãî âà åñìü áî ðî íÿ, 429²;
1154 ð. ìóæè æå áî ðÿ íÿ õóòü åìó ïî è òè, 473²; 1159 ð. íå ëèõà õîòÿ òîá› áî ðî íþ íå õî äè òè,
500²; 1168 ð. âúçáî ðî íè ìè îò ïî ñòðè æå íèÿ, 529². À òà êîæ ó Ãà ëèöü êî-Âî ëèíñüêié ÷àñ òèíi:
737² áî ðî íÿ èòè åìó íà ïî ìîùü; 885² íî âîç áî ðî íè èìú Êî íúäðàòú êíÿçü. Ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó
áðà íè òè: 317Ë–349², 354Ë. Ó Íîâ ãî ðî äñüêî ìó ïåð øî ìó — ç XIII ñò., 1209, 1259, 1266 ðð.
ÍÏË. Ñ. 51, 82, 85. Ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi íå ïîâ íîã ëàñ íà ôîð ìà áðà íè òè: 749²,
767² (2), 776², 777², 804², 833². Ñëiä òà êîæ äî äà òè, ùî êðiì ²ïàòi¿âñüêî ãî, óòâî ðåí íÿ ç –áî ðîí–
ïðè ñóòíº â îä íî ìó ìiñöi ÏÂË, ó äî ãî âîði Îëå ãà ç ãðå êà ìè 912 ð.: ëîä(i)à ëè îò áóðÿ èëè áî ðî -
íå íèà çåì íà ãî áî ðî íè ìà íå ìî æåòü âîç áî ðî íè òèñ âú ñâîà ñè ì›ñòà (çà Ðàä çè âèë³âñüêèì òà
²ïàòi¿âñüêèì ñïèñ êà ìè, ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó ïðîï.); 35Ë, 26². Óêëà äà÷i Ñëî âà ðÿ XI–XIV ââ.
òðàê òó þòü áî ðî íå íèå ó öüî ìó ôðàã ìåíòi ÿê «íà ïà äå íèå» (ò. 1, ñ. 297), à Ñëî âà ðÿ XI–XVII ââ. —
ÿê «ïðå ïÿ òñòâèÿ» (ò. 2, ñ. 297). Ñó äÿ ÷è ç êîí òåê ñòó, ñïðà âåä ëè âèì º îñòàííº òâåð äæåí íÿ. Ùîäî
«áî ðî íè òè»-‘çà õè ùà òè’, ‘î áî ðî íÿ òè ñÿ’ äèâ. Ñëî âàðü XI–XIV ââ., ò. 1, ñ. 297–298; Ñëî âàðü
XI–XVII ââ. Ò. 2. Ñ. 298. Âè ðà çè ñ âå ëè êîþ îá îðî íîþ òà îá îðî íþñü º òà êîæ ó ĺâãåíiºâîìó
äiÿííi. Õî÷à öå é ïå ðå êëàä XII ñò., âií äiéøîâ ó ïiçíiõ ñïèñ êàõ, i ëåê ñè êà ïî íîâ ëå íà.
÷å íà ìîæ ëèâiñòü òîãî, ùî êíèæ íèê Õ²² ñò. ñòàâ áè åê ñïå ðè ìåí òó âà òè ç êíèæ íèì
áðàíü i íàä à âà òè éîìó «äàâ íüî ðóñü êî ãî çâó ÷àí íÿ».
Ñ. 268–269. Õà ðà ëóæ íûÿ — êðiì Ñëî âà, åï iòåò âiäî ìèé ëèøå iç Çà äîí ùè íè òà
Ñêà çàí íÿ ïðî Ìàìàºâå ïî áî¿ ùå. Ïðè òîìó, çíà ÷åí íÿ ó Ñëîâi òà òâî ðàõ Êó ëè êî â -
ñüêî ãî öèê ëó âiäðiçíÿºòüñÿ. Ó Ñêà çàíi¿ êî ïèÿ õà ðà ëóæ íûÿ, ó Çà äîí ùèíi — áå ðå ãà
òà êî ïèÿ õà ðà ëóæ íûÿ (â îä íî ìó çi ñïèñêiâ çiïñî âà íå êî ïèÿ ôà ðà óæ íûÿ). Åäâàðä
Êiíàí ïèøå ïðî òå, ùî õà ðà ëóã ‘ìå òàë, äà ìàñü êà ñòàëü’ — ãà ïàêñ, âiäî ìèé òiëüêè
çi Ñëî âà (ñ. 148, 303) i òiëüêè ó Ñëîâi ïðè êìåò íèê õà ðà ëó æûè ñòî ñóºòüñÿ ìå÷iâ.
Ó âiäïî âiäíèõ ìiñöÿõ Çà äîí ùè íè çà âæäè áà ÷è ìî áó ëàò, áó ëàòíi ìå÷i. Àâòîð ðî -
áèòü ïðè ïó ùåí íÿ, ùî óêëà äà÷ Ñëî âà óòâî ðèâ iìåí íèê âiä ïðè êìåò íè êà (ñ. 303).
ßêùî ïðî äîâ æè òè öþ äóì êó i ñïðî áó âà òè ïî ÿñ íè òè ðîçáiæíiñòü çíà ÷åí íÿ ó òâî -
ðàõ Êó ëè êî âñüêî ãî öèê ëó i Ñëîâi, òðå áà ìiðêó âà òè, ùî ìîæå îá’ºäíó âà òè «áå ðå -
ãè» òà «ñïè ñè». ×îìó òiëüêè âîíè ó Çà äîí ùèíi òà Ñêà çàíí³ íà çâàíi õà ðà ëóæ íè ìè?
Öå, î÷å âèä íî, íå ìå òàë, íå ñòàëü21. Ìîæ ëè âî, ìàºòüñÿ íà óâàçi ôîð ìà, ÷è äîâ æè -
íà? ‘Äîâãi ñïè ñè’, ‘äîâãi áå ðå ãè’, ‘âè ñîêi ñïè ñè’, ‘âè ñîêi áå ðå ãè’ (?). ßêùî íå âè -
õî äè òè ç àê ñiî ìè, ùî Ñëî âî ìຠðàííº ïî õîä æåí íÿ, òîäi õà ðà ëóã ÿê ñè íîíiì áó ëà -
òó ñïðàâäi º øòó÷ íèì óòâî ðåí íÿì.
Àíàëîãi÷íèé âè ïà äîê, ùîï ðàâ äà ñïåö iàëü íî íå âiäçíà ÷å íèé àâ òî ðîì — çi ñëî -
âîâ æèò êîì òà êî ãî ñëî âà, ÿê óñî áè öà. Ó Ñëîâi âîíî ç’ÿâ ëÿºòüñÿ òðè÷i, ó âiðøàõ 4,
64 òà 77 (ïîä ië íà âiðøi Ð. ßêîá ñî íà, àíàë içó þòü ñÿ íà ñ. 87, 168, 184, 264, 271 ðå -
öåí çî âà íî¿ êíè ãè). Àâòîð âiäçíà ÷ຠòå, ùî îäèí ç òà êèõ âè ðàçiâ ìຠâiäïî âiäíèê ó
ïðè ïèñöi äî Ïñêî âñüêî ãî Àïîñòîëà 1307 ð. Ìîæ íà äî äà òè, ñïîñ òåð iãàºòüñÿ
çìiùåí íÿ çíà ÷åí íÿ. Ó Ïñêî âñüêî ìó Àïîñòîëi 1307 ð. òà ó ïà ðà ëåëü íî ìó äî íüî ãî
64 âiðøi óñî áè öà — öå ‘âiéíà ìiæ ñâî¿ ìè’. Ïîð. Àïîñòîë: Ïðè ñèõú êíÿç›õú
ñ›ÿøåòü ñÿ è ðîñ òÿ øå óñî áè öà ìè, ãû íÿ øå æèçíü íàøà, âú êíÿç›õú êî òî ðû è
â›öû ñêî ðî òè øà ñÿ ÷å ëîâ›êîìú. Ñëî âî: Òîã äà ïðè Îëç› Ãî ðèñ ëàâ ëè ÷è ñ›ÿøåò -
ñÿ è ðàñ òÿ øåòü óñî áè öà ìè, ïî ãû áà øåòü æèçíü Äà æäüáî æà âíó êà, âú êíÿ æèõú
êðà ìî ëàõú â›öè ÷å ëîâ›êîìú ñêðà òè øàñü (äèâ. ñ. 87 êíè ãè Åäâàð äà Êiíà íà). Íà -
òîìiñòü ó íå çà ëåæ íèõ âiä Àïîñòîëà ôðàã ìåí òàõ Ñëî âà öå âëàñ íå ‘âiéíà’, ‘ðàòü’.
Ïîð. âiðø 77: óñî áè öà êíÿ çåìú íà ïî ãà íûÿ ïî ãû áå, — äå íå ìîæ ëè âà iíòåð ïðå -
òàö iÿ ‘âiéíà ìiæ ñâî¿ ìè’22. Òðå áà âè áè ðà òè: àáî óñî áè öà, àáî âiéíà íà ïî ãà íûÿ,
òîá òî ïðî òè ïî ãà íèõ — ÿçè÷ íèêiâ-ñòåï íÿêiâ. Òà êîæ i âiðø 4: ñëà âåò íèé ñïiâåöü
Áîÿí ïî ìíÿ øåòü áî ðå÷ü ïúðâûõú âðå ìåíú óñî áèö›, i éîãî ñòðó íè êíÿ çÿì ñëà âó
ðî êî òà õó. Ìó ñè ìî ïî ãî äè òèñü, ùî óñî áè öè íiêî ëè íå îöiíþ âà ëè ñÿ ïî çè òèâ íî, i
250 ÐÅÖÅÍDz¯
21 Ó Ñëîâi «õà ðà ëóæ íè ìè» ìî æóòü áóòè ìå÷i, öåïè, à òà êîæ (ó ïà ñàæi, ùî ìຠïà ðà ëåëi iç Çà äîí -
ùè íîþ), ñïè ñè; ïîð. òðå ùàòú êîï ià õà ðà ëóæ íûà. Ó ñòàòòi «Õà ðà ëóã» ç ÝÑÏÈ Î. Â. Òâî ðî ãîâ
âiäçíà ÷àº, ùî öåé âè ðàç íå çðî çóì iëèé, àäæå éäåòü ñÿ ïðî «äðåâ êî êîïüÿ», ÿêå, çðî çóì iëî, íå
ìîæå áóòè ìå òà ëå âèì. Ñòàí äàðòíi åï iòå òè äëÿ ñïèñiâ — «äîâãi», «ãîñòði».
22 Äèâ. ÝÑÏÈ, ñòàò òÿ «Óñî áè öà», íà ïè ñà íà Î. Â. Òâî ðî ãî âèì. Ó ñòàòòi çà çíà ÷å íî, ùî Á. À. Ðî ìà -
íîâ ïðè ïóñ êàâ, ùî ñëî âî óñî áè öÿ ñòà ëî íà ñòiëüêè çâè÷ íèì, ùî íà áó ëî çíà ÷åí íÿ «âiéíà» (ïî ñè -
ëàí íÿ íà: Ðî ìà íîâ Á. À. Ëþäè è íðà âû äðåâ íåé Ðóñè. Ë., 1947. Ñ. 194), ïðî òå éîãî äóì êà íå
ïiäòâåð äè ëà ñÿ. «Óñî áè öà» íà ñïðàâäi ðiäêiñíå ó ïàì ’ÿò êàõ. Çâè÷ íå âîíî ëèøå äëÿ ñó ÷àñ íèõ
iñòî ðèêiâ. Éäåòü ñÿ i ïðî òå, ùî öå «òåì íå ìiñöå Ñëî âà» íà ìà ãà þòü ñÿ âèï ðà âè òè. Ïðî ðÿ äîê 4,
äå òðå áà òà êîæ ïðè ïóñ êà òè çíà ÷åí íÿ «âiéíà», Î. Â. Òâî ðî ãîâ íå ïèøå.
íiêî ëè çà íèõ íå ñïiâà ëè ñëà âó. Îòæå, â çà ÷èíi Ñëî âà Áîÿí ïàì ’ÿ òàâ ‘ïî ïå ðåäíiõ
ðîêiâ ñëàâíi ðàòi’, à íå ‘ïî ïå ðåäíiõ ðîêiâ ñâà ðè’. Ñëiä äî äà òè, ùî âëàñ íå ñëî âî
óñî áè öà ðiäêiñíå. Ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ, çðî çóì iëî, âiäñóòíº, ó ëiòî ïèñ íèõ çà -
ïè ñàõ Õ²² ñò. âiäñóòíº (! íåìຠíi â Êè¿âñüêî ìó çâîäi, íi â ÍÏË, àíi â Ëàâ ð åí -
òi¿âñüêî ìó). Âçà ãàëi çóñòði÷àºòüñÿ îäèí ðàç ó Ãà ëèöü êî-Âî ëèí ñüêîìó ëiòî ïèñi ïiä
1229 ð. òà òðè÷i ó ÏÂË. Êðiì òîãî, ó ÏÂË ùå äâi÷i áà ÷è ìî âè ðàç óñîá íàÿ ðàòü, âè -
êî ðèñ òà íèé òà êîæ i â ÍÏË â çà ïè ñàõ çà Õ²²² ñò. (öèòóºòüñÿ «Ñëî âî î êàç íÿõ Áî -
æèõ»). Ç îðèã iíàëü íèõ äàâ íüî ðóñü êèõ ïàì ’ÿ òîê ìîæ íà íà çâà òè òåê ñòè Õ², à íå
Õ²² ñò.: «Ñëî âî î êàç íÿõ Áî æèõ», ïðè ïè ñó âà íå ñâ. Ôå î äîñ iþ, òà Ñêà çàí íÿ ïðî
ñâ. Áî ðè ñà òà Ãëiáà. Êðiì òîãî, óñî áè öà, óñîá íûè, óñî áè÷ü íûè, óñ îáüñòâî âiäçíà -
÷åíi ó ïå ðå êëàä íèõ ïàì ’ÿò êàõ ðàí íüî ãî ïåð iî äó. Öå õðî íîã ðà ôi÷íà ëiòå ðà òó ðà
(Õðîí i êè Ãå îð ãiÿ Àìàðòîëà òà ²îàí íà Ìà ëà ëè), òëó ìà ÷åí íÿ íà áiáëiéíi êíè ãè,
²çáîð íèê 1073 ð., Çëà òîñ òðóé, ªôð åìiâñüêà Êîð ì÷à òà ií.23 Ó ëiòî ïè ñàõ, íå âàæ -
êî ïî ìiòè òè, óñî áè öà òà óñîá íàÿ ðàòü çóñòði÷à þòü ñÿ ó òèõ çâî äàõ, ÿêi ìà þòü
çíà÷ íèé ìà ñèâ êíèæ íèõ çà ïî çè ÷åíü, àáî âè êî ðèñ òî âó âà ëè ôðàã ìåí òè çi «Ñëî âà î
êàç íÿõ Áî æèõ». Ïðè òîìó âêà çàíi ñëî âà i âè ðà çè íiêî ëè íå ìà þòü ïî çè òèâ íèõ
êîí íî òàöié i íå îçíà ÷à þòü âëàñ íå ‘âiéíè’, íà âiäìiíó âiä ñà ì î ñòiéíèõ ôðàã ìåíòiâ
Ñëî âà. Îòæå, «ïîåò» íå çîâñiì çðî çóìiâ çíà ÷åí íÿ ðiäêiñíî ãî ñëî âà, i âæèâ éîãî ó
òîìó çíà ÷åííi, ÿêå äëÿ äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêèõ ïàì ’ÿ òîê íå õà ðàê òåð íå. Íà âiäìiíó
âiä ïî ïå ðåä íüî ãî õà ðà ëóæ íûè, ùî ìîæ íà ïî ðiâíÿ òè ëèøå ç äâî ìà òåê ñòà ìè, Çà -
äîí ùè íîþ òà Ñêà çàí íÿì, ó äà íî ìó âè ïàä êó êîí òðîëü íèõ ìà òåð iàëiâ áiëüøå.
² çìiùåí íÿ çíà ÷åí íÿ ñëî âà âïà äຠâ îêî.
Ñ. 275–276. Ðîç áè ðà þ ÷è âèñëiâ óáó äè æèð íÿ âðå ìå íà, àâ òîð ïðî ïî íóº âiäìî -
âè òè ñÿ âiä êîí’ºêòó ðè óïó äè (óïó äè òè — ‘ðîç ëÿ êà òè’, ‘âiäëÿê íó òè’, ìàºòüñÿ íà
óâàçi ‘ðîç ëÿ êà òè áà ãàòi ÷à ñè’), i ÷è òà òè òàê, ÿê ó ïåð øî ìó âè äàííi Ñëî âà, óáó äè.
Âií ââà æຠçà íå îáõiäíå çà ëó ÷è òè ÷åñü êó ïà ðà ëåëü žíravý, ‘ãiðêèé’, òîäi æèð íÿ
ìຠçíà ÷åí íÿ íå ‘áà ãàòi’, à ‘ãiðêi’, ‘ñêîðáíi’ (‘çáó äèâ ñêîðáíi ÷à ñè’). Òàêå ÷è òàí íÿ
íå âèê ëþ ÷å íå, õî÷à, ìà áóòü, íå îñòà òî÷ íå, ç îãëÿ äó íà ùå îäíå îä íî êî ðå íå âå ñëî -
âî, æèðú (ïî ãðó çè æèðú âî äí› Êà ÿ ëû ð›êû ïî ëî âåö êèÿ…). Òðà äè öiéíî éîìó
íàä à þòü çíà ÷åí íÿ ‘áà ãà òñòâî’, ‘îáiëiº’, ‘æèò òÿ’. Àâòîð ïðè ïóñ êຠiíøèé ñìèñë;
ïðî æèð íó ïå ÷àëü òà æèðú äèâ. ñ. 284, çîê ðå ìà ïðèì. 633. Âiäçíà ÷àºòüñÿ, ùî
Äîá ðî âñüêèé æèðú ïî â’ÿ çó âàâ ç æüðüòè, i ïðî ïî íóºòüñÿ òëó ìà ÷åí íÿ ‘æåð òâà’.
Íåçâà æà þ ÷è íà äåùî ñïiðíi iíòåð ïðå òàöi¿, ïðî áëåì íå ìiñöå âiäçíà ÷å íå òî÷ íî.
Ôîð ìà æèðüíú, æèð íÿ iç ñó ôiêñîì – í– íå çà ñâiä÷å íà ðà ííiìè äæå ðå ëà ìè. Íà
ÐÅÖÅÍDz¯ 251
23 ÏÂË, «óñî áè öÿ»: 19Ë âúñòà ðîäú íà ðîäú è áûøà â íèõ óñî áèö›; 149Ë è óñòà óñî áè öà è ìÿ -
òåæü; 164Ë ïî ñåìü áî áûøà óñî áèö› ìíî ãî è íà øåñ òâèå ïî ãà íûõú íà Ðó ñüñêóþ çåì ëþ.
«Óñîá íûè»: 139Ë èç áà âÿ ùà îò óñîá íûÿ ðàòè è îò ïðî í ûðüñòâà äüÿ âî ëÿ (ïîð. Ñêà çàíiº, óñî -
áè÷ü íûÿ áðà íè ÷þæà ñúòâî ðè òà: Áó ãîñ ëà âñüêèé Ñåðãié. Óêðà¿ íî-ðóñüêi ïàì ’ÿò êè Õ²–
ÕVIII ñò. ïðî ñââ. êíÿçiâ Áî ðè ñà òà Ãëiáà. Ê., 1928. Ñ. 136); 167Ë óñîá íàÿ æå ðàòü áû âà åòü îò
ñî áëàæ íåíüÿ äüÿ âî ëÿ. Âëàñ íå îñòàííié âè ðàç çi Ñëî âà î êàç íÿõ Áî æèõ ïî âòî ðå íèé ó Íîâ ãî ðî ä -
ñüêî ìó ïåð øî ìó ïiä 1238 ð. ÍÏË. Ñ. 76: óñîá íàÿ æå ðàòü áûâà åòü îò ñâà æå íèÿ äüÿ âî ëÿ. Ãà -
ëèöü êî-âî ëè íñüêèé ë³òî ïèñ ïiä 1229 ð., 757² ñòâî ðè øà æå ìåæè ñî áîþ êëÿò âó ðóñü è ëÿ õî âå
àùå ïî ñåìü êîëè áó äåòü ìåæè èìè óñî áè öà. Äèâ. òà êîæ ñïè ñîê äæå ðåë ó ñòàò òÿõ «óñî áè öà» òà
«óñî áûè» ó Ìà òåð ià ëàõ ². ². Ñðåç íå âñüêî ãî (3, 1269–1270).
êîðiíü – æèð– Ñëî âàðü XI–XIV ââ. âêà çóº òàêå: æè ðî âà íèå «ïàñ òáè ùå», æè ðå íèå
«êîð ìëå íèå» (îá ðàç íå ‘ïà ñî âè ùå’), æè ðî âà òè «êîð ìèòü ñÿ» (îá ðàç íå ‘ïàñ òè ñÿ’).
Ñðåç íå âñüêèé ïîäຠîäèí ïðè êëàä íà æèðîâüíûè «íà ïè òàí íûé» (‘âè ïà ñå íèé’),
à, êðiì òîãî, ùå æèðú «ïà æèòü», æè ðî âà íèå «ïà ñòüáà», æè ðî âà òè «óïè òû âàòü -
ñÿ, ïàñ òèñü, ïî å äàòü, æèòü, áûòü, íà õî äèòü ñÿ (òà êîæ, ÿê îá ðàç íå ‘ïàñ òè ñÿ’, ‘ãî äó -
âà òè ñÿ’)». Çíà ÷åí íÿ æèðú ‘áà ãà òñòâî’ ðåï ðå çåí òî âà íå ëèøå ïðè êëà äîì çi Ñëî -
âà (!). Ñó ãî ëîñ íèé öüî ìó Ñòà ðîñ ëà âÿí ñêèé ñëî âàðü, ÿêèé âêà çóº ºäè íèé ïðèê ëàä ç
Àïîñòîëà: æèðú — ‘ïà ñî âè ùå’ (îá ðàç íå). Ó ïðî ìîâi Òè ìîô iþ àï. Ïàâ ëî çãà äó -
âàâ ïðî ìî âè «íå ÷åñ òè âèõ», ÿêi ìî æóòü çáè òè ëþ äè íó ç iñòèí íî ãî øëÿ õó, i öi ïðî -
ìî âè ïî ðiâíþ âà ëè ñÿ ç ãàí ãðå íîþ, ùî çíà õî äèòü ñîái æèðú — ‘ïà ñî âè ùå’ i ðîç -
ïîâ ñþä æóºòüñÿ ïî òiëó24. Ïðèê ìåò íî, ùî äæå ðå ëà, äå çóñòði÷à þòü ñÿ ñëî âà ç êî -
ðå íåì –æèð– — âèê ëþ÷ íî êíèæíi, ïî â’ÿ çàíi ç íà é äà âíiøè ìè ïå ðå êëà äà ìè
áiáëiéíèõ òåêñòiâ, à òà êîæ ç ëiò óðãiéíè ìè ïàì ’ÿò êà ìè25. Ó ñâiòñüêèõ òåê ñòàõ
âiäñóòíi.  ëiòî ïè ñàõ ¿õ íåìàº, ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ íåìàº, ó õðî íîã ðà ôi÷íèõ
òâî ðàõ íåìàº. ªäèíå, êîðiíü – æèð– çáå ðiãñÿ â iìå íàõ òà íà çâàõ — Æè ðîñ ëàâ,
Æè ðÿ òà, Äî ìà æèð, Ìó òè æèðü òà ií. Ìîæ íà òà êîæ äî äà òè, ùî äîñ òóï íèì äëÿ óñiõ
êíèæ íèêiâ äàâ íüî ðóñü êî ãî ÷àñó áóâ Àïîñòîë, äå çóñòði÷àºòüñÿ æèðú, Ïà ðå -
ìiéíè êè, ïåâíi Ïðî ëî ãè òà Ìiíå¿. Ïðè òîìó â ïà ðå ìiéíî ìó ÷è òàííi ç ²ñà¿ æèðú
î÷å âèä íî ïî çíà ÷ຠ‘ïà ñî âè ùå’; â Ìiíå ÿõ òà Àïîñòîëi öå òà êîæ íå ‘áà ãà òñòâî’, à
çíî âó æ òàêè ‘ïà ñî âè ùå’ îá ðàç íå. Îòæå, æèðú ó çáå ðå æå íèõ äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêèõ
òåê ñòàõ îçíà ÷ຠ‘ïà ñî âè ùå’ â áóê âàëü íî ìó òà îá ðàç íî ìó ñåíñi; ôîð ìà æèðüíú íå
252 ÐÅÖÅÍDz¯
24  ªíè íñüêî ìó Àïîñòîëi — 2 Òèì. 2. 17: è ñëî âî èõú ›êî ãà íúãðå íà æèðú îá ðÿ ùåòú. Òåêñò ñò à -
áiëüíèé, â iíøèõ Àïîñòîëàõ â öüî ìó ìiñöi òà êîæ æèðú. Äèâ. ñåðáñüêèé Ìà òè ÷èí Àïîñòîë
XIII ñò.: è ñëî âîìü ÿêî ãàãüð›íÿ æèðü îáð›ùåòü, àðê. 152v, Îñòðîçü êó Áiáëiþ XVI ñò.: è ñëî âî
èõú ÿêî ãàããð›íà åãäà æèð îá ðÿ ùåò, àðê. 56 (4) çâ.; ªëè çà âå òè íñüêó Áiáëiþ XVIII ñò.: è ñëî âî
èõú ÿêî ãàã ãðå íà æèðú îá ðÿ ùåòú. Ç êîí òåê ñòó ñëî âî ìîã ëî òà êîæ ñïðèé ìà òè ñÿ ÿê ‘ïðè ãîä íå
ìiñöå’, ‘êîðì’.
25 Ïîð. Ñòà ðîñ ëà âÿí ñêèé ñëî âàðü, ñ. 218. Ñëî âàðü XI–XIV ââ., ò. 3, ñ. 263. Ñðåç íåâ ñêèé,
1, 874–875. Ïå ðåëiê äæå ðåë: ªíè íñüêèé Àïîñòîë, Ïà ëåÿ, Ìå ðè ëî Ïðà âåä íå, çáiðíè êè, Çëà òàÿ
Öåïü, Ïîâ ÷àí íÿ Ãðè ãîð iÿ Áî ãîñ ëî âà, Òîë êî âèé Ïñàë òèð, Ïàí äåê òè Àíòiîõà, ðó êî ïèñ çi ñïèñ êó
Óïû ðÿ Ëè õî ãî, ùî ìiñòèòü Òîë êî âèé Ïñàë òèð òà ií. Ç òèõ ïðè êëàäiâ, ùî íå çãà äàíi ó ñëîâ íè -
êàõ. Ó Ïà ðå ìiéíè êó, ÷è òàí íÿ ç ²ñà¿: âî âñ›õ ïî óòåõ æè ðî ó þò è âú âñ›õ ñòå çÿõ æèðú èõ... è ïî -
ëî æè âñÿ êîó ãîðó âú ïî óòü è âñÿ êîó ñòå çþ âú ïàñ òâè íîó èìú. Äèâ.: Ïà ðå ìiéíèê ÕV ñò., ²íñòè -
òóò ðó êî ïè ñó ÍÁÓ. Ô. 307. ¹ 433ï/1639. Àðê. 8ñ–8d.
 ÑÑÏÈ. Âûï. 2. Ñ. 86–87 äëÿ æèðú çi çíà ÷åí íÿì ‘çäî áè÷’, ‘áà ãà òñòâî’ âêà çàíi òi óðèâ êè,
äëÿ ÿêèõ òàêå çíà ÷åí íÿ, ÿê âèäàºòüñÿ, âèç íà ÷å íå øòó÷ íî. Íàï ðèê ëàä, ç Ïðî ëî ãà: Íå ïðè âå äè íå -
÷åñ òè âî ãî âú æèðú ïðà âåä íà ãî (äå, iìî âiðíî, ‘ïà ñî âè ùå’ îá ðàç íå, ÿê ó Àïîñòîëi). Àáî ç Ìiíå¿
1095 ð.: Æèðú ñúìüðüòüíûè óñòà âè ä›âè÷å, æèç íî äàâü ÷à ðîæü øèè Ãîñ ïî äà. Äî ðå÷i,
îñòàííié ïðè êëàä Ñðåç íå âñüêèé ïîäຠçi çíà êîì «?», ÿê ñëî âî ç íå âñòà íîâ ëå íèì çíà ÷åí íÿì.
Ñëî âà ç öèì êî ðå íåì ìî æóòü îçíà ÷à òè òà êîæ âçàºìèíè ìiæ áëèçü êè ìè ðî äè ÷à ìè, ïå ðå âàæ íî ç
íå ãà òèâ íèì âiäòiíêîì çíà ÷åí íÿ (óñîá íûè áëóäú òà ií.). Çà âèç íà ÷åí íÿì Ñ. Þ. Òåì ÷è íà, ó Ìiíå¿
1095 ð. ïå ðå êëàä ãðåöüê. ‘ïà ñî âè ùå’. (Ñëî âî æèðú ó öè òî âà íî ìó ïà ñàæi, ÿê i âçà ãàëi ó íà é -
äàâíiøié öåð êîâ íîñ ëîâ ’ÿíñüêié ãiìíîã ðàôi¿, ïå ðå äຠãðåöü êå íïìÞ «ïàñ òáè ùå», iíøi ãðåöüêi
âiäïî âiäíèêi íå âiäîìi; äèâ.: Christians D., Wörterbuch zum Gottesdienstmenäum für den Monat
Dezember: Slavisch-Griechisch-Deutsch, nach ostslavischen Handshriften des 12. und 13. Jahrhun -
derts, mit einem Glossar: Griechisch-Slavisch (Wiesbaden: Westdeutscher Verlag, 2001), 64. ß ùè -
ðî âäÿ÷ íà ï. Òåì ÷è íó çà êîí ñóëü òàö iþ i âèò ëó ìà ÷åí íÿ öüî ãî ñêëàä íî ãî ìiñöÿ). Íà æèð íûè ó
ÑÑÏÈ ïðè êëà äè òiëüêè ç áè ëèí, íåìຠæîä íî ãî ðàí íüî ãî äæå ðå ëà.
âiäçíà ÷å íà ó ðàííiõ äæå ðå ëàõ; ÿê æèðú, òàê è æèðîâíûè — ðiäêiñíi; çà ãà ëîì ñëî -
âà ç êî ðå íåì –æèð– — öå ÿñ êðà âî âè ðà æåíi ñëîâ ’ÿí³çìè, âêðàé íå õà ðàê òåðíi äëÿ
ñâiòñüêî ãî ìîâ ëåí íÿ; æèðú º ‘áà ãà òñòâî’ òiëüêè ó Ñëîâi. Âå ëè êîþ º âiðîãiäíiñòü
òîãî, ùî ìàºìî ñïðà âó iç øòó÷ íè ìè ñëî âà ìè àáî ç íå ðî çóìi ííÿì çíà ÷åí íÿ. Ùå
îäíà ìîæ ëèâiñòü — ïiçíº óòâî ðåí íÿ. Ó Ñëî âà ðå Õ²–XVII ââ. º ïðè êëàä íà æèð -
íûè ç äæå ðå ëà XVII ñò. (áóê âàëü íå çíà ÷åí íÿ, éäåòü ñÿ ïðî ðèáó, ò. 5, ñ. 113). À ó
«Ñëî âà ðå ðóñ ñêî ãî ÿçû êà XVIII â.» (ò. 7, ñ. 140–141) âæå âiäçíà ÷å íå æèð íûé ó ïå -
ðå íîñ íî ìó çíà ÷åííi ‘ãóñ òèé, íà ñè ÷å íèé’. Âiäòàê, ìîæ ëè âà i «æèð íà ïå ÷àëü».
Ñ. 301. ²ãîð Ñâÿ òîñ ëà âè÷ òà éîãî áðàò Âñå âî ëîä íà çâàíi ó ïðî ìî âàõ Ñâÿ òîñ ëà âà
Êè¿âñüêî ãî ñû íîâ öÿ ìè, òîá òî ïëåìi ííè êà ìè. À âîíè íà ñïðàâäi º éîìó áðà òà ìè ó
äðó ãèõ. Åäâàðä Êiíàí ïî ÿñ íþº öå òèì, ùî óêëà äà÷ Ñëî âà íå ñòðî ãî ðîçðiçíÿâ ðî -
äèííi íà çâè ó äàâ íüî ðóñüêié ìîâi é ñïëó òàâ åëå ìåí òàðíi äëÿ äàâ íüî ðóñü êî¿ äîáè
íà çâè ñûíú òà ñû íî âåöü. Ïðè ïó ùåí íÿ äóæå éìî âiðíå. Ñâîºðiäíîþ ëà çiâêîþ äëÿ
òèõ, õòî îá ñòîþº àâ òåí òè÷íiñòü Ñëî âà, çäà âà ëî ñÿ á, ìîã ëè áóòè ñèì âîëi÷íi ðî -
äèííi íà çâè. Â àâ òåí òè÷ íèõ òåê ñòàõ Õ²² ñò., çîê ðå ìà, ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi, ïðè ñóòíi
íà çâè «áðàò», «ñèí», «îò åöü» ó çâåð íåí íÿõ îäèí äî îä íî ãî òèõ êíÿçiâ, êîòði ÷àñ òî
º äî ñèòü âiääà ëå íè ìè ðî äè ÷à ìè. Ïðî òå öå çà âæäè «áðàòú», «ñûíú», «îò åöü»,
«áðàòú è ñûíú», àëå íiêî ëè íå «áðàòú è ñòðûè (äÿäü êî)», «ñû íî âåöü» (ïëåìi ííèê)
÷è «áðàòú è ñû íî âåöü». Ñèì âîëi÷íi íà çâè óòâî ðþ þòü ñÿ âèê ëþ÷ íî çãiäíî ç íà é -
ìå íóâàííÿì ðî äèí íèõ çâ’ÿçêiâ ïî ïðÿìié ëiíi¿. Êðiì òîãî, ëèøå Êè¿âñüêèé çâiä
çëîâ æè âຠïîä iáíè ìè êî íñòðóê öiÿ ìè. Ó ÍÏË íà òðàï ëÿºìî íà îäèí âè ïà äîê ó çà -
ïè ñàõ çà Õ²²² ñò., ó ÏÂË ïîä iáíå ÿâè ùå íå ôiêñóºòüñÿ, ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó
(Õ²²² ñò.) òà Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó (Õ²² é Õ²²² ñò.) ëiòî ïè ñàõ âiäçíà ÷åíi ïî îäè íîêi âè -
ïàä êè26. Ñëiä äî äà òè, íå ïðÿìi ðî äèííi ñòî ñóí êè çãà äó þòü ñÿ â ïîä iáíèõ ôîð ìó -
ëàõ ëèøå ÿê âiäîá ðà æåí íÿ ðå àëié. Ñêàæ iìî, ÿêùî áðà òå è ñâà òå, òî ñèì âî ëi÷íà
íà çâà áðàò, à ðå àëü íèé ñòà òóñ — ñâàò. Òå ñàìå áðàò è çÿòü: ðå àëü íî — çÿòü, ñèì -
âî ëi÷íî — áðàò. Ñòðûè è îò åöü: ðå àëü íî — ñòðûè (äÿäü êî), ñèì âî ëi÷íî — áàòü -
êî27. Îòæå, æîä íèõ ñèì âî ëi÷íèõ íàçâ ïî íå ïðÿìié ëiíié àáî ñòî ñóí êàõ ñâî éñòâà
íåìàº: ñòðûè, ñû íî âåöü, óè, ñâàòú òà ií. ç àâ òåí òè÷ íèõ äàâ íüî ðóñü êèõ äæå ðåë ÿê
ñèì âî ëi÷íå íà é ìå íó âàí íÿ íå âiäî ìå. Ùîï ðàâ äà, ìîæ íà òà êîæ ïðè ïóñ êà òè, ùî
óêëà äà÷ Ñëî âà íå ðî çiáðàâ ñÿ ó ñòî ñóí êàõ ÷åðíiãiâñüêèõ êíÿçiâ.  óñiõ âè ïàä êàõ öå
îä íî çíà÷ íî ïiçíié àâ òîð.
Ñ. 305–307 — àíàë içóºòüñÿ ïå ðå ëiê âî¿íiâ ×åðíiãiâñüêî¿ çåìëi, ùî âêëþ ÷ຠòàêi
åê çî òè÷íi ïî çíà ÷åí íÿ, ÿê áûëè, ìî ãó òû, îëüáå ðû òà øåëü áè ðû. Àâòîð âêà çóº íà
ÐÅÖÅÍDz¯ 253
26 Äèâ. ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi áðàòú è ñûíú, áðà òå è îòöå, â îòöà ì›ñòî, ÿêî îò åöü, òû ìè åñè îò -
åöü, èì›òè îò ü öåìü / ñû íîìú, à òà êîæ îòöå / ñûíó ó çâåð íåí íÿõ, âiä 1149 ïî 1196 ðð., áë. 40 ð.
Äëÿ ïî ðiâíÿí íÿ: ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó çà Õ²² ñò. âñüî ãî 3 ïîä iáíi ôîð ìó ëè, íà ïðèêiíöi ñòîëi òòÿ:
1186 ð. (2), 1197 ðð. Çà Õ²²² ñò. — òà êîæ 3: ïiä 1203, 1228, 1230 ðð. Ó ÍÏË äèâ. ïðî ìî âè Âñå âî -
ëî äà Þðiéî âè ÷à äî Ìñòèñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à: Òû ìè åñè ñûíú, à ÿçú òúáå îò åöü, 6718 (1208) ð.,
ÍÏË. Ñ. 51.
27 Áðàòú è çÿòü, ñòàð›è ìåíå, ÿêî îò åöü (²çÿñ ëàâ Ìñòèñ ëà âè÷ ïðî Âñå âî ëî äà Îëüãî âè ÷à),
1146 ð., 323². Ñòðúÿ ñâî å ãî è îòöà ñâî å ãî (ïðî Â’ÿ ÷åñ ëà âà Âî ëî äè ìè ðè ÷à, ïî âiäíî øåí íþ äî
²çÿñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à), 1150 ð., 418². Íà ñòðúè ñâî åìú è íà îòöè ñâî åìú (àíà ëî ãi÷íî), 1151 ð.,
422². Áðàò è ñâàò ïiä 1149, 1189, 1193, 1196 ðð.; äèâ. 393², 663², 676², 698².
øòó÷ íå ïî õîä æåí íÿ öüî ãî ïà ñà æó. Àíàëîãiâ òà êî ìó ïîºäíàí íþ ðiçíî ðiäíèõ êîì -
ïî íåíòiâ íå çóñòðiíå ìî â æîä íî ìó ç àâ òåí òè÷ íèõ òåêñòiâ äàâ íüî ðóñü êî¿ äîáè.
Áûëè — çà ïî çè ÷åí íÿ ç íà é äà âíiøèõ áîë ãà ðñüêèõ òåêñòiâ, ìî ãó òû âiäî ìå ç êíèæ -
íèõ äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêèõ, øåëü áè ðû òà îëüáå ðû ìà þòü, iìî âiðíî, ïî ëüñüêi é
÷åñüêi âiäïî âiäíè êè28. Äå ÿêi ïî ëî æåí íÿ Åäâàð äà Êiíà íà ìî æóòü çóñòðiòè çà ïå ðå -
÷åí íÿ29, àëå ç ìiðêó âàí íÿì ïðî øòó÷ íå ïî õîä æåí íÿ ìó ñè ìî ïî ãî äè òè ñÿ. ² ði÷ íå
ñòiëüêè â òiì, ùî «îëüáå ðè» ÷è «øåëü áè ðè» — öå ÷åõiçì òà ïî ëîíiçì. Éäåòü ñÿ
ïðî àá ñî ëþò íî íå ñïiâñòàâíi äæå ðå ëà çà ïî çè ÷åí íÿ. Çîê ðå ìà, ñëî âî áûëè çó ñòði ÷à -
ºòü ñÿ â ëi÷å íèõ òåê ñòàõ äàâ íüî áîë ãà ðñüêî ãî ïî õîä æåí íÿ: ó ïå ðå êëàäi Õðîí iêè Ãå -
îð ãiÿ Àìàðòîëà, «Ñòðàñòi ñâ. ìó ÷å íè êà Àðòåìiÿ» ç Ñóï ð àñëüñüêî ãî çáiðíè êà òà
ñòåëi ç òå ðè òîði¿ Áîë ãàði¿ Õ ñò. Ó æî äåí ç íå ïå ðåê ëàä íèõ äàâ íüî ðóñü êèõ òåêñòiâ
çà ïî çè ÷å íå íå áóëî30. Çâåð íó ëè óâà ãó íà íüî ãî âæå ó ïiçíüî ìó ñå ðåä íüîâi÷÷i:
áûëè ïðè ñóòíi â îä íî ìó ç ïî ñëàíü ²âàíà Ãðîç íî ãî, à òà êîæ ó ªðìî ëè íñüêî ìó
ëiòî ïèñi, ÿêèé áóâ äîñ òóï íèé Äîá ðî âñüêî ìó. Ìî ãóòiâ äîá ðå ïðåä ñòàâ ëå íî ó
Ïñàë òè ðàõ, Ïàí äåê òàõ Íè êî íà ×îð íî ãîð öÿ, Ïà ëå¿, Æèò iÿõ, ×åòi¿õ Ìiíå ÿõ (äèâ.
Ñðåç íåâ ñêèé, 2, 161, Ñëî âàðü Õ²–XIV ââ., ò. 4, c. 554–555). Ïðî òå é òóò íå âñå ãà -
ðàçä. Ñëî âî òà êîæ íiêî ëè íå çóñòði÷àºòüñÿ ó äàâ íüî ðóñü êèõ ñâiòñüêèõ òåê ñòàõ,
àëå ÷å ðåç ïî ñå ðåä íèö òâî Ìiíåé òà áiáëiéíi ïà ðàô ðà çè óâiéøëî ó ôîíä ïiçíüî ñå -
ðåä íüî âi÷íèõ ñòèë içàöié ïiä äàâ íè íó. Íàï ðèê ëàä, ó Íè ê îíiâñüêî ìó ëiòî ïèñi ïðè -
ñóòíº â iìåíi ÿêî ãîñü «ðîçáiéíè êà Ìî ãó òà» ó ñòàòòi 6516 ð. (âiäçíà ÷å íî ó: Ñðåç íåâ -
ñêèé, 2, 161). Ñëiä äî äà òè, ùî áûëè â àâ òåí òè÷ íèõ äàâ íüî áîë ãà ðñüêèõ òåê ñòàõ
íiêî ëè íå âõî äèòü ó ïå ðå ëiêè, àëå ÿêùî ïî ðiâíÿ òè Õðîí iêè Àìàðòîëà òà Ìà ëà ëè,
âè ÿ âèòü ñÿ, ùî áûëè â îïîâiäi ïðî âáè âñòâî Þëiÿ Öå çà ðÿ â Àìàðòîëà — öå áî ëÿ ðû
ó âiäïîâiäíié ñöåíi â Ìà ëà ëè. Ìî ãó òû â äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêèõ ïàì ’ÿò êàõ çðiäêà
çóñòði÷àºòüñÿ â îä íî ìó ðÿäó ç: öàðè, âëàñ òå ëè è áî ÿ ðñòâî. Àíi âëàñ òå ëåé, àíi
áëèçü êèõ äî íèõ âåëü ìîæ, àíi áîÿð ó öüî ìó ìiñöi Ñëî âà íåìàº. Íå òî÷ íå ðî çóìi í -
íÿ çíà ÷åí íÿ, õà ðàê òåð ïîºäíàí íÿ íà ñìè êà íèõ ç ðiçíî ìàñ òíèõ äæå ðåë ñëiâ º
254 ÐÅÖÅÍDz¯
28 Øåëü áèð — ïî ëîíiçì, îçíà ÷ຠ‘øàõ ðàé’, îëüáèð — ÿê ïðè ïóñ êຠÊiíàí, çðîá ëå íå ç ìíîæ.
olbøím ‘ãiãàí òè’.
29 Çîê ðå ìà, ïðî «ãðàé ëè âèé íà ñòðié» óêëà äà ÷à Ñëî âà ïiä ÷àñ òâî ðåí íÿ öüî ãî ïå ðå ëiêó. Óñiìà ðå -
öåí çåí òà ìè âiäçíà ÷å íî, ùî òàêà äóì êà íå ìîæå áóòè äî âå äå íîþ. Ìåíi çäàºòüñÿ, «ãðàé ëèâiñòü»
àâ òîð âè ðà õó âàâ íå ñòiëüêè íà ïiäñòàâi ïå ðå ëiêó, ñêiëüêè ç êîí òðàñ òó âêðàé ñåðé îç íî ãî òëó ìà -
÷åí íÿ öüî ãî ìiñöÿ Ñëî âà ïðè õèëü íè êà ìè àâ òåí òè÷ íîñòi ïàì ’ÿò êè òà ðå àëü íè ìè çíà ÷åí íÿ ìè äå -
ÿ êèõ çi ñêëà äî âèõ ïå ðå ëiêó. À íà ñïðàâäi éäåòü ñÿ ðàä øå ïðî íà íè çó âàí íÿ «ïî å òîì» ðiäêiñíèõ
ïî çíà ÷åíü (äè êî âè íîê) — ùî, ìiæ iíøèì, º îäíiºþ ç îçíàê ïiçíüî¿ iìiòàöi¿.
30 Íàâiòü ó áîë ãà ðñüêî ìó çà ïî õîä æåí íÿì Ñóï ð àñëüñüêî ìó çáiðíè êó ëèøå òðè÷i, ïðè òî ìó óñi òðè
âè ïàä êè ç îä íî ãî òåê ñòó, «Ñòðàñòi ñâ. Àðòåìiÿ», äå áûëÿ — ñè íîíiì äî ñëî âà êî ìåñú. Ïå ðåê -
ëàä Õðîí iêè Àìàðòîëà — âiðî ãiäíî áîë ãà ðñüêèé ç äàâ íüî ðóñü êîþ ïå ðå ðîá êîþ (ïè òàí íÿ öå
îñòà òî÷ íî íå âèð iøå íå, àëå òà êèé øëÿõ íà é iì îâiðíiøèé). Ïðè òî ìó áûëÿ âìiùå íî ëèøå íà ïî -
÷àò êó òåê ñòó (ó çà ãî ëîâöi òà íà ïåð øèõ ñòî ðiíêàõ, äâi÷i), à äàëi çóñòði÷àºòüñÿ âèê ëþ÷ íî áî ëÿ ðå
(áë. 50 ð.). ×å ðåç çà ïî çè ÷åí íÿ çà ãî ëîâ êó Õðîí iêè Àìàðòîëà ñëî âî ïî òðà ïè ëî ó ªðìî ëè íñüêèé
ëiòî ïèñ. Ùîäî ñëî âà áûëÿ (áûëü) äèâ.: Ñòà ðîñ ëà âÿí ñêèé ñëî âàðü. Ñ. 103; Ñðåç íåâ ñêèé. 1, 203;
Ñëî âàðü XI–XIV ââ. Ò. 1. Ñ. 337. Ó Ñëî âà ðå Õ²–XVII ââ. Ò. 2. Ñ. 364, íà âå äå íà öè òà òà ç ªðìî ëèí -
ñüêîãî, ùî ïî âòî ðþº çà ãî ëî âîê Õðîí iêè Àìàðòîëà (ÃÀ 9). Ïîð.: Èó ëèè öñðü... óáüåíú áûñ áû ëèè
ñâî è ìè / Èó ëèè Êå ñàðü... óáè åíú áûñòü áû ëèè ñâî è ìè.
ñâiä÷åí íÿì ïðî ïiçíþ ñòèë içàö iþ ïiä ñòà ðî âè íó, êîëè âæå ðàì êè êî ðèñ òó âàí íÿ
äæå ðå ëà ìè, ïðî ÿ âè òîãî ÷è iíøî ãî ñòè ëþ, ïðà âè ëà çà ïî çè ÷åí íÿ áóëè âòðà ÷å íè ìè.
Ñ. 284, 289, 323, 339. Îêðå ìî òðå áà ñêà çà òè ïðî ÷èñ ëåííi çî ëîòi ðå÷i, ïðî ñòî
òàêè íà ñè ÷åíiñòü Ñëî âà «çëà òîì». Öå çëà òûå (çëà ÷å íûå) øå ëî ìû, ñòðå ìå íà,
îò ü íú çëàòú ñòîëú, çëà òî âåð õèé òå ðåìú, çëà òî ñëî âî òà ií. Åäâàðä Êiíàí
âiäçíà ÷àº, ùî çëàòú ñòîëú òà çëà òî âåð õèé òå ðåìú íå âiäïîâ iäຠiñòî ðè÷íié
äiéñíîñòi. Äî 1450 ð. òiëüêè ñàê ðàëüíi ñïî ðó äè ìàëè çî ëî òèé âåðõ, à êíÿçiâñüêi
ñòî ëè íiêî ëè íå íà çè âà ëè ñÿ çî ëî òè ìè, çî ëî òè ìè áóëè ïðå ñòî ëè âiç àíòiéñüêèõ
iìïå ðà òîðiâ. Çëàòú ïðå ñòîëú (íå ñòîëú) º ó ïå ðå êëàäi «²ñòîði¿ ió äå éñüêî¿ âiéíè»
Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ, Àëåêñàíäði¿ Õðî íîã ðàôi÷íié òà Ïîâiñòi ïðî Àêiðà Ïðå ìóä ðî ãî;
çëà òî âåð õèé òå ðåì, ðóñ ñêîå çî ëî òî — ó Ñêà çàííi ïðî Ìàìàºâå ïî áî¿ ùå òà Êà -
çàíñüêié iñòîði¿; âñòó ïè òè â çëàòú ñòðå ìåíü — âè ðàç iç Çà äîí ùè íè; çî ëî òûè
øå ëîìú — çi âñòó ïó äî Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó31. Òàêi òâåð äæåí íÿ
öiëêîì ñïðà âåä ëèâi. Ñïðàâäi, ùî ñòî ñóºòüñÿ çî ëî òî âåð õèõ ñïî ðóä, ó äæå ðå ëàõ
Õ²² ñò. çãà äàíi òiëüêè ñî áî ðè32. Ùîäî «ñòî ëà», ôîð ìó ëà Ñëî âà ñõî æà íà ëiòî ïèñ -
íó, ïðî òå â àâ òåí òè÷ íèõ ôîð ìó ëàõ öå àáî îò åíü ñòîë, àáî îò åíü è ä›äåíü, îòöà
è ä›äú33, çî ëî òî äî öüî ãî íå äîäàºòüñÿ íiêî ëè. Áiëüøå òîãî, çëà òî æîä íî ãî ðàçó
íå çãà äóºòüñÿ ó ñöå íàõ ïî ñàä æåí íÿ íà ñòië òà âõîä æåí íÿ êíÿ çÿ ó ìiñòî. (Íå âèê -
ëþ ÷å íî, òàê ñòà ëî ñÿ ùå é òîìó, ùî iç çëà òîì áóëè ïî â’ÿ çàíi òàêi íå äîáði àñîö i -
àöi¿, ÿê äà âàí íÿ õà áàðiâ). Ìîæ íà òà êîæ äî äà òè, ùî â ëiòî ïè ñàõ Õ²² ñò. ñòàí äàð ò -
íèé çà êëèê «ïî ÷è íàé âiéíó» — íå âúñòó ïè ó çëàòú ñòð›ìåíü, ÿê òî ó Ñëîâi òà Çà -
äîí ùèíi, à ïîë›çè íà êîíè, a òà êîæ âñÿ äè íà êîíü. Ïîë›çè ñòà ëî ðiçà òè âóõî âæå
ïèñ öÿì X²V–XVI ñò., ÿêi âèï ðàâ ëÿ ëè éîãî íà ïî è äè íà êîíè. Ó äàâ íüî ðóñü êèé
ïåð iîä çî ëî òî ðiäêiñíå i â îïè ñàõ çáðî¿ òà îá ëà äóíêiâ. ßêùî i çãà äóºòüñÿ çî ëî òà
31 716² òîã äà Âî ëî äè ìåðü è Ìî íî ìàõú ïèëú çî ëî òîì øî ëî ìîìú (Õëºáí çî ëî òûì øå ëî ìîì)
Äîíú. Ó äà íî ìó ôðàã ìåíòi Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó âiä÷ó âàºòüñÿ âïëèâ õðî íîã ðà ôi÷íî¿
ëiòå ðà òó ðè («ãó áÿ øå ÿêî è êîð êî äèë» i ò. ï.). Êðiì òîãî, øà òåðú âå ëè êèè êî ðî ëåâú çî ëî òî âåð -
õèè º ó ôðàã ìåíòi ç Æèò iÿ Îëåê ñàí äðà Íå âñüêî ãî ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó ëiòî ïèñi, 480Ë, ïiä
1263 ð. À âëàñ íå Æèòiº Îëåê ñàí äðà âçî ðî âà íå íà «²ñòîð iþ» Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ, Àëåêñàíäðiþ Õðî -
íîã ðà ôi÷íó, ĺâãåíiºâî äºÿíiº òà ií. Ç ïiçíiõ äæå ðåë çî ëî òî âåðõi òå ðå ìè ïðè ñóòíi òà êîæ ó Ñêà -
çàí³i ïðî Áîâó êî ðî ëå âè ÷à, XVII ñò., äå ôiêñóºòüñÿ é ðiäêiñíå ñëî âî ëàäî.
32 Ïå ðå âàæ íî Çî ëî òî âåð õî¿ Áî ãî ðî äèöi ó Âî ëî äè ìèði-íà-Êëÿçüìi òà Çî ëî òî âåð õî ãî Ìè õà¿ ëà ó
Êèºâi. Ñðåç íåâ ñêèé, 1, 981 çëà òî âåð õèé ùîäî ñâiòñüêèõ ñïî ðóä — ïðè êëàä òiëüêè çi Ñëî âà.
Êðiì òîãî, Ñðåç íåâ ñêèé, 1, 995: âåðõú åÿ (öåð êâè) çî ëî ÷åíú, ç ïà ëîì íèö òâà iãó ìå íà Äà íè ëà.
33 Îòåíü ñòîëú ÷è îò åíü è ä›äåíü, îòöà è ä›äú ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó ëiòî ïèñi òà ñïiëüíèõ ç
²ïàòi¿âñüêèì ôðàã ìåí òàõ çà XII ñò.: 295Ë; 322Ë–384²; 345Ë–478²; 348Ë–490²; 357Ë–555²;
374Ë–598²; 380Ë. Ó äî äàò êî âèõ ôðàã ìåí òàõ ²ïàòi¿âñüêî ãî: 275², 276², 323², 327², 397², 416²,
418² (2), 496², 504², 568², 571², 578² (2), 600², 602², 607², 616² (2), 657², 667², 681². Êðiì òîãî:
306Ë íà ñòîë› ïðàä›äà ñâî å ãî ßðîñ ëà âà (ñòî ñóºòüñÿ Â’ÿ ÷åñ ëà âà Âî ëî äè ìè ðè ÷à); 535² íà
ñòîë› ßðîñ ëàâ ëè è îòöà ñâî å ãî è ä›äú ñâî èõ (ïðî Ìñòèñ ëà âà ²çÿñ ëà âè ÷à). Ó ÏÂË: 132Ë, 142Ë,
173Ë, 204Ë, 216Ë, 217Ë, 218Ë, 226Ë, 230Ë. Ó ÍÏË: 1016 ð., ñ. 15; 1125 ð., ñ. 21; 1208 ð., ñ. 51;
1216 ð., ñ. 56. Ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó: 763²; 778²; 932² (íå òè ïî âå, íà ñòîë› áðà òà ñâî å ãî).
Ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó çà XIII ñò.: 1201 ð. 416Ë (íå òè ïî âå, íà ñòîëú ïðàä›äà è ä›äà ñâî å ãî);
1238 ð. 469Ë; 1252 ð. Ó Äà íè ëà Çà òî÷ íè êà çóñòði÷àºòüñÿ «âè ñî êèé ñòië», áåç åï iòå òó «îò åíü»,
çî ëî òà òà êîæ íåìàº.
çáðîÿ ÷è áðî íÿ, öå ïå ðå âàæ íî ëå ãåí äàðíi ðå÷i34. Îòæå, ñòâî ðþºòüñÿ âðà æåí íÿ,
ùî óêëà äà÷ Ñëî âà, ÿê ñî ðî êà, ïî çáè ðàâ çî ëî òî ç óñiõ òåêñòiâ, i äîá ðà ïî ëî âè íà ç
öèõ òåêñòiâ äî âîëi ïiçíi.
Òðî õè ñòà òèñ òè êè. Ñëî âà ç êî ðå íåì –çëàò– çóñòði÷à þòü ñÿ ó Ñëîâi 20 ðàç iâ. Äëÿ
ïî ðiâíÿí íÿ: ó Òîë êîâié Ïà ëå¿ 42 ïðè êëà äè, ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi — 38, i öå ïðè íå -
çðiâíÿí íî áiëüøèõ îá ñÿ ãàõ äâîõ îñòàííiõ òåêñòiâ i íà ÿâ íîñòi äå òàëü íèõ îïèñiâ
õðàìiâ, äå çâè ÷àé íî ó âå ëèêié êiëüêîñòi çãà äó þòü ñÿ çî ëîòi ðå÷i. Ìîëi ííÿ Äà íè ëà
Çà òî÷ íè êà íàäຠáë. 10 çãà äîê, àëå ó íüî ìó áë. 9670 ñëiâ, öå ìàé æå â÷åò âå ðî
áiëüøå, íiæ ó Ñëîâi. Ïðè òîìó òâî ðè Çà òî÷ íè êà ñêëà äåíi ç ÷èñ ëåí íèõ àôî ðèçìiâ, à
íå º öiëiñíîþ ïî å ìîþ, i çëà òî â íèõ íå ïî â’ÿ çà íå çi ñòî ëà ìè, áó äiâëÿ ìè ÷è
çáðîºþ. ßêùî âçÿ òè âåñü êóù ñëiâ ç êî ðå íåì – çëàò– / – çî ëîò– äëÿ Õ²² ñò., ìîæ íà
ïî áà ÷è òè òàêå. Ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ öèõ ñëiâ íåìຠâçà ãàëi, ó ÍÏË çà Õ²² ñò.
âîíè âiäñóòíi (ïåð øà çãàä êà, ÿê i ìîæ íà î÷iêó âà òè — ç Ïîâiñòi ïðî âçÿò òÿ Öàð -
ãî ðî äà 1204 ð.). Ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó ëiòî ïèñi çà Õ²² ñò. ó 9 ç 10 âè ïàäêiâ ïî çíà ÷à -
þòü öåð êîâíi ðå÷i — âíóòðiøíº òà çîâíiøíº óáðà íñòâî öåð êîâ, çóñòði÷à þòü ñÿ ó
áiáëiéíèõ öè òà òàõ. Ùå îäèí ðàç çãà äà íà ãðèâ íà çî ëî òà â îïîâiäi ïðî âáè âñòâî
²ãîðÿ Îëüãî âè ÷à, äå º ïà ðà ëåëi çi ñêà çàí íÿì ïðî âáè âñòâî ñâ. Áî ðè ñà (çî ëî òà øèé -
íà ãðèâ íà îò ðî êà, ñëó ãè êíÿ çÿ).  ²ïàòi¿âñüêî ìó çà Õ²² ñò. öå òà êîæ ïå ðå âàæ íî
îïè ñè öåð êîâ íèõ ðå ÷åé òà áiáëiéíi ïà ðàô ðà çè — áë. 25 ðàç iâ. Ïîçà òèì: õà áàði —
äâà ðàçè, äàðè — äâà ðàçè, ó âiéñüêîâié çäî áè÷i — òðè ðàçè, êíÿ æå «èì›íèå» —
4 ðàçè, òà ó íå êðî ëî ãàõ ñòàí äàð òíèé âè ðàç èì›íüÿ íå ùà äÿ øå íè ñáè ðà øå çëà òà è
ñðåá ðà — 4 ðàçè.35  îïè ñàõ áà ãà òñòâà, â òîìó ÷èñëi ó âå ëèêié êiëüêîñòi ðå ëÿöié
ïðî âiéñüêî âó çäî áè÷ Õ²² ñò., æîä íî ãî ðàçó íå çãà äàíi çî ëîòî, çî ëî ÷å íà çáðîÿ ÷è
îá ëà äóí êè. Çäî áè÷ òà «èì›íèå» — öå àáñòðàê òíå çî ëî òî è ñ(å)ðåá ðî, çëà òûå ñî -
ñó äû, ïî ðòû, ïåâ íà êiëüêiñòü çî ëî òèõ òà ñðiáíèõ ãðè âåíü. Çà ãà ëîì êàð òè íà ç àâ -
òåí òè÷ íèõ äæå ðåë íå âiäïîâ iäຠòîìó, ùî º ó Ñëîâi.
Ðà çîì ç òèì, ÷à ñîì àâ òîð çà õîï ëþºòüñÿ. Âiäñî òîê ÷åõ³çìiâ/áî ãåìiçìiâ, «ñëîâ ’ÿ -
í³ç ìiâ» (òåðìií «ñëîâ ’ÿí³çì» îçíà ÷àº, ùî ñëî âî ïî õî äèòü ñêîð iøå ç äàâ íüîñ ëîâ’ -
256 ÐÅÖÅÍDz¯
34 Òàê, ç Õ²² ñò. âiäî ìà òiëüêè îäíà çãàä êà ïðî øî ëîì ²çÿñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à, íà ÿêî ìó áóëî çî ëî -
òî (439²). Àëå öå íå ïðî ñòî çî ëî òèé ÷è çî ëî ÷å íèé øî ëîì: á› æå íà øå ëîì› íàäú ÷å ëîì Ïÿí -
òåë›ìîíú çëàòú, è òàêî âøè áå ñÿ øå ëîìú äî ëáà (ïiä óäà ðà ìè ìå÷iâ). Ïàí òå ëåé ìîí — ïàò ðî -
íàëü íèé ñâÿ òèé ²çÿñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à, ç êîí òåê ñòó ÿñíî, ùî öÿ äå òàëü çãà äà íà çà äëÿ òîãî, àáè
ïî êà çà òè, ùî ñàìå ñâÿ òèé âáåðiã êíÿ çÿ âiä âiðíî¿ çà ãè áåëi. Éäåòü ñÿ âëàñ íå íå ïðî øî ëîì, à ïðî
ñâÿ òî ãî íà øî ëîìi. Ïîçà òèì âiäî ìà ëèøå ëå ãåí äàð íà ÷è êàç êî âà çî ëî òà çáðîÿ. Çî ëîòi ùèòè òà
ñïè ñè áîë ãàð ç Õðîí iêè Ãå îð ãiÿ Àìàðòîëà (ÃÀ 558.11), ëå ãåí äàð íèé çî ëî òèé øî ëîì Ìî íî ìà õà
ó âñòóïi äî Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïè ñó (716²), çî ëî òà çáðîÿ â ²ñòîði¿ ió äå éñüêî¿ âiéíè Éî -
ñè ôà Ôëàâ iÿ, êàç êîâi çî ëîòi áðîíi é øî ëî ìè º òà êîæ ó Ïîâiñòi ïðî Àêiðà Ïðå ìóä ðî ãî. Ìà ñî âî
çî ëî òà çáðîÿ, îá ëà äóí êè, ê³íñüêà çáðóÿ ïî ÷è íà þòü çãà äó âà òè ñÿ ó XIV–XVI ñò., äèâ. Ñðåç íåâ -
ñêèé, 3, 238, 323, 566–567.
35 Õà áàði — 406², 450², äàðè — 421², 658², âiéñüêî âà çäî áè÷ — 334², 502², 532², êíÿ æå
«èì›íèå» — 338², 473², 492–493², 660². Ó íå êðî ëî ãàõ: 551², 611², 653², 703². Ó Ïà ëå¿ 1406 ð.
ñðåá ðà íè çëà òà íå çáè ðà øåòü — â îïîâiäi ïðî Õðèñ òà, àðê. 27á. Ïîð. íå ïðè òÿæ›òå çëà òà
íè ñðåá ðà íè ì›äè — Àïðàêîñ Ìñòèñ ëà âà, Ìò. 10: 9, àðê. 32â. Ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî -
ïèñi õà áàði: 728² â çëà òî ïðå ìå íè ñÿ ðåê øå ìíî ãî çëà òà äàâú èç áà âèñ; 817² çëà òîìü îñë›ïèõú
î÷è ñâîè.
ÿí ñüêî¿ — äàâ íüî áîë ãà ðñüêî¿, êè ðè ëî-ìå ô îäi¿âñüêî¿ òà ií. òðà äèöi¿, íiæ ç äàâ íüî -
ðóñü êî¿), ïiçíiõ ñëiâ ó ðå êî íñòðóêöi¿ äåùî çà âè ùå íèé. ßê óæå âiäçíà ÷à ëî ñÿ, ÷àñ ò -
êî âî öå çó ìîâ ëå íå òèì, ùî ó êíèçi ÷iòêî íå ðî çäiëåíi «÷å õiçìè» é àíàõ ðî íiçìè
äëÿ XVIII ñò. i äëÿ Õ²² ñò. Òðàï ëÿ þòü ñÿ âè ïàä êè ïî òðàï ëÿí íÿ ó ãåð ìå íåâ òè÷ íå
êîëî (öå ñëî âî º ÷å õiçìîì, áî äëÿ XVIII ñò. òàê ðîñiéñüêîþ ìî âîþ íå ìîæ íà ñêà -
çà òè, àëå ìîæ íà ó ÷åñüêié, âiäïî âiäíî, âîíî º ÷å õiçìîì — íå çâà æà þ ÷è íà òå, ùî
äëÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ïåð iî äó é iìiòàöi¿ öüî ãî ïåð iî äó ñëî âîâ æè òîê ìîæå áóòè
öiëêîì îðäè íàð íèì). Íà âå äó êiëüêà ïðè êëàäiâ çà íàä òî êà òå ãî ðè÷ íèõ âèñ íîâêiâ.
Ñ. 145, 289–290 áó ñî âèé ‘òåì íîñ iðèé’, íà äóì êó Åäâàð äà Êiíà íà, øòó÷ íèé åï i -
òåò, çðîá ëå íèé iç áî ñó âè, ùî çóñòð³÷àºòüñÿ ó Ñëîâi; ç’ÿâ ëÿºòüñÿ òiëüêè ó ñëîâ íè êó
Äàëÿ. Óêëà äà÷i Ñëî âà ðÿ XI–XVII ââ. ôiêñó þòü ùå áóñ›òè ‘òå ìíiòè, ÷î ðíiòè’ òà
áóñú ‘ïèë, ÷îð íî òà’. Ùîï ðàâ äà, îá èä âà ç îä íî ãî é òîãî ñà ìî ãî ïiçíüî ãî äæå ðå ëà
XVII ñò. (ò. 2, ñ. 358).
Ñ. 155–156, ïðèì. 59–60. Ë›ïî — ÷åõiçì i ñëîâ ’ÿí³çì. Ïðî òå âëàñ íå àâ òîð âêà -
çóº áëèçü êèé äî çà ÷è íà Ñëî âà ïà ñàæ ó ñòàòòi Êè¿âñüêî ãî çâî äó çà ²ïàòi¿âñüêèì
ñïèñ êîì, 1170 ð. Ïîð.: Íå ë›ïî ëè íû áÿ øåòü áðà òèå / À ë›ïî íû áûëî áðàòüå…
ïî èñ êà òè îò ü öü ñâî èõú è ä›äú ñâî èõú ïóòè36. Òîá òî ìå õàíiçì çà ïî çè ÷åí íÿ ìiã
áóòè áåç ïî ñå ðåäíiì, ÷å ðåç ïî çè ÷å íó êî íñòðóê öiþ.
Ñ. 180. Ñêî ÷è ó ïå ðå íîñ íî ìó çíà ÷åííi — ÷åõiçì. ª ïðè êëà äè òà êî ãî âè êî ðèñ òàí -
íÿ, â òîìó ÷èñëi ó ðàííiõ ëiòî ïèñ íèõ çâî äàõ. Áëèæ ÷å çà âñå äî Ñëî âà Ãà ëèöü êî- Âî -
ëè íñüêèé ëiòî ïèñ: Èæå ñêî ÷è íà ñòîë ìèò ðî ôî ëè÷ü, 740²37. Ó Ëàâ ð åí òi¿âñüêî ìó
ëiòî ïèñi òà Êè¿âñüêî ìó çâîäi ó ñïiëüíî ìó ôðàã ìåíòi, âìiùå íî ìó â ñòàòòi
1169/1172 ð., 357Ë–554²: äà íå íà ñêà êà þòü í›öèè íà ñâÿ òè òå ëüñêûè ñàíú38.
Ñ. 227. Ñòî íà òè ó ïå ðå íîñ íî ìó çíà ÷åííi — ïiçíÿ ðèñà, ìîæ ëè âî, çà ïî çè ÷åí íÿ
iç Çà äîí ùè íè. Êè¿âñüêèé çâiä ïðî Âî ëî äè ìè ðà Ãëiáî âè ÷à, îä íî ãî ç êíÿçiâ, êîòði
ìàëè áåç ïî ñå ðåäíié ñòî ñó íîê äî iñòîði¿ ïî õî äó ²ãîðÿ: î íåì æå Óêðà è íà ìíî ãî
ïî ñòî íà, 653².
Ñ. 265–266 äàâ íûè ó çíà ÷åííi ‘äðåâíié, ñòà ðî äàâíié’ íå õà ðàê òåð íå äëÿ äàâ íüî -
ðóñü êî¿ ìîâè. Öå íå çîâñiì òàê, ïðè íàéìíi, ó Ñëî âà ðå XI–XIV ââ. çíàé øëî ñÿ äî -
ñòàò íüî ïðè êëàäiâ ïîä iáíî ãî ñëî âîâ æèò êó (ò. 2, ñ. 420). Âòiì, ôðàã ìåíò, äå
çóñòði÷àºòüñÿ âè ðàç äàâ íûé âå ëè êèé ßðîñ ëàâü ñûí Âñå âî ëîæ — ñïðàâäi ïðî áëåì -
íèé. ßðîñ ëàâ Âñå âî ëî äè÷ — ìî ëîä øèé áðàò «Ñâÿ òîñ ëà âà Âå ëè êî ãî Êè å âñüêî -
ãî» — íà âðÿä ÷è ìiã çà ñëó ãî âó âà òè íà ïèøíi åï iòå òè «âå ëè êûè» òà «äàâ íûè». Äî
òîãî æ, â óðèâ êó éäåòü ñÿ ïðî «êðà ìî ëè» Îëå ãà Ñâÿ òîñ ëà âè ÷à é ÷åðíiãiâñüêi ñïðà -
âè 1070–1090-õ ðð. Ó öüî ìó âè ïàä êó ïî òðiáíî áóëî á çãà äó âà òè êíÿçiâ Îëå ãà, Ìî -
íî ìà õà òà áàòü êà îñòàí íüî ãî, Âñå âî ëî äà ßðîñ ëà âè ÷à. Òîá òî äëÿ òîãî, ùîá óðè âîê
ñòàâ îñìèñ ëå íèì, òðå áà íå ßðîñ ëàâ ñûí Âñå âî ëîæ, à ßðîñ ëàâëü ñûí Âñå âî ëîä
(êîí’ºêòó ðà âæå êî ëèñü ïðî ïî íó âà ëà ñÿ).
ÐÅÖÅÍDz¯ 257
36 Äèâ.: 538² à òà êîæ: 523²; 359Ë–556², 654², 663².
37 Âëàñ íå â ²ïàòi¿âñüêî ìó ñïèñ êó, â Õëºáíè êî âñüêî ìó iíàê øå, «ñòó ïè».
38 Êðiì òîãî, ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó ïiä 1185 ð., 391Ë: «í›ñòü áî äîñ òî è íî íà ñêà êà òè íà ñâÿòè òå -
ëüñêûè ÷èíú íà ìüçä›».
Ñ. 291, ïðèì. 679. Ñëî âî äåáðü âiäñóòíº â ²ïàòi¿âñüêî ìó ëiòî ïèñi. Òà îäèí ðàç
âîíî òàêè âè êî ðèñ òà íå ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi, ïiä 1151 ð., 428²: è ñòà øà ì›æè
äüáðüìè îò Îëãî âû îëè è âú îãî ðîäú ñâÿ òî ãî ²îàíà. Êðiì òîãî, êiëüêà ðàç iâ
çóñòði÷àºòüñÿ ó Ãà ëèöü êî-Âî ëèíñüêié ÷àñ òèíi: 785², 803², 804², 842².
Ñ. 295. Ïàð äóñ äëÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ÷àñó — ñóòî «ëiòå ðà òóð íèé» çâið. Ó êíÿçiâ
áóëè çâiðèíöi é ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi îïè ñà íî ñöåí êó, ÿê ìî ëî äèé êíÿ æè÷ äà ðó âàâ
êíÿ çåâi âëàñ íå «ïàð äó ñà», Îëåã Ñâÿ òîñ ëà âè÷ — Þðiþ Âî ëî äè ìè ðè ÷ó (Äîë ãî ðó -
êî ìó), 340²; çãî äîì òàêà æ îïå ðàö iÿ îá ìiíó ïîä à ðóí êà ìè áóëà ïðî âå äå íà ìiæ ïî -
âàæ íè ìè îñî áà ìè, äà ðó âàâ Ñâÿ òîñ ëàâ Îëüãî âè÷ — Ðîñ òèñ ëà âó Ìñòèñ ëà âè ÷ó,
504². Ùîï ðàâ äà âëàñ íå âè ðàç ïàð äó æå (ïî òðiáíî «ïàð äó øå») ãí›çäî ïå ðå äáà ÷àº
çíà éî ìñòâî çi çâè÷ êà ìè öèõ òâà ðèí íà âîëi, ùî äëÿ Äàâ íüî¿ Ðóñi îä íî çíà÷ íî íå -
ìîæ ëè âî. Êðiì òîãî, ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi Õ²² ñò. º îçíà êè çíà éî ìñòâà ç
Àëåêñàíäðiºþ Õðî íîã ðà ôi÷íîþ, à â Àëåêñàíäði¿ ó ïå ðå ëiêó äàðiâ Àëåê ñàí äðó º
«ïàð äó ñè». Òîá òî ëiòå ðà òóð íå ïî õîä æåí íÿ ïà ñà æó òàêè íå ìîæ íà âèê ëþ ÷à òè,
îäíàê ïðÿ ìî êà çà òè ïðî «ëiòå ðà òóð íî ãî» çâiðà — çà íàä òî êà òå ãî ðè÷ íî.
Ñ. 372. Ïî ðÿ äîê ñëiâ òèïó «Ãë›á êíÿçü», à íå «êíÿçü Ãë›á» — íå õà ðàê òåð íèé
äëÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ÷àñó. Öå íå òàê, äèâ. íà ïðèê ëàä, ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó ëiòî -
ïèñi çà XII ñò.: Âî ëî äè ìèð êíÿçü 294Ë, ßðî ïîëê æå êíÿçü 295Ë i ò. ä. Ïî äiáíà ðèñà
ïðè òà ìàí íà i Ãà ëèöü êî-Âî ëèíñüêié ÷àñ òèíi ²ïàòi¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñó: Äà íè ëî
êíÿçü 796², 811², 814², 821², 829²; Âà ñèë êî êíÿçü 796², 832², 848², Áî ëåñ ëà âà êíÿ çÿ
864² òà ií.
Ñ. 377. Ãî ãîëü — ñëî âî íå çóñòði÷àºòüñÿ äî ê. XVII ñò. Äèâ. ó ÍÏË ÷åìó åñè
îò ú ÿëú Âîë õîâú ãî ãîë íû ìè ëîâ öè, çà ïèñ çà XIII ñò.39
Ðà çîì ç òèì, ïåâíi íå òî÷ íîñòi íå íiâå ëþ þòü çíà ÷åí íÿ ñïîñ òå ðå æåíü àâ òî ðà. Ùî
ñòî ñóºòüñÿ âè ðàçiâ òà ñëiâ ç ²ïàòi¿âñüêî ãî ñïèñ êó ëiòî ïè ñó, â÷å íèé ñòâåð äæóº, ùî
Äîá ðî âñüêî ìó âií áóâ âiäî ìèé. Ìà òåð iàë ç íüî ãî, â òîìó ÷èñëi òà êèé, ùî íà ãà äóº
Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêó ÷àñ òè íó, ìiã áóòè çàïîçè÷åíèì áåçïîñåðåäíüî.
Äðàæ ëè âà òåìà, ÿêó çà òîð êíóâ àâ òîð, çìó ñè ëà íà óêî âó ñïiëüíî òó ðå à ãó âà òè
îïå ðà òèâ íî. Íà êíè ãó Åäâàð äà Êiíà íà âè õî äÿòü ðå öåíçi¿. Ìåíi âiäîìi òðè:
À. À. Çà ëiçíÿ êà (ãëà âà ó êíèçi, ïðè ñâÿ ÷åíié Ñëî âó), Â. Ì. Æè âî âà òà Î. Á. Ñòðà õî -
âî¿40. Ëiíãâiñòè àïå ëþ þòü äî «iäå àëü íî¿» ìîâè ïàì ’ÿò êè i ñóìíiâíîñòi êàí äè äà -
òó ðè Äîá ðî âñüêî ãî ÿê ôàëü ñèô iêà òî ðà. Î. Á. Ñòðà õî âà âiäçíà ÷ຠòà êîæ íå òî÷ -
íîñòi ó ðå êî íñòðóêöi¿ Êiíà íîì øëÿ õó ðó êî ïèñiâ. Ãà äàþ, íà é áiëüøà öiííiñòü êíè -
ãè íå â òîìó, ùî Åäâàðä Êiíàí íà çâàâ âè íó âàò öÿ ôàëü ñèô iêàöi¿, à â òîìó, ùî
òî ÷íiøå çà ïî ïå ðåä íèêiâ ñôîð ìó ëþ âàâ ïðî áëåìíi ìiñöÿ iñòîði¿ òà òåê ñòó Ñëî âà.
Çðî çóì iëî, ùî îñêiëüêè àâ òîð º iñòî ðè êîì, öå ïå ðå âàæ íî iñòî ðè÷íi ïðå òåíçi¿.
Ñïðîáóþ ñôîðìóëþâàòè i äåùî ïåðåôîðìóëþâàòè ñóìíiâè «iñòîðèêiâ òà
ëiòåðàòóðîçíàâöiâ».
258 ÐÅÖÅÍDz¯
39 ÍÏË. Ñ. 88, 319.
40 Olga B. Strakhov, A New Book on the Origin of the Igor’ Tale: A Backward Step, Palaeoslavica,
Vol. XII, no. 1. (2003) P. 204–238; Æè âîâ Â. Ì. Óëè êè ïîä ëèí íîñ òè. Ñ. 238–265; Ïðî ïðà öþ
À. À. Çà ëiçíÿ êà äèâ. îêðå ìî.
1. Ñëî âî íå º ïàì ’ÿò êîþ óñíî¿ òðà äèöi¿. ßêùî ïðè é íÿ òè ãiïî òå çó ïðî àâ òåí -
òè÷íiñòü, ñëiä êà çà òè ïðî òå, ùî Ñëî âî âiäáè ëî ñÿ ó ïiçíüî ñå ðåä íüî âi÷íèõ òåê ñ -
òàõ — Ïñêî âñüêî ìó Àïîñòîëi, Çà äîí ùèíi, Ñêà çàííi ïðî Ìàìàºâå ïî áî¿ ùå, Ñëîâi
ïðî çà ãè áåëü Ðóñü êî¿ çåìëi òà ií., à íå íà âïà êè, âîíè áóëè éîãî äæå ðå ëà ìè. Öi ïàì -
’ÿò êè ïî õî äÿòü ç ðiçíèõ ðåã iîíiâ, à âiäïî âiäíî, äëÿ âïëè âó i çà ïî çè ÷åí íÿ ïî òðiáíà
ðîç ãà ëó æå íà ïè ñåì íà òðà äèö iÿ òåê ñòó. Òîá òî éîãî ôóíê öiî íó âàí íÿ ó áà ãàòü îõ
ñïèñ êàõ. ßêáè òåêñò íå ìàâ ïà ðà ëå ëåé, ÿê-îò ïî ñëàí íÿ Êëè ìåí òà Ñìî ëÿ òè ÷à ÷è
Ïîâ ÷àí íÿ Ìî íî ìà õà, òà êèé òåêñò ìîæå çáåð iãà òè ñÿ â îä íî ìó-äâîõ åê çåì ï ëÿ ðàõ, à
ÿêùî íà ÿâíi çà ïî çè ÷åí íÿ ç ðiçíèõ òå ðè òîðié — íà âðÿä ÷è41. Äå iíøi ñïèñ êè Ñëî âà?
2. Ó Ñëîâi º íå âiäïî âiäíà XII ñò. ëåê ñè êà é ïiçíüî ñå ðåä íüîâi÷íi, à òî é ìî äåðíi,
ðå àëi¿. Ïðè öüî ìó, ÿê ãà äà þòü ëiíãâiñòè, âè õî äÿ ÷è ç ìîâè òà îðôîã ðàôi¿, ïàì ’ÿò êà
çáåð iãà ëà ñÿ ó ïñêî âñüêî ìó ÷è ïî ëîöü êî ìó ðåã iîíi. Íà òîì³ñòü ïðè ñóòí³ iñòî ðè÷íi
íå âiäïî âiäíîñòi (äèâ. ïðî çà ëåæíiñòü âiä òâåð äæåíü Òàò i ùå âà, ñ. 328 ðå öåí çî âà íî¿
êíè ãè òà ií.). Íàï ðèê ëàä, íåìຠëè òî âñüêèõ áîãiâ, à ëè òî âñüêå ÿçè÷ íèö òâî áóëî íà -
áà ãà òî àê òó àëüíiøèì äëÿ öüî ãî ðåã iî íó. Íà òîìiñòü º çî ëî òî âåð õèé òå ðåì i ò. ï.
3. Ó Ñëîâi âiäñóò íÿ õðèñ òè ÿ íñüêà òîï iêà. Çà äîí ùè íà º íîð ìàëü íèì ñå ðåä íüî -
âi÷íèì ðóñü êèì òåê ñòîì, òàê ñàìî, ÿê i íà é áiëüø áëèçüêi Ñëî âó «ïî äóõó» óÿâ íî
ñâiòñüêi òåê ñòè Äà íè ëà Çà òî÷ íè êà. Ñàìå æ âîíî, ç ìàé æå ïî âíîþ âiäñ óòíiñòþ çãà -
äîê ïðî Áîãà òà Áî ãî ðî äè öþ, öè òàò ç Ïñàë òè ðÿ òà Ïðèò÷ — íi. Ðàí iøå ââà æà ëî -
ñÿ, ùî òåêñò íà ïè ñà íèé «÷èñ òîþ» äàâ íüî ðóñü êîþ ìî âîþ, ïðî òå âè ÿ âè ëî ñÿ, ùî â
íüî ìó áà ãà òî ñóòî êíèæ íèõ ñëiâ42. ßê éîãî àâ òîð çìiã âè êî ðèñ òî âó âà òè êíèæ íó
ìîâó é óíèê íó òè ãî ëîâ íî¿ îçíà êè öiº¿ ìîâè (à òà êîæ i ãî ëîâ íî¿ îçíà êè âëàñ íå äàâ -
íüî ðóñü êèõ ïàì ’ÿ òîê)? Íà ÿêî ãî ÷è òà ÷à áóâ ðîç ðà õî âà íèé öåé òâið?
4. ßçè÷ íèö òâî Ñëî âà. Çâè ÷àé íå ÿâè ùå ó çà õiäíîºâðî ïå éñüêèõ êðà¿ íàõ — çà ïèñ
âëàñ íèõ ìiôiâ, åïî ñó òà ií., òàê áè ìî âè òè, «ÿçè÷ íèöü êå âiäðîä æåí íÿ». Ïðî òå
ÿêùî âîíî âæå ïî ÷à ëî ñÿ, âîíî íiêó äè íå çíè êàº, i òîäi ó ïåâíié êóëü òóði iñíóº
íèç êà ïàì ’ÿ òîê òà êî ãî òèïó. À íà Ðóñi ÿçè÷ íèöüêi áîãè çãà äó þòü ñÿ ëèøå ó êîí -
òåêñòi õðî íîã ðà ôi÷íî¿ òà ïî êó òó âàëü íî¿, ïå ðå âàæ íî ïå ðå êëàä íî¿, ëiòå ðà òó ðè,
çðiäêà — ëiòî ïèñiâ. Äå àíà ëî ãè Ñëî âà?
5. ßê ïðà âè ëî, äàâíi òâî ðè âàæ êî ñïðèé ìà þòü ñÿ ñó ÷àñ íèì ÷è òà ÷åì. Äðà òó þòü
÷èñ ëåííi, íå âèï ðàâ äàíi ç òî÷ êè çîðó ìî äåð íî¿ ëþ äè íè ïî âòî ðè, íàä òî ïðî ñòi àáî
çà ñêëàäíi çâî ðî òè òà ií. ×ó æè ìè º i ïåâíi äå òàëi, ÿê-îò «ïî è ùè ó ìåíÿ â ãî ëîâ›»
(çâåð òàí íÿ äî êî õà íî¿ ç ĺâãåíiºâà äiÿí íÿ), «âîíè äèâ íû» (òîá òî, àðî ìà òè) àáî
«ïîë›çè íà êîíü». Íåñ ïðèé ìàëü íèì º i ïî å òè÷ íèé ëàä äàâíiõ òâîðiâ: ñè ëàái÷íi,
ÐÅÖÅÍDz¯ 259
41 Öiº¿ ïðî áëå ìè òîð êàºòüñÿ Â. Ì. Æè âîâ. Âií ïèøå ïðî òå, ùî Ñëî âî íå íà ëå æà ëî äî êîëà ëiòå ðà -
òó ðè, ÿêà öiêà âè ëà á ÷åíöiâ é iíòåí ñèâ íî ïå ðå ïè ñó âà ëà ñÿ á ó ìî íàñ òè ðÿõ (Äèâ.: Æè âîâ Â. Ì.
Óëè êè ïîä ëèí íîñ òè. Ñ. 263) òà ií. Öå òâåð äæåí íÿ ñó ïåðå÷èòü âå ëèêié êiëüêîñòi çà ïî çè ÷åíü çi
Ñëî âà, ÿêi ìà þòü ñâiä÷è òè âëàñ íå ïðî óâà ãó êíèæ íèêiâ äî ïàì ’ÿò êè (ÿêùî ïðè é ìàºòüñÿ ãiïî òå -
çà ïðî ¿¿ àâ òåí òè÷íiñòü).
42 Â. Ì. Æè âîâ ïèøå, ùî «íè êà êîé ÷¸òêî îá îçíà ÷åí íîé îï ïî çè öèè öåð êîâ íîñ ëà âÿí ñêîé è âîñ òî÷ -
íîñ ëà âÿí ñêîé ëåê ñè êå â ñðåä íå âå êî âîì âîñ òî÷ íîñ ëà âÿí ñêîì óçó ñå íå ñó ùåñ òâó åò», Óëè êè ïîä -
ëèí íîñ òè, ñ. 247. Æî ðñòêî¿ îïî çèöi¿ — òàê, íå iñíóº. Îäíàê çà ñòî ñó âàí íÿ êíèæ íèõ ëåê ñåì òÿã íå
çà ñî áîþ âè êî ðèñ òàí íÿ iíøèõ êíèæ íèõ ëåê ñåì, ñóï ðî âîä æóºòüñÿ âiäïî âiäíè ìè ñèí òàê ñè÷ íè ìè
êî íñòðóê öiÿ ìè, çà ÷iïຠâiäïîâiäíi «êíèæíi» òåìè. Òîá òî âîíî º ÿâè ùåì êîì ïëåê ñ íèì.
ñè ëà áî-òîíi÷íi ñòðóê òó ðè, àë iòå ðàöi¿. Öiíó âà òè éîãî íà â÷à þòü ñÿ ôàõiâöi ïiñëÿ
ðîêiâ òðå íó âàí íÿ, i òî íå çà âæäè. ×àñ òî çà õîï ëþ þòü ñÿ îêðå ìè ìè âèñ ëî âà ìè, òàê
áè ìî âè òè, çî ëî òè ìè íè òêà ìè ó òêà íèíi òâî ðó. Íà òîìiñòü Ñëî âî ñïðèé ìàºòüñÿ ÿê
ëåã êà i ñòðóí êà êî íñòðóê öiÿ íå ïiäãî òîâ ëå íèì ÷è òà ÷åì, éîãî ïî å òè÷ íà ìîâà çðî -
çóì iëà. ªäèíi òåê ñòè, äåùî ñõîæi íà Ñëî âî ó öüî ìó ïëàíi — öå Ìîëi ííÿ òà Ñëî âî
Äà íè ëà Çà òî÷ íè êà. Ïðî òå òâî ðè Äà íè ëà Çà òî÷ íè êà íà 80, à òî é áiëüøå ïðî öåíòiâ
ñêëà äà þòü ñÿ iç çà ïî çè ÷åí íèõ âèñ ëîâiâ àáî çáó äî âàíi íà îñíîâi êî íñòðóêöié, ùî
çóñòðiëè ñÿ ó ïå ðå êëà äàõ Áiáëi¿, ó Ï÷åëi òà ií. Òîá òî âîíè ìàé æå ñóöiëüíî çiòêàíi iç íà -
ñìè êàí íèõ çî ëî òèõ íè òîê. ßêùî Ñëî âî º îðèã iíàëü íèì âèò âî ðîì XII ñò. — òàêà ðå -
àê öiÿ ìî äåð íèõ ÷è òà÷iâ íå çðî çóì iëà. À ÿêùî öå ïiçíº òâîði ííÿ, íà ñìè êà íå iç çî ëî òèõ
íè òîê Äà íè ëà Çà òî÷ íè êà, Çà äîí ùè íè, Ñêà çàí íÿ ïðî Ìàìàºâå ïî áî¿ ùå, Ôëàâ iÿ,
²ïàòi¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñó, Ïñêî âñüêî ãî Àïîñòîëà òà ií. — òîäi éîìó º àíà ëî ãè.
6. Çîê ðå ìà íå ïðèé íÿò íîþ âèäàºòüñÿ äóì êà ïðî òâî ðåí íÿ Ñëî âà ó ïåð iîä, áëèçü -
êèé äî îïè ñó âà íèõ ïîä ié, ó 1187–88 ðð. Îñòàííiì ÷à ñîì ¿¿ çíî âó ïî ÷à ëè àð òè êó -
ëþ âà òè43. Ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi çãà äóºòüñÿ êîíôëiêò ìiæ Ñâÿ òîñ ëà âîì Âñå âî ëî äè -
÷åì («âå ëè êèì Ñâÿ òîñ ëà âîì Êè¿âñüêèì») òà ²ãî ðåì Ñâÿ òîñ ëà âè ÷åì. Ïiä ÷àñ ïå ðå -
áó âàí íÿ ²ãîðÿ â ïî ëîíi Ñâÿ òîñ ëàâ â÷è íèâ, ì’ÿ êî êà æó ÷è, íå áëà ãî ðîä íî: âèñëàâ â
éîãî ìiñòà ñâî¿õ ëþ äåé, ôàê òè÷ íî, çà áðàâ ñîái ÷óæó âî ëîñòü. Ïî âåð íóâ øèñü, ²ãîð
ïðî õàâ ìî ëîä øî ãî áðà òà Ñâÿ òîñ ëà âà, ßðîñ ëà âà Âñå âî ëî äè ÷à, äî ïî ìîã òè éîìó, é
òîé ïî ãî äèâ ñÿ (ïîð. 645², 651²). Æîä íî ãî íà òÿ êó íà òà êèé ãîñ òðèé êîíôëiêò
íåìຠó Ñëîâi, òàê ñàìî, ÿê íåìຠïðî ñîþç ²ãîðÿ òà ßðîñ ëà âà. Çi ñâî¿õ ìiðêó âàíü
óêëà äà÷ Êè¿âñüêî ãî çâî äó äî ñèòü ñòðè ìà íî îïîâiâ ïðî öþ êî ëiçiþ, ïðî òå î÷å âèä -
íî, ùî âîíà ìàëà áóòè äîá ðå âiäî ìîþ ñó ÷àñ íè êàì. À óêëà äà÷ Ñëî âà iäå òî÷ íî çà
Êè ¿âñüêèì çâî äîì, õî÷à î÷iêó âàâ ñÿ á íå çà ëåæ íèé âèê ëàä ïîä ié (ÿêùî ïðè ïóñ êà -
òè, ùî ïîåò — ñó ÷àñ íèê ïîä ié, à íå ïiçíié ñòèë içà òîð, êîò ðèé âè õî äèòü âëàñ íå ç
²ïàòi¿âñüêî ãî ñïèñ êó).
ßê ïðà âè ëî, íà ãî ëî øó þòü, ùî ëiíãâiñòè, íà âiäìiíó âiä iñòî ðèêiâ, íå ìà þòü
ïðå òåíçié äî Ñëî âà i ââà æà þòü, ùî éîãî ìîâà iäå àëü íà. Çîê ðå ìà çà äà þòü ñÿ ïè òàí -
íÿì, ÷îìó òiëüêè iñòî ðè êè ñêåï òè÷ íî ñòàâ ëÿòü ñÿ äî Ñëî âà, òîäi ÿê, íà ïðèê ëàä,
Êðà ëåä âî ðñüêèé ðó êî ïèñ àíàë içó âà ëè ñàìå ëiíãâiñòè. Ìîæå, ÿ âèñ ëîâ ëþ êðà ìîëü -
íó ði÷, àëå ìåíi çäàºòüñÿ, ùî Ñëî âî çíà õî äèòü ñÿ ó ãiðøî ìó ñòà íî âèùi, íiæ Êðà -
ëåä âî ðñüêèé ðó êî ïèñ. Ïîäiáíi òâî ðè çà âæäè ñòà þòü åëå ìåí òà ìè íà öiî íàëü íî ãî
ìiôó. Äî âå äåí íÿ ïiçíüî ãî ïî õîä æåí íÿ òà êî ãî ñèì âî ëi÷íî ãî òåê ñòó ïî â’ÿ çó þòü ç
ïè òàí íÿì ïàò ðiî òèç ìó, ëó íà þòü i çâè íó âà ÷åí íÿ ó çðàäi íà öiî íàëü íèõ iíòå ðåñiâ.
Ùîäî Êðà ëåä âî ðñüêî ãî ðó êî ïè ñó, çíàé øëè ñÿ ëþäè, ÿêèõ íå îá õî äèâ ÷åñü êèé íà -
öiî íàëü íèé ìiô, áî âîíè ïå ðå áó âà ëè ó íiìåöü êî ìîâíié òðà äèöi¿. Äî òà êèõ íà ëå -
æàâ ó òîìó ÷èñëi âè äàò íèé ëiíãâiñò ßí Ãå áà ó åð. Âîíè âêðàé íà ñòî ðî æå íî ñòà âè -
ëè ñÿ äî ÷åñü êî¿ ïî å ìè, òîäi ÿê ÷åõè äî ñèòü äîâ ãèé ÷àñ óñiëÿ êî îïè ðà ëè ñÿ êðè òèöi
(à äå ÿêi îïè ðà þòü ñÿ i ïî ñüî ãîäíi, äèâ., íà ïðèê ëàä, ñàéò http://kix.fsv.cvut.cz/rkz/).
260 ÐÅÖÅÍDz¯
43 Äèâ., íà ïðèê ëàä: Ãîð ñêèé À. À. Ê èñ òî÷ íè êî âå äå íèþ «Ñëî âà î ïî ëêó Èãî ðå âå». Ãåð ìå íåâ òè êà
äðåâ íå ðóñ ñêîé ëè òå ðà òó ðû. Ì., 2004. Âûï. 11. Ñ. 621–646.
Ñó äÿ ÷è ç óñüî ãî, Ñëî âî íå áåç ïðîá ëåì íå íå òiëüêè â iñòî ðè÷ íî ìó, à é ó
ëiíãâiñòè÷ íî ìó àñ ïåêòi. Çîê ðå ìà, ó ðå öåí çiÿõ íà êíè ãó Êiíà íà âiäêè íóòi ÿê íå ïðà -
âîìiðíi ñïîñ òå ðå æåí íÿ Åäâàð äà Êiíà íà íàä ëåê ñè êîþ. ßê âèäàºòüñÿ, ç âî äîþ
âè õ ëþï íó ëè é äè òè íó. Ó ðÿäi âè ïàäêiâ öå, ñêîð iøå, ñïðèé íÿò òÿ òåê ñòó ÿê ÷î ãîñü
ñà ìîç ðî çóì iëî äàâ íüî ãî, ñâîºðiäíå «çâè êàí íÿ» ôiëî ëîãiâ äî íüî ãî. Äî iñòî ðè êî-
ëiòå ðà òó ðîç íàâ ÷èõ ìîæ íà áóëî á äî êè íó òè é êiëüêà ëiíãâiñòè÷ íèõ çà ïè òàíü.
Íà ïðèê ëàä òà êèõ. Ó Ñëîâi ïðè ñóò íÿ ëåê ñè êà íå äàâ íüî ðóñü êî ãî ÷àñó. Ïðè òîìó
ãðà ìà òè êà ãî ëîâ íèì ÷è íîì âiäïîâ iäຠíîð ìàì XII ñò. Ïðî òå ââà æàºòüñÿ, ùî ñëî -
âî ôîð ìè º ìåíø ñò àáiëüíèì åëå ìåí òîì, íiæ ëåê ñè êà. (Ñêàæ iìî, íà ïðè êëàäi
òèõ- òàêè ëiòî ïèñiâ. Âæå ó Õëºáíè êî âñüêî ìó ñïèñ êó XVI ñò. ïî ðiâíÿ íî ç
²ïàòi¿âñüêèì XV ñò. ìî äå ðíiçî âà íî áà ãà òî åëå ìåíòiâ — ìàé æå ùåç äàâ íüî ðóñü -
êèé iìïåð ôåêò, ïå ðå ðîá ëå íà äâî¿ íà, àëå ëåê ñè êà ÷à ñîì çáå ðå æå íà íà âiòü êðà ùå,
íiæ â ²ïà òi ¿â ñü êî ìó, âçà ãàëi ëåê ñè÷ íèõ çà ìií íå áà ãà òî). ßê ïî ÿñ íþ âà òè òàêó íå -
âiäïîâiäíiñòü — ïðè ñóòíiñòü ëåê ñè êè XV–XVII ñò. òà ãðà ìà òè êè XII ñò.? Äàëi. Çà
ïåâ íè ìè ïî êàç íè êà ìè — íà ïðèê ëàä, ÷àñ òîòíiñòü ïåð ôåêòiâ, ôîð ìè ïàò ðîí iìà
òèïó Ìüñòèñ ëàâëè÷ü44 òà ií. — Ñëî âî î÷å âèä íî ïå ðå âè ùóº äî ïóñ òèìi íîð ìè. ßê
ïî ÿñ íþ âà òè òàêå ÿâè ùå? Êðiì òîãî, ÷àñ òî ñïîñ òåð iãàºòüñÿ äåùî äâî¿ ñòèé ïiäõiä
äî òëó ìà ÷åí íÿ òåê ñòó Ñëî âà. ßêùî ôðàã ìåíò «áåç äî ãàí íèé», éîãî áå ðóòü çà äî -
êàç àâ òåí òè÷ íîñ òi, à ÿêùî íå áåç äî ãàí íèé — çà äî êàç ïñó âàí íÿ òåê ñòó ïå ðå ïè ñó -
âà ÷à ìè òà ðå äàê òî ðà ìè. À ìîæ ëè âî, âàð òî áóëî á áðà òè òåêñò «ÿê âií º»?
Ó áóäü-ÿêî ìó ðàçi ïè òàíü áà ãà òî i ¿õ ìîæ íà ïî ìíî æó âà òè. Êíè ãà Åäâàð äà Êiíà -
íà âêðàé âàæ ëè âà, íå çâà æà þ ÷è íà äå ÿêi íå òî÷ íîñòi é ðè çè êî âàíi ïðè ïó ùåí íÿ.
Ó ïðàöi Òî ìà ñà Êóíà «Ñòðóê òó ðà íà óêî âèõ ðå âî ëþöié» îïè ñóºòüñÿ åê ñïå ðè ìåíò.
Ëþ äÿì äà âà ëè ïðî ãëÿ äà òè êiëüêà ðàç iâ ó âñå áiëüø óï îâiëüíå íî ìó òåìïi êî ëî äó
êàðò ç íå âiðíè ìè êàð òà ìè (ñêàæ iìî, ÷îðíi ÷åð âè). Íàñ òà íîâ ëåí íÿ äà âà ëî ñÿ, ùî
êàð òè íîð ìàëüíi. Ëèøå ïiñëÿ áà ãàòü îõ ñå àíñiâ, ó äóæå óï îâiëüíå íî ìó òåìïi ïî êà çó,
ïðè õî äè ëî ðî çóìi ííÿ òîãî, ùî êî ëî äà «íå ïðà âèëü íà». Åäâàðä Êiíàí ïðî äå ìî í ñ -
òðó âàâ ïåâíi «íå ïðà âèëüíi» êàð òè. ², çäàºòüñÿ, äëÿ òîãî, ùîá âèð iøè òè, íà ñêiëüêè
âií ïðà âèé, ïî òðiáíà ñïî êiéíà ðî áî òà. Ìàé æå íà ñà ìêiíåöü àâ òîð öèòóº îäíó çi
ñòà òåé Ðî ìà íà ßêîá ñî íà, ó ÿêié òîé ïî ÿñ íþº ðîëü, êîò ðó çiãðàâ Êðà ëåä âîð ñüêèé ðó -
êî ïèñ ó ñà ìî ñâiäî ìîñòi ÷åñü êî ãî íà ðî äó, ó ÷åñüêié êóëü òóði. Êóëü òó ðà ïî âèí íà
ìàòè ãëè áîêi êî ðåíi. Àáè ñòà òè ïî âíîöi ííîþ, íà öiî íàëüíié êóëü òóði ïî òðiáíi
äàâíi òâî ðè. Î÷å âèä íà ïà ðà ëåëü äî Ñëî âà i òiº¿ ôóíê öi¿, ÿêó âîíî âè êî íó âà ëî â
ðîñiéñüêié òà óêðà¿íñüêié êóëü òóðàõ. Ïðî òå öÿ ôóíê öiÿ âæå âè êî íà íà, íà öiî -
íàëüíi êóëü òó ðè ñôîð ìó âà ëè ñÿ. Çà ëè øàºòüñÿ ÷å êà òè, ÷è ïðè é øîâ âæå ÷àñ äëÿ
ñïî êiéíî¿ ðî áî òè?
Òåòÿíà ³ëêóë
ÐÅÖÅÍDz¯ 261
44 Ó Ñëîâi ç 11 ïðè êëàäiâ ïàò ðîíiìiâ 10 — ïiçíiõ çiïñî âà íèõ …âëè÷ü (Ñâÿ òúñëàâ ëè÷ü òà ií.) i
îäèí íîð ìà òèâ íèé äëÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ÷àñó …âè÷ü (Ìñòèñ ëà âè ÷è), öå áë. 90 %. Òîäi ÿê â
²ïàòi¿âñüêî ìó ñïèñ êó …âëè÷ü — 6–8 %, ùå ìåí øå ó ÍÏË.
Çà ëèç íÿê À. À. «Ñëî âî î ïî ëêó Èãî ðå âå»: âçãëÿä ëèí ãâèñ òà. Ì.:
«ßçû êè ñëà âÿí ñêîé êóëü òó ðû», 2004. 352 ñ.
ßêùî êíè ãó Åäâàð äà Êiíà íà «Josef Dobrovský and the Origins of the Igor’ Tale»
ìîæ íà íà çâà òè çâè íó âà ÷åí íÿì ó ïiäðîá ëå íîñòi Ñëî âà î ïî ëêó ²ãî ðåâ³ì, òî êíè ãà
âè äàò íî ãî ðîñiéñüêî ãî ëiíãâiñòà Àíäðiÿ Àíàòîëiºâè÷à Çà ëiçíÿ êà — âèï ðàâ äàí íÿ
Ñëî âà.
Ðî áî òà À. À. Çà ëiçíÿ êà ñêëà äàºòüñÿ ç 4-õ ãëàâ: «Ëiíãâiñòè÷íi àð ãó ìåí òè çà i ïðî -
òè àâ òåí òè÷ íîñòi Ñëî âà î ïî ëêó ²ãî ðåâiì» (ñ. 5–179); «Äî ïðî ÷è òàí íÿ êiëüêîõ
ìiñöü çi Ñëî âà î ïî ëêó ²ãî ðåâiì» (ñ. 180–206); «Ùîäî äå ÿ êèõ ëiíãâiñòè÷ íèõ ðîáiò
ïðî òèâ íèêiâ àâ òåí òè÷ íîñòi Ñëî âà î ïî ëêó ²ãî ðåâiì» (ñ. 207–264); «Íàé íîâiòíié
êàí äè äàò íà àâ òî ðñòâî Ñëî âà î ïî ëêó ²ãî ðåâiì — Éîñåô Äîá ðî âñüêèé» (ñ. 265–323).
 öiëî ìó íà çâè ïðî ìîâ ëÿ þòü ñàìi çà ñåáå. ªäèíå, ùî ìîæ íà äî äà òè — ùî ó 3-é
ãëàâi àíàë içó þòü ñÿ ïðàöi ôiëî ëîãiâ Ê. Òðîñ òà, Ð. Àéöåòìþëëåðà òà Ì. Õåí äëå ðà,
à ÷åò âåð òà ïðè ñâÿ ÷å íà ñïðîñ òó âàí íþ ïî ëî æåíü, âèñ ëîâ ëå íèõ ó êíèçi Åäâàð äà
Êiíà íà.
²äåÿ àâ òî ðà ïî ëÿ ãຠó òîìó, ùî ìîâà º âêðàé ñêëàä íîþ ñèñ òå ìîþ, i äëÿ ôàëü -
ñèô iêàöi¿ àáî ìiñòè ôè êàöi¿, ñòèë içàöi¿ ïiä äàâ íè íó ïî òðiáíå âî ëîäi ííÿ íà é òîí øè -
ìè ¿¿ íþ àí ñà ìè é ´ðóí òîâ íå çíàí íÿ äàâíiõ ðó êî ïèñiâ. Òîìó àê öåíò ðî áèòü ñÿ íà
ñèñ òåì íèõ ÿâè ùàõ: íà âè êî ðèñ òàííi ó Ñëîâi äâî¿ íè, åíêëiòèê æå, ëè, áî, òè, ñÿ,
ðå ëÿ òèâ içà òî ðà òî, íà áåç ñïî ëó÷ íè êîâié ïî áó äîâi ôðàç òà äå ÿ êèõ iíøèõ. Àâòîð
äåê ëà ðóº ñâîþ îá’ºêòèâíiñòü, à ÷à ñîì íà âiòü ãðຠðîëü advocati diaboli. Âií çãà -
äóº, ùî âèñ òó ïè çà õèñ íèêiâ Ñëî âà ÷àñ òî áóëè àã ðå ñèâ íè ìè, îä íî ái÷íè ìè ÷è âçà -
ãàëi íå ïðî ôå ñiéíè ìè, à çà âäàí íÿì ìຠáóòè ñïî êiéíèé ðîç ãëÿä àð ãó ìåíòiâ «çà» i
«ïðî òè». Ïèøå, ùî àð òè êó ëþº íà âiòü òi àð ãó ìåí òè, ÿêi çà ëè øà þòü ñÿ ó ïiäâà ëè -
íàõ àð ãó ìåí òàöi¿ i ââà æà þòü ñÿ ñàìî ñî áîþ çðî çóì iëè ìè. Òðå áà ñêà çà òè, ñïî -
êiéíèé òîí âå äåí íÿ äèñ êóñi¿, ïðè íàéìíi ó ïåðøié ïî ëî âèíi êíè ãè, º ¿¿ ïðè âàá ëè -
âîþ ñòî ðî íîþ. Âòiì, çäàºòüñÿ, îá’ºêòèâíiñòü º ÷àñ òè íîþ ðè òî ðè êè.
Ëiíãâiñòàì âëàñ òè âî ïå ðå áiëüøó âà òè äî êà çî âó ñèëó ôiëî ëî ãi÷íèõ àð ãó ìåíòiâ ó
ñó ïåðå÷êàõ ïðî ôàëü ñèô iêà òè. Ìiæ òèì âèð iøàëü íó ðîëü òóò ãðຠíå òî÷ íà íà óêà,
à âñå æ òàêè ñóñïiëüíà çãî äà. Ââà æà þòü, ùî çôàá ðè êî âà íèé Âàö ëà âîì Ãàí êîþ
Êðà ëåä âî ðñüêèé ðó êî ïèñ âèê ðè ëà ôiëî ëî ãi÷íà êðè òè êà. À ìiæ òèì éîãî ââà æà ëè
àâ òåí òè÷ íèì ùå äîâ ãî ïiñëÿ òîãî, ÿê áóëî îïðè ëþä íå íî óñi ëiíãâiñòè÷íi äî êà çè
ïiäðîá íîñòi. Âèð iøàëü íèì ñòà ëî íå äîñëiäæåí íÿ ìîâè, à åê ñïåð òè çà ðó êî ïè ñó. Íà
âiäìiíó âiä Ñëî âà, òâið Ãàí êè ìຠ«òiëî». Éîãî «ïà òà ëî ãî à íà òî ìi÷íå» îá ñòå æåí -
íÿ 1930 ð.1 îñòà òî÷ íî ïå ðå êî íà ëî ó áåç ñ óìíiâíîñòi ïiäðîá êè, íàä à ëî äî êà çè ôàá -
ðè êàöi¿. Ïiäðîáíiñòü ðó êî ïè ñó ñòà ëà ñâiä÷åí íÿì ïiäðîá íîñòi ìîâè. ßêáè Âàö ëàâ
Ãàí êà ñâî ãî ÷àñó ïðåä ’ÿ âèâ íå ìà íóñ êðèïò, à éîãî êîï iþ, äîñëiäíè êè, ìîæ ëè âî, i
ïî ñüî ãîäíi ñïå ðå ÷à ëè ñÿ á ùîäî ïî õîä æåí íÿ òåê ñòó. Ó âè ïàä êó çi Ñëî âîì äî êàçiâ
262 ÐÅÖÅÍDz¯
1 Õiìi÷íèé àíàëiç ÷îð íèë òà ïå ðå ãëÿä êî äåê ñó â óëüòðàô iî ëå òî âèõ ïðî ìå íÿõ, Keenan Å. Josef
Dobrovský and the Origins, p. 3, no. 7. Âiäîìi é ïðî òè ëåæíi âè ïàä êè: ñó ìíiâè âè äàò íèõ
ëiíãâiñòiâ ó àâ òåí òè÷ íîñòi Êè¿âñüêèõ ãëà ãî ëè÷ íèõ ëèñòêiâ ðîç âiÿ ëè ñÿ òiëüêè òîäi, êîëè
Â. Â. Íiì÷óê äî ñëiäèâ ïåð ãà ìåí òà ÷îð íè ëà.
ìè íiêî ëè íå îò ðè ìàºìî. Ðó êî ïèñ çãîðiâ àáî éîãî íå iñíó âà ëî2. À ëiíãâiñòè÷íi
ôàê òè äîç âî ëÿ þòü ðiçíî ìà íiòíå ïðî ÷è òàí íÿ.
Ëîã iêà ëiíãâiñòè÷ íî ãî àð ãó ìåí òó ÷à ñîì àìáiâà ëåí òíà. Îäíå ç áà çî âèõ ïî ëî -
æåíü àâ òî ðà ïî ëÿ ãຠâ òîìó, ùî ó ìîâi Ñëî âà ïðè ñóòíi ðèñè àð õà¿÷íi, ðàí íüî äàâ -
íüî ðóñüêi (Õ²–X²² ñò.); ðàç îì ç òèì ïðî ñòå æóºòüñÿ äðó ãèé ïiâäåí íîñ ëîâ ’ÿ íñüêèé
âïëèâ (êiíåöü Õ²V–XV ñò.), à òà êîæ ïiâíi÷íî-çà õiäíi (ïñêîâñüêi, ïî ëîöüêi) äià -
ëåê òèç ìè. Äëÿ òîãî, ùîá ó ôàëü ñèô iêàòi áóâ çáà ëàí ñî âà íèé óâåñü öåé íà áið, íå -
îáõiäíå òàêå âiðòó îç íå âî ëîäi ííÿ äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêè ìè äià ëåê òà ìè i òàêi çíàí íÿ,
ÿêèõ íå ìîã ëî áóòè ïðè íàéìíi äî êiíöÿ Õ²Õ ñò. Öåé àð ãó ìåíò ïå ðå äáà ÷àº, ùî ëîãi -
êà ôàëü ñèô iêà òî ðà òî òîæ íà äî ëîã iêè ñó ÷àñ íî ãî ëiíãâiñòà: îá èä âà éäóòü âiä òå î -
ðå òè÷ íî ãî çíàí íÿ äî éîãî ïðàê òè÷ íî ãî çà ñòî ñó âàí íÿ. Ñàìå òàê ñòâî ðþ âàâ áè
ôàëü ñèô iêàò ïðî ôå ñiéíèé ëiíãâiñò ÕÕ–XÕ² ñò.3, ùî òðè ìຠâ ãî ëîâi ðå êî íñòðó éî -
âàíó ñèñ òå ìó ìîâ íèõ ðèñ.
Ìiæ òèì, ïåð ñïåê òè âà ìiñòèô iêà òî ðà ìîã ëà áóòè ïðî òè ëåæ íîþ: âiä òåêñòiâ,
âçÿ òèõ çà âçiðåöü äëÿ iìiòàöi¿. Ïiäìi÷à þ ÷è â íèõ ðå àëüíi ìîâíi ðèñè é çà ïî çè ÷ó þ -
÷è ¿õ äî ñâî ãî âëàñ íî ãî òâî ðó, ìiñòèô iêà òîð äî ñÿã áè òî òîæ íî ãî ðå çóëü òà òó:
çìiøàí íÿ ðiçíî ÷à ñî âèõ òà ðiçíî ðåã iî íàëü íèõ ðèñ. Êå ðó þ ÷èñü íà é ïðî ñòiøîþ ñèñ -
òå ìîþ çà ïî çè ÷åí íÿ «íà é áiëüø äàâíiõ» ðèñ, âií íà òðà ïèâ áè ïå ðå âàæ íî íà òåê ñòè
ÕV ñò. Öå ïåð øå «ðåï ðå çåí òà òèâ íå» ñòîëi òòÿ ó ñå ðåä íüîâi÷íié ïè ñåì íîñòi
Ðóñi — òîá òî ïåð øå ñòîëi òòÿ, êîëè äîá ðå ïðåä ñòàâ ëåíi íå ëèøå öåð êîâ íî-êíèæíi
òà ëiòóðãiéíi ïàì ’ÿò êè, à é ñâiòñüêà, çà âñiº¿ óìîâ íîñòi çà ñòî ñó âàí íÿ öüî ãî ïî íÿò -
òÿ äëÿ òèõ ÷àñiâ, ëiòå ðà òó ðà (iìiòà òî ðà æ, çðî çóì iëî, ìàëè öiêà âè òè ïå ðå âàæ íî
ñâiòñüêi òåê ñòè). ² ðàç îì ç òèì, öå ñòîëi òòÿ, ïî çíà ÷å íå äðó ãèì ïiâäåí íîñ ëîâ ’ÿ í -
ñüêèì âïëè âîì, à âå ëè ÷åç íèé ìà ñèâ êî äåêñiâ öüî ãî ïåð iî äó ìຠâëàñ íå
ïiâíi÷íî-çà õiäíå ïî õîä æåí íÿ. Âiäòàê, âiðîãiäíiñòü òîãî, ùî äî éîãî ðóê ïî òðà ïè -
ëè á òåê ñòè, â ÿêèõ ñïîñ òåð iãàºòüñÿ ñèí òåç äàâ íüî ðóñü êèõ òà ïiâíi÷íî-çà õiäíèõ
ðèñ i ïðî ÿâ ëÿºòüñÿ äðó ãèé ïiâäåí íîñ ëîâ ’ÿ íñüêèé âïëèâ, ìàé æå ñòî âiäñîò êî âà.
Ìîæ íà íà âåñ òè i êîí êðåò íèé ïðè êëàä. Ñå ðåä ìîæ ëè âèõ äæå ðåë Ñëî âà áóâ
²ïàòi¿âñüêèé ëiòî ïèñ, ùî ïå ðå äຠÊè¿âñüêèé çâiä Õ²² ñò. ó ðó êî ïè ñó ïî ÷àò êó
ÕV ñò., ïå ðå ïè ñà íî ìó íîñ iÿ ìè ïñêî âñüêî ãî äià ëåê òó. Îòæå, äëÿ íà êî ïè ÷åí íÿ
âiäçíà ÷åí íèõ Çà ëiçíÿ êîì îçíàê íå ïî òðiáíî ëiíãâiñòè÷ íî¿ âiðòó îç íîñòi. Äî êàç àâ -
òåí òè÷ íîñòi ïå ðå òâî ðþºòüñÿ íà äî êàç ïiäðîá íîñòi.
Öÿ ëîã iêà, êðiì òîãî, ïå ðå äáà ÷àº, ùî ôàëü ñèô iêà òîð, ïîä iáíî äî ñó ÷àñ íî ãî
ëiíãâiñòà, ïðàã íóâ áè äî ñòâî ðåí íÿ ìîâ íî «÷èñ òî ãî» òåê ñòó òiº¿ åïî õè i òîãî
ìiñöÿ, ÿêi âií âèç íà ÷èâ äëÿ ñåáå ÿê «áàòüêiâùè íó» ïàì ’ÿò êè. Êîëè æ öüî ãî íå ñòà -
ëî ñÿ, é òåêñò «çà áðóä íå íèé» ÿâè ùà ìè iíøèõ åïîõ i iíøèõ ðåã iîíiâ, öå îçíà ÷àº,
ùî âií íå ïiäðîá íèé, à «çà áðóä íåí íÿ» ç’ÿ âè ëè ñÿ â ïðî öåñi òðè âà ëî ãî iñòî ðè÷ íî ãî
ïî áó òó âàí íÿ. Òåêñò ç «áiîã ðàôiºþ» — ñïðàâæíié (ìîâ íî áåç äî ãàí íèé òåêñò, íà -
âïà êè, âèã ëÿ äàâ áè ïiäî çðiëèì). Òà êèì ÷è íîì, íå âiäïîâiäíiñòü òåê ñòó ñâî¿é
åïîñi âè ÿâ ëÿºòüñÿ äî êà çîì àâ òåí òè÷ íîñòi. Ìiæ òèì, äå ìî íñòðó þ ÷è ïiäðîáíiñòü
ÐÅÖÅÍDz¯ 263
2 Òîìó, ìiæ iíøèì, íà çâà ðå öåíçi¿ Â. Ì. Æè âî âà íà êíè ãó Åäâàð äà Êiíà íà — «Óëè êè ïîä ëèí íîñ -
òè è óëè êè ïîä äåëü íîñ òè» (Ðóñ ñêèé ÿçûê â íà ó÷íîì îñâå ùå íèè, ¹ 2 (8), 2004), — º êðà ñè âîþ,
àëå íå êî ðåê òíîþ.
3 ßêîþ áóëà ëîã iêà ïðî ôå ñiéíî ãî ëiíãâiñòà Õ²Õ ñò., ñêàæ iìî Âàö ëà âà Ãàí êè — íå ÿñ íî.
Êðà ëåä âî ðñüêî ãî ðó êî ïè ñó, À. À. Çà ëiçíÿê âêà çóº áëèçü êî 1000 àíàõ ðî íi÷íèõ
ìîâ íèõ ÿâèù íà 6000 ñëiâ òåê ñòó, âè ÿâ ëåí íèõ ßíîì Ãå áà ó å ðîì òà ií. Ìîæ íà
óòî÷ íþ âà òè, ùî Ãå áà ó åð ïðà öþ âàâ ç äà òî âà íèì ìà íóñ êðèï òîì (òîá òî, éîãî
iìiòàöiºþ), à À. À. Çà ëiçíÿê — ç òåê ñòîì, ùî íå ìîæå áóòè äà òî âà íèì, àëå çà ïðè -
ïó ùåí íÿì, çíàé äå íèì ó ïiçíüî ìó ñïèñ êó; òà êèì òåê ñòîì, ùî ìó ñèâ âiä÷ó òè
âïëèâ ïiçíiøèõ ñòîëiòü. Òèì íå ìåí øå, ÿê ó çà ãàëü íî ìó ïëàíi, òàê i â êîí êðåò íèõ
âòiëåí íÿõ, òà ñàìà ëîã iêà ìîæå ñëó æè òè ÿê äî êà çîì «çà», òàê i äî êà çîì «ïðî òè»
àâ òåí òè÷ íîñòi.
Äåùî iíàêøå àâ òîð ïiäõî äèòü äî òåìè àíàõ ðîíiçìiâ ó ðîçäiëi «Àðãóìåíò “îò ñóò -
ñòâèå â ïàìÿò íè êàõ”» (ñ. 284–285). Âií ïèøå ïðî òå, ùî ïåâíi ñëî âà, ðàí iøå
ôiêñî âàíi ëèøå ó ïiçíiõ òåê ñòàõ ÷è óñíié òðà äèöi¿, çà ðàç çíàé äåíi ó áå ðåñ òÿ íèõ
ãðà ìî òàõ i ¿õíié âiê ñóòòºâî ïî äî âæå íèé. ² ïî ëåì içóº ç òèìè, õòî âiäêè äຠóñi òàêi
ïiçíi ñëî âà (çîê ðå ìà ç Åäâàð äîì Êiíà íîì). Öüî ãî ðàçó ïðî òèñ òàâ ëåíi âiäìiííi
ëiíãâiñòè÷íi ñòðà òåãi¿. Ïåð øà, óìîâ íî êà æó ÷è, «ñòðà òåã iÿ ßíà Ãå áà ó å ðà»: ñëî âî,
âè ðàç, ãðà ìà òè÷ íà êî íñòðóê öiÿ íå ðåï ðå çåí òî âàíi ó òåê ñòàõ ÕIV ñò., à ëèøå ó ïiç -
íiøèõ, âiäïî âiäíî, âîíè íà ëå æàòü äî àíàõ ðîíiçìiâ i ñâiä÷àòü ïðî ôàëü ñèô iêàö iþ.
Äðó ãà — «ñòðà òåã iÿ À. À. Çà ëiçíÿ êà»: ñëî âî ìîæå áóòè çíàé äå íå ó òåê ñòàõ ðàí i -
øèõ, âiäïî âiäíî, çà ïè ñó âà òè éîãî äî àíàõ ðîíiçìiâ i âiäêè äà òè íå ïðè ïóñ òè ìî. Äiº,
òàê áè ìî âè òè, «ïðå çó ìïöiÿ íå âè íó âà òîñòi». Êîæ íèé ç ëiíãâiñòiâ çi ñâî ãî áîêó
ïðà âèé. ² âñå æ òàêè, â äóæ êàõ, «ñòðà òåã iÿ Ãå áà ó å ðà» âèäàºòüñÿ íàä iéíiøîþ.
Àäæå äîêè ñëî âî íå çíàé äå íå ó ðàííiõ ïàì ’ÿò êàõ, çà ðà õî âó âà òè éîãî äî ðàííiõ
íåìຠïiäñòàâ.
Ëiíãâiñòè êà â çìîç³ íàä à òè òî÷íi ëiíãâiñòè÷íi ôàê òè, âòiì íà âiòü òî÷íi äàíi
äî ç âî ëÿ þòü íå îäíîç íà÷íi iíòåð ïðå òàöi¿. Ñêàæ iìî, ïî ðiâíÿëüíi ïî êàç íè êè, ùî äå -
ìî íñòðó þòü âiäïîâiäíiñòü óçó ñó òiº¿ ÷è iíøî¿ ôîð ìè (ó ðàííiõ òà ïiçíiõ ïàì ’ÿò -
êàõ) äàâ íüî ðóñü êî ìó ïåð iî äó, íà âå äåíi ó êíèçi ó äâîõ âè ïàä êàõ. Öå, ïî-ïåð øå,
âæè âàí íÿ ÷àñ òêè ñÿ, i, ïî-äðó ãå, áåç ñïî ëó÷ íè êîâi êî íñòðóêöi¿. Åêñïå ðè ìåí òàëü -
íå ïiäòâåð äæåí íÿ íå îäíîç íà÷ íå. Ó ïåð øî ìó âè ïàä êó, ñïðàâäi, ìîâíi ðèñè Ñëî âà
i ïàì ’ÿ òîê Õ²² ñò. çáiãà þòü ñÿ. Òóò áëèçü êî 50 % ôîðì òèïó ñÿ ïî êëî íè (ïðå ïî çèö iÿ
ñÿ) òîäi ÿê âæå ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi Õ²²² ñò. ÷à ñòiøå ïðî ÿâ ëÿ þòü ñÿ
çâè÷íi äëÿ íîñ iÿ ñó ÷àñ íî¿ óêð à¿íñüêî¿ òà ðîñiéñüêî¿ ìîâè ïî êëî íè ñÿ (ïî ñòïî çè -
öiÿ, òîá òî ñÿ ïiñëÿ äiºñëî âà). Íà òîìiñòü ó äðó ãî ìó âè ïàä êó — áåç ñïî ëó÷ íè êî âèõ
êî íñòðóêöié — ñïîñ òåð iãàºòüñÿ ñèñ òåì íå âiäõè ëåí íÿ Ñëî âà âiä äàâ íüî ðóñü êèõ
íîð ìà òèâiâ. Íå çâà æà þ ÷è íà öå, îá èä âà âè ïàä êè, íà äóì êó àâ òî ðà, ìà þòü ñâiä÷è -
òè ïðî àâ òåí òè÷íiñòü Ñëî âà.
Âæè âàí íÿ ÷àñ òêè ñÿ, çäà âà ëî ñÿ á, ñâiä÷èòü ïðî òè ìîæ ëè âîñòi ôàëü ñèô iêàöi¿,
òèì áiëüøå, ùî àâ òîð ïðè ïóñ êàº, íiáè ïðå ïî çèö iÿ ñÿ — ñÿ ïî êëî íè, ñÿ ïî âî ðî -
òè — íå ïî âèí íà ïðè âåð òà òè âå ëè êî¿ óâà ãè i íå ìîã ëà ñòà òè ïðåä ìå òîì ñâiäî ìî¿
iìiòàöi¿. Íàñ ïðàâäi æ ñïðà âåä ëè âî çâî ðîòíº: öÿ ðèñà îäðà çó ôiêñóºòüñÿ ñâiäî -
ìiñòþ âæå íà ïî ÷àò êî âî ìó åòàïi çà íÿòü ñëîâ ’ÿ íñüêîþ ôiëî ëîãiºþ. Âiäïî âiäíî,
òðå áà î÷iêó âà òè, ùî é ìiñòèô iêà òîð çâåð íóâ áè íà íå¿ óâà ãó é âè êî ðèñ òàâ áè äëÿ
iìiòàöi¿ òåê ñòó Õ²² ñò. Ùî ñòî ñóºòüñÿ áåç ñïî ëó÷ íè êî âèõ êî íñòðóêöié: çà ñòà òèñ -
òè÷ íè ìè ïiäðà õóí êà ìè àâ òî ðà, ¿õ ó Ñëîâi áiëüøå ÿê 60 %, i òà êèé ïî êàç íèê áëèçü -
êèé äî òîãî, ùî ñïîñ òåð iãàºòüñÿ íà ïî ÷àò êó Õ²Õ ñò. Ó äàâ íüî ðóñü êèõ òåê ñòàõ áåç -
264 ÐÅÖÅÍDz¯
ñïî ëó÷ íè êî âèõ çâ’ÿ çîê ó ðå ÷åí íÿõ áëèçü êî 15–20 %, íà ÿâíiñòü ñïî ëó÷ íèêiâ (è, à
òà ñêëà äíiøèõ — òî, è òàêî i ò. ií.) º íîð ìà òèâ íîþ. Ñêàæ iìî, ó Ñëîâi: «Äîë ãî
íî÷ü ìåð êíåòü, çàðÿ ñâ›òú çà ïà ëà, ùå êîòú ñëà âèè óñï›, ãî âîð ãà ëè÷ü óáó äè», —
òîäi ÿê ó äàâ íüî ðóñü êî ìó òåêñòi î÷iêó âà ëî ñÿ á: «È àáî À äîë ãî íî÷ü ìåð êíåòü, è/à
çàðÿ ñâ›òú çà ïà ëà, è/à ùå êîò ñëà âèé óñï›, è/à ãî âîð ãà ëè÷ü óáó äè». Àâòîð òàê
âèð iøóº öå óòðóä íåí íÿ: â Çà äîí ùèíi òà êîæ âè ñî êèé âiäñî òîê áåç ñïî ëó÷ íè êî âèõ
êî í ñòðóêöié, íà âiòü âè ùèé, íiæ ó Ñëîâi. Ïðè öüî ìó âií äåùî âiäðiçíÿºòüñÿ ó ïà ðà -
ëåëü íèõ ìiñöÿõ (òîá òî, ó ôðàã ìåí òàõ, ùî ìà þòü òåê ñòó àëüíi ïà ðà ëåëi çi Ñëî âîì) i
íå çà ëåæ íèõ ôðàã ìåí òàõ. À. À. Çà ëiçíÿê ïðè ïóñ êຠñâîºðiäíó ãiïåð êî ðåê öiþ,
óòðè ðî âàí íÿ ìà íå ðè Ñëî âà àâ òî ðîì Çà äîí ùè íè. Ïðî òå öiëêîì ïðè ïóñ òè ìå é çâî -
ðîò íå — íà ñëiäó âàí íÿ ìiñòèô iêà òî ðîì ñòè ëþ. À. À. Çà ëiçíÿê, êðiì òîãî, âiäçíà -
÷àº, ùî âiäñî òîê áåç ñïî ëó÷ íè êî âèõ êî íñòðóêöié âiäðiçíÿºòüñÿ ó ðiçíèõ ñïèñ êàõ
Çà äîí ùè íè. Íàé âè ùèé âií ó Êè ðè ëî-Á³ëî çå ðñüêî ìó, ÿêèé, ÿê ïðè ïóñ êà þòü,
âiäáè âຠíå ïî ÷àò êî âó, à ñêî ðî ÷å íó ðå äàê öiþ Çà äîí ùè íè. Òàêi îñîá ëè âîñòi ïiäâà -
æó þòü ãiïî òå çó àâ òî ðà. Â iíøî ìó ìiñöi àâ òîð iðîí içóº íàä Åäâàð äîì Êiíà íîì, ïè -
øó ÷è ïðî òå, ùî â àìå ðè êà íñüêî ãî äîñëiäíè êà ÿê íà ÿâíiñòü ÷åõ³çìiâ, òàê i ¿õíÿ
âiäñóòíiñòü ñâiä÷àòü ïðî ïiçíº ïî õîä æåí íÿ Ñëî âà. Òóò æå âè êî ðèñ òî âóº òî òîæ -
íèé ìå òîä. ² çá³ã ç äàâ íüî ðóñü êè ìè íîð ìà òè âà ìè ó Ñëîâi, é ñèñ òåìíi âiäõè ëåí íÿ
ñâiä÷àòü ïðî ðàííº ïî õîä æåí íÿ òåê ñòó ïî å ìè.
Îêðiì äâîõ íà çâà íèõ ïiäðîçäiëiâ, iíøi ñïîñ òå ðå æåí íÿ íàä ñèñ òåì íè ìè ÿâè ùà -
ìè — íàä åíêëiòè êà ìè, ôîð ìà ìè äâî¿ íè — íå ìà þòü êîí òðîëü íèõ ïîð³âíÿíü. Çà -
ëè øàºòüñÿ, íà ïðèê ëàä, âiäêðè òèì ïè òàí íÿ: ÷è ìîæ ëè âà ïðà âèëü íà ïî áó äî âà
äâî¿ íè ïiçíiì ñòèë içà òî ðîì? Ñêàæ iìî, íà ïiäñòàâi âè êî ðèñ òàí íÿ áëîêiâ ãî òî âî ãî
òåê ñòó — òàê áè ìî âè òè, ïåâ íî ãî ðîç ðÿ äó «íà ðiçà íî¿» ìîâè (íà ïî ÷àò êó ñâ êíè -
ãè àâ òîð âèç íຠíà ÿâíiñòü ó ïåâ íèõ ëþ äåé çäiáíîñòi iìiòó âà òè ìîâó). Çâè ÷àé íî, çà
óìî âè, ùî â àâ òî ðè òåò íî ìó âçiðöi ïî áó äî âà äâî¿ íè âiðíà. Òà êèì âçiðöåì ìiã
áóòè, íà ïðèê ëàä, ²ïàòi¿âñüêèé ñïè ñîê, äå äâî¿ íà ïðè ñóò íÿ ó âå ëè ÷åçíié êiëüêîñòi
âè ðàçiâ, çà âäÿ êè êiëüêîì òàê çâà íèì äó ó ìâiðà òàì êíÿçiâ, à òà êîæ ÷è ìàëié
êiëüêîñòi ïðî ìîâ òà äià ëîãiâ.
Äàëi àâ òîð ñòâåð äæóº, ùî îñêiëüêè òå î ðå òè÷íi ïî ëî æåí íÿ Äîá ðî âñüêî ãî íå
çá³ãà þòü ñÿ ç òèìè, ùî ñïîñ òåð iãà þòü ñÿ ó Ñëîâi, âií íå ìîæå áóòè éîãî àâ òî ðîì4.
Íåï ðî ìîâ ëå íèì, àëå î÷å âèä íèì àð ãó ìåí òîì òóò º: ïðî ôå ñiéíèé ëiíãâiñò ìó ñèòü
âè õî äè òè çi ñâî¿õ òå î ðå òè÷ íèõ ïî ëî æåíü. ßê íà ñïðàâäi â÷è íÿ ëè ëiíãâiñòè êiíöÿ
ÕVIII — ïî ÷àò êó XIX ñò., éøëè âîíè «âiä òå îði¿» ÷è «âiä äæå ðåë» — íå âiäî ìî.
Ïåâ íèì âè õiäíèì ïóí êòîì (õî÷à é íå òà êèì, ùî âèð iøó âàâ áè ïðî áëå ìó îñòà òî÷ -
ÐÅÖÅÍDz¯ 265
4 Äîá ðî âñüêèé iíàê øå ïî çíà ÷àâ äâî¿ íó, àî ðèñ òè 3-¿ îñî áè ìíî æè íè òîùî. Òóò À. À. Çà ëiçíÿê
ñïè ðàºòüñÿ íà ôóí äà ìåí òàëü íó ïðà öþ Î. Á. Ñòðà õî âî¿: Strakhov Olga, The Linguistic Practice of
the Creator of the Igor’ Tale and the Linguistic Views of Josef Dobrovsky, Palaeoslavica. Vol. XI.
(2003) P. 171–203. Ðî ñiéñüêà âåð ñiÿ: Ñòðà õî âà Î. Á. ßçû êî âàÿ ïðàê òè êà ñî çäà òå ëÿ «Ñëî âà î ïîë êó
Èãî ðå âå» è ëèí ãâèñ òè ÷åñ êèå âçãëÿ äû Éî çå ôà Äîá ðîâ ñêî ãî. Ñëà âÿ íî âå äå íèå. ¹ 6. 2003.
Ñ. 33–61. Ïî ëî æåí íÿ Î. Á. Ñòðà õî âî¿ íå áåçñïiðíi, çîê ðå ìà äîñëiäíè öÿ ñïè ðàºòüñÿ íà òîé ñà ìèé
àð ãó ìåíò íå îáõiäíîñòi ñïî ëó ÷à òè äàâ íüî ðóñü êó ìà íå ðó Õ²² ñò. ç äðó ãèì ïiâäåí íîñ ëîâ ’ÿ í ñüêèì
âïëè âîì ê³íöÿ Õ²V–ÕV ñò., à òà êîæ íà òåçó ïðî òå, ùî ëiíãâiñò áóäå òâî ðè òè ôàëü ñèô iêàò, íå -
îäìiííî âè õî äÿ ÷è çi ñâî¿õ òå î ðå òè÷ íèõ ïî ëî æåíü. Äèâ. òà êîæ: Æè âîâ Â. Ì. Óëè êè ïîä ëèí íîñ -
òè è óëè êè ïîä äåëü íîñ òè, Ðóñ ñêèé ÿçûê â íà ó÷íîì îñâå ùå íèè. ¹ 2 (8), Ì., 2004, ñ. 256–260.
íî) ìîã ëè á ñëó ãó âà òè ñïîñ òå ðå æåí íÿ íàä òâîði ííÿ ìè Âàö ëà âà Ãàí êè, îäíàê âîíè
â òà êî ìó ðà êóðñi ó êíèçi íå ðîç ãëÿ äà þòü ñÿ. Äî ðå÷i, ôàõiâöi ç ïñè õî ëîãi¿ òâîð -
÷îñòi ìî æóòü ïiäòâåð äè òè, ùî ðîç õîä æåí íÿ òå î ðå òè÷ íèõ ïî ëî æåíü i ïðàê òè êè —
ðèñà çà ãàëü íà. Îñî áà, ùî çà ÿâ ëÿº ïî å òè÷íi äåê ëà ðàöi¿ i òà ñàìà îñî áà, ùî ïèøå
âiðøi, ìîæå ñòâåð äæó âà òè (i ÷àñ òî ñòâåð äæóº) äià ìåò ðàëü íî ïðî òè ëåæíi ðå÷i.
Ìîæ íà ïðè ïóñ êà òè, ùî ó òàêié ñïå öèôi÷íié ñôåði òâîð ÷îñòi, ÿê ôàëü ñèô iêàö iÿ, äå
«òâîð öÿì» íå îáõiäíî ñïè ðà òè ñÿ, êðiì òå î ðå òè÷ íèõ ïî ñòó ëàòiâ, òà êîæ i íà àâ òî ðè -
òåòíi âçiðöi, ðîçáiæíiñòü òå îði¿ i ïðàê òè êè áóäå ùå áiëüøîþ. Êðiì òîãî,
«Institutiones» Äîá ðîâ ñüêîãî íà ïè ñàíi íà áà ãà òî ïiçíiøå, íiæ ãà äà íà äàòà òâî ðåí -
íÿ Ñëî âà (1792–93/1822); ó â÷å íî ãî ìîã ëè áóòè âëàñíi ðå çî íè, ùîá íå àô iøó âà òè
ñâîþ ìà íå ðó ïî äàí íÿ «äàâ íüî ðóñü êî¿» ñòèë içàöi¿ i ò. ií.
À. À. Çà ëiçíÿê ïî ðiâíþº äîá ðå âî ëîäi ííÿ äàâ íüî ðóñü êîþ ç áåç äî ãàí íèì âî -
ëîäi ííÿì iíî çåì íîþ ìî âîþ (ñ. 14–16 òà ií.). Ïî ðiâíÿí íÿ, çäàºòüñÿ, íå çîâñiì êî -
ðåê òíå ç êiëüêîõ ïðè ÷èí. Äàâ íüî ðóñü êà ìîâà — ðå êî íñòðó éî âà íà. Íåìຠæîä íî -
ãî ¿¿ íîñ iÿ, êîò ðèé ìiã áè ñêà çà òè: «òàê ìîºþ ìî âîþ íå ãî âî ðÿòü» àáî «ãî âî ðÿòü».
Ñëî âî — óíiêàëü íå, òî÷ íèõ àíà ëîãiâ éîìó íåìàº. Öå ïðè çâî äèòü äî òîãî, ùî
âëàñ íå Ñëî âî ââà æà þòü ñâiäî ìî, à ÷à ñîì ïiäñâiäî ìî, ìîâ íèì åòà ëî íîì («ñâiò -
ñüêî¿», «ïî å òè÷ íî¿», «÷èñ òî¿ äàâ íüî ðóñü êî¿ ìîâè»). Îêðiì òîãî, áiëüøiñòü
ëiíãâiñòiâ çíà þòü Ñëî âî ç äè òè íñòâà, é ó áà ãàòü îõ çà õîï ëåí íÿ ôiëî ëîãiºþ ïî ÷à ëî -
ñÿ ñàìå ç öiº¿ ïàì ’ÿò êè. Äîç âî ëþ ñîái íà âåñ òè ñëî âà Â. Ô. Ìiëëå ðà (1848–1913),
çà öè òî âàíi ó êíèçi Åäâàð äà Êiíà íà: «Êàæ äûé îá ðà çî âàí íûé ðóñ ñêèé çíà åò åãî,
êàæ äûé èç ó÷àë åãî â øêî ëå è ïî ìíèò íà è çóñòü îò äåëü íûå ìåñ òà»5. Âiäïî âiäíî,
ïî ðiã ñïðèé íÿò òÿ ïåâ íèõ ÿâèù º íè æ÷èì.
Íàñëiäêè, ùî âèï ëè âà þòü ç ïðî áëå ìè óíiêàëü íîñòi Ñëî âà, âè ðè íà þòü ó áàãà -
òüîõ ìiñöÿõ êíè ãè. Ëèøå îäèí ïðè êëàä. ²ííî âàö iþ ôîð ìè äâî¿ íè òèïà âàþ
õðàáðàÿ ñåðäöà àâ òîð ïî ÿñ íþº ÿê òàêó, ùî áåðå ïî õîä æåí íÿ ó ðîç ìîâíié ìîâi
äðó ãî¿ ïî ëî âè íè Õ²² ñò., àíà ëî ãè ïiäøó êó þòü ñÿ ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ (ñ. 38).
Ñòâåð äæóºòüñÿ, íiáè iìiòà òîð íå ìiã çíà òè, ùî òàêà íîð ìà áóëà âæè âà íîþ ó
Õ²² ñò., îñêiëüêè â iíøèõ ïè ñåì íèõ òåê ñòàõ âîíà íå çóñòði÷àºòüñÿ. Ïðè ïóñ êà þ ÷è
çà ñòî ñó âàí íÿ ðîç ìîâ íî¿ êî íñòðóêöi¿ ñàìå Õ²² ñò., àâ òîð ôàê òè÷ íî âè õî äèòü ç òåçè
ïðî ñïðî áó ïî áó äî âè iìiòà òî ðîì «÷èñ òî ãî òåê ñòó Õ²² ñò.» (ïðî ùî âæå éøëî ñÿ), à
ãî ëîâ íå, ïðî «÷èñ òó» «ñâiòñüêó» äàâ íüî ðóñü êó ìîâó Ñëî âà, — òåçè, ÿêà íèì,
ùîï ðàâ äà, íå àð òè êóëü î âà íà. Ïðî òå, ó Ñëîâi íà ÿâ íèé âå ëè êèé ïëàñò ñóòî êíèæ -
íèõ ñëiâ òà âèñ ëîâiâ. Îñêiëüêè Ñëî âî óíiêàëü íå, ìè â ïðè íöèïi íå ìî æå ìî çíà òè,
÷è ìîæ ëè âå ñïî ëó ÷åí íÿ ðîç ìîâ íèõ i êíèæ íèõ ôîðì ó ïî å òè÷ íî ìó òâîði êiíöÿ
Õ²² ñò. Ùîï ðàâ äà, ó ñâîºìó äîñëiäæåííi i âè äàííi òåêñòiâ íîâ ãî ðî äñüêèõ áå ðåñ òÿ -
íèõ ãðà ìîò («Äðåâ íå íîâ ãî ðîä ñêèé äè à ëåêò», 1994, 2004) À. À. Çà ëiçíÿê ðîç ãëÿ -
äຠöåð êîâ íîê íèæíi ãðà ìî òè îêðå ìî, i ïèøå ïðî òå, ùî ðîç ìîâíi êî íñòðóêöi¿ äëÿ
òà êèõ òåêñòiâ íå õà ðàê òåðíi. Íà ìà òåð iàëi áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìîò àâ òîð ðîçðiçíÿº
êíèæ íèé i ðîç ìîâ íèé ïëàñò ìîâè. Ïðè öüî ìó ìîæ ëè âå iíàê øå, é äî òîãî æ ïðî -
266 ÐÅÖÅÍDz¯
5 Keenan, Josef Dobrovský and the Origins, ð. 146. Ìîæ íà äî äà òè, ùî ïåâíi ãà ïàê ñè (ñëî âà, ùî
çóñòði÷à þòü ñÿ òiëüêè â îäíié ç ïàì ’ÿ òîê, òóò: òiëüêè ó Ñëîâi) ñòà ëè ïî ïó ëÿð íè ìè é óâiéøëè â
ðîñiéñüêó ìîâó (íàïð., ðî êî òà òè, áû ëè íà). Òîá òî âîíè âæå íå ñïðèé ìà þòü ñÿ ÿê ÷ó æîðiäíi.
ñòiøå, âèð iøåí íÿ öiº¿ ïðî áëå ìè iííî âàöi¿ äâî¿ íè. Âæå Î. ². Ñî áî ëå âñüêèé âiäçíà -
÷àâ, ùî òàêi ôîð ìè çíàé äåíi ó ïàì ’ÿò êàõ Õ²²²–X²V ñò.6 Âëàñ íå, íà ÿâíiñòü
ïiçíiøèõ çà Õ²² ñò. ôîðì öiëêîì âêëà äàºòüñÿ â ãiïî òå çó ïðî ïiçíþ ìiñòèô iêàö iþ.
Àäæå óêëà äà ÷åâi Ñëî âà íå ïî òðiáíî áóëî ïiäøó êó âà òè íå îäìiííî ôîð ìè Õ²² ñò.
Äîñ òàò íüî áóëî òîãî, ùîá âîíè çóñòði÷à ëè ñÿ â «äàâíiõ» ðó êî ïè ñàõ7.
ßê óæå âiäçíà ÷à ëî ñÿ, íà ÿâíiñòü ó òåêñòi ôîðì íå ëèøå Õ²², à é ÕV òà ií. ñòîëiòü
â ïðè íöèïi ìîæå áóòè íà ñëiäêîì ÿê äîâ ãî ãî ïî áó òó âàí íÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî òåê ñòó
(òîá òî êiëüêîõ åòàïiâ ïå ðå ïè ñó âàí íÿ), òàê i óêëà äåí íÿ éîãî iìiòà òî ðîì íà
ïiäñòàâi âè êî ðèñ òàí íÿ äàâ íüî ðóñü êèõ òåêñòiâ, çáå ðå æå íèõ ó ñïèñ êàõ ÕV i ïiç -
íiøèõ ñòîëiòü. Âiäïî âiäíî, ïðè õèëü íè êó àâ òåí òè÷ íîñòi Ñëî âà ïî òðiáíî äî âåñ òè,
ùî êàð òè íà, ÿêà ñïîñ òåð iãàºòüñÿ ó öüî ìó òåêñòi, çáiãàºòüñÿ ç òiºþ, ÿêà ñïîñ òåði ãà -
ºòüñÿ ó äàâ íüî ðóñü êèõ òâî ðàõ, ùî äiéøëè ó ïiçíiõ ñïèñ êàõ, i ùî òåêñò íå ìîæå áó -
òè îä íî ìî ìåí òíî ñòâî ðå íèì ôàëü ñèô iêà òî ðîì. Áà ãà òî ìà òåð ià ëó êíè ãè À. À. Çà -
ëiç íÿ êà ïðè ñâÿ ÷å íî ñàìå öié òåìi.
Àâòîð, íà ïðèê ëàä, ïèøå ïðî òå, ùî êî íñòðóêöi¿ äàâ. òà ìiñö. âiäìiíêiâ ç ïðè é -
ìåí íè êà ìè, òèïó êú Íî âó ãî ðî äó, âú Íîâ›ãî ðîä›, ç’ÿâ ëÿ þòü ñÿ ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà -
ìî òàõ â îñòàííié ÷âåðòi Õ²² ñò. i ïå ðå ìà ãà þòü ó ñå ðå äèíi Õ²²² ñò. (ñ. 77), à ÷àñ òè íà
òà êèõ ôîðì ìîã ëà âíî ñè òè ñÿ ïå ðå ïè ñó âà ÷à ìè ÕV–XV² ñò. Ùî ñòî ñóºòüñÿ êî í -
ñòðóêöié ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ, òóò çíî âó ñòè êàºìîñÿ ç ïðî áëå ìîþ ìîæ ëè âîñòi
÷è íå ìîæ ëè âîñòi ñïî ëó ÷åí íÿ ðîç ìîâ íî¿ òà êíèæ íî¿ ìîâè. Ñòî ñîâ íî æ âíå ñåí íÿ
÷àñ òè íè ïiçíiõ ôîðì ïå ðå ïè ñó âà ÷à ìè, ñòà òèñ òè êà ïî ÿ âè òà êèõ ôîðì íà ìà òåð iàëi
ðå àëü íî iñíó þ ÷èõ ïàì ’ÿ òîê íå íà âå äå íà. Îñêiëüêè êî íñòðóêöi¿ äàâ. òà ìiñö.
âiäìiíêiâ ç ïðè é ìåí íè êà ìè õà ðàê òåðíi é äëÿ ñó ÷àñ íî¿ ðîñiéñüêî¿ ìîâè (êîëè ãî -
âî ðÿòü â Êè å âå òà ê Íîâ ãî ðî äó, à íå Êûåâ› i Íî âó ãî ðî äó), òàêó ìîâ íó àíî ìàë iþ
Ñëî âà öiëêîì ïðà âî ìiðíî âèò ëó ìà ÷ó âà òè òà êîæ i ÿê ïî ìèë êó ìiìiêði¿ iìiòà òî ðà
ÕV²²² ñò.
À. À. Çà ëiçíÿê çà çíà ÷àº, ùî âè ñî êèé âiäñî òîê ïåð ôåêòiâ ó Ñëîâi (24 âè ïàä êè âè -
êî ðèñ òàí íÿ) íå âiäïîâ iäຠòîìó, ÿêî ãî âè ìà ãà ëè íîð ìè Õ²² ñò., i âèê ëè êà íèé ïî -
íîâ ëåí íÿì ìîâè ïiçíiìè ïå ðå ïè ñó âà ÷à ìè (ñ. 81–82). Ñòà òèñ òè÷ íèõ çà ìiðiâ, ÿê i â
ïî ïå ðåä íüî ìó âè ïàä êó, íåìàº. Êðiì òîãî, âæè âàí íÿ ïåð ôåêòiâ iëþñ òðóºòüñÿ íå
ïðè êëà äà ìè ç ðàí íüî ñå ðåä íüî âi÷íèõ ðóñü êèõ òåêñòiâ, çáå ðå æå íèõ ó ïiçíiõ ñïèñ -
êàõ, à ñïèñ êà ìè Çà äîí ùè íè, ïiçíüî ñå ðåä íüî âi÷íî ãî òâî ðó. Çà ëó ÷åí íÿ îêðå ìèõ
ðàííiõ ïàì ’ÿ òîê ïiäâà æóº òåçó àâ òî ðà. Çîê ðå ìà, ó ñïèñ êàõ ²ïàòi¿âñüêî ãî ëiòî ïè -
ñó, ²ïàòi¿âñüêî ìó òà Õëºáíèêî âñüêî ìó, ó âàæ ëèâié äëÿ ñþ æå òó ïðî ²ãîðiâ ïî õiä
ñòàòòi 1185 ð. íå òàê áà ãà òî çà ìií äiºñëiâ, äå áóâ áè ïåð ôåêò. Ïîð.: ²ïàò òîë ìà
áèâ øå ñÿ / Õëºáí òàê áèëñÿ, 642²; ²ïàò áûñ / Õëºáí áûë, 645²; ²ïàò ïðè øåäú /
Õëºáí ïðè øåëü, 651². Ëèøå òðè íà âå ëè ÷åç íó ñòàò òþ, ó ÿêié áë. 10 400 ñëiâ (äëÿ
ïî ðiâíÿí íÿ: ó Ñëîâi — áë. 2800 ñëiâ). Òîá òî ó öüî ìó âè ïàä êó íå ïiäòâåð äæóºòüñÿ
ïðè ïó ùåí íÿ ïðî òå, ùî êîïi¿ñò XVI ñò. ñïðàâäi ñóòòºâî âïëè íóâ íà áiëüøó ÷àñ -
ÐÅÖÅÍDz¯ 267
6 Äèâ.: Strakhov Olga, The Linguistic Practice, p. 52, no. 30.
7 Ðà çîì ç òèì, öÿ íå âiäïîâiäíiñòü íå çà âà æຠïðè õèëü íè êàì àâ òåí òè÷ íîñòi Ñëî âà ââà æà òè ¿¿ íà -
ñëiäêîì ïî áó òó âàí íÿ òåê ñòó â ïiçíiõ ðó êî ïè ñàõ (i îçíà êîþ àâ òåí òè÷ íîñòi) (äèâ. âèùå ïðî «çà -
áðóä íåí íÿ»). Äèâ.: Æè âîâ Â. Ì. Óëè êè ïîä ëèí íîñ òè. Ñ. 256.
òîòíiñòü ïåð ôåê òà8. ßêùî òå ñàìå ïiäòâåð äèòü ñÿ íà iíøèõ ïàì ’ÿò êàõ, âè íèê íå çà -
êî íî ìiðíå ïè òàí íÿ, ÷è íå º âè ñî êèé âiäñî òîê ïåð ôåêòiâ ó Ñëîâi îçíà êîþ ïiçíüî ãî
óêëà äåí íÿ òåê ñòó? Àäæå äëÿ ìî äåð íî¿ ðîñiéñüêî¿ ìîâè õà ðàê òåð íå ïå ðå âà æàí íÿ
ïåð ôåê òà (íå: õîäè, èäÿ øå, à: õî äèë, ø¸ë).
 iíøî ìó ìiñöi àâ òîð íà âî äèòü âí óòðiøíþ ñòà òèñ òè êó ðîç ïîâ ñþä æåí íÿ ñòà -
ðèõ i íî âèõ ôîðì ó òåêñòi Ñëî âà9. Íî âèõ ôîðì íà ïî ÷àò êó òåê ñòó ìàëî, ïî òiì
âîíè çóñòði÷à þòü ñÿ ÷à ñòiøå, à íà é áiëüøå ¿õ íà ïðèêiíöi. Îñêiëüêè ðàí iøå éøëî ñÿ
ïðî òå, ùî ó Ñëîâi áà ãà òî áåç äî ãàí íèõ ãðà ìà òè÷ íèõ êî íñòðóêöié Õ²² ñò., òàêi
ãðóái ïî ìèë êè ìà þòü ñâiä÷è òè, íà äóì êó àâ òî ðà, ïðî ðå äà ãó âàí íÿ òåê ñòó Õ²² ñò.
ïå ðå ïè ñó âà ÷åì ÕV–XVI ñò. À. À. Çà ëiçíÿ êîì çà ñòî ñî âà íèé çà ãàëü íèé ïðè íöèï
çáiëüøåí íÿ ïî ìè ëîê ó ïðî öåñi íà ïè ñàí íÿ: äè íàì iêà ïî ìè ëîê çà ëå æèòü âiä çî ñå -
ðåä æåí íÿ óâà ãè ÷è íà âïà êè, âòî ìè ïå ðå ïè ñó âà ÷à. Îäíàê, ïðè êëà äåí íèé äî êîí -
êðåò íèõ îá ñòà âèí, âií âèã ëÿ äຠìåíø ïå ðå êîí ëè âèì. Àâòîð ñòà âèòü ñÿ äî òåê ñòó
ïî å ìè ÿê äî ñà ì îñòiéíî¿ îäè íèöi çáåð iãàí íÿ, à íå ÿê äî ñêëà äî âî¿ çáiðíè êà (çà ëå -
ãåí äîþ Ñëî âà, ïàì ’ÿò êà çáå ðåã ëà ñÿ ó âå ëè êî ìó çáiðíè êó ðàç îì ç Õðî íîã ðà ôîì).
Òèì ÷à ñîì, ïðè ïå ðå ïè ñó âàííi âå ëè êî ãî êî äåê ñó çî ñå ðåä æåí íÿ óâà ãè çà ëå æà ëî
íå ñòiëüêè âiä ïå ðå õî äó äî íî âî ãî òåê ñòó, ñêiëüêè âiä ìî ìåí òó ïî ÷àò êó ðî áî òè,
ÿêî ãî ìè çíà òè íå ìî æå ìî (çà ëå ãåí äîþ Ñëî âà, çáiðíèê çãîðiâ, çìiíó ïî ÷åð êó òà
÷îð íèë ïðî ñòå æè òè íå ìîæ ëè âî). Ñëiä âðà õî âó âà òè i òå, ùî Ñëî âî íå âå ëè÷ êå çà
îá ñÿ ãîì, áë. 2800 ñëiâ, ùî ñòà íî âèòü áë. 2–2,5 àðê. ðó êî ïè ñó, à äåí íà íîð ìà ïå ðå -
ïè ñó âàí íÿ — áë. 8 àð êóøiâ. ×è ìîæ ëè âå çíà÷ íå ïî ñëàá ëåí íÿ óâà ãè ïå ðå ïè ñó âà ÷à
ïðî òÿ ãîì íà ñòiëüêè íå çíà÷ íî¿ òðè âà ëîñòi ðî áî òè? ßê â ðå àëü íîñòi çìiíþ âà ëà ñÿ
«ïðî ïóñ êíà çäàòí³ñòü» ïiçíiõ ïå ðå ïè ñó âà÷iâ äî ïî ìè ëîê — ç êíè ãè òà êîæ ç’ÿ ñó -
âà òè íå ìîæ ëè âî, áî ïî ðiâíÿëü íèé ìà òåð iàë ç ðå àëü íî iñíó þ ÷èõ êî äåêñiâ
âiäñóòíié. É iùå ïðî «íîâi ôîð ìè»: ÷àñ òêî âî éäåòü ñÿ é ïðî âiääçåð êà ëåí íÿ íîðì
ñó ÷àñ íî¿ ðîñiéñüêî¿ ìîâè (çà ìiíà Êû åâú-Êèåâ, ãûá íóòü-ãèá íóòü, ñåäü ì›ìú-
ñåäü ìîì). Äëÿ ðåø òè ïðè êëàäiâ íåìຠ«çîâíiøíüî¿ ñòà òèñ òè êè», òîá òî ÷àñ òîò -
268 ÐÅÖÅÍDz¯
8 ²ïàòi¿âñüêèé ñïè ñîê — XV, à íå XII ñò., îäíàê ó íüî ìó, ñó äÿ ÷è ç óñüî ãî, ãðà ìà òè÷ íèõ ïðà âîê
íå áà ãà òî. Âiäïî âiäíî ñòî ñîâ íî Õëºáíè êî âñüêî ãî âií ó ïåâ íî ìó ñåíñi º êîí òðîëü íèì òåê ñòîì.
Ìîæ íà áóëî á óçÿ òè Óñïå íñüêèé çáiðíèê i ïî ðiâíÿ òè, ñêàæ iìî, Æèò iÿ ñâ. Ôå î äîñ iÿ òà ñâ. Ìå -
ôîä iÿ ç íüî ãî çi ñïèñ êà ìè XV–XVI ñò., ïðî òå ó ïîä iáíèõ òâî ðàõ äåùî iíøà êàð òè íà âíà ñëiäîê
î÷å âèä íî êíèæ íî¿, áiëüø ñò àáiëüíî¿ ìîâè. Îêðiì íà âå äå íèõ ïðè êëàäiâ, iùå çà ìiíè äiºñëiâíèõ
ôîðì â ²ïàòi¿âñüêî ìó-Õëºáíè êî âñüêî ìó ó ñòàòòi 1185 ð. ²ïàò âîç âî ðî òè ñÿ / Õëºáí âúçâî ðî òèì -
ñÿ, 639². ²ïàò ðîñ ïî óñ òÿñ òà / Õëºáí ðîñ ïî óñ òÿ ùà, 640². ²ïàò ïî ñòå ðå çè / Õëºáí ïî ñòå ðå æåìú,
646². ²ïàò ïîá›äèâú øå / Õëºáí ïîá›äèøà, 646È. ²ïàò äå ðüçíî óâú / Õëºáí äðúçíîó, 647I. ²ïàò
õî ÷åòü / Õëºáí õî òÿ øå, 649². ²ïàò âîç ìÿ... ïî äî è ìà / Õëºáí âúçåì… ïîä íåì, 651². Ïðî òå ïå ðå -
ðà õî âàíi âè ïàä êè íå ñòî ñó þòü ñÿ ïðî áëå ìè ïåð ôåê òà, ùî ðîç ãëÿ äàºòüñÿ àâ òî ðîì. Çà ãà ëîì çà -
ìiíè â ²ïàòi¿âñüêî ìó/Õëºáíè êî âñüêî ìó âiäáó âà þòü ñÿ íà é ÷à ñòiøå òîäi, êîëè âîíè çà òîð êó þòü
îäíó — äâi ëiòå ðè. Íàï ðèê ëàä, äå ðüçíî óâú/äðúçíîó àáî áûâ/áûë. Â îñòàí íüî ìó âè ïàä êó ç’ÿâ -
ëÿºòüñÿ ïåð ôåêò. Îñêiëüêè â ²ïàòi¿âñüêî ìó òà Õëºáíè êî âñüêî ìó ïðè ñóòíi ïiâäåí íî ðóñüêi
ðèñè — çà ìiíà ó/â, ç/ñ, ÿêi, ñó äÿ ÷è ç óñüî ãî, íà ëå æàòü äî ïðî òîã ðà ôó, ïè ñåöü Õëºáíè êî âñüêî ãî
ñïðèé ìàâ áûâú, ñêî ÷èâú, ÿê çiïñî âà íèé ïåð ôåêò i «âèï ðàâ ëÿâ» íà ïè ñàí íÿ.
9 Éäåòü ñÿ ïðî ðîç ïîâ ñþä æåí íÿ ó Ñëîâi ñòà ðèõ òà íî âèõ íîðì, ÿêùî ÷åð ãó þòü ñÿ ãû-ãè, êû-êè,
õû-õè (Êûåâú — Êèåâ, ãûáíóòü — ãèáíóòü i ò. ï.). Ñ. 90 àíà ëî ãi÷íà ñòà òèñ òè êà íà íà çèâí. ìíî -
æè íè çíàõ. ìíî æè íè òâåð äî¿ î-âiäìiíè ÷îë. ðîäó (øå ëîìû — øå ëîìè, ðà íåíû — ðà íåíè).
Ñ. 91 òå ñàìå íà ñòàði-íîâi çà êií÷åí íÿ ó ïåâ íèõ ôîð ìàõ àä’ºêòèâ íî ãî âiäìiíþ âàí íÿ (ðóñêûÿ —
ðóñêîè, ñåäüì›ìú — ñåäüìîìú).
íîñòi ïî ÿ âè íî âèõ ôîðì ó äàâ íüî ðóñü êèõ òâî ðàõ, ïå ðå ïè ñà íèõ ó ÕV–XVI ñò.
À âîíà, çäàºòüñÿ, ìîæå ñóòòºâî ñêî ðè ãó âà òè ðî çóìi ííÿ òèõ ÿâèù, ùî ñïîñ òåð iãà -
þòü ñÿ ó Ñëîâi10.  öiëî ìó êàð òè íà âè ÿâ ëÿºòüñÿ íà áà ãà òî ñêëà äíiøîþ. Òîäi ÷è
ïðà âî ìiðíèì º âèñ íî âîê ïðî ñó ïåðå÷í³ñòü — íà ÿâíiñòü íàä òî÷ íèõ ðiøåíü é îä -
íî ÷àñ íî ãðó áèõ ïî ìè ëîê ó ñôåði äàâ íüî ðóñü êî ãî ìîâ ëåí íÿ â îä íî ãî é òîãî ñà ìî -
ãî óêëà äà ÷à Ñëî âà? ×è ïî òðiáåí íà ñòóï íèé âèñ íî âîê àâ òî ðà ïðî íå îáõiäíiñòü äî -
ïóñ êà òè óêëà äåí íÿ òåê ñòó â Õ²² ñò. i ïðàâ êó ðå äàê òî ðà XV– XVI ñò.?
Çà ãà ëîì íà ñêiëüêè âiäïîâ iäຠòå, ùî ñïîñ òåð iãàºòüñÿ ó Ñëîâi, òîìó, ùî º â ðå -
àëü íî iñíó þ ÷èõ äàâ íüî ðóñü êèõ òåê ñòàõ Õ²² ñò., ÿêi äiéøëè ó ïiçíiõ êî äåê ñàõ —
çà ëè øàºòüñÿ íå ç’ÿ ñî âà íèì. Êîí òðîëü íèõ çà ìiðiâ ç áåç ñ óìíiâíî àâ òåí òè÷ íèõ ïàì’ ÿ -
òîê íåìຠ(à äå ÿêi òàêi çà ìiðè, íàïð., ñòî ñîâ íî ïåð ôåêòiâ, ñïðîñ òî âó þòü òåçó àâ -
òî ðà). Òà êèì ÷è íîì, òåçà, ùî Ñëî âî íå ìîæå áóòè îä íî ìî ìåí òíèì òâî ðåí íÿì, íå
äî âå äå íà. Ìîâíi àíî ìàëi¿ ïî å ìè, íå âèê ëþ ÷å íî, ïiäòâåð äæó þòü ïðî òè ëåæ íó
ãiïî òå çó — ïðî ôàëü ñèô iêàö iþ.
Ùå êiëüêà ñëiâ ïðî íàä òî÷íi ðiøåí íÿ ó ñôåði äàâ íüî ðóñü êî ãî ìîâ ëåí íÿ. Ïðî
äâî¿ íó, åíêëiòè êè òà ií. — àâ òîð ïèøå ó ïåðøié ãëàâi, ïðî ùî ÷àñ òêî âî âæå éøëî -
ñÿ. Äðó ãó ãëà âó ïðè ñâÿ ÷å íî íî âèì êîí’ºêòó ðàì: À. À. Çà ëiçíÿê ïðî ïî íóº òàêi
ïðî ÷è òàí íÿ, ÿêi ìà þòü ïðî äå ìî íñòðó âà òè çà ñòî ñó âàí íÿ ó Ñëîâi íàä çâè ÷àé íî
ðiäêiñíèõ àâ òåí òè÷ íèõ äàâ íüî ðóñü êèõ âè ðàçiâ. Ç ÷îãî âèï ëè âຠâèñ íî âîê, ùî
iìiòàö iÿ íå ìîæ ëè âà — òà êèõ äå òà ëåé ãà äà íèé ôàëü ñèô iêà òîð çíà òè íå ìiã. Ñïðî -
áóþ ïðî ñòå æè òè ëîã iêó àð ãó ìåí òó íà îä íî ìó ïðè êëàäi (óñüî ãî çà ïðî ïî íî âà íî
òðè íîâi êîí’ºêòó ðè). Íà äóì êó àâ òî ðà, ó âè ðàçi ïîä ïåð ñÿ êëþ êà ìè î êîíè çà ìiñòü
î êîíè òðå áà ÷è òà òè îêî íî (‘íiáè òî’, ñ. 192–205). Ðîç ãëÿ íó òî âè ïàä êè âè êî ðèñ -
òàí íÿ ñëî âà îêî íî (â iíøié îãëà ñîâöi — ÿêî íî, àêî íî). Îäíàê íå íà âå äå íèé îäèí
iç ñóòòºâèõ, ÿê âèäàºòüñÿ, ç îãëÿ äó íà òå ìà òè êó Ñëî âà, ïðè êëàäiâ ó ñòàòòi 1194 ð.
²ïàòi¿âñüêî ãî ñïèñ êó, çi çâiñòêè ïðî ñîí êíÿ çÿ Ñâÿ òîñ ëà âà Âñå âî ëî äè ÷à: êíÿ ãè íè
æå îóñìîòð›âøè àêî íî âèä›íèå11 í›êàêî. Ñâÿ òîñ ëàâ Âñå âî ëî äè÷ — öå «Ñâÿ -
òî ñ ëàâ ãðîç íûè âå ëè êûè êè åâ ñêèè». Îòæå, øëÿõ ïî ÿ âè öüî ãî âè ðà çó (íà âiòü ïðèé -
ìàþ÷è êîí’ºêòó ðó) ìîæå áóòè çîâñiì iíøèì, i íå âèê ëþ ÷å íî, ùî òðå áà ñòà òè íà
òî÷ êó çîðó ïðè õèëü íèêiâ ïiäðîá íîñòi ïî å ìè. Ñëiä âèç íà òè, ùî óâà ãó éìîâ³ðíî ãî
iìiòà òî ðà ìàëè ïðè âåð òà òè òåê ñòè ëiòî ïè ñó, ïî â’ÿ çàíi ç iìå íåì öüî ãî êíÿ çÿ. Òèì
áiëüøå — ñîí Ñâÿ òîñ ëà âà. Àäæå ïëà íó âà ëà ñÿ ñöå íà ñíó êíÿ çÿ, äî òîãî æ, ñíiâ ó
Êè¿âñüêî ìó çâîäi ëèøå äâà — ºïèñ êî ïà Íè ôîí òà òà Ñâÿ òîñ ëà âà Âñå âî ëî äè ÷à. Öå
ÐÅÖÅÍDz¯ 269
10 Íàïð., àâ òîð ïèøå ïðî òå, ùî «íîâå» íà ïè ñàí íÿ Ðóñêîè çåì ëè — çóñòði÷àºòüñÿ íà é ÷à ñòiøå.
ßêáè ñåìè òà êèõ âè ïàäêiâ íå áóëî ó ïåðøié ÷àñ òèíi Ñëî âà, ç 1 ïî 134 ðÿä êè, íî âèõ çà êií÷åíü
áóëî á iùå ìåí øå (ñ. 91). Ïðî òå, â ²ïàòi¿âñüêî ìó ñïèñ êó Êè¿âñüêî ãî çâî äó â öüî ìó ñëî âî ñïî -
ëó÷åííi çóñòði÷àºòüñÿ: 365² ðî óñêîè, 366² ðî óñ êèÿ, 366² ðî óñêîè, 368² ðî óñêîè, 369² ðî óñ êûè,
373² ðî óñêîè (2 ð.), 375² ðóñüñêîè, 380² ðî óñ êûÿ, 405² ðóñêîè, 409² ðóñ êû; 7 ç 11 ïðè êëàäiâ
ëèøå äî ñòàòòi 1150 ð. Âëàñ íå ó ñòàòòi 1185 ð. — 645² ðî óñêî›, 646² ðî óñêîèå. Äàëi, ïiä 1189 ð.
663² ðî óñêîè, 1190 ð. 669² ðî ó ñüñêûÿ... Ùî ñòî ñóºòüñÿ çà êií÷åíü (2-à ãðó ïà â ïå ðå ëiêó àâ òî ðà):
â ²ïàòi¿âñüêî ìó áà ÷è ìî é ïîá›æåíè (622²) / é ïîá›æåíû (383², 623²), èãó ìå íè (441², 488²,
548², 568², 591², 616², 628²) / èãó ìå íû (579², 607², 611², 616², 634²), èíè (519², 652²) / èíû (364²,
521², 544², 646²), õðñòüÿ íè (553², 559², 566², 643²) / õðñòüÿ íû (àáî êðñòüÿ íû... 392², 538², 540²,
565², 574², 605², 611²). Íàñêiëüêè öi çà ìiíè çà ëå æà ëè âiä âòî ìè ïèñ öÿ — òðå áà ñïåö iàëü íî
äîñëiäæó âà òè.
11 680². Õëºáí çà ìiñòü íî âèä›íèå — ñíî âè äå íèå, â ²ïàò ïå ðå ðîá ëå íå â èíî âèä›íèå âèä›.
îçíà ÷àº, ùî ïðè ïóñ êà òè áëèñ êó ÷å çíàí íÿ óêëà äà ÷åì Ñëî âà äàâ íüî ðóñü êî¿ ìîâè
çîâñiì íå îá îâ’ÿç êî âî. Êðiì òîãî, ìîæ ëè âî, îêî íî — íå çà ãàëü íî äàâ íüî ðóñü êà, ÿê
ïðè ïóñ êຠàâ òîð, à íîâ ãî ðî äñüêà îãëà ñîâ êà, òîäi ó ïiâäåí íî ðóñü êî ìó òåêñòi ïî -
òðiáíî ÷è òà òè àêî íî12, i êîí’ºêòó ðó äåùî âàæ ÷å îá´ðóí òó âà òè, áî öå ïî òðå áóº âèï -
ðàâ ëåí íÿ áiëüøî¿ êiëüêîñòi ëiòåð. Òðå áà ñêà çà òè, â iíøî ìó ìiñöi À. À. Çà ëiçíÿê
iðîí içóº íàä ñïðî áà ìè Åäâàð äà Êiíà íà çà ïðî ïî íó âà òè êîí’ºêòó ðè iç çà ìiíîþ âå ëè -
êî¿ êiëüêîñòi ëiòåð, â òîìó ÷èñëi äâîõ ëiòåð, âû çðî æàòü ç âú ñðî æàòü13.
Ïî âåð òà þ ÷è ñÿ äî ìîâ íèõ àíî ìàëié, öüî ãî ðàçó àíàõ ðîíiçìiâ ó ñôåði ëåê ñè êè.
Àâòîð ââà æàº, ùî éìîâ³ðíèé iìiòà òîð æîä íî ãî ðàçó íå ïî òðà ïèâ ó òàêó ïàñ òêó, ÿê
çìiíà çíà ÷åí íÿ ñëî âà. Ñå ðåä ïðè êëàäiâ íà âî äèòü ñÿ ñëî âî áû ëè íà (ñ. 76), ç àâ òåí -
òè÷ íèõ äàâ íüî ðóñü êèõ äæå ðåë íå âiäî ìå. ªäèíà çãàä êà ó ïiçíüî ñå ðåä íüî âi÷íèõ —
â îä íî ìó çi ñïèñêiâ Çà äîí ùè íè14. Ïiçíié âiê ñëî âà íå âiäçíà ÷å íèé, î÷å âèä íî,
òîìó, ùî àâ òîð çà ëó ÷ຠòà êèé àð ãó ìåíò, ÿê ìîæ ëèâiñòü çíàé äåí íÿ ñëiâ ó ðàííiõ
ïàì ’ÿò êàõ (äèâ. âèùå, ùîäî ðî çäiëó «Àðãóìåíò “îò ñó òñòâèå â ïà ìÿò íè êàõ”»).
Âiäïî âiäíî äî ïî ëî æåí íÿ ïðî ïî äî âæåí íÿ âiêó ñëiâ çà âäÿ êè íî âèì çíà õiäêàì, àâ -
òîð íå âiäçíà ÷ຠòà êèõ, ÿê ÿïîí ÷è öà (âiä åïàí ÷à, ôiêñóºòüñÿ ç êiíöÿ ÕV ñò.), ÿðó ãû
(âiäî ìî ç ïî ÷àò êó ÕV²² ñò.), íå ïèøå ïðî ïiçíþ ôiêñàö iþ ñëî âà ñàë òàí
(ÕV–XV² ñò.), ëàäà (íà ðîñiéñüêèõ òå ðå íàõ — ç ÕV²² ñò.).
Êðiì òîãî, ïî ëåì içó þ ÷è ç Åäâàð äîì Êiíà íîì, À. À. Çà ëiçíÿê âiäçíà ÷ຠòîé
ôàêò, ùî äàâ íüîñ ëîâ ’ÿíñüêi äià ëåê òè áëèçüêi, i äëÿ ïåð iî äó Õ²² ñò. íå âiðíèì º
òâåð äæåí íÿ ïðî ÷iòêi ëåê ñè÷íi ïî êàç íè êè. Òðå áà ñêà çà òè, Êiíàí öå âèç íàº. ² ñàìå
òîìó âè êî ðèñ òî âóº ïå ðå äóñiì òà êèé àð ãó ìåíò, ÿê çìiùåí íÿ çíà ÷åí íÿ ñëî âà àáî
âè ðà çó òà àíàëiç ñìèñ ëî âèõ âiäòiíêiâ. Íà âå äó ëèøå îäèí ïðè êëàä. Êiíàí (ñ. 191)
ïèøå, ùî äëÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ïåð iî äó íå õà ðàê òåðíi âè ðà çè òèïó ìûñ ëèþ ñìûñ ëè -
òè, äó ìîþ ñäó ìà òè, î÷è ìà ñãëÿ äà òè, ùî çóñòði÷à þòü ñÿ ó ïëà÷i «ðóñ êèõ æåí».
² õî÷à, íà ïðèê ëàä, ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi äâi÷i ôiêñóºòüñÿ äóìó äó ìà òè15, ïiä éîãî
ñëî âà ìè ìîæ íà áåç çàñ òå ðåæ íî ïiäïè ñà òè ñÿ. Ði÷ ó òiì, ùî ó Ñëîâi öi âè ðà çè ïî çíà -
÷à þòü ðî çó ìî âó äiÿëüíiñòü ÷è ïî ÷óò òÿ iíäèâ iäà. À äóìó äó ìà òè â óñiõ âiäî ìèõ
àâ òåí òè÷ íèõ òåê ñòàõ âæè âàºòüñÿ íà ïî çíà ÷åí íÿ íà ðà äè, ïðî öå ñó ïðè é íÿò òÿ êî -
ëåê òèâ íî ãî ðiøåí íÿ, ñäó ìà òè — äiéòè ÿêî ãîñü ñïiëüíî ãî ðiøåí íÿ â ðå çóëü òàòi
íà ðà äè (êðiì òîãî, ñãëÿ äà òè — ÷à ñòiøå çà âñå ‘ðî çâiäà òè’, âè êî ðèñ òî âóºòüñÿ â
îïè ñàõ áî éî âèõ äié; ñìûñ ëè òè — òiëüêè ó ïå ðå êëàä íèõ òâî ðàõ16, ìຠiíøèé
270 ÐÅÖÅÍDz¯
12 Àâòîð íà âî äèòü ïðè êëàä ç Æèò iÿ Ôå î äî ðà Ñòó äè òà çà ñïèñ êîì Õ²² ñò., äå òà êîæ àêî íî, òà ç
²ïàòi¿âñüêî¿ ñòàòòi 1175 ð., äå ÿêî íî (ñ. 194, 196). Íà îêî íî óñi ïðè êëà äè — ç òåêñòiâ íîâ ãî ðî ä -
ñüêî ãî ïî õîä æåí íÿ. Âàð iàíò îêíîì ç Õëºáíè êî âñüêî ãî ñïèñ êó â ñòàòòi 1175 ð. âiääçåð êà ëþº
ñïðî áó ïèñ öÿ íàä à òè ñìèñë íå çðî çóì iëî ìó âè ðà çó, à íå ïî ÷àò êî âå ÷è òàí íÿ.
13 Ïðè òîìó, ùî çà ìiíà û/ú òà ç/ñ ÷àñ òî òðàï ëÿºòüñÿ â ðó êî ïè ñàõ. Ó ç âáà ÷à ëè ïiâäåí íî ðóñü êó
ðèñó é âèï ðàâ ëÿ ëè ¿¿, à âû ìîã ëî ïå ðåé òè ó âú, ÿêùî áóëî îñìèñ ëå íå ÿê ïðè é ìåí íèê.
14 Ïîð. Keenan, ð. 159. Ñðåç íå âñüêèé íà âî äèòü âëàñ íå öi äâà ôðàã ìåí òà çi Ñëî âà òà Çà äîí ùè íè
(1, 203), ó Ñëî âà ðå XI–XIV ââ. ñëî âî âiäñóòíº. Ñëî âàðü XI–XVII ââ. òà êîæ iëþñ òðóº âèê ëþ÷ íî
òåê ñòîì Ñëî âà, à êðiì òîãî íà âå äåíi òåê ñòè ÕVII ñò., äå çãà äà íà áû ëè öà, â òîìó æ çíà ÷åííi.
15 344²: äî ó ìîó åñìè ñ íèìè äî ó ìàëú (Õëºáí îóäî ó ìàë); 347² äî ó ìîó äî ó ìà ëà.
16 Ó ëiòî ïè ñàõ, íà ïðèê ëàä, òiëüêè ñìûñ ëåíú òà ñìûñëú. Êðiì òîãî, ïîä iáíi ñëî âà òà âè ðà çè ÷àñ òî
ìàëè íå ãà òèâ íèé âiäòiíîê. Âëàñ íå ñëî âî ìûñëü — ó ïå ðå êëàäi íà ñó ÷àñ íó ìîâó, ïå ðå äóñiì, ‘çà -
âiäòiíîê)17. Âè êî ðèñ òàí íÿ óêëà äà ÷åì Ñëî âà ñõî æî¿ íà äàâ íþ êî íñòðóêöi¿ îä íî ÷àñ -
íî çi çìiíîþ çíà ÷åí íÿ ñâiä÷èòü ñêîð iøå ïðî ïðî äó ìà íó ñòèë içàö iþ ïiä äàâíié
ñòèëü, íiæ ïðî àâ òåí òè÷íiñòü âè ðà çó. Âæè âàí íÿ àâ òî ðîì Ñëî âà òà êî ãî âè ðà çó, ÿê
äóìó ñäó ìà òè, çà ïå ðå ÷óº òåçó àâ òî ðà ïðî íå ïîò ðàï ëÿí íÿ ó ïàñ òêó çìiíè çíà ÷åí íÿ.
Ùîäî áî ãåìiçìiâ (÷åõiçìiâ), ïåâ íó êiëüêiñòü ÿêèõ âáà ÷ຠó Ñëîâi Åäâàðä Êiíàí.
Àâòîð ââà æàº, ùî áî ãåìiçìiâ, ç ÿêèõ òðå áà áóëî á îá îâ’ÿç êî âî ïî ÿñ íþ âà òè Ñëî âî,
íåìຠæîä íî ãî (ñ. 286), i ç ðiçíèõ ïðè ÷èí âiäõè ëÿº çà ïðî ïî íî âàíi Êiíà íîì. Íà -
ïðèê ëàä, ïðî ñëî âî ïî òðó ÷à òè ïèøå, ùî âîíî ïðè ñóòíº òà êîæ ó ïî ëüñüêié òà
óêðà¿íñüêié (ñ. 288). Ïðî òå ïî ëüñüêà íà ëå æèòü äî çà õiäíîñ ëîâ ’ÿ íñüêî¿ ãiëêè ìîâ,
à â óêðà¿íñüêié äóæå âå ëè êà âiðîãiäíiñòü çà ïî çè ÷åí íÿ áåç ïî ñå ðåä íüî ç ïî ëüñüêî¿.
Ó êíèçi âiäñóòíº ïî ñè ëàí íÿ íà äæå ðå ëî óêð à¿íñüêî ãî ïî òðó ÷à òè. Òèì ÷à ñîì â
óêð à¿íñüêèõ ñëîâ íè êàõ ïîä àíi ïðè êëà äè ç òâîðiâ óêð à¿íñüêèõ ïèñü ìåí íèêiâ
Õ²Õ ñò., à òà êîæ âêà çà íî íà òå, ùî öå º ãà ëè öèçì i ïî ëîíiçì18. Ñïðîñ òî âóºòüñÿ
÷åñü êå ïî õîä æåí íÿ âè ðà çó ñ çà ðà íèÿ (ñ. 289). Îäíàê ó äàâ íüî ðóñüêié çâè ÷àé íî
âè êî ðèñ òî âóºòüñÿ çà óòðà, íà áà ãà òî ðiäêiñíiøå àð õà¿ ÷íå óòðî. Âêðàé ðiäêî
ÐÅÖÅÍDz¯ 271
äóì’, íà é ÷à ñòiøå íå äîá ðèé. Ùîá òàêå òâåð äæåí íÿ íå âèã ëÿ äà ëî ãî ë îñëiâíèì, ïå ðå ðà õóþ âè ðà -
çè, äå çóñòði÷à þòü ñÿ ñëî âà ç êî ðå íåì –ìûñë- ó ëiòî ïè ñàõ Õ²² ñò. Òàì, äå âè ðà çè ïîä àíi ÷å ðåç
êîñó ðèñ êó — ñïî ÷àò êó âè ïè ñàíi ôðàã ìåí òè Ëàâ ð åíòi¿âñüêî¿ ãðó ïè, à ïî òiì ²ïàòi¿âñüêî¿ ãðó ïè
(ó òåê ñòó àëü íî áëèçü êèõ óðèâ êàõ; ñïèñ êè ïî çíà ÷åíi çà ïåð øè ìè ëiòå ðà ìè ¿õ íàçâ). 294Ë âñÿ áî
çëî ìûñ ëû åãî âäà áú; 306Ë ÿêî ñìûñ ëåíú ñûè (ç ÐÀÏ, â Ë ïðîï.); 318Ë–353² çà ìûñ ëè ëè (òàê
ËÏ, ÐÀ çà ìûñ ëè øà) / ìûñ ëè ëè íà íà øå ãî êíÿ çÿ çëî; 346Ë–481² ïî ÷àëú çà ìûø ëè âà òè/çà ìûñ ëÿ -
òè (², Õë çà ìûø ëÿ òè) ðàòü; 360Ë–558² çà ìûñ ëè ñòÿãú âçÿ òè; 366Ë–579² çà ìûñ ëè òÿ ãî òó êè -
ÿ íîìú; 401Ë çà ìûø ëÿ òè (ÐÀ çà ìûø ëè âà òè, Ï çà ìûñ ëè âà òè) ïî ÷à øà íà íü ðàòü; 324Ë íå
â›äó ùèì ìûñ ëè áðà òà; 329Ë–405² íå ñáû ñÿ ìûñëü åãî; 356Ë–553² âúçíåñ øå ìûñëü åãî äî îá -
ëàêú; 355Ë–551² î íåìü äîá ðî ìûñ ëÿ ùþ; 537² à ïðî ìûø ëÿ è ìû î ñîá› àëè íà ÷íóòü î íàñú ëþ -
äèå ïðî ìûø ëÿ òè; 366Ë–579² ïðî ìûø ëÿ è òå ÷èìú âû êó ïè òè; 373Ë–597² ïðî ìûø ëÿè î ñîá›;
375Ë–599² ïðî ìûø ëÿ è òå áðà òÿ; 325Ë–390² ïî ìûñ ëè è ðå÷ ñîá› â ñðäöè; 391Ë ãîð äûì ïî ìûñ -
ëîì ñòàâú ñóï ðî òèâ íî; 401Ë âñïðè èì øå áóè ïî ìûñëú; 410Ë ÿêî ïî ìûø ëÿ åòü äøà òâîÿ. Ïî êà -
çî âî, ùî ó Íîâ ãî ðî äñüêî ìó ïåð øî ìó ëiòî ïèñi, ó çà ïè ñàõ çà Õ²² ñò., ùî º íiáè âçiðöåì ñâiòñüêî -
ãî òåê ñòó ìàé æå áåç äîì iøîê êíèæ íèõ âè ðàçiâ — çóñòðiëî ñÿ ëèøå îäèí ðàç, ïiä 1137 ð.: í›ãëè
áú óïðà âèòü ñâî èìü ïðî ìûñ ëîìü. Äèâ.: ÍÏË. Ì., Ë., 1950. Ñ. 25. Òiëüêè ó Õ²²² ñò. ó Íîâ ãî ðîä -
ñü êî ìó ïåð øî ìó ëiòî ïèñi ïîä iáíi ñëî âà ïî ÷è íà þòü áiëüø iíòåí ñèâ íî âè êî ðèñ òî âó âà òè ñÿ, ðàç îì
ç iíøè ìè êíèæ íè ìè ëåê ñå ìà ìè. Âçà ãàëi, íà é ÷à ñòiøå ñëî âà ç êî ðå íåì –ìûñë- òðàï ëÿ þòü ñÿ ó ïå -
ðå ê ëàä íèõ òåê ñòàõ, äëÿ ïå ðå äàí íÿ ñêëàä íèõ ïî íÿòü ãðåöü êî¿ ìîâè. Ïîð. ïå ðå êëàä Õðîí iêè
Ãå îð ãiÿ Àìàðòîëà, äå º çà ìûø ëå íèå, ñúìûñëú, ñúìûñ ëè òè. Ùîäî ñìûñ ëè òè â ÃÀ: 344.13 ïðî -
êëÿ øà è è ñìûñ ëÿ ùèìú ñ íèìü êî óï íî; 255.11 è îò òó äîó ìíî ãàø äû íà èíî ðàç óìîó ñìûñ ëÿ ùþ.
Âëàñ íå ó äàâ íüî ðóñüêié ìîâi, ñõî æå, ùå íå iñíó âà ëî ïî òðå áè ó ïî çíà ÷åííi ïðî öå ñó ìèñ ëåí íÿ
ñà ìî ãî ïî ñîái, áåç éîãî ìî ðàëü íî¿ îöiíêè, îêðiì òîãî, äëÿ äàâ íüî ðóñü êî¿ ìîâè õà ðàê òåð íè ìè
áóëè ñëî âà «äó ìà òè», «äóìà» òà «ãà äà òè».
17 Äî ðå÷i, íå âèê ëþ ÷å íî, íà êî íñòðóê öiþ «ìûñ ëèþ ñìûñ ëè òè, äó ìîþ ñäó ìà òè» óêëà äà ÷à Ñëî âà
íà øòîâ õíóâ ²ïàòi¿âñüêèé ñïè ñîê. Ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi çíà õî äè ìî ÷åñ òüþ ÷åñ òÿ, îá âè íè âè íà ìè,
êàç íè øà êàç íüþ, ó Ãà ëèöü êî-Âî ëèíñüêié ÷àñ òèíi êëÿò âîþ êëå íó òè ñÿ, ïîá›äîþ ïîá›äè, óêðà -
øå íè åì óêðà ñè òè. ßêùî ïî ðiâíÿ òè, ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó çâîäi ïîä iáíèé âè ðàç çóñòðiâñÿ ëèøå
îäèí ðàç — îá âè íè âñè ìè âè íà ìè, ó ñïiëüíî ìó ç ²ïàòi¿âñüêèì ôðàã ìåíò³, 356Ë. Ïîð. 364², 386²,
551², 552², 611², 703², 783², 823², 836², 847².
18  åëåê òðîííié ïðî ãðàìi Ïðî Ëèíã (åëåê òðîí íèé ñëîâ íèê), ïî òðó ÷à òè — áåç ïå ðå êëà äó (!). Çà
ñëîâ íè êà ìè (Ñëîâ íèê óêð à¿íñüêî¿ ìîâè. Ò. 7. Ñ. 429). «Ïîò ðó ÷à òè=ïî òðó ÷ó âà òè (äîê., ïå ðåõ.,
äiàë.) 1. ‘øòîâ õà òè’ (Ñòå ôà íèê, Êóëiø, Ôðàí êî) / ‘ãíà òè’ (×ó áè íñüêèé) 2. ‘ñïî íó êà òè äî ïåâ íî¿
äi¿’. (Ôðàí êî, Ñòå ôà íèê)». — Òîá òî, öå ãà ëèöü êèé äià ëåê òèçì, àê òèâ íî âè êî ðèñ òî âó âà íèé íà -
ïðèêiíöi Õ²Õ ñò. Ùîäî äià ëåê òíî ãî ïî õîä æåí íÿ äèâ. Îãiºíêà: ²ëàð³îí, ìèò ðî ïî ëèò. Åòè ìî ëî -
ãi÷íî-ñå ìàí òè÷ íèé ñëîâ íèê óêð à¿íñüêî¿ ìîâè. Ò. 4. Ï-ß. Ñ. 105. «Ïîò ðó òè òè — çàõ.-óêð. àðõ.,
çóñòði÷àºòüñÿ óðà íè òè, âîíî ïî õî äèòü ç íà é äà âíiøèõ ñëîâ ’ÿ íñüêèõ ïå ðå êëàäiâ
Áiáëi¿19, é ó áiëüø ïiçíiõ äæå ðå ëàõ, øâèä øå çà âñå, º ïà ðàô ðà çîì áiáëiéíèõ
òåêñòiâ. Êðiì òîãî, íà òå ðè òîði¿ Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî êàí öå ëÿ ðñüêà
ìîâà óòâî ðè ëà ñÿ ïiä âïëè âîì ÷åñü êî¿20, à àâ òîð íà âî äèòü ïðè êëà äè «óñíî¿ òðà -
äèöi¿» íà çà ðà íèå iç çîíè Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî (áðÿ íñüêà, óêð à -
¿íñüêà, i, ìåí øîþ ìiðîþ, ïñêî âñüêà äià ëåêòíi çîíè21). Ïðå òîð ãíó òè (ñ. 298) íå
âèäàºòüñÿ àâ òî ðó ÷å õiçìîì, õî÷à ñëî âî ïðè ñóòíº ó ÷åñüêié, àáî ó íà é äà âíiøèõ
äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêèõ òåê ñòàõ. Ðî áèòü ñÿ ïî ñè ëàí íÿ íà «Ìà òå ðè à ëû» Ñðåç íå âñüêî -
ãî, äå óñi ïðè êëà äè, êðiì Ñëî âà — ç ïå ðå êëàä íèõ ïàì ’ÿ òîê (2, 1707): ªâàí ãåë iÿ,
Êîðì÷i, Çëà òîñ òðóé, Ïàí äåê òè Íè êî íà ×îð íî ãîð öÿ. Âïåð øå é âîñ òàííº â ëiòî ïè -
ñàõ çóñòði÷àºòüñÿ ó ÏÂË â îïîâiäi ïðî õëîï öÿ-êî æóì ’ÿ êó (ïðå òîð æå, 123Ë).
À. À. Çà ëiçíÿê íà âî äèòü ïñêî âñüêó íà çâó ði÷êè Ïå ðå òåð ãà, à ðàç îì ç òèì, îá ñòîþº
ãiïî òå çó ïðî áëèçüêiñòü íîâ ãî ðî äñüêî-ïñêî âñüêèõ äià ëåêòiâ äî çà õiäíîñ ëîâ ’ÿ í -
ñüêèõ. Àâòîð íå çãà äóº òàêi ñëî âà, ÿê ëàäà. Ïðèê ìåò íî, ùî ëàäà íå çà çíà ÷å íå òà -
êîæ i óêëà äà ÷à ìè Ñëî âà ðÿ äðåâ íå ðóñ ñêî ãî ÿçû êà Õ²–XIV ââ. (ò. 4. Ñ. 386); ó Ñðåç -
íå âñüêî ãî íà âå äå íî ëèøå ïðè êëà äè çi Ñëî âà, ç õà ðàê òåð íîþ ðå ìàð êîþ: «ñì.
äð.-÷åø. lada» (2, 3). Ó Ñëî âà ðå Õ²–XVII ââ. âêà çà íå ëàäî çi Ñêà çàí íÿ ïðî Áîâó êî -
ðî ëå âè ÷à — ïiçíüî ãî òâî ðó XVII ñò., ùî çà çíàâ ÷åñü êî ãî âïëè âó (ò. 8. Ñ. 160)22.
Ìüãëà ó çíà ÷åííi ‘õìà ðà’ (îñêiëüêè ñìîð öè, òîá òî ‘ñìåð÷i’, éäóòü ìüãëà ìè, à ²ãîð
ñî êî ëîì ëå òèòü ïîäú ìüãëà ìè) òà êîæ íå çà ôiêñî âà íà ñëîâ íè êà ìè. ² çíî âó, Ñðåç -
íå âñüêèé âiäçíà ÷èâ, ùî ñàìå ó ÷åñüêié ìüãëà öå ‘õìà ðà’ (2, 223), à Ñëî âàðü
Õ²–XIV ââ. (ò. 5. Ñ. 87) íàäຠäëÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ïåð iî äó äâà çíà ÷åí íÿ: «ìãëà, òó -
ìàí» é «òåì íî òà, ìðàê», ‘õìà ðè’ íåìàº23.
Ùå îäíå ìiðêó âàí íÿ, ïî â’ÿ çà íå çi ñïðî áîþ çðî çóì iòè ìî òè âè é ïñè õî ëîã iþ
ôàëü ñèô iêà òî ðà (ñ. 270–271 òà ií.). Àâòîð ïèøå ïðî òå, ùî â÷èí êè Äîá ðî âñüêî ãî,
ÿêùî ïðè ïóñ êà òè òàêó ãðàí äiîç íó ìiñòèô iêàö iþ, ÿê òâî ðåí íÿ íèì Ñëî âà, ìàëî -
çðî çóìiëi. Íàâ iùî ÷å õîâi ðî áè òè òà êèé ñâîºðiäíèé âíå ñîê â ðîñiéñüêó êóëü òó ðó?
ßê âèäàºòüñÿ, ç óâà ãè âè ïó ùå íèé òîé ôàêò, ùî Äîá ðî âñüêèé áóâ ñëà âîô iëîì.
À Ðîñ iÿ äî äðó ãî¿ ïî ëî âè íè — êiíöÿ Õ²Õ ñò. äëÿ ñëà âîôiëiâ áóëà ïåâ íèì ñèì âî -
ëîì íå çà ëåæ íîñòi, âå ëè÷i, íàä i¿ íà îá’ºäíàí íÿ i ò. ií. Ïðè òîìó ïñè õî ëî ãi÷íèé
ñòàí ôàëü ñèô iêà òî ðà/ìiñòèô iêà òî ðà, éîãî ïî ÷óò òÿ àíàë içó þòü ñÿ ç òî÷ êè çîðó ñó -
÷àñ íî¿ ïî ðÿä íî¿ ëþ äè íè. Íàâiòü òî ÷íiøå, ç òî÷ êè çîðó ñó ÷àñ íî ãî â÷å íî ãî, äëÿ
êîò ðî ãî ôàëü ñèô iêàö iÿ — ði÷ àá ñî ëþò íî íå ìîæ ëè âà, ïðî ñòî êà æó ÷è, çëî ÷èí. Àëå
272 ÐÅÖÅÍDz¯
ç’ÿ âè ëî ñÿ ïiä âïëè âîì ïîë. potracic. Íà Íà ääíiïðÿí ùèíi — ‘ïîñ êè äà òè, ñêè íó òè’». Ñðåç íå â -
ñüêèé (2, 1296) — íà ïî òðó ÷à òè ïðè êëàä òiëüêè çi Ñëî âà.
19 1 ð. — ó ÏÂË. Ó Ñðåç íå âñüêî ãî ïðè êëà äè ïå ðå âàæ íî ç Ïà ðå ìiéíèêiâ (3, 1253).
20 ßêîâë³â À. Âïëè âè ñòà ðî ÷åñü êî ãî ïðà âà íà ïðà âî óêð à¿íñüêå XV–XVI ââ. (Ïðà ãà, 1929). Äî ðå÷i,
ïðî òå, ùî âïëèâ ìîâ ó íà ïðÿì êó ÷åñü êà-ïî ëüñüêà-óêð à¿íñüêà iãíî ðî âà íèé çà õèñ íè êà ìè Ñëî âà,
ïèøå Keenan, Josef Dobrovský and the Origins, ð. 147.
21 Ïñêîâ ïåâ íèé ÷àñ âõî äèâ ó ñôå ðó âïëè âó Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî.
22 Ùî öiêà âî, äî öüî ãî ñëî âà äå ÿêi ñó ÷àñíi äîñëiäíè êè çâèê ëè íà ñòiëüêè, ùî âæå áåç áóäü-ÿêèõ
çà ñòå ðå æåíü âiäíî ñÿòü éîãî äî ïëàñ òó «ëåê ñè êè äî ìîí ãî ëüñêî ãî ïå ðè î äà», äèâ. íàïð., ÝÑÏÈ,
Â. Â. Êî ëå ñîâ. Ëåê ñè êà Ñëî âà.
23 Ìiæ iíøèì, ó Ñëîâi ìüãëà âè êî ðèñ òà íå ó äâîõ çíà ÷åí íÿõ, ñòàí äàð òíå äàâ íüî ðóñü êå ‘òó ìàí’
(ìüãëà ïîëÿ ïî êðû ëà) i íå äàâ íüî ðóñü êå ‘õìà ðà’ (èäóòü ñìîð öè ìüãëà ìè).
äëÿ ÕV²²² — ïî ÷àò êó Õ²Õ ñò. òî áóëî íîð ìàëü íå ÿâè ùå, íå â ñåíñi «ìî ðàëü íå», à â
ñåíñi «çâè ÷àé íå». Áî þñü, çà ðàç ìè íå çìî æå ìî íà âiòü âiðòó àëü íî çà ãëÿ íó òè â
äóøó â÷å íèõ òèõ ÷àñiâ, áóäå öå Ãàí êà, Òàò iùåâ ÷è õòîñü iíøèé. Ñêàæ iìî, òàêà íå -
âå ëè÷ êà äå òàëü, ÿê ïiäïèñ Ãàí êè. Ãàí êà ïî ñòà âèâ ñâîþ ìàð êó íà ïñåâ äî äàâ íüî -
÷åñü êèõ òâîði ííÿõ. Íàâ iùî? ßêùî öiëêîì ñåðé îç íî çáè ðàâ ñÿ ââåñ òè â îìà íó íà -
óêî âó ñïiëüíî òó — äëÿ ÷îãî âèê ðè âàâ ñåáå? À ÿêùî çáè ðàâ ñÿ ëèøå òèì ÷à ñî âî
ìiñòèô iêó âà òè — íà âiùî òàê ñåðé îç íî é íàä îâãî?
Êðiì òîãî, àâ òîð êiëüêà ðàç iâ ïî âåð òàºòüñÿ äî äóì êè, íiáè äëÿ òâî ðåí íÿ Ñëî âà,
â ðàçi, êîëè ïðè é íÿ òè ãiïî òå çó ïðî ìiñòèô iêàö iþ, ïî òðiáíèé âå ëè ÷åç íèé îá ñÿã
çíàíü, íå çðiâíÿí íèé ç ìîæ ëè âîñ òÿ ìè îêðå ìî¿ ëþ äè íè. ×àñ òêî âî öå òâåð äæåí íÿ
ñïè ðàºòüñÿ íà ñïîñiá ìèñ ëåí íÿ ñó ÷àñ íî ãî ëiíãâiñòà (ïðî ùî âèùå), à ÷àñ òêî âî éäå
âiä óÿâ ëåíü ïðî íà âàí òà æåí íÿ, «ïiäéîì íå» äëÿ ñó ÷àñ íî ãî íà óêîâ öÿ. Òèì ÷à ñîì,
ÿê âèäàºòüñÿ, ñàìå îá ñÿã çíàíü (ìîâà íå ïðî ãëè áè íó) ó òàê çâà íèõ «åí öèê ëî ïå -
äèñòiâ» áóâ áiëüøèì, íiæ ó ñó ÷àñ íèõ ãó ìàí iòàði¿â. Òàê, Äîá ðî âñüêèé çà ÷àñ ïå ðå -
áó âàí íÿ ó Ðîñi¿ (ìåí øå ðîêó) ïðî ÷è òàâ áë. 1000 ðó êî ïèñiâ, ùî ìà áóòü, íå ïiä
ñèëó çà ðàç æîä íî ìó ëiíãâiñòó. Íå çíàþ, â ÷îìó òóò ði÷. Ìîæ ëè âî, ó âóçüêié ñïåö i -
à ë içàöi¿ íà øî¿ îñâiòè. Ìîæ ëè âî, iíàê øèì áóâ ñïîñiá îá ðîá êè äà íèõ, ÿêèé ïå ðå -
äáà ÷àâ ìåí øå ñïåö iàëü íî ãî àíàë içó i áiëüøå êîì ïëåê ñíî ãî ñïðèé íÿò òÿ òà
iíòó¿öi¿.
Íà ðåøòi, äåêiëüêà îêðå ìèõ ñïîñ òå ðå æåíü.
Ñ. 38–39. Òîé ôàêò, ùî ó Ñëîâi ôîð ìè äâî¿ íè âæè âà þòü ñÿ ïî ÷åð ãî âî ç ôîð ìà ìè
ìíî æè íè, àâ òîð ïî ÿñ íþº òèì, ùî âiäáó âàºòüñÿ çìiíà ñóá’ºêòó. Ñêàæ iìî, ñïî ÷àò -
êó éäåòü ñÿ ïðî äâîõ êíÿçiâ, à äàëi òà êîæ ïðî ¿õíi äðó æè íè (âî¿íiâ) òà ðàä íèêiâ.
Ïiäøó êî âó þòü ñÿ àíà ëî ãè ïîä iáíî ìó ÷åð ãó âàí íþ ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî òàõ. Ðàí iøå
ëiíãâiñòè òàêå ÿâè ùå ââà æà ëè ðå çóëü òà òîì ðîç õè òó âàí íÿ êà òå ãîði¿ äâî¿ íè, îäíàê
çà ðàç âæå äî âå äå íî, ùî äëÿ äàâ íüî ðóñü êî¿ ìîâè Õ²² ñò. âîíî ùå íå õà ðàê òåð íå.
À. À. Çà ëiçíÿê ïèøå ïðî òå, ùî çà ìiíà äâî¿ íè íà ìíî æè íó ìîã ëà òðàï ëÿ òè ñÿ òà -
êîæ i çà âäÿ êè ïðàâ êàì ïèñöiâ ÕV–ÕV² ñò., i äëÿ ëiòî ïèñ íèõ çâîäiâ íèì íà âî äÿòü -
ñÿ ïðè êëà äè ç ïiçíiõ ñïèñêiâ — Êîìiñiéíî ãî äëÿ ÍÏË òà Õëºáíè êî âñüêî ãî äëÿ
²ïàòi¿âñüêî¿ ãðó ïè (ñ. 40). Îäíàê íå òiëüêè ó Õëºáíè êî âñüêî ìó, à é â ²ïàòi¿âñüêî -
ìó ñïèñ êó, ïî ÷è íà þ ÷è çi ñòàòòi 1146 ð., ñïî ñòå ðiãàºìî çà ìiíó ôîðì äâî¿ íè íà
ìíî æè íó24. À âæå ó Ãà ëèöü êî-Âî ëèíñüêié ÷àñ òèíi öüî ãî ëiòî ïèñ íî ãî çâî äó ïëó -
òà íè íà ç ÷èñ ëà ìè — ïðî ñòî ìà ñî âå ÿâè ùå. Êðiì òîãî, ÿê óæå âiäçíà ÷à ëî ñÿ,
ìiñòèô iêà òîð çîâñiì íå ìó ñèâ ñëiäó âà òè íîð ìàì Õ²² ñò., âií ìiã îðiºíòó âà òè ñÿ íà
äåùî ïiçíiøi òåê ñòè. Íàâiòü ñòàâ ëÿ ÷è çà ìåòó ñòðî ãî iìiòó âà òè Õ²² ñò., öå ÿâè ùå
ìiã çà ïî çè ÷è òè áåç ïî ñå ðåä íüî ç ²ïàòi¿âñüêî ãî ñïèñ êó. Çà ãà ëîì, ìàºìî òîé äî êàç,
ÐÅÖÅÍDz¯ 273
24 Ó ïðî ìî âàõ ÷åðíiãiâñüêèõ êíÿçiâ Äà âè äî âè÷iâ. Ïðè öüî ìó â ²ïàòi¿âñüêî ìó ìíî æè íà ç’ÿâ -
ëÿºòüñÿ äâi÷i, à ó Õëºáíè êî âñüêî ìó òiëüêè 1 ð., ïîð.: Äâäâè ÷à æå ðå êîñ òà ñå åñâ› çà ÷à ëà ä›ëî
çëî . à ñâåð øèâ› (Õëºáí ñúâðúøè âà) äî êîí öà . áðà òî î ó áèñ òâî (Õëºáí îóáè èñ òâî) . ïî è äèâ›
èñ êî ðå íèâ› (Õëºáí ïî è äå âà èñ êî ðå íè âà áðà òà) Ñòîñ ëà âà . è ïå ðå è ìåâ› (Õëºáí ïå ðå è ìå âà) âî -
ëîñòü åãî . ñãàäàøà . æå òî è âúñïðîñèøà (Õëºáí âúïðîñèñòà) Èçÿñ ëà âà . èòè íà Ñòîñ ëà âà
Íî âî ó ãî ðî äîó, 330². Íàé iì îâiðíiøå, ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi çìiíà äâî¿ íè-ìíî æè íè º ðå çóëü òà òîì
âòðó ÷àí íÿ ðå äàê òî ðà Õ²² ñò., à íå ïiçíiøèõ ïå ðå ïè ñó âà÷iâ. Ó ñòàò òÿõ 40–50-õ ðð. ìàñà ñëiäiâ ðå -
äà ãó âàí íÿ, çìiíè ñóá’ºêòà â öüî ìó âè ïàä êó íåìàº.
ÿêèé ìîæ íà îá åð íó òè íà âñiái÷ — ÿê ó áiê àâ òåí òè÷ íîñòi òåê ñòó, òàê i éîãî ïiäðîá -
íîñòi.
Ñ. 51, ïðèì. 6. Ëèñ òó âàí íÿ òà ïðî ìî âè êíÿçiâ ç Êè¿âñüêî ãî çâî äó ðîç ãëÿ äà þòü ñÿ
ÿê äî êó ìåí òàëüíi. À âîíè òà êè ìè íå º, öå àâ òî ðñüêèé òâið îä íî ãî ç óêëà äà÷iâ
Êè¿âñüêî ãî çâî äó25. Òèì ÷à ñîì, àâ òîð çà ëó ÷ຠIï àòi¿âñüêèé òåêñò ÿê ñâîºðiäíèé
àíà ëîã áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìîò. Õðî íî ëî ãi÷íèé áàð’ºð íå çíà÷ íèé (ó íà é ãiðøî ìó âè -
ïàä êó íà ïè ñàíi ðîêiâ íà 50 ïiçíiøå), îäíàê ÿêùî òåê ñòè òàê ñèëü íî ðå äà ãî âàíi ÷è
ïðÿ ìî âè ãà äàíi ëiòî ïèñ öåì, âîíè íå º çðàç êà ìè ç êíÿ æî¿ êàí öå ëÿði¿. Ìè íiêî ëè íå
ìî æå ìî çíà òè, ÷è iìiòó âàâ êíèæ íèê ìîâó, i ÿêùî iìiòó âàâ, òî ÿê ñàìå, çðî áèâ âií
¿¿ áiëüø «ïðà âèëü íîþ», «êðà ñè âîþ» àáî æ âè êî ðèñ òàâ ðå àëü íèé çâî ðîò.
Ñ. 74. «Ïðî èì ïåð ôåêò îí (óêëà äà÷ Ñëî âà — Ò. Â.) çíàë òàê æå òó òîí êîñòü, ÷òî â
3-ì ëèöå çäåñü âîç ìîæ íû äâà âà ðè àí òà: ñ äî áà âî÷ íûì –òü è áåç íåãî (ñêà æåì, áÿ -
øåòü è áÿøå)». Ó ñòàòòi 1185 ð., ïðè ñâÿ ÷åíié ïî õî äó ²ãîðÿ, â ²ïàòi¿âñüêî ìó ñïèñ -
êó íàä çâè ÷àé íà êiëüêiñòü ôîðì iìïåð ôåê òà íà –òü26. Òîá òî òîí êîùiâ çíà òè íå ïî -
òðiáíî, äîñ òàò íüî iìiòàöi¿.
Ñ. 78–79. Òå, ùî íå ìîæå íà ëå æà òè àíi äî Õ²², àíi äî ÕV–XV² ñò., à ñàìå çâî ðî -
òè î ïúëêó Èãî ðå âå, Èãî ðÿ Ñâÿ òúñëàâ ëè ÷à — çà ïðî ïî íî âà íî ââà æà òè «íå ñó ùè ìè
òðóä íî ó ëî âè ìóþ ýì ôà çó».
Ñ. 85–86. Ïîäïðúñÿ i ïëúíî ÷è Ñëî âà — ïî ìèë êî âå íà ïè ñàí íÿ, çà ìiñòü âiðíî ãî
ïîä ïåð ñÿ òà ïî ëíî ÷è, i ñàìå òàêà ãiïåð êî ðåê öiÿ º õà ðàê òåð íîþ äëÿ ðó êî ïèñiâ
XV–XVI ñò. ßê óæå âiäçíà ÷à ëî ñÿ, ïî ìèë êè ãiïåð êî ðåêöi¿ íå ìà þòü ñâiä÷è òè ïðî
àâ òåí òè÷íiñòü Ñëî âà, àäæå iìiòà òîð ìiã ïðà öþ âà òè ïå ðå âàæ íî ç ðó êî ïè ñà ìè
XV–XVI ñò. i çâiäòè îò ðè ìó âà òè óÿâ ëåí íÿ ïðî ïðà âî ïèñ.
Ñ. 88–91. Ïðè ñòà òèñ òè÷ íèõ ïiäðà õóí êàõ ç òðüîõ ïóíêòiâ ó ïåð øî ìó âè ïàä êó
òåêñò Ñëî âà ïîä iëå íèé íà äâi ÷àñ òè íè, ç 1 ïî 56 ðÿä êè, i ç 57 ïî 218. Ó äðó ãî ìó íà
òðè ÷àñ òè íè, 1–54, 55–127 ³ 128–218. Ó òðåòü î ìó âè ïàä êó òà êîæ íà òðè, àëå ç 1 ïî
134, 135–183, 184–218. Çâè ÷àé íî ïðè ñòà òèñ òè÷ íèõ ïî ðiâíÿí íÿõ ââà æàºòüñÿ çà
íå îáõiäíå âèò ðè ìó âà òè îäíó ñèñ òå ìó ïîä iëó.
274 ÐÅÖÅÍDz¯
25 Òàêà ãiïî òå çà iñíóº: Ôðàí ÷óê Â. Þ. Êè åâ ñêàÿ ëå òî ïèñü. Ñîñ òàâ è èñ òî÷ íè êè â ëèí ãâèñ òè ÷åñ -
êîì îñâå ùå íèè. Ê., 1986. Ïðî òå ó ïî ñëàí íÿõ òà ïðî ìî âàõ ²çÿñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à äî éîãî áðà òà
Ðîñ òèñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à, âìiùå íèõ ïiä 1147, 1151 é 1152 ðð. éäåòü ñÿ ïðî òå, ùî Ðîñ òèñ ëà âó
íà ëå æèòü Íîâ ãî ðîä (òàìî îó òåáå íîâ ãî ðîä öè è ñìîë íÿ íå...), ïîð. 347², 359², 422², 455². Ùî º
ÿâ íèì àíàõ ðî íiçìîì, îñêiëüêè Íîâ ãî ðîä íà ëå æàâ Ðîñ òèñ ëà âó ëèøå ç 1154 ð. Ùå çà æèò òÿ ²çÿ ñ -
ëà âà íîâ ãî ðîäöi âèã íà ëè éîãî ñèíà ßðîñ ëà âà é ïî ñà äè ëè Ðî ìà íà Ðîñ òèñ ëà âè ÷à (!), ùî, äî ðå÷i,
íå ñâiä÷èòü ïðî ãàð ìîíiéíi âçàºìèíè áðàòiâ, ÿê ¿õ çà õîï ëå íî îïè ñóº Êè¿âñüêèé çâiä. Ïå ðåä òèì
Íîâ ãî ðîä íà ëå æàâ Ñâÿ òî ïîë êó, áðà òó ²çÿñ ëà âà, ç 1148 ïî 1154 ðð. — éîãî ñèíó ßðîñ ëà âó. Î÷å -
âèä íî, çà ÿ âè ó ïðî ìî âàõ òà ëèñ òàõ ²çÿñ ëà âà äî Ðîñ òèñ ëà âà — ïiçíº òâîði ííÿ ÷àñó êè¿âñüêî ãî ïð -
àâ ëiííÿ Ðîñ òèñ ëà âà Ìñòèñ ëà âè ÷à ÷è íà âiòü Ðþ ðè êà Ðîñ òèñ ëà âè ÷à, çà ìîâ íè êà Êè¿âñüêî ãî çâî äó.
26 Ó Õëºáíè êî âñüêî ìó, ç éîãî íîð ìà òèâ íèì ïðà âî ïè ñîì, áiëüøiñòü ç íèõ âèï ðàâ ëåíi. Ïîð.: 636²
áÿ øåòü (Õëºáí áÿøå), ìîë âÿ øåòü (Õëºáí ìîë âÿ øå); 637² ìîë âÿ øåòü (Õëºáí ìîë âÿ øå), áÿ -
øåòü (Õëºáí áÿøå), áÿ øåòü (Õëºáí áÿøå), ìî æà õóòü; 638² èäÿ õî óòü (Õëºáí, ñ âå ëè êèì
þñîì, èäÿ õó), áÿ õî óòü (Õëºáí áÿõó), áÿ õî óòü i ò. ií. Ôîð ìà áóëà íà ñòiëüêè çâè÷ íîþ, ùî îäèí ç
ïå ðå ïè ñó âà÷iâ ²ïàòi¿âñüêî ãî ñïèñ êó íà âiòü çðî áèâ ïî ìèë êó, ïîð.: 644² íî øà õîóòü ðî óñü —
Õëºáí íî íà øèõ ðî ó ñè (ïðî äîâ æåí íÿ ôðà çè — ñú 15 ìî óæü îóòåê øè, â ²ïàòi¿âñüêî ìó âè ðàç
íåìຠñìèñ ëó).
Ñ. 114. Àâòîð ïèøå, ùî â ²ïàòi¿âñüêî ìó ñïèñ êó âiäñóò íÿ îðôîã ðàô iÿ ïiâäåí íîñ -
ëîâ ’ÿ íñüêî ãî òèïó. Öå íå çîâñiì òàê. Ïîâ íî ãî íà áî ðó, ÿê öå º, íàïð., ó Õëºáíè êî -
âñüêî ìó, íåìàº, ïîð. îäíàê, íà ïè ñàí íÿ ç ü íà çà êií÷åííi ñëî âà: 2² Âàòðü, 139²
ãð›êü, 150² Ñìîë íåñêü, 203² ÷åò âåðãü, 479² Ëó ÷åñêü, 555² ðåêü, 562² Ðþ ðèêü, 573²
Ñìîëíüñêü, 580² êàêü. À çà ìiñòü ÿ ïiñëÿ ãî ëîñ íî¿ — ó ñëîâi «êè à íû»: 301², 372²,
378², 401², 471², 516², 532², 547², 548² (2 ð.). Ïîð. òà êîæ 554² Àíäð›à, 574²
êðñòüà íû, 643² õðñòüà íè, 674² Äìèòð›à. Çóñòði÷àºòüñÿ æä: 235² Çâ›æäå íè
(Õëºáí Çäâè æåí›), 365È–366² âî ðîæ äà (4 ð.), 376² âî ðîæ äîó, 413² Âúçäâèæ -
äåíè (2 ð., Õëºáí Âúçäâè æå íþ), 415² Âúçäâèæäåíü (Õëºáí Çäâèæåí), 465² ‹æäþ,
507² èçú›æäåíüè, 543² âðàæ äà, 591² òîæäü, 614² ðà æäüñÿ (Õëºáí ðà æå æå ñÿ),
621² ïðè›æäè âà õî óòü. Âiäñóòíi íà ïè ñàí íÿ òèïó ïëúêú, àëå, ðàç îì ç òèì, àâ òîð
íiÿê íå êî ìåí òóº òàêi íà ïè ñàí íÿ Ñëî âà, ÿê ìðêíåòü é óòðï› (ðÿä êè 33, 136, çà
ïîä iëîì Ðî ìà íà ßêîá ñî íà). Åäâàðä Êiíàí íà ïiäñòàâi òà êèõ íà ïè ñàíü, à òà êîæ çà -
ìiíè ôîðì ïúëêú / ïëúêú ó Êà òå ðè íèíñüêié êîïi¿ òà ïåð øî ìó âè äàííi Ñëî âà ïðè -
ïóñ êàº, ùî ó ïðî òîã ðàôi áóëî ïëêú, âëêú, à áiëüø çâè÷ íî ãî âèã ëÿ äó îðôîã ðàôi¿
íàä à ëè âè äàâöi (Ð. 418 òà ií.).
Ñ. 119. Àâòîð ðîç ãëÿ äຠçâ’ÿ çîê Ñëî âà ç ôî ëüêëî ðîì. ×àñ ôî ëüêëîð íèõ çà ïèñiâ
íå âêà çà íèé, õî÷à òàêi âêà çiâêè ïî òðiáíi, ç îãëÿ äó íà çâî ðîòíi øëÿ õè âïëè âó.
Ïî-ïåð øå, ìîæ ëè âèì º âïëèâ ôî ëüêëîð íèõ òâîðiâ íà óêëà äà ÷à Ñëî âà, i, ïî-äðó ãå,
Ñëî âà íà ôî ëüêëîð (íàïð., áà ãà òî ç óêð à¿íñüêèõ íà ðîä íèõ ïiñåíü íà ïè ñàíi îñâi÷å -
íîþ øëÿõ òîþ, i ìà òåð ià ëîì ¿ì ìîã ëè ñëó ãó âà òè é ñëó ãó âà ëè ïè ñàíi é äðó êî âàíi
ðå÷i). Äàëi. Íà ñ. 279–280, çà ïå ðå ÷óºòüñÿ çà äåê ëà ðî âà íèé Åäâàð äîì Êiíà íîì ïðèí -
öèï âiäñòî ðî íåí íÿ äæå ðåë, çà ïè ñà íèõ ïiñëÿ 1800 ð. Àëå Åäâàðä Êiíàí ÷iòêî
îá´ðóí òó âàâ ñâîþ ïî çèö iþ. Ïî-ïåð øå, ôî ëüêëîðíi òâî ðè íå çà âæäè íà ëå æàòü äî
ñè âî¿ ñòà ðî âè íè. Ïî-äðó ãå, â ñóñïiëüñòâi iñíóº ïî òðå áà ó òà êèõ òåê ñòàõ, ÿê Ñëî âî
÷è Êðà ëåä âî ðñüêèé ðó êî ïèñ. À âiäïî âiäíî, çíà õî äèòü ñÿ ìàñà ïî ëóì ’ÿ íèõ, öiëêîì
áåç êî ðèñ ëè âèõ çà õèñ íèêiâ, ùî òâî ðÿòü àâ òåí òè÷íi ñâiä÷åí íÿ.
Ñ. 127. Àíàëiçóºòüñÿ ñïiââiäíî øåí íÿ Ñëî âà òà Çà äîí ùè íè. Ó Çà äîí ùèíi: Ëóò -
÷è áî íàì áðà òèå. Ó Ñëîâi: Íå ë›ïî ëè íû áÿ øåòü áðà òèå. Àâòîð ïèøå ïðî òå,
ùî íàì — íîâ iøà ôîð ìà, íiæ íû. Âòiì, ó êíèçi Êiíà íà âiäçíà ÷å íà ùå îäíà òåê ñòó -
àëü íà ïà ðà ëåëü, ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi: À ë›ïî íû áûëî áðàòüå … ïî èñ êà òè î(òü)öü
ñâîèõú è ä›äú ñâî èõú ïóòè27.
Ñ. 130–132. Ó Ñëîâi: Î Ðóñ êàÿ çåì ëå, óæå çà øå ëî ìÿ íåìú åñè (ó ðÿä êó 32; ó ðÿä -
êó 47 — íå øå ëî ìÿ íåìú åñè), à â Çà äîí ùèíi: Ðóñ êàÿ çåì ëÿ òî ïåð âîå åñè êàê çà öà -
ðåì Ñî ëî ìî íîì ïî áû âà ëà. À. À. Çà ëiçíÿê ââà æàº, ùî ó Çà äîí ùèíi ÷è òàí íÿ ÿâíî
âòî ðèí íå, i âàð iàíò Ñëî âà ç íüî ãî âè âå äå íèé áóòè íå ìîæå. Çäàºòüñÿ, òðå áà âðà õî -
âó âà òè, ùî ó ïåð øî ìó âè äàííi Ñëî âà íà âå äå íèé êî ìåí òàð: çà Òàò iùå âèì, «Øå ëî -
ìÿíü — ñåëî íà îêðà è íå Ïå ðå ÿñ ëàâ ñêîé çåì ëè». Öå ïî ÿñ íþº ÷è òàí íÿ øå ëîìÿíåì
çà ìiñòü íîð ìà òèâ íî ãî äàâ íüî ðóñü êî ãî øå ëîìåíåìü (ÿêå àâ òîð íà ìà ãàºòüñÿ ïî ÿñ -
íè òè, âè õî äÿ ÷è ç iíøèõ ìiðêó âàíü; äèâ. ñ. 80). Äî ðå÷i, ÿêùî ïðè é íÿ òè ÷è òàí íÿ
Ñëî âà, âè õî äÿ ÷è ç éîãî äàâ íüî ðóñü êî ãî ïî õîä æåí íÿ, òîäi íå çðî çóì i ëî, ùî öå çà
øå ëî ìÿ, i ÷è ìàëî ïà ãîðá³â ó Ðóñüêié çåìëi? Ñåíñ öåé âè ðàç ìຠäëÿ òîãî, õòî ÷è -
ÐÅÖÅÍDz¯ 275
27 Äèâ. Keenan, Josef Dobrovský and the Origins, p. 155.  ²ïàòi¿âñüêî ìó ÷èòàºòüñÿ ïiä 1170 ð., 538².
òàâ ñòàò òþ ²ïàòi¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñó 1184 ð., äå øî ëî ìÿ çãà äà íå ñàìå â îïèñi áèò âè
ç ïî ëîâ öÿ ìè, àáî õî÷à á îïèñ Êó ëè êî âñüêî¿ áèò âè ç Íè ê îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó. Âæå
äðó ãà çãàä êà Êè¿âñüêî ãî çâî äó, ïiä 1151 ð., íå äຠòà êî ãî ðî çóìi í íÿ, îñêiëüêè
éäåòü ñÿ ïðî áié ìiæ ñâî¿ ìè, ìiæ äâî ìà ðóñü êè ìè êíÿ çÿ ìè. À ÿêùî ÷è òàí íÿ ñïè -
ðàºòüñÿ íà Òàò iùå âà, çíà ÷åí íÿ iùå ÷iòêiøå: îñü óæå ïðî ìè íó ëè êîð äî íè Ðóñü êî¿
çåìëi28. Äî ðå÷i, îñêiëüêè øå ëî ìÿ º ó ïiçíüî ìó Íè ê îíiâñüêî ìó ëiòî ïèñi i â Òàò i -
ùå âà, öå ìຠîçíà ÷à òè, ùî ñëî âî ïðè âåð òà ëî óâà ãó ëþ äåé XVI–XVIII ñò.; áóëî
ïðî âî êà òèâ íîþ çà ãàä êîþ, ÿêà âè ìà ãà ëà âèò ëó ìà ÷åí íÿ.
Ñ. 158–159. «À óæ êàê îí (óêëà äà÷ Ñëî âà — Ò. Â.) ñó ìåë äîá ðàòü ñÿ äî Ñóï ð à -
ñëü ñêîé ðó êî ïè ñè èëè äî ýïè òà ôèè Ìîñ òè ÷à, ýòî ìû íå áåð¸ìñÿ äàæå óãà äû -
âàòü». Éäåòü ñÿ ïðî äèâ íå ïå ðå ðà õó âàí íÿ ðîç ðÿäiâ âî¿íiâ ÷åðíiãiâñüêî ãî êíÿ çÿ
ßðîñ ëà âà Âñå âî ëî äè ÷à ó Ñëîâi, äå â òîìó ÷èñëi çãà äàíi áûëÿ. Åïiòàô iÿ Ìîñ òè ÷à —
áîë ãà ðñüêà ñòå ëà Õ ñò., äå ïðè ñóòíº ñêëàä íå ñëî âî ÷åð íî ãó áû ëÿ. Îäíàê ðiäêiñíå
ñëî âî áûëÿ çíàé äå íå íå òiëüêè ó Ñóï ð àñëüñüêî ìó ðó êî ïèñi Õ ñò., à é ó ïiçíüî ìó
ªðìî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi, äî ÿêî ãî ìàâ äîñ òóï Äîá ðî âñüêèé.
Ñ. 160–161. Êî ìåí òóºòüñÿ ñëî âî ðó ñè ÷è. Àâòîð ïèøå ïðî òå, ùî, â ïðè íöèïi, öå
ìîæ ëè âà äëÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ÷àñó êî íñòðóê öiÿ. Íà âî äèòü íèç êó àíà ëî ãi÷íèõ ïî -
çíà ÷åíü: 1) çáiðíi: ðóñü, åìü, þãðà; 2) ç ñó ôiêñîì èíú: ðó ñèíú, ëèò âèíú; 3) ç ñó -
ôiêñîì è÷ü: í›ì÷è÷ü, þã ðè ÷è, áå ðåí äè ÷è; 4) âè ðà çè òèïó ðó ñüñöèè ñû íî âå. Òðå áà
âiäçíà ÷è òè, ùî ç íèç êè ïðè êëàäiâ, íà âå äå íèõ äëÿ 3-¿ êà òå ãîði¿, ëèøå äëÿ ñëî âà þã -
ðè÷ü ìàºìî ïà ðà ëåëü íå çáiðíå þãðà, òîäi ÿê äëÿ áå ðåí äè ÷åè, í›ì÷è ÷åè, êðè âè ÷åè
òà ií. òà êî ãî íåìàº. Ó êíèçi íå âêà çà íèé ÷àñ ïî ÿ âè ñëî âà þã ðè÷ü. Ìîæ ëè âî, àâ òîð
ñïè ðàºòüñÿ íà ïåâíi ðiäêiñíi ñâiä÷åí íÿ, àëå ¿õ íå íà âå äå íî. ²ç çà ãàëü íîâ iäî ìèõ
ìîæ íà çðî áè òè âèñ íî âîê, ùî ó ðàííiõ òåê ñòàõ íà ÿâ íå òiëüêè çáiðíå þãðà, à þã ðè -
öè âïåð øå çãà äó þòü ñÿ ó ñòàòòi 1445 (6953) ð. ÍÏË ìî ëîä øî¿ ðå äàêöi¿. Äàëi, íà
äóì êó àâ òî ðà, âè ðàç ðó ñüñöèè ñû íî âå åêñïëiêóº ñìèñë ñëî âà ðó ñè ÷è («íå êî òî ðóþ
òîð æåñ òâåí íîñòü èëè ïî ý òè ÷åñ êóþ îêðàñ êó»). Îäíàê ðó ñüñòèè ñû íî âå — êàëü êà
áiáëå¿ çìó Èçðà è ëå âè ñû íî âå, i öå ÷iòêî ïðî ñòå æóºòüñÿ çà äàâ íüî ðóñü êè ìè ïàì ’ÿò -
êà ìè Õ² ñò. Ñìèñë íå âiäî ìî ãî ç àâ òåí òè÷ íèõ òåêñòiâ ðó ñè ÷è öåé âè ðàç åêñïëiêó âà -
òè íå ìîæå. ªäè íèé âè ïà äîê, êîëè õòîñü áè ìiã çà ïiäîç ðè òè ôîð ìó ðó ñè ÷è — ç Ãà -
ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó çà ²ïà òi¿âñüêèì ñïèñ êîì. Çà óìî âè, ùî áóëî âðà õî -
276 ÐÅÖÅÍDz¯
28 Äî ðå÷i, ó XII ñò. øå ëî ìÿ ÷àñ òî ïè ñà ëè ÿê øî ëî ìÿ. Ïiä 1151 ð. ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi, 435², ²ïàò
øî ëî ìÿ / Õëºáí ñî ëî ìÿ; ïiä 1184 ð., 635² ²ïàò øî ëî ìÿ / Õëºáí øîìÿ, 636², ïî øî ëî ìå íè / Õëºáí
ïî ñîëú ìè íå. Òîá òî âàð òî á ïî ÿñ íè òè íå ëèøå âàð iàöi¿ ó çà êií÷åííi, à é çà ìiíó â êî ðåíi, ÿêà, ñó -
äÿ ÷è ç ðiçíî ÷è òàíü, âèê ëè êà ëà óòðóä íåí íÿ â ïèñöiâ. Øîëîìÿ çãà äà íå òà êîæ â îïîâiäi ïðî Êó -
ëè êî âñüêó áèò âó ç Íè ê îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó, 6889 ð.: Âûñ òó ïè øà òà òàð ñêàÿ ñèëà íà øî ëî ìå è
ïî è äî øà ñú øî ëî ìÿ íè; Íå ÷åñ òè âûé æå öàðü Ìà ìàé... âçû äå íà ì›ñòî âû ñî êî íà øî ëî ìÿ è òó
ñòà øà (öèõ âè ðàçiâ áðà êó âà ëî â ïî ïå ðåäíiõ âåð ñiÿõ, ó Ñîôiéñüêî ìó ïåð øî ìó ëiòî ïèñi òà ií.).
Öè òà òè ç Íè ê îíiâñüêî ãî ÷àñ òêî âî íà âå äåíi â ÑÑÏÈ, 6, 177. Êðiì òîãî, îäíå ç ðiçíî ÷è òàíü ÏÂË
äîç âî ëÿº ïðè ïóñ êà òè, ùî ïîä iáíi âèï ðàâ ëåí íÿ (ç «Ñî ëî ìîí») çà ñìèñ ëîì — ði÷ ìîæ ëè âà. Äèâ.
ðiçíî ÷è òàí íÿ 199Ë–190². Ó Ðàä çè â èëiâñüêî ìó òà Õëºáíè êî âñüêî ìó ñïèñ êàõ òóò ïî ñëîìú, Ìîñ -
êî âñüêî ìó àêà äå ìi÷íî ìó — ñëîìú, ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó òà ²ïàòi¿âñüêî ìó — ñî ëî ìî íó. Îñêiëü êè
äëÿ Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ãî òà ²ïàòi¿âñüêî ãî íiêî ëè íå ïðè ïóñ êà ëà ñÿ íà ÿâíiñòü êîí òàì i íàöi¿, íå âèê ëþ -
÷åíî — öå äàâ íÿ ïî ìèë êà ïðî òîã ðà ôà, à â Ðàä çè â èëiâñüêî ìó, Àêàäåìi÷íîìó òà Õëºáíè êî â -
ñüêî ìó — âèï ðàâ ëåí íÿ çà çìiñòîì. Ùîï ðàâ äà, iñíóº iíøà ìîæ ëèâiñòü — ñïiëüíî¿ ïî ìèë êè ó
äâîõ ñòàð øèõ ñïèñ êàõ ÏÂË.
âà íå öî êàí íÿ é çðîá ëå íà íå âå ëè÷ êà êî ðåê öiÿ âè ðà çó. Ìàþ íà óâàçi âè ðàç ðî óñ öè è
í›ìö› ïiä 1287 ð. Ñó äÿ ÷è ç òîãî, ùî ó Õëºáíè êî âñüêî ìó â öüî ìó ìiñöi ðîóñ (ç âè -
íîñ íèì ñ)29, â ²ïàòi¿âñüêî ìó ïî ìèë êà ïèñ öÿ, âèê ëè êà íà ñëî âîì í›ìöè, ùî çíà õî -
äèòü ñÿ ïî ðÿä. Äî ðå÷i, ó ïåð øî ìó âè äàííi Ñëî âà º i íà ïè ñàí íÿ ðó ñè ÷è, i, ç öî êàí -
íÿì, ðó ñè öè. Òèì ÷à ñîì, àâ òîð ðî áèòü êà òå ãî ðè÷ íèé âèñ íî âîê: «Ãè ïî òå çà îá îò -
ñó òñòâèè ñëî âà ðó ñè ÷è ñ ëèí ãâèñ òè ÷åñ êîé òî÷ êè çðå íèÿ ñëà áàÿ».
Ñ. 265. «Çàò ìå íèå ñî ëíöà, èçî áðàæ¸ííîå íà ñó ïåðîá ëîæ êå êíè ãè, íå äâóñ ìûñ -
ëåí íî ãî âî ðèò ÷è òà òå ëþ: ñî ëíöå äðåâ íåé ðóñ ñêîé ñëî âåñ íîñ òè îò íû íå óøëî âî
òüìó». Òðå áà ñêà çà òè, öå iíäèâ iäó àëü íà, à íå îá îâ’ÿç êî âà àñîö iàö iÿ, ìî æóòü âè -
íèê íó òè é iíøi. Ñêàæ iìî, òàêi: ïî ðiâíÿí íÿ ðîëi çà òåì íåí íÿ ó äâîõ òåê ñòàõ: çà -
ãàëü íî¿ ñõå ìè Ñëî âà é ëiòî ïèñ íî¿ ïî âiñòi ïðî ïî õiä ²ãîðÿ ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi.
Ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi: ñâàð êà äâîõ êíÿçiâ, íîâ ãî ðîä-ñiâå ðñüêî ãî ²ãîðÿ Ñâÿ òîñ ëà âè -
÷à é ïå ðå ÿñ ëà âñüêî ãî Âî ëî äè ìè ðà Ãëiáî âè ÷à — íå õðèñ òè ÿ íñüêà ïî âå äiíêà ²ãîðÿ
ïiä Ïå ðå ÿñ ëà âîì — ïî õiä i çíà ìåí íÿ, çà òåì íåí íÿ ñî íöÿ — çóõ âàëiñòü ÷åð íi ãiâ -
ñüêèõ êíÿçiâ (çíà ìåí íÿ íå âçÿ ëè äî óâà ãè) i ïî êà ðàí íÿ, çà ãè áåëü âiéñüêà — êà ÿò òÿ
²ãîðÿ, â òîìó ÷èñëi çà çëîä iÿí íÿ ïiä Ïå ðå ÿñ ëà âîì, — ñòðàæ äàí íÿ Ðóñü êî¿ çåìëi, â
òîìó ÷èñëi Âî ëî äè ìè ðà Ãëiáî âè ÷à òà ïå ðå ÿñ ëàâöiâ, — é, íà ðåøòi, ïðî ùåí íÿ,
Áîæå ïðî âèäi ííÿ é ïî âåð íåí íÿ ó Ðóñü êó çåì ëþ. Ó Ñëîâi: çiÿ þ ÷à âiäñóòíiñòü õðèñ -
òè ÿ íñüêî¿ òîï iêè. Àíi ãðiõiâ, àíi Áî æî¿ ïå ðå ñòî ðî ãè-çà òåì íåí íÿ, àíi ïî êà ÿí íÿ, íi
ïðî ùåí íÿ. Çà òåì íåí íÿ — òiëüêè äóð íà ïðè êìå òà i ïðè âiä íà ìà ëþ âà òè êàð òè íè
ïðè ðî äè, òà êîæ âêðàé íå õà ðàê òåðíi äëÿ àâ òåí òè÷ íèõ äàâ íüî ðóñü êèõ òåêñòiâ.
(Ó æîä íî ìó ç îïèñiâ çíà ìåíü, â òîìó ÷èñëi çà òåì íåíü, íå áåðå ó÷àñòi îäó õîò âî ðå -
íà ïðè ðî äà).
Ñ. 271. À. À. Çà ëiçíÿê âèç íà ÷ຠçà ãàëü íó ñïðÿ ìî âàíiñòü êíè ãè Åäâàð äà Êiíà íà.
Öå, íà éîãî äóì êó, ïî øóê áî ãåìiçìiâ òà ñëiäiâ äiÿëü íîñòi Äîá ðî âñüêî ãî. Ïî äàíi
òà êèì ÷è íîì íà ïðÿ ìè äîñëiäæåí íÿ çâó æåíi. Çîê ðå ìà, íå çãà äà íî ïðî ïî õîä æåí íÿ
ôî ëüêëîð íèõ òâîðiâ (ïðè òîìó, ùî àâ òîð ó ñâîºìó ìiñöi çà òîð êóº çâ’ÿ çîê Ñëî âà ç
ôî ëüêëî ðîì); ïðî õà ðàê òåðíi ëiòå ðà òóðíi ðèñè ìî äåð íèõ ïiäðî áîê åïî õè ïå ðå ä -
ðî ìàí òèç ìó; ïðî äåõ ðèñ òè ÿí içàö iþ òà ðî ìàí òè÷ íå ÿçè÷ íèö òâî; ïðî ïðî ðiõè â ëå -
ãåíäi Ñëî âà, àíàõ ðî íiçìè i ðîëü ëiòå ðà òó ðè îñi àíiâñüêî ãî ́ àòóí êó â íà öiî íàëü íèõ
êóëü òó ðàõ… Çäàºòüñÿ, öå ñó ïåðå÷èòü çà äåê ëà ðî âàíié îá’ºêòèâ íîñòi.
Ñ. 292. Àáè äî âåñ òè ìàðíiñòü ñïðîá âiäøó êà òè áî ãå ìiçìè, ç ÿêèõ ÷è òàí íÿ Ñëî -
âà âèï ëè âà ëî á ç íå îáõiäíiñòþ, àâ òîð âè ïè ñóº ïðè êëà äè ç áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìîò i
÷åñüêi ïà ðà ëåëi. Ñå ðåä íèõ íà çâàíi âû òüðãíó òèñÿ, ÿêå º íå òiëüêè â áå ðåñ òÿ íèõ
ãðà ìî òàõ, à é ó ïå ðå êëàäi ²ñòîði¿ ²óäå éñüêî¿ âiéíè Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ, òà ïðè ëáè öà,
çãà äó âà íå â çà ïè ñàõ çà Õ²² ñò. ó Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ìó òà ²ïàòi¿âñüêî ìó çâî äàõ.
À âèùå, íà ñ. 284, ÿê ñëî âî, ùî çóñòði÷àºòüñÿ âèê ëþ÷ íî ó ãðà ìî òàõ, íà çâà íå âñïè -
ñà òè, õî÷à âîíî íå îäíî ðà çî âî çóñòði÷àºòüñÿ â Àëåêñàíäði¿ Õðî íîã ðàôi÷íié30.
Ñ. 292–293. Ïðî ñìèñ ëîâi ÷å õiçìè — òîá òî òàêi ñëî âà, ÿêi ìà þòü îäíà êî âå çâó -
÷àí íÿ ó äàâ íüî ðóñüêié òà äàâ íüî ÷åñüêié, àëå íà áó ëè ðiçíî ãî çíà ÷åí íÿ — àâ òîð
ÐÅÖÅÍDz¯ 277
29 905², ïðèì. 20.
30 Îêðiì òîãî, ïðà öÿ À. À. Çà ëiçíÿ êà «Äðåâ íå íîâ ãî ðîä ñêèé äè à ëåêò», 2004, íà ÿêó âií ïî ñè -
ëàºòüñÿ, i íà ñ. 284–285 ðå öåí çî âà íî¿ êíè ãè ïîäຠâè áiðêó ïðè êëàäiâ ç íå¿, ìiñòèòü ñïè ñîê ñëiâ,
ÿêi, íà äóì êó â÷å íî ãî, íå çóñòði÷à þòü ñÿ àáî âêðàé ðiäêiñíi ïîçà ìà ñè âîì áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìîò.
ïèøå: «Òàê, ìû óçíà¸ì, íà ïðè ìåð, ÷òî â ÷åø ñêîì çíà ÷å íèè (èëè ñ ÷åø ñêèì îò -
òåí êîì çíà ÷å íèÿ) â Ñëî âå óïîò ðåá ëå íû ñëî âà… ãí›çäî, … òðóäú ‘ñòðà äà íèå, ãî -
ðå’, òðóä íûé ‘ãî ðåñ òíûé ïå ÷àëü íûé’, õîòü ‘ñóï ðó ãà’… È âñå òîëü êî ïî òî ìó, ÷òî
èõ íåò â ñî âðå ìåí íîì ðóñ ñêîì ÿçû êå èëè îíè óïîò ðåá ëÿ þò ñÿ â äðó ãîì çíà ÷å -
íèè». Äàëi éäåòü ñÿ «î ñî âñåì óæ îá û÷ íûõ ðóñ ñêèõ ñëî âàõ», ñå ðåä ÿêèõ íà çâà íå
ïðûñ êà òè. Ñõî æå íà òå, àâ òîð âèñ ëîâ ëþºòüñÿ çà íàä òî êà òå ãî ðè÷ íî. Íàïð., çâåð -
íóâ øè ñÿ äî «Ìà òå ðè à ëîâ» Ñðåç íå âñüêî ãî, ìîæ íà âiäçíà ÷è òè, ùî íà òðóä íûè
«ïå ÷àëü íûé» ëèøå îäèí ïðè êëàä, òà é òîé çi Ñëî âà, 3, 1009. Çíà ÷åí íÿ òðóä íûè
«ïå ÷àëü íûé» íå ôiêñóºòüñÿ é «Ñòà ðîñ ëà âÿí ñêèì ñëî âà ðåì», òîá òî éîãî íå ìîæ íà
âiäíåñ òè äî ïðàñ ëîâ ’ÿ íñüêî¿ ñïiëüíîñòi. Òå ñàìå ñòî ñóºòüñÿ õîòè «ñóï ðó ãè».
 Ñðåç íå âñüêî ãî ïî ñè ëàí íÿ íà Ñëî âî, ðåø òà ïðè êëàäiâ, ñòî ñóºòüñÿ çíà ÷åí íÿ «íà -
ëîæ íè öà»; òî òîæ íà ñè òó àö iÿ ç ïðûñ êà òè (ïîð. 3, 1389; 2, 1615). Ñó äÿ ÷è ç öüî ãî,
ðîçáiæíiñòü äàâ íüî ðóñü êî ãî i ÷åñü êî ãî çíà ÷åíü âñå æ òàêè iñíóº. Îáñòî þ þ ÷è
ðàííº çíà ÷åí íÿ ãí›çäî ‘íà ùàä êè’, À. À. Çà ëiçíÿê ïèøå ïðî òå, ùî Âñå âî ëîä
Þðiéî âè÷ iìå íó âàâ ñÿ «Âå ëè êå Ãíiçäî». Íàñêiëüêè äîç âî ëÿ þòü öå âèç íà ÷è òè
ñâiä÷åí íÿ òåêñòiâ, òiëüêè ó ïiçíüî ìó ñå ðåä íüîâi÷÷i, é òàêà àñîö iàö iÿ õà ðàê òåð íà
øâèä øå äëÿ ìî äåð íî¿ ëþ äè íè. Çäàºòüñÿ, íà çâèñü êî «Âå ëè êå Ãíiçäî» îäíèì ç
ïåð øèõ ç’ÿâ ëÿºòüñÿ ó ñòàò òÿõ, âìiùå íèõ ïå ðåä Êîìiñiéíèì ñïèñ êîì ÍÏË ìî ëîä -
øî¿ ðå äàêöi¿: «Ñèöå ðî äîñ ëî âÿò ñÿ âå ëèö›è êíÿ çè ðó ñüñòèè»31. Åäâàðä Êiíàí
âiäçíà ÷àº, ùî ãí›çäî ó çíà ÷åííi ‘íà ùàä êè, äiòè, ðî äè÷i’ çó ñòði ÷àºòüñÿ ó Çà äîí -
ùèíi òà Ñêà çàííi (Ð. 250), i íå º õà ðàê òåð íèì äëÿ ðàí iøèõ òåêñòiâ. ² ïðè íàéìíi,
óêëà äà÷i Ñëî âà ðÿ Õ²–XIV ââ. ïiäòâåð äæó þòü öþ éîãî äóì êó (ò. 2, ñ. 341; ó Ñëî âà -
ðå Õ²–XVII ââ. — ïðè êëà äè ëèøå iç Çà äîí ùè íè òà Ñëî âà, ò. 4, ñ. 43–44).
Ñ. 299. À. À. Çà ëiçíÿê êî ìåí òóº ðÿ äîê ç íà âå äå íî¿ Åäâàð äîì Êiíà íîì ïiñíi ç
÷åñü êî¿ ãðà ìà òè êè ßíà Áëà ãîñ ëà âà 1571 ð.: Dunaju, Dunaju, èemu smuten teèeš? Ðÿ -
äîê ÿâëÿº ñî áîþ ïà ðà ëåëü äî òåê ñòó Ñëî âà: ð›êû ìóò íî òå êóòü. Ïðèê ìåò íîþ º
ðå ìàð êà: «â ýòîé ãðàì ìà òè êå ïåñ íÿ íà çâà íà “óêðà èí ñêîé”». Òà êèé êî ìåí òàð, iìî -
âiðíî, ïî âè íåí îçíà ÷à òè, ùî ‘óê ð à¿íñüêà’ — òî íå ÷åñü êà. Àëå äëÿ çà êií÷åí íÿ
XVI — ïî ÷àò êó XVII ñò. óêðà èí ñêèé ùå íå ñòî ñóºòüñÿ Óêðà¿ íè â ñó ÷àñ íî ìó çíà -
÷åííi (äëÿ öüî ãî âè êî ðèñ òî âó âà ëè ñÿ iíøi ïî çíà ÷åí íÿ, ÷åð êà ñû òà ií.). Ìîæ ëè âî,
ìàºìî ñïðà âó ç äàâíiì çíà ÷åí íÿì «îêðà èí íûé». Òà êèì, ÿê ó ïå ðå êëàäi ²ñòîði¿
²óäå éñüêî¿ âiéíè Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ, äå âìiùå íî ïðî Èå ðè õîí ñêèå Óêðà è íû, àáî â
Êè¿âñüêî ìó çâîäi, äå Ïå ðå ÿñ ëà âñüêó çåì ëþ — îêðà¿ íó Ðóñi — íà çâà íî Óêðà è íîþ.
278 ÐÅÖÅÍDz¯
Òàì ìîæ íà ïî áà ÷è òè, ùî äîáð çäî ðîâ º ïðè êëà äîì ç ãðà ìîò, òîäi ÿê ó Êè¿âñüêî ìó çâîäi º äâà
ïîä iáíèõ âè ðà çè, ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi — iùå äâà. Ïðî íå ñå (ïðî íå ñå äóìó åãî)
âìiùå íå ó Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ìó ëiòî ïèñi, i ò. ä.
31 Äèâ.: ÍÏË. Ñ. 465–466: ßðîñ ëàâú ðîäè Âñå âî ëî äà. Âñå âî ëîä ðîäè Âî ëî äè ìå ðà. Âî ëî äè ìåðú
ðîäè Ìî íî ìà õà. Ìî íî ìàõú ðîäè Þðüÿ. Þðüè ðîäè Âñå âî ëî äà Âå ëè êî ãî Ãí›çäà. Òóò òàêè äàëi
çãà äàíi ñû íî âå Þðüå âû Äîë ãûå Ðóêû... Àíäð›è Áî ãî ëþ áüñêûè... Ó êî ìåí òà ðÿõ äî ÍÏË âiäçíà -
÷àºòüñÿ, ùî âiðíèé âàðiíò Âñå âî ëîä ðîäè Âî ëî äè ìå ðà Ìà íî ìà õà ÷èòàºòüñÿ ó çáiðíè êó
Àâðààìêè (XV–XVI ñò.). Òà â Ëiòî ïè ñó Àâðààìêè «Ñèöå ðî äîñ ëî âÿò ñÿ...» ïî âòî ðå íå. Ó ïåð øî -
ìó âàð iàíòi, ñïðàâäi, ÷èòàºìî Âñå âî ëîäú ðîäè Âî ëî äè ìè ðà Ìà íî ìà õà. Ìà íî ìàõú ðîäè Þðüÿ.
À â äðó ãî ìó âè äàâöi çáiðíè êà âêà çó þòü, ùî â ðó êî ïè ñó òàê ñàìî, ÿê ó ÍÏË: Âî ëî äè ìèðú ðîäè
Ìî íî ìà õà, ïîð. ÏÑÐË 16: 261; ñòá. 307, ïðèì. 3. Ñó äÿ ÷è ç óñüî ãî, ãå íå à ëîãi÷íi çâ’ÿç êè áóëè ïå -
ðå ïëó òàíi ó ïðî òîã ðàôi öüî ãî òåê ñòó, «ðîç äâî¿ âñÿ» Âî ëî äè ìèð Ìî íî ìàõ, ùî ñâiä÷èòü ïðî îä -
íî çíà÷ íî ïiçíié ÷àñ ñòâî ðåí íÿ.
Ñ. 302. Êî ìåí òóºòüñÿ çà ïðî ïî íî âà íå Åäâàð äîì Êiíà íîì ÷è òàí íÿ Ñå Óðèìú32
êðè ÷àòü ïîä ñàá ëÿ ìè… Àâòîð ïèøå ïðî òå, ùî íîâå ðiøåí íÿ íå íà äiéíå, i òðà äè -
öiéíå Ñå ó Ðèìú êðè ÷àòü… — êðà ùå. Ïðè òîìó íå ïîâ íèé âëàñ íå ëiíãâiñòè÷ íèé
êî ìåí òàð. Ñêàæ iìî, Êiíàí ïèøå ïðî òå, ùî âòðà òà ñóá’ºêòó íå º õà ðàê òåð íîþ äëÿ
äàâ íüî ðóñü êî ãî ïåð iî äó, ÿêùî äiºñëî âî ïðè ñóòíº ó òàêié ôîðìi. Ðå ïëiêè ïðî ôå -
ñiéíî ãî ëiíãâiñòà íà öå òâåð äæåí íÿ íåìàº. Êðiì òîãî, À. À. Çà ëiçíÿê âiäçíà ÷àº, ùî
äëÿ òðà äè öiéíî ãî ïðî ÷è òàí íÿ íå îáõiäíà íå íà çâà Ðè ìîâú ÷è íà âiòü Ðèìú, à Ðèìû.
Òà âæå ñëî âî Ðèìú º â÷å íîþ ðå êî íñòðóêöiºþ, ïðè é íÿ òîþ, ñêîð iøå çà âñå, òîìó,
ùî âîíà º çðó÷ íîþ äëÿ òëó ìà ÷åí íÿ Ñëî âà.  ²ïàòi¿âñüêî ìó ñïèñ êó ïè øåòü ñÿ
Ðèìîóâè (ëiòå ðà â íàä çà êðåñ ëå íîþ ó), òîá òî ïè ñåöü ïî ÷è íàâ ïè ñà òè ÿê Ðè ìîó, àëå
âèï ðà âèâ ñÿ. Äðó ãî ãî ðàçó âæå âïåâ íå íî íà ïè ñàâ Ðè ìîâú. Òàê ñàìî, Ðè ìîâú (èäî -
õîì … çà Ðè ìîâú) çãà äà íèé i â Ïîâ ÷àííi Ìî íî ìà õà. Ïîð. òà êîæ ó Õëºáíè êîâ -
ñüêîìó ñïèñ êó ðè ìîâ ’öè, à íå ðè ìî âè ÷è33.
Êíè ãà À. À. Çà ëiçíÿ êà íàä çâè ÷àé íî âàæ ëè âà òèì, ùî âèï ðî áî âóº ìåæi
ëiíãâiñòè÷ íèõ ìå òîäiâ. Íàñêiëüêè ìîæ íà ñó äè òè, ðå çóëü òà òè âè ÿâ ëÿ þòü ñÿ íå îä -
íîç íà÷íi. Àâòîð ïî îá iöÿâ íà ïî ÷àò êó êíè ãè îá ãî âî ðè òè óñå êîëî àð ãó ìåíòiâ, íà -
âiòü òàêi, ùî çâè ÷àé íî íå àð òè êó ëþ þòü ñÿ. Îäíàê êíèçi áðà êóº îá ãî âî ðåí íÿ ìå òî -
äè÷ íî ãî iíñòðó ìåí òàð iþ. Ìîæ ëè âî òîìó âëàñ íèé ïiäõiä àâ òîð ñïðèé ìຠÿê ñà -
ìîç ðî çóì iëèé òà ºäèíî ìîæ ëè âèé. Íàñ ïðàâäi æ íà ñòâî ðåí íÿ ôàëü ñèô iêà òó, ÿê i
íà éîãî âèê ðèò òÿ, ìîæ íà äè âè òè ñÿ é ç äià ìåò ðàëü íî ïðî òè ëåæ íî¿ ïåð ñïåê òè âè.
Ó íié, öié ïåð ñïåê òèâi, çiáðàíi àâ òî ðîì äî êà çè àâ òåí òè÷ íîñòi ïå ðå òâî ðþ þòü ñÿ íà
ñâîþ ïðî òè ëåæíiñòü. Çà ãà ëîì ïðà öÿ âè äàò íî ãî ðîñiéñüêî ãî ëiíãâiñòà äå ìî íñòðóº
îá ìå æåíi ìîæ ëè âîñòi ëiíãâiñòè÷ íèõ ìå òîäiâ ó âèð iøåííi ïðî áëå ìè ôàëü ñèô i -
êàöi¿ ÷è àâ òåí òè÷ íîñòi òåê ñòó. Âïåâ íåíiñòü ó ñâî¿é ïðà âîòi i íå ïðà âîòi îïî íåí òà
ïîêè ùî º (à, ìîæ ëè âî, çà ëè øèòü ñÿ íà çàâ æäè) ïðåä ìå òîì âiðè.
Òåòÿíà ³ëêóë
ÐÅÖÅÍDz¯ 279
32 Óðèì — äå òàëi ºôîäó, ç ãåáð. óðèì i òóìiì, äèâ. Keenan, Josef Dobrovský and the Origins,
ð. 312–323, 399.
33 Îñêiëüêè â ²ïàòi¿âñüêî ìó ñïèñ êó öî êàí íÿ i áà ãà òî «çà é âèõ» ç òî÷ êè çîðó ïiçíiõ ïå ðå ïè ñó âà÷iâ
ºðiâ, ÿêi ÷à ñîì íà ìà ãà ëè ñÿ âèï ðà âè òè, iì îâiðíiøèì áóäå ïðè ïó ùåí íÿ, ùî ó ïðî òîã ðàôi áóëî
«ðè ìîâü öè» (ðè ìîâüöè — ðè ìîâè÷è). Ïîð.: 647–648² (ó Õëºáí îá èä âà ðàçè Ðè ìîâú).
Ðèìîó-Ðè ìî âè — 647², âàð. â. Ñòî ñîâ íî Ïîâ ÷àí íÿ Ìî íî ìà õà äèâ. 249Ë; ÿêáè ìàëî ÷è òà òè ñÿ
«Ðèìú» ÷è «Ðèìû», òîäi áóëî á «çà Ðèìú», «çà Ðèìû», à íå çà Ðè ìîâú. Ùîäî «çà é âèõ» ºðiâ:
êîëè ñè íü áó äå øè (íü çàì. íè), Ñòüñëàâú (çàì. Ñòîñ ëàâú) òà ií.
ßê âèäàºòüñÿ, ìîæ íà çà ïðî ïî íó âà òè òà êîæ êîí’ºêòó ðó áî ãà òû ðè (áãòðè). Ó ïà ðà ëåëü íî ìó
òåêñòi Çà äîí ùè íè çãà äàíi ñàìå áî ãà òèði: À òåì ðóñ êèì áî ãàòûðåì ïîä ðà íà ìè. Ñëî âî áî ãà òû -
ðè çóñòði÷àºòüñÿ ó Ãà ëèöü êî-Âî ëèíñüêié ÷àñ òèíi ²ïàòi¿âñüêî ãî çâî äó, é iìiòà òîð çi ñïî êiéíîþ
äó øåþ ìiã éîãî âè êî ðèñ òî âó âà òè. Äî ñó ÷àñ íî ãî âàð iàí òó ìîã ëà ïðè çâåñ òè çî ðî âà ïî ìèë êà.
Âiäî ìî, ùîá çðî áè òè ïî ìèë êó, äîñ òàò íüî 2–3-õ ñïiëüíèõ ëiòåð (ñëî âà áëèçüêi ó íà ïè ñàííi ç âè -
íîñ íè ìè, áãòðè — îóðèì, íàä ðÿä êî âå ì íà ãà äóº íàä ðÿä êî âå ò, íàä ðÿä êîâi, äî òîãî æ, ÷àñ òî ïè -
ñà ëè ñÿ áëèæ ÷å äî ñå ðå äè íè ñëî âà). ßêùî ïðè é íÿ òè òà êèé âàð iàíò, ç’ÿ âèòü ñÿ ñóá’ºêò, ôðà çà ñòà -
íå áëèæ ÷îþ äî Çà äîí ùè íè, à çìiñò áóäå öiëêîì ïðî çî ðèì: Ñå, áî ãàòûðè êðè ÷àò ïîä ñàá ëÿ ìè
ïî ëî âåö êè ìè, à Âî ëî äè ìèð (Ãëiáî âè÷) ïîä ðà íà ìè.
Èâà íîâ Ñ. À. Âè çàí òèé ñêîå ìèñ ñè î íå ðñòâî: Ìîæ íî ëè ñäå ëàòü èç
«âàð âà ðà» õðèñ òè à íè íà? Ì.: «ßçû êè ñëà âÿí ñêîé êóëü òó ðû», 2003.
376 ñ. [Studia historica].
²ñòîð iÿ âiç àíòiéñüêî ãî ìiñiî íå ðñòâà äîñi áóëà ðîç ðîá ëå íà ëèøå â îêðå ìèõ ñþ -
æå òàõ. Ñ. À. ²âà íîâ ïî ñòà âèâ ñîái çà ìåòó äàòè ñèñ òå ìà òè÷ íèé îãëÿä ìiñiî íå ð -
ñüêî¿ äiÿëü íîñòi âiç àíòiéñüêî¿ öåð êâè íå òiëüêè äëÿ òîãî, ùîá çiáðà òè ðîçðiçíå íèé
ìà òåð iàë, àëå é äëÿ òîãî, ùîá âiäïî âiñòè íà íèç êó ñóòòºâèõ ïè òàíü, ãî ëîâ íå ç ÿêèõ
çà ÿâ ëå íå â ïiäçà ãî ëîâ êó äî êíè ãè: «×è ìîæ íà çðî áè òè ç âàð âà ðà õðèñ òè ÿ íè íà?»
×îìó âiçàíòiéöi çà é ìà ëè ñÿ ìiñiî íå ðñòâîì? ×îìó íà é âàæ ëèâiøi ¿õ äî ñÿã íåí íÿ
(ìiñiÿ Êîí ñòàí òè íà Ôiëî ñî ôà, õðå ùåí íÿ Ðóñi òà ií.) ôàê òè÷ íî ïðî iãíî ðî âà íî òî -
ãî ÷àñ íîþ äóì êîþ? ×îìó, ïî ïðè ñåðé îçíi ìàñ øòà áè ìiñiî íå ðñòâà, Âiçàí òiÿ ïðî -
ãðà ëà çìà ãàí íÿ çà õiäíié öåðêâi?
Âiäïîâiäi àâ òîð øóêຠâ àìáiâà ëåí òíî ìó ñòàâ ëåííi âiçàíòiéöiâ äî ìiñiî íå ðñòâà.
Îñíîâ íîþ éîãî ïðè ÷è íîþ Ñ. À. ²âà íîâ ââà æຠ«ãëè áèí íå ïðè çè ðñòâî äî âàð âàðiâ
ãðå êî-ðè ìñüêî¿ êóëü òó ðè», òàê ùî âiäïîâiäü íà ïî ñòàâ ëå íå â çà ãî ëîâ êó çà ïè òàí -
íÿ — íå ãà òèâ íà: íà âiòü õðèñ òè ÿ íñòâî íiêî ëè íå çìî æå ïå ðå òâî ðè òè âàð âà ðà íà
õðèñ òè ÿ íè íà. Àâòîð âïåð øå ðîç ãëÿ äຠâiç àíòiéñüêó ìiñiþ íå ç ïåð ñïåê òè âè íà -
ðîäiâ, ùî ïðè é íÿ ëè õðèñ òè ÿ íñòâî âiä Âiçàíòi¿, à ç ïåð ñïåê òè âè iìïåði¿.
Äëÿ ðó ñèñòiâ îñîá ëè âî öiêà âè ìè âè ÿâ ëÿòü ñÿ ðî çäiëè êíè ãè, ïðè ñâÿ ÷åíi ìiñi¿
²Õ ñò., à òà êîæ õðå ùåí íþ Ðóñi.
Î. Ò.
Äà íè ëåâ ñêèé È. Í. Ïî âåñòü âðå ìåí íûõ ëåò. Ãåð ìå íåâ òè ÷åñ êèå
îñíî âû èç ó÷å íèÿ ëå òî ïèñ íûõ òåê ñòîâ. Ì.: «Àñïåêò Ïðåññ», 2004.
383 ñ.
Êíè ãà ²ãîðÿ Ìè êî ëà éî âè ÷à Äà íè ëå âñüêî ãî ïðè ñâÿ ÷å íà ïðî áëå ìàì iíòåð ïðå òàöi¿
äàâ íüî ðóñü êèõ òåêñòiâ. Ïîâiñòü âðå ìåí íèõ ëiò ñòà ëà ïî ëiãî íîì, íà ÿêî ìó âèï ðî -
áî âóºòüñÿ íî âèé ïåð ñïåê òèâ íèé ìå òîä iíòåð ïðå òàöi¿. Ñàì äîñëiäíèê íà çè âຠöåé
ìå òîä öåí òîí íî-ïà ðàô ðàç íèì, âiä ëàò. centones — âiðøi, çðîá ëåíi íà çðà çîê ìî çà¿ -
êè, ç ðÿäêiâ ïî ïå ðåä íèêiâ. Îäíiºþ ç ãî ëîâ íèõ îçíàê, çà ÿêè ìè äàâíi òâî ðè âiäðiçíÿ -
þòü ñÿ âiä ñó ÷àñ íèõ, º íà ÿâíiñòü ó íèõ ÿâ íèõ òà ïðè õî âà íèõ öè òàò ç Áiáëi¿, ïî â÷àëü -
íî¿, ãíî ìi÷íî¿ (òîá òî ïðè ò÷, çáiðíèêiâ àôî ðèçìiâ) ëiòå ðà òó ðè. Çàï ðî ïî íî âà íèé àâ -
òî ðîì ìå òîä äຠíîâå ðî çóìi ííÿ iíòåíöié äàâ íüî ðóñü êèõ êíèæ íèêiâ, ñìèñ ëó
çà ïî çè ÷åí íèõ òåêñòiâ, ïî â’ÿ çà íîñòi ¿õ ç îðèã iíàëü íè ìè ôðàã ìåí òà ìè òåê ñòó.
Êíè ãà ñêëà äàºòüñÿ ç ï’ÿòü îõ ãëàâ. Ïåð øà ãëà âà — «Ìå òî äî ëîã iÿ i ìå òî äè êà
ãåð ìå íåâ òè÷ íî ãî àíàë içó ëiòî ïèñ íèõ òåêñòiâ» (ñ. 32–76). Éäåòü ñÿ ïðî ïðî áëå ìè
ðî çóìi ííÿ é íå ðî çóìi ííÿ ëiòî ïèñ íèõ òåêñòiâ, ïîäàºòüñÿ îãëÿä ãåð ìå íåâ òè÷ íî¿
ëiòå ðà òó ðè.  îñòàí íüî ìó ðîçäiëi öiº¿ ãëà âè îïè ñóºòüñÿ âëàñ íå öåí òîí íî-ïàðà -
280 ÐÅÖÅÍDz¯
ôðàçíèé ìå òîä. Äðó ãà ãëà âà — «Ïîâiñòü âðå ìåí íèõ ëiò: iñòîð iÿ òåê ñòà òà äæå ðå -
ëà» (ñ. 77–134). Ïðî ïî íóºòüñÿ îãëÿä iñòîði¿ óêëà äàí íÿ Ïîâiñòi âðå ìåí íèõ ëiò
çãiäíî ç ðå êî íñòðóêöiºþ Î. Î. Øàõ ìà òî âà òà iíøèõ äîñëiäíèêiâ, à òà êîæ îãëÿä
äæå ðåë ÏÂË: óñíèõ, ïå ðå êëàä íèõ õðî íîã ðà ôi÷íèõ òà áiáëiéíèõ; îñòàííi º ïðåä -
ìå òîì ñïåö iàëü íî¿ óâà ãè äîñëiäíè êà. Ãëà âà òðå òÿ, «Ñå ìàí òè÷ íèé àíàëiç ñþ æåò -
íî¿ îïîâiäi Ïîâiñòi âðå ìåí íèõ ëiò» (ñ. 135–183), ìiñòèòü àíàëiç êiëüêîõ êëþ ÷î âèõ
ñþ æåòiâ — ëå ãåí äè ïðî õà çà ðñüêó äà íè íó, ïðî Âiùî ãî Îëå ãà, Îëüãó, ùî «ïå ðå -
êëþ êà ëà» âiç àíòiéñüêî ãî iìïå ðà òî ðà òà ií. Àâòîð çìiã ïiäøó êà òè áiáëiéíi ïà ðà -
ëåëi äî êîæ íî ãî ç ñþ æåòiâ, i íà ìà ãàºòüñÿ âiäíàé òè ñìèñë, ÿêèé âêëà äàâ ñÿ â íèõ
äàâ íüî ðóñü êèì êíèæ íè êîì. Ãëà âà ÷åò âåð òà, «“Õðî íî òîï” Ïîâiñòi âðå ìåí íèõ
ëiò» (ñ. 184–234), ïðè ñâÿ ÷å íà ãî ëîâ íèì ÷à ñî âèì òà ïðî ñòî ðî âèì õà ðàê òå ðèñ òè -
êàì ÏÂË. Âiðíiøå, ñèì âî ëi÷íî ìó çíà ÷åí íþ òà êèõ âêàç iâîê. Ï’ÿ òà ãëà âà, «Çà äóì
Ïîâiñòi âðå ìåí íèõ ëiò òà ñî öiàëüíi ôóíê öi¿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ëiòî ïè ñàí íÿ»
(ñ. 235–270), ïiäâî äèòü ÷è òà ÷à äî îäíiº¿ ç ãî ëîâ íèõ iäåé àâ òî ðà. ². Ì. Äà íè ëå â -
ñüêèé ââà æàº, ùî ëiòî ïè ñè ïè ñà ëè ñÿ ÿê «æèòòºâi êíè ãè» é ðîç ðà õî âàíi áóëè íà
îä íî ãî ãî ëîâ íî ãî ÷è òà ÷à — Áîãà.
Êíè ãà íà ïè ñà íà ïå ðå êîí ëè âî, i ðàç îì ç òèì çà õîï ëþ þ ÷å. Àíàëiç ñå ìàí òè êè
êîí êðåò íèõ ñþ æåòiâ äîç âî ëÿº àâ òî ðó ïiäíÿ òè ñÿ äî òà êèõ óçà ãàëü íåíü, ÿê ìåòà íà -
ïè ñàí íÿ òà àä ðå ñàò Ïîâiñòi âðå ìåí íèõ ëiò. Çðî çóì iëî, iíòåð ïðå òàöi¿ ñêëàä íî ãî
òåê ñòó ÏÂË, iç çà ëó ÷åí íÿì áiáëiéíèõ òà õðî íîã ðà ôi÷íèõ ïà ðà ëå ëåé, çà âæäè áó -
äóòü ìiñòè òè ïåâíi ñïiðíi åëå ìåí òè. Ìîæ ëè âî, çãî äîì ïiäøó êà þòü áëèæ÷i äæå -
ðå ëà çà ïî çè ÷åí íÿ. Ñêàæ iìî, íå ëèøå òåêñò Áiáëi¿, à òåêñò êîí êðåò íèõ êíèã, ùî
ïðî ÷è òó âà ëè ñÿ íà ñëóæái — Ïà ðå ìiéíè êà, ªâàí ãåë iÿ-Àïðàêîñ — ÷è íà âiòü
ñïèñêiâ, âiäî ìèõ ó ñëîâ ’ÿíñüêié ðó êî ïèñíié òðà äèöi¿. Ìîæ ëè âî, ðåi íòåð ïðå òî âà -
íî áóäå õiä ðî áî òè êíèæ íè êà ç éîãî äæå ðå ëà ìè. Àâòîð iíîäi ïðè ïóñ êຠäóæå
ñêëàä íèé õiä äóì êè ëiòî ïèñ öÿ, é íå âèê ëþ ÷å íî, àñîö iàöi¿ íà øèõ äàâíiõ êî ëåã
áóëè äåùî ïðÿ ì îëiíiéíiøè ìè. Ïðî òå êíè ãà ². Ì. Äà íè ëå âñüêî ãî — öå òà îñíî âà,
âiä ÿêî¿ âiäøòîâ õó âà òè ìóòü ñÿ ó ïîä àëü øèõ äîñëiäæåí íÿõ. Ïðå òåíçi¿ ìîæ íà âè -
ñëî âèòè ëèøå äî îôîð ìëåí íÿ: óñi ïðè ìiòêè âè íå ñåíi íà çà êií÷åí íÿ òåê ñòó, i
íåìຠñïèñ êó ëiòå ðà òó ðè òà ïî êàæ ÷èêiâ. Ïîçà òèì, ìîæ íà ïî áà æà òè iñòî ðè êàì,
ôiëî ëî ãàì òà óñiì, õòî öiêà âèòü ñÿ Äàâ íüîþ Ðóñ ñþ, ïðèºìíî ãî ÷è òàí íÿ.
Ò. Â.
The Povest’ vremennykh let: An Interlinear Collation and Paradosis,
ed. by Donald Ostrowski (Cambridge, Mass., 2003) [Harvard Library of
Early Ukrainian Literature, vol. X, part 1–3]
Ïîï ðè ñâîþ ãó÷ íó ñëà âó, Ïîâiñòü âðå ìåí íèõ ëiò âèäàºòüñÿ íå ÷àñ òî, à â òà êî ìó
îá ñÿçi é çà òà êè ìè ïðè íöè ïà ìè, ÿê ó ïiäãî òîâ ëå íî ìó Äî íàëü äîì Îñòðî âñüêèì
âè äàííi, íå ïó áëiêó âà ëà ñÿ íiêî ëè.
ÐÅÖÅÍDz¯ 281
Âè äàí íþ òåêñòiâ ïå ðå äóº îá øèð íà ïå ðå äìî âà àâ òî ðà, ó ÿêié âií âèê ëà äຠïðå -
òåíçi¿ äî òðà äè öiéíî ïðàê òè êî âà íî¿ â ðîñiéñüêié íà óöi «òåê ñòî ëîãi¿». Íà äóì êó
Ä. Îñòðî âñüêî ãî, öå äèñ öè ïëiíà, äóæå àìîð ôíî âèç íà ÷å íà â òå î ðå òè÷ íî ìó
âiäíî øåííi. Âîíà ïå ðå âàæ íî ñêëà äàºòüñÿ ç íèç êè ïðè é îìiâ ðî áî òè ç òåê ñòà ìè,
ùî âè íèê ëè é çà êðiïè ëè ñÿ òðà äè öiéíî. Íà äóì êó Ä. Îñòðî âñüêî ãî, äå ôåê òè
«òåê ñòî ëîãi¿» (Textology) áåç ïî ñå ðåä íüî ïî çíà ÷è ëè ñÿ íà äî òå ïåðiøíiõ ñïðî áàõ
ïó á ëi êàöi¿ òåê ñòó Ïîâiñòi âðå ìåí íèõ ëiò: íà âiäáîði îñíîâ íèõ ñïèñêiâ, íà ïiäâå -
äåííi âàð i àíòiâ, íà ðå êî íñòðóêöi¿ ïî ÷àò êî âèõ ÷è òàíü. «Òåê ñòî ëîãi¿» àâ òîð ïðî -
òèñ òàâ ëÿº «êðè òè êó òåê ñòó» (Text Criticism), äèñ öè ïëiíó, ÿêà ïðàê òè êóºòüÿ â çà -
õiäíié íà óöi. Ñàìå òå î ðå òè÷íi ïðè íöè ïè «êðè òè êè òåê ñòó», ââà æຠÄ. Îñòðî â -
ñüêèé, äî ç âî ëÿ þòü óíèê íó òè áà ãàòü îõ âàä äî òå ïåðiøíiõ âè äàíü òåê ñòó ÏÂË òà
ñòóäié íàä íèì, à, êðiì òîãî, ïiäãî òó âà òè «òå î ðå òè÷ íî ïðà âèëü íå» âè äàí íÿ.
Àâòîð ïðî ïî íóº âëàñ íó ñòå ìó ñïèñêiâ ÏÂË, ùî ìó ñèòü ñëó æè òè äî ðî ãîâ êà çîì
äëÿ âiäáî ðó ÷è òàíü.
Âëàñ íå âè äàí íÿ òåê ñòó ÿâëÿº ñî áîþ ïî ðÿä êî âå çiñòàâ ëåí íÿ îñíîâ íèõ ñïèñêiâ
ÏÂË (Ëàâ ð åíòi¿âñüêî ãî, Òðî ¿öüêî ãî, Ðàä çè â èëiâñüêî ãî, Ìîñ êî âñüêî- Àêà äå ìi÷ -
íî ãî, ²ïàòi¿âñüêî ãî òà Õëºáíè êî âñüêî ãî), ïî ïå ðåäíiõ âè äàíü ÏÂË (Áè÷ êî âà,
Øàõ ìà òî âà òà Ëèõà ÷î âà), à òà êîæ «Ïà ðà äî ñèñ» — çà ïðî ïî íî âà íå ðå äàê òî ðîì
îïòè ìàëü íå ÷è òàí íÿ. «Ðÿä êè» òà ¿õíÿ íó ìå ðàö iÿ âèç íà ÷à þòü ñÿ çà âè äàí íÿì
Ëàâ ð åí òi¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñó Êà ðñüêèì ó ² òîìi ÏÑÐË (1926). Ïå ðå äà ÷à òåêñòiâ
îñíîâ íèõ ñïèñêiâ çäiéñíå íà ç áåç ïðå öå äåí òíîþ ðå ò åëüíiñòþ. Ïðå òåíçi¿ ìîæ íà
àä ðå ñó âà òè ïå ðå âàæ íî äî «Ïà ðà äî ñè ñó», àäæå âií, ÿê i êîæ íà ðå êî íñòðóê öiÿ, íà é -
áiëüø âðàç ëè âèé äëÿ êðè òè êè.
Òå î ðå òè÷íi çà ñà äè âè äàí íÿ òà ¿õíº ïðàê òè÷ íå çà ñòî ñó âàí íÿ âæå ñòà ëè ïðåä -
ìå òîì äå òàëü íî ãî îá ãî âî ðåí íÿ (äèâ.: Òàòü ÿ íà Âèë êóë. Òåê ñòî ëî ãèÿ è Text -
kritik. Èäå àëü íûé ïðî åêò. Paleoslavica (2004, vol. XII, no 1), pp. 171–203), ùî
çâiëüíÿº âiä íå îáõiäíîñòi âäà âà òè ñÿ äî öüî ãî â êî ðîò êî ìó îãëÿäi. Óòiì, íà âiòü
âiäçíà ÷åíi êðè òè êîþ õèáè âè äàí íÿ (çðåø òîþ, íå ôà òàëüíi) íå ìî æóòü ñêà ñó âà -
òè òîãî ôàê òó, ùî òðè òîì íå âè äàí íÿ ÏÂË ñòà íå íå çàìi ííèì äî âiäíè êîì äëÿ
âñiõ, õòî ïðî ôå ñiéíî çà é ìàºòüñÿ äîñëiäæåí íÿì ¿¿ òåê ñòó, äëÿ òèõ, õòî êî ðèñ -
òóºòüñÿ òåê ñ òîì ÏÂË â iñòî ðè÷ íèõ äîñëiäæåí íÿ, à òà êîæ óñiõ, õòî çâåð òàºòüñÿ
äî íüî ãî ïðè íà ãiäíî. Íåç ðó÷ íå äëÿ ñóöiëüíî ãî ÷è òàí íÿ òåê ñòó é çà ãð îìiçäêå,
âè äàí íÿ Îñòðî â ñüêî ãî òèì íå ìåí øå äîç âî ëÿº íà î÷íî óÿ âè òè ñîái iñòîð iþ òåêñ -
òó é éîãî ãî ëîâíi âiäìiííîñòi â îñíîâ íèõ ñïèñ êàõ. Ñòè ìó ëþ þ ÷è äèñ êóñi¿ íà â -
êî ëî iñòîði¿ ÏÂË é ïðî ïî íó þ ÷è ìà òåð iàë äëÿ íèõ, ïiäãî òîâ ëå íå Ä. Îñòðîâ -
ñüêèì âè äàí íÿ îá iöÿº ñòà òè îá îâ’ÿç êî âèì äî âiäíè êîì é êà òàë içà òî ðîì ïîä àëü -
øèõ ñòóäié íà é âàæ ëèâ iøî¿ ëiòî ïèñ íî¿ ïàì ’ÿò êè Ñõiäíî¿ ªâðî ïè.
Î. Ò.
282 ÐÅÖÅÍDz¯
Ïðiöàê Îìå ëÿí. Ïî õîä æåí íÿ Ðóñi. Òîì ²². Ñòà ðî äàâíi ñêàí äè -
íàâñüêi ñàãè i Ñòà ðà Ñêàí äè íàâ iÿ. [Êè¿âñüêà áiáëiî òå êà äàâ íüî ãî
óêð à¿íñüêî ãî ïèñü ìå íñòâà. Ñòóäi¿. Òîì ²²²] Ê.: Âèä-âî «Îáåð åãè»,
2003. 1303 ñ.
Ç âå ëè êèì çà ïiçíåí íÿì ïiñëÿ âè õî äó óêð à¿íñüêî ãî ïå ðå êëà äó ïåð øî ãî òîìó
(àëå ðàí iøå âiä ñâî ãî àí ãëî ìîâ íî ãî îðèã iíà ëó) ïî áà ÷èâ ñâiò äðó ãèé òîì ìî íó -
ìåí òàëü íî¿ ïðàöi Îìå ëÿ íà Ïðiöà êà «Ïî õîä æåí íÿ Ðóñi». Çà ÿêî þñü iðîíiºþ ïðà öÿ
ñó ÷àñ íî ãî äîñëiäíè êà ïðî äîâ æóº âè õî äè òè â ñåði¿ Êè¿âñüêà áiáëiî òå êà äàâ íüî ãî
óêð à¿íñüêî ãî ïèñü ìå íñòâà.
Äðó ãèé òîì ïðè ñâÿ ÷å íî ñêàí äè íà âñüêèì ñà ãàì. ßê ìîæ íà çäî ãà äó âà òè ñÿ, âîíè
öiêàâ ëÿòü àâ òî ðà «Ïî õîä æåí íÿ Ðóñi» ÿê äæå ðå ëà ç iñòîði¿ Ñõiäíî¿ ªâðî ïè òà Ðóñi.
Óòiì, ÷è òà÷ îò ðè ìóº çíà÷ íî áiëüøå, íiæ î÷iêóº: îãëÿä óñiõ ñêàí äè íà âñüêèõ ñàã
(íå çà ëåæ íî â³ä òîãî, ÷è ìiñòÿòü âîíè ÿêiñü âiäî ìîñòi, äî òè÷íi äî iñòîði¿ Ðóñi);
îãëÿä iñòî ðè÷ íî ãî ðîç âèò êó òå ðè òîðié íà âêî ëî Áàëòiéñüêî ãî ìîðÿ (âêëþ÷ íî ç
êëiìà òîì òà ãå îã ðàôiºþ, ìî ðåï ëà âñòâîì, åò íîã ðàôiºþ); îãëÿä âè íèê íåí íÿ òà ðàí -
íüî¿ iñòîði¿ äåð æàâ íèõ ñòðóê òóð Ñêàí äè íàâi¿.
Ñòðóê òó ðà êíè ãè íàä çâè ÷àé íî ñêëàä íà: âîíà ñêëà äàºòüñÿ ç ÷î òèðü îõ ÷àñ òèí,
ïîä iëå íèõ íà êíè ãè, ïîä iëå íèõ íà ãëà âè, ïîä iëå íèõ íà ðî çäiëè, ùî ñêëà äà þòü ñÿ iç
íó ìå ðî âà íèõ ïiä÷àñ òèí, ùî ñâîºþ ÷åð ãîþ ìiñòÿòü íå âiäçíà ÷åíi ó «Çìiñòi» ïà ðàã -
ðà ôè.
Äóæå ìàëî â óñüî ìó öüî ìó ñþ æåòiâ, ÿêi á ñòî ñó âà ëè ñÿ âëàñ íå Ðóñi. Ïå ðå âàæ íî,
âîíè çiáðàíi ó ÷àñ òèíi ÷åò âåðòié: «Åêñêóð ñè». Òóò çíàé äå ìî åê ñêóðñ ² «Ñëîâ ’ÿ íè
òà àâà ðè», ²² — «Êîëè i ÿê ãàëëüñüêi ðó òå íè âñòó ïè ëè íà àðå íó ñâiòî âî¿ òîðãiâëi»,
²²² — «Ñõiä çóñòði÷ຠÇàõiä», IV — «×è àðà áè çâà ëè âiêiíãiâ “ìà ãà ìè”?», V —
«Ðà äàí iÿ i Ðóñü», VI — «Øëÿõ iç âà ðÿã ó ãðå êè» äà äî äà òîê äî íüî ãî, VII — «Ïðî
õðî íî ëîã iþ Îëà âà Òðþ´´ âà ñî íà òà Âî ëî äè ìè ðà Âå ëè êî ãî: ïî ðiâíÿëü íà õðî íî -
ëîã iÿ ñàãè ÿê iñòî ðè÷ íå äæå ðå ëî», VIII — «Ñèñ òå ìà ïð àâëiííÿ çà Âî ëî äè ìè ðà Âå -
ëè êî ãî òà éîãî çî âiøíÿ ïî ëiòè êà», ²Õ — «Ïî ãè áî øà àêè îáð›», Õ — «Çâiäêè ïðè -
é øîâ ëiòî ïèñ íèé Ðþ ðèê?». ßê çà âæäè ó Îìå ëÿ íà Ïðiöà êà, öi ðîçâiäêè íà ïîâ íåíi
öiêà âè ìè òà êîí òðî â åðñiéíè ìè iäå ÿ ìè. Åêñêóð ñè, ÿê ¿ì i íà ëå æèòü, çà ãà ëîì ìàëî
ïî â’ÿ çàíi ç îñíîâ íèì çìiñòîì êíè ãè, òà âîíè âèï ðàâ äî âó þòü ¿¿ íàçâó.
Êíè ãó ñïî ðÿä æå íî ÷èñ ëå íè ìè õðî íî ëî ãi÷íè ìè òà ãå íå à ëî ãi÷íè ìè òàá ëè öÿ ìè,
à òà êîæ òðè íàä öÿòü ìà êàð òà ìè, ùî ¿õ âè äàâöi ïî ëiíó âà ëè ñÿ ïå ðå êëàñ òè íà óêð à -
¿íñüêó ìîâó.
Éìî âiðíî, â öié êíèçi ÷è òà÷ íå çíàé äå âiäïîâiäi íà ïè òàí íÿ ïðî ïî õîä æåí íÿ
Ðóñi. Âií, ïðî òå, îò ðè ìຠïåð øèé â óêðà¿íñüêié ìîâi ïó òiâíèê ïî äàâ íüîñ êàí äè -
íà âñüêèõ ñà ãàõ òà ÷èñ ëåííié ëiòå ðà òóði ïðî íèõ, à òà êîæ ñèñ òå ìà òè çî âà íèé îãëÿä
ðiçíî ìà íiòíèõ ïðî áëåì ðàí íüî ñå ðåä íüî âi÷íî¿ iñòîði¿ Ñêàí äè íàâi¿ òà Áàë òè êè.
Î. Ò.
ÐÅÖÅÍDz¯ 283
Ïèñü ìåí íûå ïà ìÿò íè êè èñ òî ðèè Äðåâ íåé Ðóñè. Ëå òî ïè ñè. Ïî âåñ -
òè. Õîæ äå íèÿ. Ïî ó ÷å íèÿ. Æè òèÿ. Ïîñ ëà íèÿ: Àííîòèðîâàííûé êà -
òà ëîã-ñïðà âî÷ íèê / Ïîä ðåä. ß. Í. Ùà ïî âà. ÑÏá.: Èçä-âî «Ðóñ ñêî-
Áàë òèé ñêèé èí ôîð ìà öè îí íûé öåíòð “ÁËÈÖ”», 2003. 384 ñ.
Íà öå äî âiäêî âå âè äàí íÿ, ïðè ñâÿ ÷å íå äàâ íüî ðóñü êèì ïè ñåì íèì äæå ðå ëàì, íà -
óêîâöi, ïå ðå äóñiì ðó ñèñ òè, î÷iêó âà ëè äàâ íî. Äî éîãî ïiäãî òîâ êè êî ëåê òèâ ²íñòè -
òó òó iñòîði¿ ÑÐÑÐ ÀÍ ÑÐÑÐ (íèíi ²íñòè òóò ðîñiéñüêî¿ iñòîði¿ ÐÀÍ) ïðè ñòó ïèâ ùå
ó ñå ðå äèíi 80-õ ðð. ìè íó ëî ãî ñòîëi òòÿ. Ïî ïå ðåäíi ïðî ñïåê òè âè äàí íÿ, éîãî ñëîâ -
íèê, ñïè ñîê ïàì ’ÿ òîê, âiäiáðà íèõ äëÿ âêëþ ÷åí íÿ ó äî âiäíèê i ïðî áíi òåê ñòè áóëè
îïó áëiêî âàíi ó âèã ëÿäi îêðå ìèõ áðî øóð1. Îäíàê, ÷å ðåç ðÿä çðî çóì i ëèõ îá ñòà âèí
ðå àë içó âà òè öåé âè äàâ íè ÷èé ïðî åêò ðàí iøå, íà æàëü, íå âè äà âà ëî ñÿ ìîæ ëè âèì.
Àíîòîâàíà êíè ãà ÿâëÿº ñî áîþ ïåð øèé ç ÷åð ãè òîì Äî âiäíè êà, çà äó ìà íî ãî ÿê
åí öèê ëî ïå äè÷ íå âè äàí íÿ ó òðüîõ òî ìàõ. Ó äà íî ìó âè äàííi ðîç êðè âàºòüñÿ çìiñò
273 ïè ñåì íèõ òâîðiâ Õ–X²²² ñò. Ïiäãî òîâ ëåíi àâ òî ðè òåò íèì êî ëåê òè âîì àâ òîðiâ
äî âiäíè êîâi ñòàòòi ìiñòÿòü áiëüøîþ ÷è ìåí øîþ ìiðîþ âè ÷åð ïíó iíôîð ìàö iþ ïðî
çìiñò òà ñòàí âèâ ÷åí íÿ êîí êðåò íî¿ ïàì ’ÿò êè, ¿¿ äà òó âàí íÿ òà ìiñöå âè íèê íåí íÿ.
Ó áiáëiîã ðàôi¿ äî êîæ íî¿ ñòàòòi âêà çó þòü ñÿ íà óêîâi âè äàí íÿ äæå ðå ëà, éîãî ïå ðå ê -
ëà äè òà îñíîâíi íà óêîâi äîñëiäæåí íÿ. Êíè ãà îñíà ùå íà ñóìëiííî óêëà äå íè ìè ïî -
êàæ ÷è êà ìè íàçâ òâîðiâ, iìåí, ãå îã ðà ôi÷íèõ òà òî ïîã ðà ôi÷íèõ íàçâ, øèôðiâ ðó êî -
ïèñiâ, ïðåä ìåòiâ òà òåðìiíiâ (Ñ. 321–370). Îäíàê, öÿ «ëîö iÿ», íà æàëü, ÷è òà ÷ó íå
ñòà íå ó ïðè ãîäi, áî íå âiäáè âຠñïðàâæíié ïî ñòî ðiíêî âèé ñòàí ðå ÷åé.
Ñòðóê òó ðà äî âiäíè êà âäà ëî ïðî äó ìà íà: ñòàòòi ðî çìiùå íî â æàí ðî âî-òå ìà òè÷ -
íî ìó ïî ðÿä êó ïî ãðó ïàõ, à óñå ðå äèíi íèõ — çà òå ìà òè÷ íè ìè ïiäãðó ïà ìè i õðî íî -
ëîãiºþ. Òà êèõ æàí ðî âî-òå ìà òè÷ íèõ áëîêiâ ó êíèçi âiñiì:
1. Ïà ìÿò íè êè èñ òî ðè îã ðà ôèè. Ñâî äû è ëå òî ïè ñè, âõî äÿ ùèå â èõ ñî ñòàâ, ëå -
òî ïèñ íûå ïî âåñ òè î íà è áî ëåå âàæ íûõ ñî áû òè ÿõ, âè çàí òèé ñêèå õðî íè êè ñ ðóñ -
ñêè ìè ñòàòü ÿ ìè, ïî âåñ òè è ëå ãåí äû î ñî áû òè ÿõ íà Ðóñè, ñêà çà íèÿ î ïî ñòðîé êå
è îñâÿ ùå íèè öåð êâåé.
2. Õîæ äå íèÿ.
3. Ïî ý òè ÷åñ êèå ïóá ëè öèñ òè ÷åñ êèå ïðî èç âå äå íèÿ.
4. Ïå ðå÷ íè (èí äåê ñû) ëèö, åïàð õèé è ïð.
5. Åñòåñ òâåí íî íà ó÷ íûå ïðî èç âå äå íèÿ è ó÷åá íûå ãðà ìî òû íà áå ðåñ òå.
6. Ðè òî ðè ÷åñ êèå ïðî èç âå äå íèÿ: ñâåò ñêèå (êíÿ æåñ êèå) ïî ó÷å íèÿ, ïî ó÷å íèÿ öåð -
êîâ íûõ äå ÿ òå ëåé (àâ òîð ñêèå è àíî íèì íûå) ïðî òèâ ÿçû ÷åñ òâà î õðèñ òè àí ñêîé
âåðå è îá ðÿä íîñ òè è íà äðó ãèå òåìû, ïî õâàëü íûå ñëî âà, ñëî âà è ïî ó÷å íèÿ î êíÿ -
æåñ êîì ñóäå.
284 ÐÅÖÅÍDz¯
1 Äðåâ íå ðóñ ñêèå ïèñü ìåí íûå èñ òî÷ íè êè. Ìå òî äè ÷åñ êèå ðå êî ìåí äà öèè. Ïîä ðåä. ß. Í. Ùà ïî âà.
Ì., 1986; Äðåâ íå ðóñ ñêèå ïèñü ìåí íûå èñ òî÷ íè êè. Èíôîð ìà öè îí íûå ìà òå ðè à ëû ê ñî âå ùà íèþ.
Ì., 1988; Äðåâ íå ðóñ ñêèå ïèñü ìåí íûå èñ òî÷ íè êè Õ–X²²² ââ. Ïîä ðåä. ß. Í. Ùà ïî âà. Ì., 1991.
7. Àãèîãðàôè÷åñêèå ïðî èç âå äå íèÿ: êíÿ æåñ êèå è äðó ãèå æè òèÿ, æè òèÿ Êè å âî-
Ïå ÷åð ñêî ãî ïà òå ðè êà è Ïðî ëî ãà, ñêà çà íèÿ î ÷ó äå ñàõ.
8. Ïîñ ëà íèÿ ñâåò ñêèå (êíÿ æåñ êèå) è öåð êîâ íûå, ìåæ äó íà ðîä íûå ïî ñëà íèÿ íà
Ðóñü è èç Ðóñè, áå ðåñ òÿ íûå ïèñü ìà.
Íàñ òóïíi âè ïóñ êè Äî âiäíè êà, çäî ãàä íî, ïî âèííi ìiñòè òè òàêi æàí ðî âî-òå ìà -
òè÷íi áëî êè, ÿê Ãiìíîã ðàôi÷íi òâî ðè, Êî äåê ñè é çà ïè ñè ñâiòñüêî ãî i öåð êîâ íî ãî
ïðà âà, Êà íîíi÷íi òâî ðè, Íà ïè ñè íà äàâíiõ ðó êî ïè ñàõ òà ïðåä ìå òàõ, Íà ïè ñè-ãðàôi -
òî íà ñòiíàõ, à òà êîæ íà é ïî âíiøó iíôîð ìàö iþ ïðî ñå ðåä íüîâi÷íi òà íî âî ÷àñíi
ïiäðîá êè äàâ íüî ðóñü êèõ äæå ðåë.
Â. Ð.
Òî ëî÷ êî Ï. Ï. Ðóñ ñêèå ëå òî ïè ñè è ëå òî ïèñöû Õ–X²²² ââ. ÑÏá.:
Àëåòåéÿ, 2003. 296 ñ. (Ñå ðèÿ «Ñëà âÿí ñêàÿ áèá ëè î òå êà»)
Íîâà êíè ãà çíà íî ãî óêð à¿íñüêî ãî àð õå î ëî ãà òà iñòî ðè êà ñâîºðiäíî ïiäñó ìî âóº
áà ãà òîði÷íi ñòóäi¿ àâ òî ðà íàä ëiòî ïèñ íîþ ñïàä ùè íîþ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi.
Äîñëiäíèê ïðî ñòå æèâ âè òî êè òðà äèöié iñòî ðè÷ íî¿ ïè ñåì íîñòi íà Ðóñi, ïðî à íàëi -
çóâàâ ïè òàí íÿ õðî íî ëîãi¿ çà ãàëü íî ðóñü êî ãî i ïî çå ìåëü íî ãî ëiòî ïè ñàíü, ðîç ãëÿ -
íóâ ¿õ âçàºìî âiäíî ñè íè òà âçàºìîç â’ÿç êè. Íà ñè ÷å íà öiêà âè ìè àâ òî ðñüêè ìè ñïî -
ñòå ðåæåííÿìè òà ìiðêó âàí íÿ ìè ñòî ñîâ íî çìiñòó, iäå î ëî ãi÷íî¿ ñïðÿ ìî âà íîñòi
îêðå ìèõ ñêà çàíü, ïî âiñòåé i çâîäiâ, à òà êîæ ùîäî âèç íà ÷åí íÿ ¿õ àâ òî ðñòâà, êíèæ -
êà Ï. Ï. Òî ëî÷ êà âiäêðè âຠïåð ñïåê òè âó äëÿ ïîä àëü øî ãî îñÿã íåí íÿ ðîç ìà¿ò òÿ
äàâ íüî ðóñü êî¿ ëiòî ïèñ íî¿ òðà äèöi¿ Õ–X²²² ñò. òà ñóòi öüî ãî âè äàò íî ãî ÿâè ùà
âiò÷èç íÿ íî¿ iñòîði¿ òà êóëü òó ðè.
Â. Ð.
Ùà âå ëå âà Í. È. Äðåâ íÿÿ Ðóñü â «Ïî ëüñêîé èñ òî ðèè» ßíà Äëó ãî øà
(êíè ãè I–VI): Òåêñò, ïå ðå âîä, êîì ìåí òà ðèé / Ïîä ðå äàê öè åé è ñ äî ïîë -
íå íè ÿ ìè À. Â. Íà çà ðåí êî [Äðåâ íåé øèå èñ òî÷ íè êè ïî èñ òî ðèè Âîñ òî÷ -
íîé Åâðî ïû]. Ì.: «Ïà ìÿò íè êè èñ òî ðè ÷åñ êîé ìûñ ëè», 2004. 495 ñ.
Îñòàííi ðîêè ñâî ãî æèò òÿ âiäî ìèé ðîñiéñüêèé ïî ëîíiñò Íà òàë iÿ ²âà íiâíà Ùà -
âåëºâà (1946–2001) ïðè ñâÿ òè ëà ïiäãî òîâöi êî ìåí òî âà íî ãî âè äàí íÿ ðîñiéñüêî ãî
ïå ðå êëà äó «Ïîëüñüêî¿ iñòîði¿» ßíà Äëó ãî øà. Âiäñóòíiñòü äî îñòàí íüî ãî ÷àñó ó
ñõiäíîºâðî ïåéñüêié iñòîð iîã ðàôi¿ îêðå ìî ãî âè äàí íÿ ïå ðå êëà äó öüî ãî ôóí äà ìåí -
òàëü íî ãî óçà ãàëü íåí íÿ âñiº¿ ïî ëüñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ Õ² — ïî ÷àò êó XV ñò. íåìî -
æëè âî íi÷èì ïî ÿñ íè òè. Îñîá ëè âî âàæ ëè âå çíà ÷åí íÿ äëÿ iñòîði¿ Ðóñi «Ïîëüñüêà
iñòîð iÿ» Äëó ãî øà íà áó âຠç îãëÿ äó íà îðèã iíàëüíiñòü ñâiä÷åíü íå âiäî ìî ãî íàì
ðóñü êî ãî äæå ðå ëà ïî ëüñüêî ãî iñòî ðè êà, ùî äîç âî ëÿº çíà÷ íî äî ïîâ íè òè îá ìå æåíå
ÐÅÖÅÍDz¯ 285
êîëî ïî âiäîì ëåíü äàâ íüî ðóñü êèõ ëiòî ïèñiâ, îñîá ëè âî ç iñòîði¿ Ãà ëèöü êî¿ çåìëi
Õ²–Õ²² ñò. Õî÷à, ÿê çà çíà ÷ຠðå äàê òîð, öå ïåð øå ðîñiéñüêî ìîâ íå âè äàí íÿ ðàä øå
ìຠñôîð ìó ëþ âà òè êîëî ïè òàíü, ÿêi ìà þòü âèð iøè òè ìàé áóòíi äîñëiäíè êè, àíiæ
÷iòêî îõà ðàê òå ðè çó âà òè ðóñüêi äæå ðå ëà «Ïîëüñüêî¿ iñòîði¿».
Ïîï ðè âè íå ñå íå íà îá êëà äèí êó ºäèíå ïðiçâè ùå Í. ². Ùà âåëºâî¿, âè äàí íÿ º êî -
ëåê òèâ íîþ ïðà öåþ, àäæå Íà òàë iÿ ²âà íiâíà òàê i íå âñòèã ëà çà âåð øè òè ðîç ïî ÷à òî¿
ðî áî òè. Ïðà öþ iç çà ãàëü íî¿ ðå äàêöi¿, çâiðêè ïå ðå êëà äó òà äî ïîâ íåí íÿ êî ìåí òàðiâ
âçÿâ íà ñåáå Î. Â. Íà çà ðåí êî. ×àñ òè íó äîñëiäæåí íÿ, ïðè ñâÿ ÷å íó êî äè êî ëîãi÷íié
õà ðàê òå ðèñ òèöi ðó êî ïè ñó Äëó ãî øà òà ðóñü êèì äæå ðå ëàì éîãî «²ñòîði¿», âè êî íàâ
Á. Ì. Êëîññ.
Âè õî äÿ ÷è ç ïðè íöèïiâ ñåði¿ «Äðåâ íåé øèå èñ òî÷ íè êè ïî èñ òî ðèè Âîñ òî÷ íîé
Åâðî ïû», ó ÿêié âè äà íî öþ êíè ãó, äîñëiäíè êè îá ìå æè ëè ñÿ ïå ðå âàæ íî ðóñü êè ìè
ïî âiäîì ëå íÿ ìè Äëó ãî øà, ùî çî ñå ðåä æåíi ïå ðå âàæ íî ó êíè ãàõ I–VI (ó öié ñïðàâi
âîíè ñïåð ëè ñÿ íà ïåðøi òðè òîìè êî ìåí òî âà íî ãî ïî ëüñüêî ãî âè äàí íÿ: Ioannis
Dlugossii Annales seu Cronicae incliti regni Poloniae. Varsaviae, 1964–1973). Çî ñå -
ðå äèâ øèñü, òà êèì ÷è íîì, ñàìå íà òèõ ïè òàí íÿõ, ùî ìà þòü çà öiêà âè òè ñàìå ðó -
ñèñòiâ, äîñëiäíè êè çäiéñíè ëè ñïðî áó ïî ïå ðåä íüî âèç íà ÷è òèñü iç ïè òàí íÿì ïðî
íå âiäîìi ðóñüêi äæå ðå ëà Äëó ãî øà. Â iñòîð iîã ðàôi¿ âè ñó âà ëè ñÿ ïðè ïó ùåí íÿ ïðî
âè êî ðèñ òàí íÿ Äëó ãî øåì ÿêî ãîñü ïðî òîã ðà ôó Íîâ ãî ðî äñüêî ãî IV òà Ñîôiéñüêî -
ãî ² ëiòî ïèñiâ, ãiïî òå òè÷ íèé Êè¿âñüêèé ëiòî ïèñ Õ ñò. àáî 1238 ð., ãiïî òå òè÷ íèé
Ïå ðå ì èøëüñüêèé çâiä 1225 ð., Ìîñ êî âñüêèé ëiòî ïèñ íèé çâiä 1480 ð. Á. Ì. Êëîññ, â
ñâîþ ÷åð ãó, òà êè ìè âèç íà ÷èâ äâà âòðà ÷åíi íèíi ëiòî ïèñíi çâî äè: 1) Ïiâäåí íî ðóñü -
êèé ëiòî ïèñ íèé çâiä ïåð øî¿ òðå òè íè Õ²²² ñò., ïî â’ÿ çà íèé iç ñìî ëå íñüêèì êí ÿ -
çiâñüêèì êëà íîì; 2) îêðå ìèé ñìî ëå íñüêèé ëiòî ïèñ íèé çâiä, ÿêèé ñïè ðàâ ñÿ çäî -
ãàä íî íà Ðàä çè â èëiâñüêèé, Ñîôiéñüêèé ² ëiòî ïè ñè, ïðàâ ëåíi, â ñâîþ ÷åð ãó, çà Íîâ -
ãî ðî äñüêèì IV òà Íîâ ãî ðî äñüêèì ² ëiòî ïè ñà ìè. Ïîï ðè âñþ ïî âåð õîâiñòü öüî ãî
äîñëiäæåí íÿ Á. Ì. Êëîñ ñà (â êíèçi âîíî çà é ìຠòðî õè ìåí øå 20 ñòîð iíîê), éîãî
ñïîñ òå ðå æåí íÿ çíà÷ íî ðîç øè ðþ þòü íàøi óÿâ ëåí íÿ ïðî êîëî ðóñü êèõ äæå ðåë
«Ïîëüñüêî¿ iñòîði¿». Òà é ñàì ¿õ àâ òîð íå ñòà âèòü íà öüî ìó êðàï êó, — àäæå é
Î. Â. Íà çà ðåí êî êiëüêî ìà ñòî ðiíêà ìè äàëi íà ãî ëî øóº íà íå á åçïiäñòàâ íîñòi ïî -
ãëÿäiâ é iíøèõ äîñëiäíèêiâ Äëó ãî øà.
Ïåâ íà âè áiðêîâiñòü âè äàí íÿ íå îá ìå æóºòüñÿ ëèøå éîãî òå ìà òè÷ íèì îá ìå æåí -
íÿì âè íÿò êî âî ðóñü êè ìè ïî âiäîì ëåí íÿ ìè «²ñòîði¿». ßê ìè âæå âêà çó âà ëè, öå é
ïåâíi õðî íî ëîãi÷íi ðàì êè — äî ìîí ã îëüñüêî¿ íà âà ëè, — ÿêó âè äàâöi ïî ÿñ íþ þòü
ïðè íöè ïà ìè ñåði¿ òà âí óòðiøíüîþ ñòðóê òó ðîþ ïðàöi Äëó ãî øà (âëàñ íå âè äàí íÿ
óðè âàºòüñÿ êiíöåì øîñ òî ãî òîìó, õî÷à ðóñüêi ïî âiäîì ëåí íÿ º é äàëi). Òàê ñàìî
ïî âåð õî âèì º é êî ìåí òàð, ÿêèé, ÿê âèç íà ÷å íî ó âñòóïíié ñòàòòi, îá ìå æå íèé ïåð -
ñî íàë iÿ ìè òà «ïî ÷àò êî âè ìè» òåê ñòî ëî ãi÷íè ìè ñïîñ òå ðå æåí íÿ ìè. Îñîá ëè âî ñëiä
âiäçíà ÷è òè, ùî çíà÷ íó ÷àñ òè íó êî ìåí òà ðÿ áóëî íà ïè ñà íî âæå ïiñëÿ ñìåðòi
Í. ². Ùà âåëºâî¿ Î. Â. Íà çà ðåí êîì, ÿêèé äà ëå êî âèé øîâ çà ìåæi ïðî ñòî ãî ðå äàê òî -
ðà ïî ñìåð òíî ãî âè äàí íÿ, — íà âiòü ÷àñ òî äèñ êó òó þ ÷è iç àâ òîð êîþ.
286 ÐÅÖÅÍDz¯
Âñå öå æîä íèì ÷è íîì íå ïðè íè æóº çíà ÷åí íÿ öüî ãî ïåð øî ãî ñõiäíîñ ëîâ ’ÿ í -
ñüêî ãî ïå ðå êëà äó òà êî ìåí òà ðÿ «Ïîëüñüêî¿ iñòîði¿» ßíà Äëó ãî øà, ÿêèé äî ïî ìî æå
ïî âíîöi ííî ìó âêëþ ÷åí íþ ïðàöi ïî ëüñüêî ãî iñòî ðè êà äî êîëà äæå ðåë äàâ íüî -
ðóñü êî¿ iñòîði¿, òà âiäêðè âຠíîâó ñòî ðiíêó ó ñïðàâi ðå êî íñòðóêöi¿ éîãî íèíi âòðà -
÷å íèõ ðóñü êèõ äæå ðåë.
À. Ï.
«Èñòî ðèÿ Èó äåé ñêîé âîé íû» Èî ñè ôà Ôëà âèÿ. Äðåâ íå ðóñ ñêèé ïå ðå -
âîä. Èçä. ïîä ãî òî âè ëè À. À. Ïè÷ õàä çå, È. È. Ìà êå å âà, Ã. Ñ. Áà ðàí -
êî âà, À. À. Óòêèí. Ì.: «ßçû êè ñëà âÿí ñêîé êóëü òó ðû», 2004. Ò. 1.
879 ñ.; Ò. 2. 837 ñ.
Íîâå âè äàí íÿ äàâ íüî ðóñü êî ãî ïå ðå êëà äó «²ñòîði¿ ió äå éñüêî¿ âiéíè» Éî ñè ôà
Ôëàâ iÿ ðî áèòü äîñ òóï íèì äëÿ ÷è òà÷iâ îäíó ç íà é öiêàâ iøèõ ïàì ’ÿ òîê XII ñò., ùî
çãî äîì óâiéøëà äî ñêëà äó ðóñü êèõ õðî íîã ðàôiâ. Ïî ïå ðåäíi âè äàí íÿ, ïiäãî òîâ -
ëåíi ². Ì. ²ñòðiíèì ó 1934 ð. òà Í. À. Ìå ùå ðñüêèì ó 1958 ð., äàâ íî ñòà ëè áiáëiî -
ãðà ôi÷íîþ ðiäêiñòþ. Ìîñ êîâñüêi äîñëiäíè êè âè äà ëè òåêñò çà ñïèñ êîì Àð õiâ ñüêî -
ãî õðî íîã ðà ôà XV ñò. (Í. À. Ìå ùå ðñüêèé âè äà âàâ çà Âiëå íñüêèì õðî íîã ðà ôîì
XVI ñò., ². Ì. ²ñòðií — çà ñïèñ êà ìè Îêðå ìî¿ ðå äàêöi¿, äî ïîâ íþ þ ÷è ¿õ ôðàã ìåí òà -
ìè ç õðî íîã ðàôiâ). Ïó áëiêàö iÿ âêëþ ÷ຠïå ðå äìî âó, ñëîâ ’ÿ íñüêèé òåêñò ²ñòîði¿
Ôëàâ iÿ (ò. 1, ñ. 63–408), ãðåöü êèé òåêñò (ò. 1, ñ. 409–684; ò. 2, ñ. 449–480), äàâ íüî -
ðóñü êèé ïî êàæ ÷èê ñëiâ (ò. 1, ñ. 691–879; ò. 2, ñ. 7–478), ïî êàæ ÷èê äî õðî íîã ðà -
ôi÷íèõ âñòà âîê (ò. 2, ñ. 479–482), ãðåöü êî-äàâ íüî ðóñü êèé ïî êàæ ÷èê (ò. 2,
ñ. 483–766), çâî ðîò íèé ïî êàæ ÷èê ñëiâ (ò. 2, ñ. 767–837). ¥ðóí òîâ íà ïå ðå äìî âà —
«Ñëîâ ’ÿ íñüêà âåð ñiÿ ²ñòîði¿ ²óäå éñüêî¿ âiéíè», — íà ïè ñà íà À. À. Ïi÷õàä çå,
Ã. Ñ. Áà ðàí êî âîþ òà ². ². Ìà꺺âîþ i ñêëà äàºòüñÿ ç òà êèõ ñòà òåé: «Ç iñòîði¿ âèâ ÷åí -
íÿ ïàì ’ÿò êè» (ñ. 7–12); «Äàâ íüî ðóñü êèé i ãðåöü êèé òåê ñòè, äî ïîâ íåí íÿ äàâ íüî -
ðóñü êî¿ âåðñi¿» (ñ. 13–19); «Ãðà ìà òè÷íi îñîá ëè âîñòi äàâ íüî ðóñü êî ãî ïå ðå êëà äó»
(ñ.19–26); «Ëåê ñè÷íi îñîá ëè âîñòi ïàì ’ÿò êè é ïè òàí íÿ ëî êàë içàöi¿ ïå ðå êëà äó»
(ñ. 26–39); «²ñòîð iÿ ²óäå éñüêî¿ âiéíè â Àðõiâñüêîìó õðî íîã ðàôi» (â îñòàííié
àíàë içó þòü ñÿ ïà ëå îã ðàôi÷íi òà ãðàô iêî-îðôîã ðàôi÷íi, äià ëåêòíi ðèñè ñïèñ êó òà
àê öåí òó àö iÿ, ñ. 39–55). Íà ñ. 56–61 âìiùå íèé ñïè ñîê ëiòå ðà òó ðè. Ñëîâ ’ÿ íñüêèé
òåêñò ïó áëiêóºòüñÿ ðÿ äîê â ðÿ äîê, ëiòå ðà â ëiòå ðó. Íó ìå ðó þòü ñÿ ðÿä êè i îêðå -
ìî — ïåð iî äè, ùî âiäïîâ iäà þòü ïåð iî äàì ãðåöü êî ãî òåê ñòó (çà ïîä iëîì âè äàí íÿ
Â. Niese 1894 ð.). Îðôîã ðàô iÿ äåùî ñïðî ùå íà. Ðîç êðèòi ëiãà òó ðè, íå âiäòâî ðþ -
þòü ñÿ îêðåìi ëiòå ðè, ïðî òå çáå ðå æå íà äàâ íÿ ïóí êòó àö iÿ òà àê öåí òó àö iÿ. Íà âå äåíi
íà é âàæ ëèâiøi ðiçíî ÷è òàí íÿ ç Âiëå íñüêî ãî õðî íîã ðà ôó òà äâîõ ñïèñêiâ Îêðå ìî¿
ðå äàêöi¿ XV ñò., ôî íå òè÷íi é îðôîã ðàôi÷íi ðiçíî ÷è òàí íÿ íå âðà õî âó þòü ñÿ.
Ãðåöü êèé òåêñò ïîä à íî ç êó ïþ ðà ìè, ÿêi õà ðàê òåðíi äëÿ ñëîâ ’ÿ íñüêî ãî ïå ðå êëà äó,
òîá òî âè ïó ùå íèé ïî ÷à òîê òà äå ÿêi iíø³ ôðàã ìåí òè. Îäíiºþ ç íà é öiííiøèõ ÷àñ òèí
ÐÅÖÅÍDz¯ 287
ïó áëiêàöi¿ º ïî êàæ ÷è êè ñëiâ, ÿêi çà é ìà þòü áiëüø ÿê ïî ëî âè íó îá ñÿ ãó ïó áëiêàöi¿
(ïî ïå ðåäíi âè äàí íÿ ïàì ’ÿò êè ¿õ íå ìiñòè ëè). ². Ì. ²ñòðií ãî òó âàâ ñëîâ íè êè òà
äîñëiäæåí íÿ, àëå íå âñòèã ¿õ îïó áëiêó âà òè; Í. À. Ìå ùå ðñüêèé íà âiâ ëèøå ñëîâ -
íèê «íà é öiêàâ iøèõ» ñëiâ. Äàâ íüî ðóñü êèé ïî êàæ ÷èê âêëþ ÷ຠóñi ñëî âî ôîð ìè ç
ãðà ìà òè÷ íè ìè ïî çíà÷ êà ìè òà ãðåöü êè ìè âiäïî âiäíè êà ìè, ÿêùî âîíè º. Ãðåöü êî-
äàâ íüî ðóñü êèé — âèõiäíi ñëîâ íè êîâ³ ôîð ìè ÿê äëÿ ãðåöü êèõ, òàê i äëÿ äàâ íüî ðóñü -
êèõ ñëiâ. Íå çîâñiì çðó÷ íîþ º òàêà ïî áó äî âà âè äàí íÿ, êîëè äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ í ñü êèé òà
ãðåöü êèé òåêñò ïîä àíi íå ïà ðà ëåëü íî, à îêðå ìî. Çà ãà ëîì æå ðå öåí çî âà íà ïðà öÿ —
íà ñüî ãîäíi îäíå ç íà é êðà ùèõ âè äàíü ïå ðå êëàä íèõ ñëîâ ’ÿ íñüêèõ ïàì ’ÿ òîê.
Ò. Â.
Ïè îò ðîâ ñêàÿ Å. Ê. «Õðèñ òè àí ñêàÿ òî ïîã ðà ôèÿ Êîçü ìû Èíäè êîï -
ëî âà» â äðåâ íå ðóñ ñêîé ïèñü ìåí íîé òðà äè öèè. ÑÏá.: Èçä-âî «Äìèò -
ðèé Áó ëà íèí», 2004. 247 ñ.
Ó êíèçi Îëå íè Êîñ òÿí òè íiâíè Ïiîò ðî âñüêî¿ ðîç ãëÿ äàºòüñÿ iñòîð iÿ âèâ ÷åí íÿ òà ïî -
áó òó âàí íÿ ó ñå ðåä íüîâi÷íié ðóñüêié òðà äèöi¿ îä íî ãî ç ïî ïó ëÿð íèõ ïå ðå êëàä íèõ
òâîðiâ — «Õðèñ òè ÿ íñüêî¿ òî ïîã ðàôi¿» Êîçü ìè ²íäè êîï ëî âà, ãðåöü êî ãî àâ òî ðà VI ñò.
Âñòóï ïî ÷è íàºòüñÿ ç áåç ðà äiñíî¿ êàð òè íè ñó ÷àñ íî¿ íà óêî âî¿ ìî äåëi Âñå ñâiòó.
Ïåð øà ãëà âà — «²ñòîð iÿ âèâ ÷åí íÿ “Õðèñ òè ÿ íñüêî¿ òî ïîã ðàôi¿ Êîçü ìè ²íäè êîï -
ëî âà” i çà âäàí íÿ äîñëiäæåí íÿ» (ñ. 12–51) — ìiñòèòü ïå ðå êàç çìiñòó 12 êíèã òâî ðó
Êîçü ìè, âèê ëàä iñòîð iîã ðà ôi÷íî ãî ìà òåð ià ëó òà îêðåñ ëþº çà âäàí íÿ ðî áî òè.
Íàéçìiñòî âíiøîþ ÷àñ òè íîþ äðó ãî¿ ãëà âè, «Ôðàã ìåí òè “Õðèñ òè ÿ íñüêî¿ òî ïîã ðà -
ôi¿ Êîçü ìè ²íäè êîï ëî âà” ó äàâ íüî ðóñüêié ïè ñåìíié òðà äèöi¿» (ñ. 52–90), º êî ðîò -
êèé îãëÿä 42 ñïèñêiâ, äå âìiùå íî ôðàã ìåí òè ç «Õðèñ òè ÿ íñüêî¿ òî ïîã ðàôi¿».
Äîñëiäíè öÿ ðî áèòü âèñ íî âîê, ùî ó íà âå äå íèõ çáiðíè êàõ íåìຠñòà ëî ãî êîí âîþ
ôðàã ìåíòiâ Êîçü ìè, íå çáiãà þòü ñÿ ìåæ³ óðèâêiâ, ïðî ñòå æóºòüñÿ îñîá ëè âèé iíòå -
ðåñ ïå ðå ïè ñó âà÷iâ äî äðó ãî ãî Ñëî âà Êîçü ìè (äå îïè ñóºòüñÿ óñòðié Âñå ñâiòó, Íîºâ
ïî òîï òà ií.). Òðå òÿ ãëà âà — «Ôðàã ìåí òè “Õðèñ òè ÿ íñüêî¿ òî ïîã ðàôi¿ Êîçü ìè
²íäè êîï ëî âà” ó Íîâ ãî ðîäñüêié Êîðì÷ié òà Òîë êîâié Ïà ëå¿» (ñ. 91–103). Êðiì íà -
çâà íèõ ó çà ãî ëîâöi, íà âå äåíi òà êîæ ôðàã ìåí òè ç Àðõiâñüêîãî Õðî íîã ðà ôó, äå, íà
äóì êó ²ñòðiíà, ïðåä ñòàâ ëå íèé îêðå ìèé ïå ðå êëàä Êîçü ìè. Çðîá ëå íî òåê ñòî ëî -
ãi÷íèé àíàëiç îä íî ãî ç óðèâêiâ, ïðî ðèçó àðõiºðåÿ. Íà äóì êó äîñëiäíèöi, ó Íîâ ãî -
ðîäñüêié Êîðì÷ié ïðè ñóòíié ñèí òåç ðiçíèõ òåêñòiâ — Àìàðòîëà, Ñëî âà ªïiôàí iÿ
Êiïðñüêî ãî ç ²çáîð íè êà 1073 ð., ²ñòîði¿ ²óäå éñüêî¿ âiéíè Éî ñè ôà Ôëàâ iÿ, âëàñ íå
Êîçü ìè. ßê ãàäຠäîñëiäíè öÿ, óðèâ êè «Õðèñ òè ÿ íñüêî¿ òî ïîã ðàôi¿» ó Òîë êîâié Ïà -
ëå¿ (Õ²²² ñò.), Àðõiâñüêîìó Õðî íîã ðàôi (ïðî òîã ðàô — Õ²²² ñò.) òà Íîâ ãî ðîäñüêié
Êîðì÷ié 1280 ð. ïî â’ÿ çàíi ç ïè òàí íÿì ïå ðå êëà äó ïàì ’ÿò êè. Çà ïå ðå ÷óºòüñÿ òåçà
ïðî äàâ íüî áîë ãà ðñüêå ïî õîä æåí íÿ ïå ðå êëà äó. ×åò âåð òà ãëà âà «Ïðîá ëå ìè ÷àñó,
ìiñöÿ ïðå êëà äó òà ïðî íèê íåí íÿ ïàì ’ÿò êè ó äàâ íüî ðóñü êó ïè ñåì íó êóëü òó ðó»
288 ÐÅÖÅÍDz¯
(ñ. 104–135) ïî ÷è íàºòüñÿ ç òà êî ãî çà ñòå ðå æåí íÿ: «Âîï ðîñ î âðå ìå íè ïå ðå âî äà ñî -
÷è íå íèÿ Êîçü ìû Èíäè êîï ëî âà íà äðåâ íåñ ëà âÿí ñêèé ÿçûê îñòà íåò ñÿ îò êðû òûì
äî òåõ ïîð, ïîêà íå áó äåò âû ïîë íåí òåê ñòî ëî ãè ÷åñ êèé àíà ëèç âñåõ ïî ëíûõ äî -
øåä øèõ ñïèñ êîâ ïà ìÿò íè êà. Îäíà êî è àíà ëèç ñî õðà íèâ øèõ ñÿ ôðàã ìåí òîâ ñî ÷è -
íå íèÿ… ìî æåò ïðè áëè çèòü ê ðå øå íèþ ýòîé ïðî áëå ìû» (äîñëiäíèöi íå äîñ òóïíi
äå ÿêi çi ñïèñêiâ). Íà òîìiñòü ÷è òà ÷àì ïðî ïî íóºòüñÿ îãëÿä çà ãàëü íî¿ ïðî áëå ìè ïå -
ðå êëàäiâ ç äàâ íüîã ðåöü êî¿, âiä ïðàöü Î. ². Ñî áî ëå âñüêî ãî äî Î. Î. Àëåêñººâà òà
Ô. Òîì ñî íà. Ëèøå çi ñ. 120 ïî ÷è íàºòüñÿ âëàñ íå âèê ëàä ñïîñ òå ðå æåíü i âèñ íîâêiâ
àâ òî ðà, çîê ðå ìà íàä ëåê ñè êîþ ïàì ’ÿò êè (ùî âiäçíà ÷àºòüñÿ ãëè áî êîþ àð õ à¿÷ íiñ -
òþ). Îäíàê öåé âèê ëàä çíî âó ïå ðå õî äèòü â îãëÿä ïðàöü iíøèõ äîñëiäíèêiâ. Çà òîð -
êó þòü ñÿ ìà ðãiíàëi¿ íà ïî ëÿõ ñè íà éñüêèõ ðó êî ïèñiâ, ãðåöü êî ãî òåê ñòó Êîçü ìè
XVI ñò. òà ðóñü êî ãî ªâàí ãåë iÿ Õ²²–X²²² ñò. Ïè òàí íÿ ÷àñó òà ìiñöÿ ïå ðå êëà äó çà ëè -
øà ºòüñÿ íå ðîç â’ÿ çà íèì. Ï’ÿ òà ãëà âà «“Õðèñ òè ÿ íñüêà òî ïîã ðàô iÿ Êîçü ìè ²íäè -
êîï ëî âà” òà äàâ íüî ðóñü êà äó õîâ íà êóëü òó ðà» (ñ. 136–186) ïðè ñâÿ ÷å íà ìàé æå
âèíÿòêîâî òâî ðàì ñòàð öÿ Ôiëî ôåÿ òà âè íèê íåí íþ iäå¿ «Ìîñ êâà — òðåòié Ðèì».
Ïî ái÷íî çà òîð êó þòü ñÿ ïðî áëå ìè ïå ðå òè íó òâî ðó Êîçü ìè, ïè ñàíü Ôiëî ôåÿ òà
Àçáóêîâíèêiâ. Ìàé æå âåñü îá ñÿã çà é ìຠðå ôå ðà òèâ íèé âèê ëàä ïðàöü Â. Ìàëi -
íiíà, Ë. Ñ. Êîâ òóí, Ì. Á. Ïëþ õà íî âî¿ òà ií. Ó äî äàò êàõ âìiùå íî ôðàã ìåíò òåê ñòó
«Õðèñ òè ÿ íñüêî¿ òî ïîã ðàôi¿» ç ðó êî ïè ñó Àðõiâà Ñàíêò-Ïå òåð áó ðçüêî ãî iíñòè òó òó
iñòîði¿ ÐÀÍ ç ïå ðå êëà äîì.
Çà ãà ëîì êíè ãà âiäçíà ÷å íà óõè ëîì ó ðå ôå ðà òèâíiñòü. Ñâî¿ ïî ãëÿ äè äîñëiäíè öÿ
÷àñ òî âèê ëà äຠìiæ ðÿäêiâ ïå ðå êà çó ÷ó æèõ ïðàöü, àáî æ â îñòàí íüî ìó àá çàöi êîæ -
íî ãî ç ðîçäiëiâ.
Ò. Â.
Ïå ëå øåí êî Þ. Óêð à¿íñüêà ëiòå ðà òó ðà ïiçíüî ãî ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ
(äðó ãà ïî ëî âè íà XIII–XV ñò.). Äæå ðå ëà. Ñèñ òå ìà æàíðiâ. Äó õîâíi
iíòåíöi¿. Ê.: ÏÖ «Ôîë iàíò», 2004. 423 ñ.
Êíè ãà Þ. Â. Ïå ëå øåí êà ïðè ñâÿ ÷å íà ëiòå ðà òóði XIII–XV ñò., ùî ïî áó òó âà ëà íà
òå ðè òîði¿, ÿêó çà é ìຠñó ÷àñ íà Óêðà¿ íà (àáî àò ðè áó òóºòüñÿ àâ òî ðîì ÿê òàêà, ùî ïî -
õî äèòü ç öiº¿ òå ðè òîði¿). Ó äóñi òðà äè öiéíî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ ëiòå ðà òó ðà òðàê òó ºòü ñÿ
ÿê óêð à¿íñüêà. Äî äîñëiäæåí íÿ áóëè çà ëó ÷åíi ÿê îðèã iíàëüíi, òàê i ïå ðå êëàäíi
ïàì ’ÿò êè. Êíè ãà ñêëà äàºòüñÿ iç âñòó ïó òà øåñ òè ðîçäiëiâ. Ó âñòóïi, ùî ìຠøè ðî -
êó íà çâó «Îñíîâíi ïðî áëå ìè äîñëiäæåí íÿ óêð à¿íñüêî¿ ëiòå ðà òó ðè ïiçíüî ãî Ñå -
ðåä íüîâi ÷÷ÿ (äðó ãà ïî ëî âè íà XIII–XV ñò.)» (ñ. 3–11), ïîäàºòüñÿ îãëÿä ãî ëîâ íèõ
òðóä íîùiâ, iç ÿêè ìè ñòè êàºòüñÿ äîñëiäíèê ëiòå ðà òó ðè öüî ãî ïåð iî äó. Öå, çîê ðå ìà,
ìè ì îâiëüíà ìî äå ðíiçàö iÿ ëiòå ðà òóð íî ãî ïðî öå ñó, ìå õà íi÷íèé ïîä ië ëiòå ðà òó ðè
íà ïå ðå êëàä íó òà îðèã iíàëü íó, à òà êîæ, ó âè ïàä êó iç óêð à¿íñüêîþ ëiòå ðà òó ðîþ —
íå ìîæ ëèâiñòü âiäðiçíåí íÿ âiä òî ãî ÷àñ íî¿ áiëî ðóñü êî¿. Òóò æå Þ. Ïå ëå øåí êî
ÐÅÖÅÍDz¯ 289
âè ç íà ÷ຠòi ïiäõî äè òà ìå òî äè, ÿêi ïî òðiáíî çà ñòî ñî âó âà òè ïðè äîñëiäæåííi óêð à -
¿íñüêî¿ ëiòå ðà òó ðè äà íî ãî ïåð iî äó. Ó ïåð øî ìó ðîçäiëi: «Ëiòå ðà òóð íèé ïðî öåñ
äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XIII–XV ñò.» (ñ. 12–55) ïîäàºòüñÿ çà ãàëü íèé îãëÿä òèõ ïàì ’ÿ òîê,
ÿêi é ñêëà äà þòü (íà äóì êó àâ òî ðà) êîð ïóñ óêð à¿íñüêî¿ ëiòå ðà òó ðè êiíöÿ
XII²–XV ñò. Ëiòå ðà òóð íèé ïðî öåñ óìîâ íî ïîä iëÿºòüñÿ íà äâà ïåð iî äè: ñå ðå äè íà
XIII — ñå ðå äè íà XIV ñò. òà ñå ðå äè íà XIV — êiíåöü XV ñò. Öi ïåð iî äè àíàë içó þòü -
ñÿ ó äâîõ âiäïî âiäíèõ ïiäðî çäiëàõ (ññ. 13–33 òà 33–55). Ïîï ðè çà ÿ âó ïðî íå ïðè -
ïóñ òèìiñòü ïîä iëó íà ïå ðå êëàä íó òà îðèã iíàëü íó, àâ òîð âè õî äèòü ñàìå ç íüî ãî.
Ó ïåð øî ìó ïiäðîçäiëi çãà äàíi îðèã iíàëüíi ïàì ’ÿò êè: Ãà ëèöü êî-Âî ëè í ñüêèé ëiòî -
ïèñ, Ñëî âî î ïî ãû áå ëè Ðóñ êûÿ çåì ëè, Æèò iÿ Ìè õàé ëà ×åðíiãiâñüêî ãî òà Îëåê ñàíä -
ðà Íå âñüêî ãî, «Ñëî âî î Ëà çî ðåâiì âîñ êðåñiííi»; ïå ðå êëàäíi: ²çìà ðàãä, Ï÷å ëà,
Çëà òàÿ ×åïü, Òëó ìà÷ íà Ïà ëåÿ, ²óäå éñüêèé õðî íîã ðàô. Öåé ïåð iîä õà ðàê òå ðè -
çóºòüñÿ ïðî äîâ æåí íÿì òðà äèöié êèºâî-ðóñü êî ãî ïèñü ìå íñòâà. Äðó ãèé ïåð iîä, íà
äóì êó àâ òî ðà, õà ðàê òå ðè çóºòüñÿ øè ðî êè ìè çîâíiøíiìè âïëè âà ìè — áîë ãà ðñüêè -
ìè, ñåðáñüêè ìè òîùî. Òóò òàê ñàìî âæè òèé ïðè íöèï ïîä iëó ïàì ’ÿ òîê óêð à¿íñüêî¿
ëiòå ðà òó ðè íà îðèã iíàëüíi (ñþäè ïî òðà ïè ëè, êðiì òâîðiâ ìèò ðî ïî ëèòiâ Êiïðiÿ íà,
Ãðè ãîð iÿ Öàì áëà êà òà Ôîò iÿ, «Ëè òî âñüêî-áiëî ðóñü êèé ëiòî ïèñ» ðàç îì iç «Ïîõ âà -
ëîþ Âiòîâ òó» — óñi ïàì ’ÿò êè ñòâî ðå íî ïîçà òå ðè òîðiºþ Óêðà¿ íè, òà é óêð à -
¿íñüêèõ ñïèñêiâ ãîäi øó êà òè), òà ïå ðå êëàäíi (Äiîï òðà, Øåñ òîä íåâ òîùî). Ðîçäië
äðó ãèé — «Êà òå ãîði¿ ãðiõà, êàðè Áî æî¿, êà ÿò òÿ i ñïàñi ííÿ â óêðà¿íñüêié ëiòå ðà òóði
XIII–XV ñò.» (ñ. 56–154) — íà é áiëüøèé ç óñiº¿ êíè ãè. Ó íå âå ëè÷ êî ìó âñòóïi äî
ðî çäiëó Þ. Ïå ëå øåí êî, ïî ñè ëà þ ÷è ñÿ íà Æ. Ëå Ãîô ôà òà Ì. Áà õòiíà, ïèøå ïðî êà -
òå ãîði¿ ãðiõà, êàðè òà ëàñ êè Áî æî¿ ÿê ôóí äà ìåí òàëüíi äëÿ ñå ðåä íüî âi÷íî ãî
ñóñïiëüñòâà. «Íà Óêðà¿íi-Ðóñi» êà òàë içà òî ðîì ðîç âèò êó öèõ êà òå ãîðié, íà äóì êó
àâ òî ðà, ñòà ëà ìîí ãî ëî-òà òà ðñüêà íà âà ëà. Ó ïiäðî çäiëàõ àíàë i çó þòü ñÿ ïàì ’ÿò êè
äå ÿ êèõ àâ òîðiâ: Ñå ðàï iî íà Âî ëî äè ìè ðñüêî ãî (1. «Ñå ðàï iîí Âî ëî äè ìè ðñüêèé —
“ñóìëiííÿ åïî õè”» (ñ. 62–79)); ìèò ðî ïî ëèòiâ Êè ðè ëà ²² òà Ìàê ñè ìà (2. «Òâîð -
÷iñòü êè¿âñüêèõ ìèò ðî ïî ëèòiâ Êè ðè ëà ²² òà Ìàê ñè ìà» (ñ. 79–84)); ñâ. Ïåò ðà Ðà òå í -
ñüêî ãî (3. «Áåç ïå ðåðâíiñòü ðîç âèò êó óêð à¿íñüêî ãî ïèñü ìå íñòâà: ìèò ðî ïî ëèò
ñâ. Ïåò ðî (Ðà òå íñüêèé) ÿê ïèñü ìåí íèê» (ñ. 84–92)). Äðó ãèé ðîçäië ïðè ñâÿ ÷å íî çà -
ãàëü íèì ìî òè âàì (ïiäðî çäiëè: «Ïî êóò íèöüêi ìî òè âè â óêðà¿íñüêié ñëî âåñ íîñòi»
(ñ. 92–126); «Âiäãî ìî íè õòî íi÷íî ãî êóëü òó â óêðà¿íñüêié ñëî âåñ íîñ òi» (ñ. 126–135)
òà «Î÷iêó âàí íÿ Àïîêàëiïñèñà» (ñ. 135–154).  îñòàííiõ ïiäðî ç äiëàõ Þ. Ïå ëå øåí -
êî äå ò àëüíiøå çó ïè íÿºòüñÿ íà çâ’ÿç êó ëiòå ðà òó ðè, ôî ëüêëî ðó òà áiáëiéíèõ ìî -
òèâiâ, àíàë içó þ ÷è àïîê ðèôi÷íi òâî ðè («Åïiñòîë iÿ íå áåñ íà», «Ñîí Áî ãî ðî äèöi»,
«Ïëà÷ çåìëi» òîùî), à òà êîæ òâî ðè iç àïî êà ëiïòè÷ íè ìè iíòåí öiÿ ìè. Ó ðîçäiëi
òðåòü î ìó — «Òóãà çà Ðàºì» (ñ. 155–187) — àâ òîð ðîç ãëÿ äຠòâî ðè, äå îïè ñó âàâ ñÿ
ðàé («Îëåê ñà íäðiÿ», «Õîäi ííÿ Àãàïiÿ», «Æèòiº Ìà êàð iÿ Ðè ìñüêî ãî» òà ií.) òà íà -
ìà ãàºòüñÿ äå êî íñòðó þ âà òè îá ðàç ðàþ. Ðîçäië ÷åò âåð òèé: «Äó õîâíi òå÷i¿ ïiçíüî ãî
Ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ i ëiòå ðà òó ðà» (ñ. 188–257), ïðè ñâÿ ÷å íî âïëè âàì áî ãî ì èëüñüêî¿
ºðåñi, iñè õàç ìà òà ºðåñi «îæè äîâ iëèõ» íà ëiòå ðà òó ðó XIII–XV ñò. Äî ïè ñåì íèõ
ïàì ’ÿ òîê àâ òîð äîäຠôî ëüêëîðíi äæå ðå ëà. Íå îá iéäå íî óâà ãîþ é óíiéíi ïîä i¿
290 ÐÅÖÅÍDz¯
êiíöÿ XV ñò. Öüî ìó ïðè ñâÿ ÷å íî ï’ÿ òèé ðîçäië êíè ãè — «Ïðîá ëå ìà ºäíîñòi Öåð ê -
âè â óêð à¿íñüêî ìó ïèñü ìåíñòâi XV ñò.» (ñ. 258–305). Çàê ëþ÷ íèé, øîñ òèé
ðîçäië — «Òåí äåíöi¿ ðîç âèò êó óêð à¿íñüêî¿ ëiòå ðà òó ðè ïiçíüî ãî Ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ»
(ñ. 306–318) — ïiäáè âຠïiäñóì êè êíè ãè.
Ïåð iîä XIII–XV ñò. âñå ùå ëèøàºòüñÿ «÷îð íîþ ïëÿ ìîþ» äëÿ óêð à¿íñüêî¿ iñòî -
ðiî ãðàôi¿. Îäíàê êíè ãó Þ. Ïå ëå øåí êà ìîæ íà ðå êî ìåí äó âà òè òiëüêè ÿê «ïåð øå
íà áëè æåí íÿ» äî ïðî áëå ìè. Äëÿ íå çíà éî ìèõ iç ëiòå ðà òó ðîþ òîãî ÷àñó ñòà íóòü ó
ïðè ãîäi ïå ðåïîâ iäàíi Þ. Ïå ëå øåí êîì áëèçü êî äî òåê ñòó äæå ðå ëà. Îäíàê íå âàð -
òî çà õîï ëþ âà òè ñÿ — ïàì ’ÿò êà ìè óêð à¿íñüêî¿ ëiòå ðà òó ðè ïîä å êó äè ñòà þòü òåê ñòè,
ùî íà âiòü çà íà é ëiáå ð àëüíiøè ìè êðè òåð iÿ ìè ìó ñÿòü ëè øà òè ñÿ ïîçà ¿¿ ìåæ àìè.
Ê. Ê.
Ïîë íîå ñî áðà íèå ðóñ ñêèõ ëå òî ïè ñåé. Òîì. 40. Ãóñ òûí ñêàÿ ëå òî -
ïèñü. Ðåä. òîìà: Â. À. Êó÷ êèí, Ë. Ë. Ìó ðàâü å âà, À. Ì. Ïàí ÷åí êî,
ïîäã. òåê ñòà: Þ. Â. Àíõèìþê, Ñ. Â. Çà âàäñ êêàÿ, Î. Â. Íî âî õàòü êî,
À. È. Ïëè ãó çîâ. ÑÏá.: Èçä-âî «Äìèò ðèé Áó ëà íèí», 2003. 200 ñ.
Ðiøåí íÿ ðå äàê òîðiâ Àðõåîãðàôi÷íî¿ êîìiñi ïî ìiñòè òè â äðó ãî ìó òîìi Ïîë íî ãî
ñî áðà íèÿ ðóñ ñêèõ ëå òî ïè ñåé (1843 ð.) òåêñò Ãóñ òè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó ÷àñ òêî âî
ìîæå áóòè âèï ðàâ äà íå òèì, ùî çðîá ëå íî öå áóëî â Ïðè áàâ ëå íè ÿõ ê Èïàòü åâ ñêîé
ëå òî ïè ñè, ÿê ïðè êëàä ïiçíüî¿ ïå ðå ðîá êè çíà ìå íè òî ãî çâî äó Õ²²² ñò. Ðiøåí íÿ
íîâiòíiõ âè äàâöiâ ïî ìiñòè òè â òié æå ñåði¿ îêðå ìèé òîì ç óêð à¿íñüêèì ëiòî ïè ñîì,
íà ïè ñà íèì â Ðå÷i Ïîñ ïî ëèòié íà ïî ÷àò êó ÕVII ñò., çðî çóì iòè âàæ êî.
Ïåð øå âè äàí íÿ Ãóñ òè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó ìàëî ÷è ìà ëî äå ôåêòiâ. Îïó áëiêî âà íî áó ëî
òiëü êè ÷àñ òè íó òåê ñòó çà òðüî ìà âiäî ìè ìè âè äàâ öÿì ñïèñ êà ìè. Àð õåî ãðà ôi÷íi ïðè -
íöè ïè áåç íà äiéíî çà ñòàð iëè, äî íà óêî âî ãî îá iãó áóëî ââå äå íî íîâi ñïèñ êè òåê ñòó.
Íå îáõiäíiñòü íî âî¿ ïó áëiêàöi¿ Ãóñ òè íñüêî ãî ëiòî ïè ñó âiä÷ó âà ëà ñÿ óæå âiääàâ íà.
Ìiæ òèì, ïiäãî òîâ ëå íå ÷è ìà ëèì àâ òî ðñüêèì êî ëåê òè âîì íîâå âè äàí íÿ ëèøå
÷àñ òêî ãî êîì ïåí ñóº âàäè ñòà ðî ãî, à äå â ÷îìó íà âiòü ïî ñòó ïàºòüñÿ éîìó.
Ó Ïå ðåä ìîâi âè äàâöi êî ðîò êî âèê ëà äà þòü ñâî¿ çíàí íÿ ïðî ëiòî ïèñ, íå äî äà þ ÷è
äî ïå ðå äìî âè 1843 ðîêó íi÷î ãî íî âî ãî, êðiì ïî ìè ëîê (ÿê, íà ïðèê ëàä, íå âiðíèé
ðiê çà ñíó âàí íÿ Ãóñ òè íñüêî ãî ìî íàñ òè ðÿ); ïå ðå ðà õî âó þòü âiäîìi íèíi (i íå âðà õî -
âàíi ó âè äàííi) ñïèñ êè ëiòî ïè ñó; íà ðåøòi, ïîä à þòü îïèñ çáiðíè êà, ùî ìiñòèòü ïî -
êëà äå íèé â îñíî âó âè äàí íÿ Ãóñ òèíñüêèé ñïè ñîê. Âè äàâöi íà ðà õî âó þòü äâi ðå -
äàêöi¿ ëiòî ïè ñó, ºäè íîþ âiäìiííiñòþ ìiæ ÿêè ìè ââà æà þòü íà ÿâíiñòü ïå ðå äìî âè
äî ÷è òà ÷à Ìè õàé ëà Ëî ñèöü êî ãî. Òà êèì ÷è íîì, äî ïåð øî¿ ðå äàêöi¿ íà ëå æèòü ºäè -
íèé Ãóñ òè íñüêèé ñïè ñîê, ðåø òà æ — äî äðó ãî¿. Ñõî æå, ùî âè äàâöi íå òiëüêè íå
îçíà éî ìè ëè ñÿ iç ëiòå ðà òó ðîþ ïðî Ãóñ òè íñüêèé ëiòî ïèñ, àëå é íå ïå ðå ãëÿ íó ëè
âiäçíà ÷å íèõ íèìè ñïèñêiâ.
ÐÅÖÅÍDz¯ 291
Òåêñò ëiòî ïè ñó, ÿê çà çíà ÷à þòü âè äàâöi, «ïå ðå äà åò ñÿ ïî ïðà âè ëàì èç äà íèÿ òåê ñ -
òîâ, ïðè íÿ òûì â ÏÑÐË»: iç âiäñóòíiõ ó ñó ÷àñ íî ìó ãðàæ äà íñüêî ìó àë ôàâiòi áóêâ
çáå ðå æå íî ëèøå ›, ñëî âà ïiä òèò ëà ìè ïî âíiñòþ ðîç êðèòi, âè íîñíi áóê âè âñòàâ ëå íî
â ðÿ äîê áåç çà çíà ÷åí íÿ é áåç ìîæ ëè âî¿ ïà ëà òàë içàöi¿ âè íîñ íèõ; ïóí êòó àö iÿ íà áëè -
æå íà äî ñó ÷àñ íî¿ ðîñiéñüêî¿. (Íàñ ïðàâäi áëèçüêi íîð ìè ïå ðå äà÷i òåê ñòó ïðè é íÿ òî
ëèøå â òî ìàõ ÏÑÐË âè äàâ íèö òâà «Äìèò ðèé Áó ëà íèí», ÿê, íà ïðèê ëàä, òîì 42 —
Íîâ ãî ðî äñüêèé Êà ðàì çè íñüêèé ëiòî ïèñ. Òîìè, âè äàíi «ßçû êà ìè ðóñ ñêîé êóëü òó -
ðû», ÿê, íà ïðèê ëàä, Ñîôiéñüêèé ïåð øèé ëiòî ïèñ ñòàð øî ãî içâî äó (ò. 6, âèï. 1) àáî
Ñîôiéñüêèé äðó ãèé ëiòî ïèñ (ò. 6, âèï. 2) ñëiäó þòü áiëüø ñòðî ãèì ïðà âè ëàì).
Âàæ êî çðî çóì iòè ðiøåí íÿ âè äàâöiâ îïó áëiêó âà òè òåêñò ëèøå îä íî ãî, âëàñ íå
Ãóñ òè íñüêî ãî, ñïèñ êó. Àðãóìåíòîâàíî öå òàê: âií º «åäè íñòâåí íûì ñïèñ êîì ïåð -
âîé ðå äàê öèè», ùî íå âiäïîâ iäຠäiéñíîñòi. Âè äàâöi, ùîï ðàâ äà, ñòâåð äæó þòü,
íiáè «èñ ïðàâ ëå íèÿ è ïî ÿñ íå íèÿ ê òåê ñòó äå ëà þò ñÿ íà îñíî âà íèè Ìãàð ñêî ãî è
Àðõèâñêîãî ñïèñ êîâ», òîá òî òèõ ñà ìèõ, ùî áóëè îïó áëiêî âàíi ó âàð iàí òàõ ó âè -
äàííi 1843 ðîêó i, ñêîð iøå çà âñå, çà òèì-òàêè âè äàí íÿì. Óòiì, ðîç øó êà òè òàêi
«âèï ðàâ ëåí íÿ òà ïî ÿñ íåí íÿ» ÷è òà ÷åâi áóäå íàä çâè ÷àé íî âàæ êî — âîíè ðiäêiñíi é
íå î áîâ ’ÿç êîâi. Íà òîìiñòü ñóòòºâi ðiçíî ÷è òàí íÿ (çîê ðå ìà é êà òà ëîã ïàò ðiàðõiâ
ìîñ êî âñüêèõ ó ðîçäiëi «Î óí›è» — ñ. 148 ðå öåí çî âà íî ãî âè äàí íÿ, ùî äîç âî ëÿº
âñòà íî âè òè ñïðàâ æíþ ïî ñëiäîâíiñòü ñïèñêiâ) îá iéäå íî ìîâ ÷àí êîþ.
Âè äàí íÿ ñïî ðÿä æå íå äâî ìà äî äàò êà ìè. Ïåð øèé iç íèõ — íîâà ïó áëiêàö iÿ ëiòî -
ïèñ öÿ Ãóñ òè íñüêî ãî ìî íàñ òè ðÿ (âè äàâ öÿì, ñó äÿ ÷è ç óñüî ãî, ëè øè ëî ñÿ íå âiäî ìèì
âè äàí íÿ Îñè ïà Áî äÿ íñüêî ãî â ×ÎÈÄÐ). Äðó ãèé äî äà òîê ïðî ïî íóº «ëà òèí ñêèå
ñëî âà, âñòðå ÷à þ ùè å ñÿ â òåê ñòå ëå òî ïè ñè, èõ ïå ðå ÷åíü, ïðà âèëü íîå íà ïè ñà íèå è
ïå ðå âîä» (çà ãàëü íèì ÷èñ ëîì äâà íàä öÿòü).
Çà âåð øó þòü âè äàí íÿ «Óêà çà òåëü èìåí» òà «Óêà çà òåëü ãå îã ðà ôè ÷åñ êèõ è ýò íè -
÷åñ êèõ íà çâà íèé», îá èä âà ç ÿêèõ ìiñòÿòü ÷è ìà ëî ïî ìè ëîê â ïðî ÷è òàííi ñëiâ, iäåí -
òèô iêàö iÿõ òà é ïðî ñòî ïîõèáîê.
Î. Ò.
Íîâ ãî ðîä ñêàÿ ëå òî ïèñü ïî ñïèñ êó Ï. Ï. Äóá ðîâ ñêî ãî (Ïîë íîå ñî -
áðà íèå ðóñ ñêèõ ëå òî ïè ñåé. Òîì XLIII.) / Ïîä ãîò. òåê ñòà Î. Ë. Íî âè -
êî âîé; ïîä ãîò. ïðè ëîæ. Â. È. Ëåã êèõ è È. Â. Ôå äî ðî âîé. Ì.: «ßçû êè
ñëà âÿí ñêîé êóëü òó ðû», 2004. 368 ñ. (âêëåé êà ïî ñëå ñ. 192)
Òîì 43 ÏÑÐË äîç âî ëÿº âïåð øå ïî çíà éî ìè òè ñÿ iç ïî âíèì òåê ñòîì íà é øèð øî ãî
íîâ ãî ðî äñüêî ãî ëiòî ïèñ íî ãî çâî äó XVI ñò. — Íîâ ãî ðî äñüêèì ëiòî ïè ñîì çà ñïèñ -
êîì Äóá ðî âñüêî ãî. Ïó áëiêàö iÿ ôðàã ìåíòiâ öüî ãî çâî äó íà ïî ÷àò êó ÕÕ ñò. (ÏÑÐË.
Ò. IV. Âèï. 2–3. Ë., 1925–1929) íå äîç âî ëÿ ëà ïî âíiñòþ îöiíè òè öþ ñïðàâäi öiêà âó
ïàì ’ÿò êó íîâ ãî ðî äñüêî ãî ëiòî ïè ñàí íÿ. Ëiòî ïèñ çà é ìຠîñîá ëè âå ìiñöå ó íîâ ãî -
ðîäñüêié ëiòî ïèñíié òðà äèöi¿ XVI ñò., îñêiëüêè ïî â’ÿ çà íèé iç øè ðî êèì êî ëîì
292 ÐÅÖÅÍDz¯
ïàì ’ÿ òîê (iñòî ðè÷ íèõ òà ëiòå ðà òóð íèõ) XV òà XVI ñò. Íîâ ãî ðî äñüêèé ëiòî ïèñ
Äóá ðî âñüêî ãî çáå ðiãñÿ â ºäè íî ìó ñïèñ êó, ÿêèé çíà õî äèòü ñÿ ó çáiðöi ïî÷. XVI² ñò.
(ÐÍÁ, F. IV.238). Ó òîìi âè äàíi óñi ïàì ’ÿò êè, ùî âõî äÿòü äî çáiðêè, ùî º íàä çâè -
÷àé íî äî ðå÷ íèì. ßê ââà æຠàâ òîð ïå ðå äìî âè Î. Â. Íî âè êî âà, º âñi ïiäñòà âè
ñòâåð äæó âà òè, ùî çáiðêà Äóá ðî âñüêî ãî âèé øëà iç ñêðèï òîð iÿ ×ó äî âà ìî íàñ òè ðÿ,
i âîíà ïî â’ÿ çóº ¿¿ ïî ÿ âó iç ìèò ðî ïî ëè òîì Ìà êàðiºì. Ó ïå ðå äìîâi òà êîæ ìiñòèòü ñÿ
óòî÷ íåí íÿ, ùî ëiòî ïèñ âàð òî ââà æà òè îêðå ìèì ëiòî ïè ñîì, à íå ïiçíiøîþ ðå -
äàêöiºþ Íîâ ãî ðî äñüêî ãî ÷åò âåð òî ãî. Ðó êî ïèñ çáiðêè îò ðè ìàâ íî âèé óòî÷ íå íèé
àð õå îã ðà ôi÷íèé îïèñ (ñ. 3–6). Ïî äà íî óòî÷ íå íó ïàã iíàö iþ çáiðêè, ôiëiãðàíi íå
òiëüêè îïè ñà íî, àëå é âè äàíi ¿õ öèô ðîâi ôîòî (ñ. 8–9). Òåêñò ëiòî ïè ñó (ñ. 11–241)
âè äà íî Î. Ë. Íî âè êî âîþ çà ñïðî ùå íèì ïðà âî ïè ñîì, ïðà âè ëà ïå ðå äà÷i òåê ñòó
ñêëà äà þòü 17 ïî çèöié (ñ. 7). Óÿâ ëåí íÿ ïðî ïî ÷åðê òà îá êëà äèí êó êî äåê ñó ïîä à -
þòü êîëü î ðîâi âêëåé êè (ìiæ ññ. 192–193). Óñi ïàì ’ÿò êè, ùî ñêëà äà þòü çáiðêó
Äóá ðî âñüêî ãî, âè äàíi ó äî äàò êàõ. Ïåð øèì äî äàò êîì º òåê ñòè, ùî ïå ðå äó þòü
ëiòî ïè ñó: [Óðè âîê Ìó ÷å íèÿ Ñà äî ôà åï. Ïåð ñêî ãî] (ñ. 242) òà êî ðîò êèé ëiòî ïèñ -
÷èê («Çðè ëeòî ïèñ ÷èêe âêðàòöe»: ñ. 243). Ó äðó ãî ìó äî äàò êó îïó áëiêî âàíi òåê ñòè,
ùî âìiùåíi ïiñëÿ òåê ñòó ëiòî ïè ñó. Öå: «Ñêà çà íèå î êíÿçü ÿõ Âëà äè ìèð ñêèõ» äðó ãî¿
ðå äàêöi¿ (çà ïîäi ëîì Ð. Äìèòðiºâî¿) (ñ. 244–246); «×èí è ïî ñòàâ ëå íèå íà âå ëè êîå
êíÿ æåñ òâî, ñèöå áû âà åòú, çðè è âíè ìàè» (ñ. 246–256); «Ðî äîñ ëî âèå âå ëè êèõ êíÿ -
çåé ëè òîâ ñêà ãî êíÿ æåñ òâà. Íà ÷à ëî ëè òîâ ñêî ìó ðîäó ïî ÷è íîê» (ñ. 256–257);
«Ðî ä ñò âî êíÿ çåé ðóñ êèõ è îò êî ëå íà ÷à ëî èõ» (ñ. 257–261); ãðà ìî òà ìèò ðî ïî ëè òà
Àëåêñiÿ âiä 20 òðàâ íÿ 1503 ð. (ñ. 261–263); õàíñüêi ÿð ëèêi ìèò ðî ïî ëè òàì
(ñ. 263–264); «Ëè òîâ ñêî ìó ðîäó ïî ÷è íîê» (ñ. 265–269), òåêñò ÿêî ãî áóâ îïó áëiêî -
âà íèé ó òîìi 17 ÏÑÐË, ; «Ñèÿ æå ïî âåñòü î íà ÷à ëå öàðüñòâó þ ùå ãî ãðà äà»
(ñ. 269–271); «Ñêà çà íèå î ñî çäà íèè âå ëè êèà Áî æèà öåð êâè ñâÿ òûÿ Ñîô›ÿ»
(ñ. 271–278); Ïîâiñòü ïðî âçÿò òÿ Öàð ãî ðî äà (ñ. 278–289); «Î öàðè êî çà ðè íå»
(ñ. 289–290); «Æè òèå è õî æå íèå èãó ìå íà Äà íè ëà» (ñ. 290–313).
Ê. Ê.
Ãðè öåâ ñêàÿ È. Ì. Èíäåê ñû èñ òèí íûõ êíèã. ÑÏá.: Èçä-âî «Äìèò ðèé
Áó ëà íèí», 2003. 253 ñ.
²íäåê ñè iñòèí íèõ êíèã — íà é äàâíiøi ñå ðåä íüîâi÷íi ðóñüêi áiáëiîã ðàôi¿, ñïèñ êè
ðå êî ìåí äî âà íî ãî äëÿ ïðà âîñ ëàâ íèõ ÷åíöiâ ÷è òàí íÿ. Öi ãðó ïè ïàì ’ÿ òîê äîñi íå çà -
ëó ÷à ëè ñÿ â iñòî ðè êî-ëiòå ðà òóð íèõ òà òåê ñòî ëî ãi÷íèõ äîñëiäæåí íÿõ. Ðî áî òà ïå -
òåð áó ðçüêî¿ äîñëiäíèöi ´ðóí òóºòüñÿ íà îïðà öþ âàííi 186 ñïèñêiâ iíäåê ñó. Ñêëà -
äåí íÿ ïðî òîã ðà ôà íà é äà âíiøî¿ ç ðå äàêöié äà òî âà íå íåþ äðó ãîþ ïî ëî âè íîþ
XIV ñò., çà ãà ëîì àíàë içó þòü ñÿ ïàì ’ÿò êè XV–XVII ñò. Ïðî âå äå íå ñïiâñòàâ ëåí íÿ
ïî íàä 300 êíèã, çãà äó âà íèõ â iíäåê ñàõ, ç òâî ðà ìè, âiäî ìè ìè ç äàâ íüî ðóñü êèõ
çáiðíèêiâ. Êíè ãà ñêëà äàºòüñÿ ç ñåìè ãëàâ: «Õà ðàê òåðíi îñîá ëè âîñòi iíäåêñiâ
ÐÅÖÅÍDz¯ 293
iñòèí íèõ êíèã, ¿õíº ïî õîä æåí íÿ i ðîëü ó êíèæ íîñòi», «Îñíîâ íèé iíäåêñ iñòèí íèõ
êíèã. Êî ðîòêi ðå äàêöi¿ Îñíîâ íî ãî iíäåê ñó. ²íäåêñ áiáëiéíèõ êíèã», «Ïå ðå õiäíà é
Ðîç øè ðå íà ðå äàêöi¿ Îñíîâ íî ãî iíäåê ñó», «²ñè õ àñòñüêèé iíäåêñ», «²íäåêñ “Êíè -
ãàì iìå íà”», «Ðîç âè òîê iíäåê ñó ó ÕVI–XVII ñò.», «Ìiñöå i ðîëü iíäåêñiâ ó äàâ íüî -
ðóñüêié ëiòå ðà òóði». Ó äî äàò êàõ îïó áëiêî âàíi ãî ëîâíi ðå äàêöi¿ iíäåê ñó, ïî ðiâ -
íÿëüíi òàá ëèöi áiáëiéíèõ òà íå áiáëiéíèõ òåêñòiâ òà ií.
Ò. Â.
Ëè öå âîé ëå òî ïèñ íûé ñâîä ÕVI âåêà. Ìå òî äè êà îïè ñà íèÿ è èç ó÷å íèÿ
ðàç ðîç íåí íî ãî ëå òî ïèñ íî ãî êîì ïëåê ñà / Ñîñò. Å. À. Áå ëî êîíü,
Â. Â. Ìî ðî çîâ, Ñ. À. Ìî ðî çîâ. Ì.: Ðîñ ñèéñê. ãîñ. ãó ìà íèò. óí-ò,
2003. 223 ñ.
Ó ïðàöi ðîç ãëÿ äàºòüñÿ êîì ïëåêñ ðó êî ïèñiâ, ùî ñêëà äàºòüñÿ ç 10 òîìiâ, ÿêi çáåð i -
ãà þòü ñÿ íèíi ó ðiçíèõ êíè ãîñ õî âè ùàõ Ðîñi¿, àëå êî ëèñü ñòà íî âè ëè öiëiñíèé iñòî -
ðè÷ íèé òðóä. Ëè öå âèé ëiòî ïèñ íèé çâiä óêëà äå íèé ó 70–80 ðð. ÕVI ñò. íà îñíîâi Íè -
ê îíiâñüêî ãî ëiòî ïè ñó òà äå ÿ êèõ iíøèõ äæå ðåë. Âè äàí íÿ ÿâëÿº ñî áîþ òîé ðiäêiñíèé
âè ïà äîê, êîëè âëàñ íå íà óêî âà ÷àñ òè íà òåê ñòó º äî ïî ìiæíîþ ïî âiäíî øåí íþ äî äî -
äàòêiâ. Ó âñòóïi çà çíà ÷àºòüñÿ, ùî ãî ëîâ íà ÷àñ òè íà êíè ãè, «Ïî àð êóø íèé îïèñ
Öà ðñòâåí íî¿ êíè ãè òà Ñè íî äàëü íî ãî òîìó», áóëà ïiäãî òîâ ëå íà ñïiâðî áiòíè êà ìè
Àðõåîãðàôi÷íî¿ êîìiñi¿ Àêàäåìi¿ íàóê íà ïî ÷àò êó 1980-õ ðð. (ó êíèçi Äî äà òîê ²).
Ó âè äàííi âîíà äî ïîâ íå íà ìå òî äè÷ íèì ðî çäiëîì, àáî ðîç ãîð íó òèì âñòó ïîì, ùî
âêëþ ÷ຠòàêi ãëà âè: «Îïèñ Ëè öå âî ãî ëiòî ïèñ íî ãî çâî äó» (ñ. 15–26); «Âiäêðèò òÿ,
ïó áëiêàö iÿ, îïèñ òà àò ðè áó òàö iÿ ðó êî ïè ñó» (ñ. 27–35); «Ïî õîä æåí íÿ òà ïî áó òó âàí -
íÿ ðó êî ïè ñó» (ñ. 36–45); «Âî äÿíi çíà êè ïà ïå ðó» (ñ. 46–51); «Ðîç âè òîê æàí ðó é åâî -
ëþö iÿ êîí öåïöi¿» (ñ. 52–63, ìàºòüñÿ íà óâàçi åâî ëþö iÿ ëiòî ïèñ íèõ çâîäiâ ó äðóãié
ïîë. ÕVI ñò. i, çîê ðå ìà, çìiñòîâíi çìiíè ó Ëè öå âî ìó çâîäi â ïî ðiâíÿííi ç Íè ê î -
íiâñüêèì ëiòî ïè ñîì); «Ìà ðãiíàëi¿» (ñ. 64–70). Äî äà òîê ² ìiñòèòü åòà ëîí íèé îïèñ
äâîõ ç 10 òîìiâ Ëè öå âî ãî çâî äó (ñ. 71–161) âêëþ÷ íî ç îïè ñîì ìiíià òþð òà iìåí íèì
i ãå îã ðà ôi÷íèì ïî êàæ ÷è êà ìè (ñ. 162– 202). Òà êèé îïèñ ìຠâèê ëþ ÷è òè, íà äóì êó
âè äàâöiâ, äîâiëüíi iíòåð ïðå òàöi¿ îêðå ìèõ ôðàã ìåíòiâ òà ïà ìÿò êè â öiëî ìó, ÿêi íå -
ðiäêi áóëè â äîñëiäíèêiâ, ùî çâåð òà ëè ñÿ äî ìà òåð iàëiâ Ëè öå âî ãî çâî äó ÕVI ñò. Êðiì
òîãî, ó êíèçi âìiùåíi Äî äà òîê ²² (ñ. 203–206) «Ñïiââiäíî øåí íÿ òåêñòiâ Öà ðñòâåí -
íî¿ êíè ãè, Ñè íî äàëü íî ãî òîìó Ëè öå âî ãî çâî äó, Àëåêñàíäðî-Íå âñüêî ãî òà Ëå á å -
äiâñüêî ãî ëiòî ïèñiâ»; à òà êîæ Äî äà òîê ²²² (ñ. 207–210) «Åëåê òðîí íå çáå ðå æåí íÿ òà
ïó áëiêàö iÿ Ëè öå âî ãî ëiòî ïèñ íî ãî çâî äó ÕVI ñò.»; «Ëiòå ðà òó ðà ïðî Ëè öå âèé ëiòî -
ïèñ íèé çâiä» (ñïè ñîê ëiòå ðà òó ðè, ñ. 211–222).
Ò. Â.
294 ÐÅÖÅÍDz¯
Ïà òå ðèê Ðèì ñêèé. Äè à ëî ãè Ãðè ãî ðèÿ Âå ëè êî ãî â äðåâ íåñ ëà âÿí ñêîì
ïå ðå âî äå. Ïîäã. Ê. Äèääè. Ì.: Èçä-âî «Èíäðèê», 2001. 505 ñ.
Êðè òè÷ íå âè äàí íÿ ïå ðå êëà äó «Áåñiä (äià ëîãiâ) ïàïè Ãðè ãîð iÿ Âå ëè êî ãî» º ïåð -
øèì ó ñåði¿ «Ïà ìÿò íè êè äðåâ íåé ïèñü ìåí íîñ òè», çà ïî ÷àò êî âà íî¿ âè äàâ íèö òâîì
«Èíäðèê». Äîñi öÿ öiííà ïàì ’ÿò êà ñëîâ ’ÿ íñüêî¿ ìîâè áóëà îïó áëiêî âà íà ëèøå ó
íiìåöü êî ìîâíié êíèçi Áiðêôåë ëíå ðà (Birkfellner G.) 1979 ð. Ïðî ïî íóºòüñÿ íà é äàâ -
íiøèé, äàâ íüî áîë ãà ðñüêèé, ïå ðå êëàä «Áåñiä» àáî Ðè ìñüêî ãî ïà òå ðè êà (ó ñëîâ ’ ÿí -
ñü êié ïè ñåìíié òðà äèöi¿ âiäîìi òà êîæ äàâ íüî ðóñü êèé íå ïîâ íèé, ñå ðåä íüî áîë ãà ð -
ñü êèé XIV ñò. òà çà õiäíîñ ëîâ ’ÿ íñüêèé ïiçíiøî ãî ÷àñó). Ïó áëiêàöi¿ ïå ðå äóº âñòóï -
íà ñòàò òÿ iò àëiéñüêî ãî ñëà âiñòà Ê. Äèääè «Äðåâ íåé øèé ñëà âÿí ñêèé ïå ðå âîä
Dialogorum libri IV: Îïûò èç ó÷å íèÿ». Ó íié ³äåòü ñÿ ïðî ðó êî ïèñ íó òðà äèö iþ, ÷àñ
òà òå õíiêó ïå ðå êëà äó, ðå äàêöi¿ òåê ñòó. Ñëîâ ’ÿ íñüêèé òåêñò ïîäàºòüñÿ ïà ðà ëåëü íî
ç ãðåöü êèì (a äëÿ âñòó ïó — ç ëà òè íñüêèì) òåê ñòîì çà Patrologia Latina Ìiíÿ òà
ñó ÷àñ íè ìè âè äàí íÿ ìè îêðå ìèõ ÷àñ òèí «Áåñiä». Ïîäië íà ðÿä êè ó ãðåöü êî ìó
òåêñòi âiäïîâ iäຠïîä iëó íà ðÿä êè ó ñëîâ ’ÿ íñüêî ìó, ùî ðî áèòü çðó÷ íèì ïî ðiâíÿí -
íÿ. Òåêñò âèäàºòüñÿ çà ñïèñ êîì XVI ñò., ïiäâå äåíi ðiçíî ÷è òàí íÿ ç äâîõ ñïèñêiâ
XVI òà XVII ñò., âàð iàí òè ç iíøèõ ñïèñêiâ çà ëó ÷à þòü ñÿ ó ðàçi ëà êóí â îñíîâ íèõ
ðó êî ïè ñàõ. Íà ïiäñòàâi àíàë içó ãðåöü êî ãî òà ñëîâ ’ÿ íñüêî ãî òåê ñòó â êðè òè÷ íî ìó
àïà ðàòi ïðî ïî íó þòü ñÿ êîí’ºêòó ðè. Âiäòâî ðåí íÿ íà ïè ñàí íÿ â ãî ëîâ íî ìó ñïèñ êó
òî÷ íå, ïå ðå äà íà äàâ íÿ ïóí êòó àö iÿ, âè íîñíi íå ðîç êðè âà þòü ñÿ. Ïðî òå, íà æàëü, âè -
äàí íþ áðà êóº ïî êàæ ÷èêiâ, ó òîìó ÷èñëi ïî êàæ ÷è êà ñëîâ ’ÿ íñüêèõ òà ãðåöü êèõ
ñëiâ, ùî áà ãà òî â ÷îìó íiâå ëþº ïî çè òèâíi ñòî ðî íè ïó áëiêàöi¿.
Ò. Â.
Ãàä ëî À. Â. Ïðå äûñ òî ðèÿ Ïðè à çîâ ñêîé Ðóñè. Î÷åð êè èñ òî ðèè ðóñ -
ñêî ãî êíÿ æå íèÿ íà Ñå âåð íîì Êàâ êà çå. ÑÏá.: Èçä-âî Ñ.-Ïå òåð áó ðã -
ñêî ãî óíè âåð ñè òå òà, 2004. 362 ñ.
Òìó òî ðî êàíü äëÿ áà ãàòü îõ ìåäiºâiñòiâ i â íàøi äíi ëèøàºòüñÿ «çåìë¸é íå çíà å -
ìîé». Òèì áiëüø âàæ ëè âîþ ïîäiºþ â iñòîð iîã ðàôi¿ º ïî ÿ âà íî âî¿ êíè ãè, ïðè ñâÿ ÷å -
íî¿ iñòîði¿ Òìó òî ðî êà íñüêî ãî êí ÿçiâñòâà. Óñå ñâîº íà óêî âå æèò òÿ Îëåê ñàíäð
Âiëüÿ ìî âè÷ Ãàä ëî (1937–2002) ïðè ñâÿ òèâ ðàí íüî ñå ðåä íüîâi÷íié iñòîði¿ íà ðîäiâ
Ïiâíi÷íî ãî Êàâ êà çó òà Ïðè ÷îð íî ìîð ’ÿ. Ðîç ïî ÷àâ øè ç àð õå î ëî ãi÷íèõ äîñëiäæåíü,
ó ñâî¿é ïîä àëüøié ðî áîòi âií ïðè ñêiïëè âî âèâ ÷àâ åò íîã ðàôi÷íi òà ïèñü ìîâi äæå -
ðå ëà, çâåð òàâ ñÿ äî ïàì ’ÿ òîê ñëîâ ’ÿ íñüêî ãî, àðà áñüêî ãî, âiç àíòiéñüêî ãî ïî õîä -
æåí íÿ. Êëà ñè÷ íè ìè ñòà ëè éîãî öèêë ñòà òåé «Òìó òî ðî êàí ñêèå ýòþ äû» («Âåñ òíèê
Ñàíêò-Ïå òåð áó ðã ñêî ãî óíè âåð ñè òå òà», 1986–1996), äâà òîìè «Ýòíè ÷åñ êîé èñ òî -
ÐÅÖÅÍDz¯ 295
ðèè Ñå âåð íî ãî Êàâ êà çà» (1979 òà 1994), ÿêi âè âî äÿòü Òìó òî ðî êà íñüêå êí ÿçiâñòâî
ç ÷èñ ëà ìà ëî ä î ñëiäæå íèõ ³ íà âiòü «çà ãàä êî âèõ».
Ïðî Òìó òî ðî êàíü íà ïè ñà íî íå òàê ìàëî, ÿê çäàºòüñÿ, — àäæå ¿¿ çà ãàä êà öiêà -
âèëà äîñëiäíèêiâ ùå ó XVI ñò., êîëè ²âàí Ãðîç íèé, ñïè ðà þ ÷èñü íà â÷å íó ëî êàë i -
çà öiþ öüî ãî ìiñòà íà Íèæíié Âîëçi, äî âî äèâ ñâî¿ ñïàä êîâi ïðà âà íà Àñòðàõàíñüêå
õà íñòâî.  îñòàííi äå ñÿ òè ði÷÷ÿ, çäàºòüñÿ, âæå íiõòî íå çà ïå ðå ÷óº, ùî öå ìiñòî ðîç -
ìiùóâàëîñÿ íà Òà ìà íñüêî ìó ïiâîñ òðîâi. Àëå ç ÷àñiâ ²âàíà IV íå çìiíè ëî ñÿ
iíøå — iñòî ðè êè, çà çâè ÷àé, çâåð òà ëè ñÿ äî öiº¿ òåìè ëèøå äëÿ òîãî, ùîá ïiäòâåð -
äè òè (àáî çà ïå ðå ÷è òè) ÷åð ãî âó «ñìiëè âó iäåþ»; âiäòàê ñëà áî ïðè äiëÿ ëè óâà ãó
êîì ïëåê ñíî ìó äîñëiäæåí íþ iñòîði¿ Ïiâäåí íî ãî Ïðè à çîâ ’ÿ â VIII–XIII ñò. Â öüî -
ìó ñåíñi ðî áî òè Î. Â. Ãàä ëî º îñîá ëè âè ìè. Îëåê ñàíäð Âiëüÿ ìî âè÷ ïîºäíó âàâ ó
ñîái áà ãà òî òà ëàíòiâ, — àð õå î ëî ãà, àí òðî ïî ëî ãà, ëiíãâiñòà, äæå ðå ëîç íàâ öÿ. Äëÿ
íüî ãî òåìà Òìó òî ðî êàíi íiêî ëè íå áóëà äðó ãî ðÿä íîþ, à çà âäÿ êè ñâî¿ì ÷èñ ëåí íèì
òà ëàí òàì, âií îá’ºäíó âàâ ¿¿ ç iñòîðiºþ íå òiëüêè íà ðîäiâ ïè ñåì íî¿ iñòîði¿ (Ðóñi,
Âiçàíòi¿, Õàë iôà òó, Ãðóçi¿, Õî çàði¿), àëå é ÷èñ ëåí íèõ íà ðîäiâ Ïiâíi÷íî ãî Êàâ êà çó,
ÿêi ëè øè ëè íàì ó ñïà äîê ëèøå àð õå î ëîãi÷íi òà ôî ëüêëîðíi äæå ðå ëà.
Ïîñ ìåð òíà êíè ãà Î. Â. Ãàä ëî âèé øëà äðó êîì çà âäÿ êè éîãî êî ëå ãàì ç Ñàíêò-Ïå -
òåð áó ðçüêî ãî óíiâåð ñè òå òó. Âîíà º óçà ãàëü íþ þ ÷îþ ïðà öåþ, â ÿêié ïiä îäí³ºþ
ïàë³òóð êîþ çiáðàíi é iñòîð iîã ðà ôi÷íèé îãëÿä, ³ äæå ðå ëîç íàâ ÷à ÷àñ òè íà, ³ îãëÿä
àð õåî ëîãi÷íèõ äæå ðåë, i âëàñ íå iñòî ðè÷ íå äîñëiäæåí íÿ.
Êíè ãà ñêëà äàºòüñÿ ç äâîõ ðiçíèõ ÿê çà òå ìà òè êîþ, òàê i ìå òî äî ëîãiºþ, ÷àñ -
òèí. Öå îá óìîâ ëå íî çîê ðå ìà é òèì, ùî ¿õ ðî çäiëÿº ÷àñ íà ïè ñàí íÿ — áåç ìà ëî ãî
òðè äå ñÿ òè ði÷÷ÿ. Ïåð øà ÷àñ òè íà — «Ïðå äûñ òî ðèÿ Ïðè à çîâ ñêîé Ðóñè» — íà -
ïè ñà íà ùå íà ìåæi 60–70-õ ðð. ÕÕ ñò. Â òi ðîêè Îëåê ñàíäð Âiëüÿ ìî âè÷ çà é ìàâ -
ñÿ íå òiëüêè àð õå î ëî ãi÷íè ìè äîñëiäæåí íÿ ìè, àëå é âõî äèâ äî àâ òî ðñüêî ãî êî -
ëåê òè âó óçà ãàëü íþ þ ÷î¿ ðî áî òè ç iñòîð iîã ðàôi¿ Äàâ íüî¿ Ðóñi (Ñî âåò ñêàÿ èñ òî -
ðè îã ðà ôèÿ Êè åâ ñêîé Ðóñè. Ë., 1978; Ñî âåò ñêîå èñ òî÷ íè êî âå äå íèå Êè åâ ñêîé
Ðóñè. Èñòî ðè îã ðà ôè ÷åñ êèå î÷åð êè. Ë., 1979). Ïðà öþ þ ÷è íàä òå ìà òè êîþ
iñòîð iîã ðàôi¿ åò íî ãå íå çó ñõiäíèõ ñëîâ ’ÿí i àð õå î ëîãi¿, Î. Â. Ãàä ëî ïà ðà ëåëü íî
çiáðàâ ³ óçà ãàëü íèâ âå ëè ÷åç íèé ïëàñò ëiòå ðà òó ðè, ïðè ñâÿ ÷å íî¿ iäå¿ ò. ç. «Ïðè -
àçîâ ñüêî¿ Ðóñi». Î. Â. Ãàä ëî ðîç ãëÿ äຠåò íî ãå íå òè÷íi êîí öåïöi¿ iñòî ðèêiâ
XVIII–XX ñò. ó ñâiòëi îôiöiéíî¿ äåð æàâ íî¿ ìiôîò âîð ÷îñòi ó Ðîñiéñüêié iìïåði¿
òà ÑÐÑÐ. Íà ïè ñà íà ùå íà ïî ÷àò êó 70-õ, öÿ êíè ãà áóëà çíà÷ íî äî ïîâ íå íà ìà -
òåð ià ëà ìè 70–90-õ ðð. ÕÕ ñò.
Íà ðèñ iñòîð iîã ðàôi¿ ïè òàí íÿ äî ïîâ íþºòüñÿ îãëÿ äîì àð õå î ëî ãi÷íèõ ïàì ’ÿ òîê
ðåã iî íó, áiëüøà ÷àñ òè íà ÿêèõ äîñëiäæå íà àâ òî ðîì îñî áèñ òî. Êðè òè÷ íî ïî ñòà âèâ -
øèñü äî iäå¿ iñíó âàí íÿ ò. çâ. «Ïðè à çî âñüêî¿ Ðóñi» â VIII–X ñò., Î. Â. Ãàä ëî îá´ðóí -
òî âóº ñâîþ äóì êó øëÿ õîì ðå òåëü íî ãî àíàë içó àð õå î ëî ãi÷íî ãî ìà òåð ià ëó, ÿêèé
íå ñïðîñ òîâ íî ïî â’ÿ çóº Ïiâäåí íå Ïðè à çîâ ’ÿ çi ñâiòîì áóë ãàðiâ òà õî çàð, à òà êîæ
àäè ãñüêèì ïëåìi ííèì ñî þ çîì.
296 ÐÅÖÅÍDz¯
Ñåð iÿ íà ðèñiâ, ïðè ñâÿ ÷å íèõ iñòîði¿ åò íîñiâ, ùî íà ñå ëÿ ëè ðåã iîí ó äðóãié ïîëî -
âè íi ² òèñ. í. å., âèç íà ÷ຠìiñöå Ïiâäåí íî ãî Ïðè à çîâ ’ÿ â ïî ëiòè÷íié ñèñ òåìi Õî çàð -
ñüêî ãî êà ãà íà òó òà ðîëü ó ïî ëiòè÷ íî ìó ïðî òèñ òî ÿííi Õî çàði¿, Âiçàíòi¿, Õàë iôà òó i,
ç ïåâ íî ãî ÷àñó, Ðóñi. Î. Â. Ãàä ëî àê òèâ íî âèñ òó ïຠïðî òè ïî ïó ëÿð íî¿ ùå ç Õ²Õ ñò.
êîí öåïöi¿ ïðî Òìó òî ðî êàíü ÿê ïðè õèñ òîê ïiðàòiâ (ÿê ïðà âè ëî, ðóñiâ) ó Ïðè ÷îð íî -
ìîð’¿. Àâòîð êî íñòðóþº iñòî ðè÷ íó ìî äåëü, çà ÿêîþ ç ÷àñiâ îïà íó âàí íÿ õî çà ðà ìè
ðåã iî íîì Òìó òî ðî êàíü ïî ñòó ïî âî âiäiáðà ëà ó Ôà íà ãîði¿ çíà ÷åí íÿ âiéñüêî âî-
àäìiíiñòðà òèâ íî ãî öåí òðó íà Ïiâíi÷íî-Ñõiäíî ìó Êàâ êàçi, — öåí òðó ÿê ïî ëiòè÷ -
íî ãî âïëè âó íà ïå ðå äêàâ êàçüêi ïëå ìå íà, òàê i íà Ñõiäíèé Êðèì, äå àí òè÷ íèé Áîñ -
ïîð çáåð iãàâ çíà ÷åí íÿ ðàä øå ÿê ìèò íè öÿ íà òî ðãiâåëü íî ìó øëÿ õó ç ×îð íî ãî ìîðÿ
íà Âîë ãó. Ïîñ òó ïî âî çðîñ òà ëî íå òiëüêè âiéñüêî âî-ïî ëiòè÷ íå, àëå é òîð ãî âî-åêî -
íî ìi÷íå çíà ÷åí íÿ Òìó òî ðî êàíi, ÿêà ç çà íå ïà äîì â ðåã iîíi ïî ëiòè÷ íî ãî âïëè âó Õî -
çà ði¿ ïå ðå òâî ðè ëà ñÿ íà íà ïiâíå çà ëåæ íå ìiñòî-äåð æà âó ç ìiøà íèì õî çà ðñüêî-àäèã -
ñüêèì íà ñå ëåí íÿì.
Ðîç ãëÿ äà þ ÷è ïè òàí íÿ ïðî ÷àñ óòâî ðåí íÿ Òìó òî ðî êà íñüêî ãî êí ÿçiâñòâà, Î. Â. Ãàä -
ëî îá´ðóí òî âóº äóì êó ïðî çâ’ÿ çîê öiº¿ ïîä i¿ iç âiéñüêî âî-ïî ëiòè÷ íîþ àê ò èâíiñòþ
Âî ëî äè ìè ðà ó Êðè ìó. Ïîï ðè âñi ïî õî äè Îëå ãà, ²ãîðÿ òà Ñâÿ òîñ ëà âà, ëèøå ó ÷àñè
Âî ëî äè ìè ðà ìiñüêà ãðî ìà äà ïå ðå êî íà ëà ñÿ ó ðàö iî íàëü íîñòi çà ïðî øåí íÿ âî ëî äà -
ðÿ iç ðîäó Ðþ ðè êî âè÷iâ.
Ñàìå iñòîði¿ Ïiâäåí íî ãî Ïðè à çîâ ’ÿ â äîáó iñíó âàí íÿ Òìó òî ðî êà íñüêî ãî êí ÿ -
çiâñòâà ïðè ñâÿ ÷å íî äðó ãó ÷àñ òè íó êíè ãè: «Î÷åð êè èñ òî ðèè ðóñ ñêî ãî êíÿ æå íèÿ
íà Ñå âåð íîì Êàâ êà çå». Çíà÷ íîþ ìiðîþ öÿ ÷àñ òè íà êíè ãè º ïå ðå ðîá ëå íèì îêðå -
ìèì âè äàí íÿì âæå çãà äà íî ãî öèê ëó ñòà òåé «Òìó òî ðî êàí ñêèå ýòþ äû», ùî äðó -
êó âàâ ñÿ ó «Âiñíè êó Ñàíêò-Ïå òåð áó ðçüêî ãî óíiâåð ñè òå òó» (1986–1996). Öií -
íiñòþ öiº¿ ïó á ëiêàöi¿ º òîé ôàêò, ùî iñòîð iÿ ðóñü êî¿ Òìó òî ðî êàíi íà ïè ñà íà íå ç
òî÷ êè çîðó âiäíî ñèí Ðóñi i Òìó òî ðî êàíi, à âëàñ íå ç iñòîði¿ Ïiâíi÷íî ãî Êàâ êà çó.
Òîæ çíà÷ íó óâà ãó òóò ïðè äiëå íî íå òiëüêè ðóñü êî ìó ÷è âiç àíòiéñüêî ìó âåê òî ðó
iñòîði¿ Òìó òî ðî êàíi, à é âiäíî ñè íàì êí ÿçiâñòâà iç ïiâíi÷íî êàâ êàçü êè ìè íà ðî äà -
ìè. Î. Â. Ãàä ëî íà âiòü çíà÷ íî âiäõî äèòü âiä âèç íà ÷å íî¿ íèì òå ìà òè êè, ïðè ñâÿ -
òèâ øè îêðå ìèé íà ðèñ iñòîði¿ ðóñü êî-ãðó çè íñüêèõ âiäíî ñèí äðó ãî¿ ïî ëî âè íè
Õ²² ñò., ó ÿêî ìó íà ìà ãàºòüñÿ âïè ñà òè öi êîí òàê òè ó çà ãàëü íó êàð òè íó iñòîði¿ êàâ -
êàçü êèõ íà ðîäiâ.
Ïîï ðè åí öèê ëî ïå äè÷ íó åðó äî âàíiñòü íà óêî âèõ ïó áëiêàöié Î. Â. Ãàä ëî, àê òó -
àëü íiñòü ¿õ òå ìà òè êè, éîãî ïðàöi é äîñi çà ëè øà þòü ñÿ ìà ëîâ iäî ìè ìè óêð à -
¿íñüêèì iñòî ðè êàì. Ñóì íî, àëå ìàëî äî ïî ìî æå ó òàêié ïðî áëåìi é öÿ ïî ñìåð òíà
ïó áëiêà ö iÿ, àäæå íå çíà÷ íèé òè ðàæ íà âðÿä ÷è ðî çiéäåòü ñÿ äàëi Ñàíêò-Ïå òåð áóð -
ãà òà Ìîñ êâè.
À. Ï.
ÐÅÖÅÍDz¯ 297
Viktoria Bulgakova. Byzantinishe Bleisiegel in Osteuropa. Die funde
auf dem Territorium Altrußlands (Mainzer Veröffentlichungen zur
Byzantinistik) Herausgegeben von Günter Prinzing. Band 6. Wies ba -
den: Harrassowitz Verlag, 2004. 352 s.
Íîâi êà òà ëî ãè ñå ðåä íüî âi÷íèõ ïå ÷à òîê ç’ÿâ ëÿ þòü ñÿ äðó êîì íå ÷àñ òî, òîæ êîæ íà
íîâà ïó áëiêàö iÿ ñòຠñïðà âæíüîþ ïîäiºþ ó ñôðà ãiñòèöi. Äîñi ôàê òè÷ íî ºäè íèì
âè äàí íÿì, ïðè ñâÿ ÷å íèì ñõiäíîºâðî ïåéñüêié ñôðà ãiñòèöi, çà ëè øà ëî ñÿ âè äàí íÿ
àê òî âèõ ïå ÷à òîê Äàâ íüî¿ Ðóñi Â. Ë. ßíiíà, ÿêå ïðî äîâ æóºòüñÿ âæå ìàé æå òðè äå -
ñÿò êè ðîêiâ çà ó÷àñ òþ Ï. Ã. Ãàé äó êî âà. Òà öåé çâiä îá ìå æóºòüñÿ âèê ëþ÷ íî ïàì ’ ÿò -
êàìè ðóñü êî ãî ïî õîä æåí íÿ, çà ëè øà þ ÷è òà êèì ÷è íîì âiäêðè òèì ïè òàí íÿ ïðî
çâ’ÿ çîê ìiæ òðà äèö iÿ ìè ðóñü êî¿ òà âiç àíòiéñüêî¿ ñôðà ãiñòè êè, ÿêèé äîñi ôàê òè÷ íî
ëèøå êîí ñòà òó âàâ ñÿ. Îñòàí íÿ ðî áî òà, ÿêà â çíà÷íié ìiði óçà ãàëü íþ âà ëà çíà õiäêè
âiç àíòiéñüêèõ ïå ÷à òîê íà òå ðè òîði¿ Äàâ íüî¿ Ðóñi (Ì. Ï. Ëè õà ÷î âà) âèé øëà äðó êîì
ùå ó 20-õ ðð. ÕÕ ñò. Âðà õî âó þ ÷è îá ñÿã àð õå î ëî ãi÷íèõ äîñëiäæåíü çà îñòàííº
ñòîði ÷÷ÿ, ñòâî ðåí íÿ çâî äó ñõiäíîºâðî ïå éñüêèõ çíàõ iäîê âiç àíòiéñüêèõ ïå ÷à òîê º
íàä çâè ÷àé íî àê òó àëü íèì.
Ñëiä âiäçíà ÷è òè, ùî ó äîá ðèõ òðà äèö iÿõ àâ òîð íå îá ìå æè ëà ñÿ ìå õà íi÷íèì çâå -
äåí íÿì ñôðà ãiñòè÷ íèõ ïàì ’ÿ òîê. Âè äàí íÿ ìiñòèòü i íà óêî âå äîñëiäæåí íÿ, ïðè -
ñâÿ ÷å íå íå òiëüêè âiç àíòiéñüêèì ïå ÷àò êàì ÿê êóëü òóð íî-iñòî ðè÷ íî ìó ôå íî ìå íó,
àëå ³ ¿õ ìiñöþ ó êóëü òóð íî-ïî ëiòè÷ íèõ ïðî öå ñàõ Ñõiäíî¿ ªâðî ïè â IX–XIV ñò.
Íà éöiêàâ iøîþ äëÿ ðó ñèñ òà º ÷àñ òè íà ìî íîã ðàôi¿, ùî âè õî äèòü çà ìåæi âèç íà ÷å -
íî¿ àâ òîð êîþ òåìè, — íå âå ëè÷ êèé êà òà ëîã çíàõ iäîê äàâ íüî ðóñü êèõ ïå ÷à òîê íà òå -
ðè òîði¿ Âiçàíòi¿, ùî ìຠñòà òè íàä çâè ÷àé íî öiííèì äæå ðå ëîì äëÿ âèâ ÷åí íÿ äîñi
ìàëîâiäî ìèõ àñ ïåêòiâ ðóñü êî-âiç àíòiéñüêèõ âiäíî ñèí. ¯õ ïó áëiêàö iÿ òà êîæ
âiäêðè âຠñëàáêi ñòî ðî íè âæå çãà äó âà íî ãî íàìè Çâî äó äàâ íüî ðóñü êèõ ïå ÷à òîê
ßíiíà-Ãàé äó êî âà, ó ÿêî ìó íå âðà õîâ íî çíà õiäêè ðóñü êèõ àê òî âèõ ïå ÷à òîê íå
òiëüêè íà òå ðè òîði¿ Âiçàíòi¿, àëå é Ïîëüùi, äî ñêëà äó ÿêî¿ çà ðàç âõî äÿòü çíà÷íi îá -
øèðè êî ëèø íüî¿ äàâ íüî ðóñü êî¿ Âî ëèíi òà Ãà ëè ÷è íè.
À. Ï.
Çà ëèç íÿê À. À. Äðåâ íå íîâ ãî ðîä ñêèé äè à ëåêò. 2-å èç äà íèå, ïå ðå ðà -
áî òàí íîå ñ ó÷å òîì ìà òå ðè à ëà íà õî äîê 1995–2003 ãã. Ì.: «ßçû êè
ñëà âÿí ñêîé êóëü òó ðû», 2004. 872 ñ.
Íîâå ðîç øè ðå íå âè äàí íÿ ôóí äà ìåí òàëü íî¿ ïðàöi ðîñiéñüêî ãî ëiíãâiñòà é
äîñëiäíè êà áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìîò çó ìîâ ëå íå òèì, ùî ôîíä áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìîò, íà
ÿêèõ ïå ðå äóñiì ́ ðóí òóºòüñÿ äàíà ðî áî òà, çíà÷ íî âèðiñ (1043 ãðà ìî òè ïî ðiâíÿ íî ç
810 íà 1994 ð.), i, çîê ðå ìà, ïî ïîâ íèâ ñÿ òåê ñòà ìè íà é äà âíiøî ãî ïåð iî äó. Çíà÷ íî
óòî÷ íå íî äàòè áà ãàòü îõ çíàõ iäîê, ¿õíº ïðî ÷è òàí íÿ òà iíòåð ïðå òàö iþ. Ðà çîì ç òèì,
298 ÐÅÖÅÍDz¯
êíè ãà çáåð iãຠñòðóê òó ðó ïåð øî ãî âè äàí íÿ 1995 ð. Âîíà ñêëà äàºòüñÿ ç òðüîõ ÷àñ -
òèí. Ïåð øà — «Ãðà ìà òè÷ íèé íà ðèñ äàâ íüî íîâ ãî ðî äñüêî ãî äià ëåê òó» (ñ. 5–226).
Ñêëà äàºòüñÿ ç ï’ÿ òè ãëàâ: «Äæå ðå ëà», «Êî ðîò êèé îãëÿä iñòî ðè÷ íî¿ ôî íå òè êè»,
«Ìîð ôî ëîã iÿ», «Ç ñèí òàê ñè ñó», «²ç ñëî âîò âî ðåí íÿ òà ëåê ñè êè» (öiëêîì íîâi —
òðè ïà ðàã ðà ôè). Îïèñ ðèñ äàâ íüî íîâ ãî ðî äñüêî ãî äià ëåê òó ÷à ñîì ñïî ëó ÷àºòüñÿ ç
îïè ñîì ÿâèù íàä äià ëåê òíî¿ ôîð ìè äàâ íüî ðóñü êî¿ ìîâè (äëÿ íàä äià ëåê òíî¿ äàâ -
íüî ðóñü êî¿ ó ïåð øî ìó âè äàííi áóëî ïðè é íÿ òî iíøó íà çâó — ñòàí äàð òíà äàâ íüî -
ðóñü êà ìîâà). Äðó ãà ÷àñ òè íà, «Òåê ñòè ç êî ìåí òà ðÿ ìè», ìiñòèòü òåê ñòè óñiõ âiäî -
ìèõ íà 2003 ð. íîâ ãî ðî äñüêèõ áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìîò, áiëüøiñòü ç ÿêèõ ïîä à íî ç êî -
ðîò êèì ëiíãâiñòè÷ íèì êî ìåí òà ðåì (ñ. 227–694). Êðiì òîãî, ÿê ïî ðiâíÿëü íèé
ìà òåð iàë, çà ëó ÷à þòü ñÿ òà êîæ äå ÿêi ñìî ëåíñüêi, çâå íè ãî ðîäñüêi òà iíøi çíà õiäêè,
îêðåìi íà ïè ñè ç íîâ ãî ðî äñüêî¿ Ñîôi¿ òà ií. Òåê ñòè ãðà ìîò (XI–XV ñò.) ðîç ïîä iëå -
íî ïî ï’ÿòü îõ õðî íî ëî ãi÷íèõ ïåð iî äàõ, óìîâíi ïî çíà ÷åí íÿ ÿêèõ âiä À äî Ä (À —
XI — ïåð øà ÷âåðòü XII ñò. i ò. ä.). Âñå ðå äèíi çà äà íèõ ïåð iîäiâ õðî íî ëî ãi÷íèé ïðèí -
öèï íå çà âæäè âèò ðè ìóºòüñÿ, îñêiëüêè äå ÿêi ãðà ìî òè, ó ÿêèõ çãà äó þòü ñÿ îäíi é òi
ñàìi îñî áè i ÿêi çíàé äå íî íà ïåâ íèõ ñà äè áàõ, çãðó ïî âàíi â êîì ïëåê ñè («Ëèñ òó âàí -
íÿ Âà ñè ëÿ», «Ãðà ìî òè, ïî â’ÿ çàíi ç Êóçü ìîþ» i ò. ï.). Òðå òÿ ÷àñ òè íà — ïî êàæ ÷è êè
(ñ. 695–869), çîê ðå ìà, «Ïî êàæ ÷èê ñëiâ, ùî çóñòði÷à þòü ñÿ ó áå ðåñ òÿ íèõ ãðà ìî -
òàõ» i «Çâî ðîòíèé iíäåêñ äî ïî êàæ ÷è êà ñëiâ».
Çðî çóì iëî, ùî äà òó âàí íÿ é iíòåð ïðå òàö iÿ òà êèõ ñêëàä íèõ ïàì ’ÿ òîê, ÿê áå ðåñ -
òÿíi ãðà ìî òè, ÷àñ òî êîí òðî âåðñiéíi. Ïðî òå ñïiðíi é ïî ëåìi÷íi ìî ìåí òè ó äà íî ìó
âè äàííi çâå äå íî äî ìiíiìó ìó. Âèê ëàä íà áëè æàºòüñÿ äî ñòè ëÿ ïiäðó÷ íèêiâ i ïî ñiá -
íè êiâ, ùî çó ìîâ ëå íî íå îáõiäíiñòþ îõî ïè òè âå ëè ÷åç íó êiëüêiñòü ìà òåð ià ëó. Ïåð øà
÷àñ òè íà êíè ãè çà öiêà âèòü ïå ðå äóñiì ôiëî ëîãiâ, äðó ãà i òðå òÿ ÷àñ òè íè ñòà íîâ ëÿòü
âå ëè êó öiííiñòü äëÿ óñiõ ôàõiâöiâ-ðó ñèñòiâ i òèõ, õòî öiêà âèòü ñÿ iñòîðiºþ Ðóñi.
Ò. Â.
Ñðåä íå âå êî âàÿ Ðóñü. Âûï. 4, îòâ. ðåä. À. À. Ãîð ñêèé. Ì.: Èçä-âî
«Èíäðèê», 2004. 336 ñ.
×åð ãî âèé, ÷åò âåð òèé, âè ïóñê çáiðíè êà «Ñðåä íå âå êî âàÿ Ðóñü» çäî áóâ ñÿ íà òâåð -
äó îá êëà äèí êó i, çäàºòüñÿ, çáiëüøèâ ñÿ â îá ñÿçi. Âiäêðè âຠéîãî îá øèð íà ñòàò òÿ
Ñ. Ë. Íiê îëüñüêî ãî «Î äðó æèí íîì ïðà âå â ýïî õó ñòà íîâ ëå íèÿ ãî ñó äà ðñòâåí íîñ òè
íà Ðóñè». Àâòîðó, çà éîãî çiçíàí íÿì, «õî òå ëîñü áû çà äàòü ñÿ âîï ðî ñîì î ñïå öè ôè -
÷åñ êîì õà ðàê òå ðå ïðà âî âîé ñèñ òå ìû, ôóíê öè î íè ðî âàâ øåé â Äðåâ íåé Ðóñè âðå -
ìå íè ñëî æå íèÿ ãî ñó äà ðñòâåí íîñ òè», âiäïîâiäü íà ÿêå (çà ïè òàí íÿ) âií ïðî ïî íóº
íà 43 ñòî ðiíêàõ (ñ. 5–48). Òå î ðå òè÷ íèì ñó ïåðíè êîì àâ òîð âñå ùå áà ÷èòü ðà äÿ í -
ñüêó (ÿêó, ùîï ðàâ äà, íà çè âຠ«îò å ÷åñ òâåí íîé») ôîð ìà öiéíó ñõå ìó òà êîí öåï öiþ
ðàí íüî ãî ôå î äà ëiçìó íà Ðóñi. Ðîç áèâ øè ïðî òèâ íè êà íà âñiõ ïóí êòàõ äèñ ïî çèöi¿,
Ñ. Ë. Íiê îëüñüêèé äî õî äèòü âèñ íîâ êó, ùî âiäîá ðà æå íå â ðóñü êî-âiç àíòiéñüêèõ
ÐÅÖÅÍDz¯ 299
äî ãî âî ðàõ òà «Íàé äàâíiøié ïðàâäi» ïðà âî áóëî, ñïðàâäi, íå ôå î äàëü íèì, àëå
«äðó æèí íèì»; âêëþ ÷à ëî â ñåáå «â ïåð âóþ î÷å ðåäü, ïðî öåñ ñó àëü íîå è óãî ëîâ íîå
ïðà âî» òà «ïî ëíîñ òüþ èã íî ðè ðî âà ëî õî çÿ éñòâåí íûå è ñå ìåé íûå îò íî øå íèÿ».
Àâòîð ïî ñëiäîâ íèé: äâîõ îñòàííiõ ðîç ðÿäiâ íå iñíó âà ëî: äðó æèí íè êè ïå ðå âàæ íî
êàë i÷è ëè é âáè âà ëè îäíå îä íî ãî, à îò ãîñ ïî äà ðñòâîì ÷å ðåç «÷àñ òûå ïå ðå ìå ùå íèÿ
ñ ìåñ òà íà ìåñ òî» íå çà é ìà ëè ñÿ, i ç òèõ-òàêè ïðè ÷èí, òðå áà ãà äà òè, «íå ìîã ëè îáçà -
âåñòèñü ïðî ÷íû ìè ñå ìåé íû ìè óçà ìè». «Äðó æèí íå» ïðà âî ñïî ëó ÷à ëî â ñîái åëå -
ìåí òè çâè ÷àºâîãî (ðî äî âî ãî) òà äåð æàâ íî ãî çà êî íî äà âñòâà, ùî é äîç âî ëè ëî éîìó
«ëå÷ü â îñíî âó îá ùå ãî ñó äà ðñòâåí íî ãî çà êî íî äà ò åëüñòâà è ðàñ òâî ðèòü ñÿ â í¸ì».
Òàêó æ grand theme ðîñiéñüêî¿ iñòîð iîã ðàôi¿ ïîðóøóº Ï. Â. Ëóêií â ñòàòòi
«Âå÷å, “ïëå ìåí íûå” ñî áðà íèÿ è “ëþäè ãðàä ñêèå” â íà ÷àëü íîì ðóñ ñêîì ëå òî ïè ñà -
íèè») (ñ. 70–130). Àâòîð îãëÿ äຠîñíîâíi ïðî áëå ìè, ïî â’ÿ çàíi ç íà ðîä íè ìè çáî ðà -
ìè (âi÷åì) â äî ìîí ã îëüñüêèé ïåð iîä, à òà êîæ (ÿê ìîæ íà çäî ãà äó âà òè ñÿ iç íà çâè)
ñïî ñî áè ðåï ðå çåí òàöi¿ íà ðîä íèõ çáîðiâ ó ëiòî ïè ñàííi. Ïiñëÿ 60 ñòî ðiíêîê îá ãî âî -
ðåí íÿ àâ òîð äî õî äèòü âèñ íîâ êó, õðåñ òî ìà òiéíî âiäî ìî ãî ç ëiòå ðà òó ðè Õ²Õ ñò.:
âi÷å «íå áûëî â ýòîò ïå ðè îä ïî ñòî ÿí íî äå éñòâó þ ùèì, ðå ãó ëÿð íî ñî áè ðà þ ùèì ñÿ
îðãà íîì. Íà âñåõ ýïè çî äàõ, ñâÿ çàí íûõ ñ ñî çû âîì âå÷à, ëå æèò ïå ÷àòü ýêñ òðà îð äè -
íàð íîñ òè, ÷ðåç âû÷àé íîñ òè» òà ïiäêðiïëþº éîãî öè òà òîþ ç Ìè õàé ëà Ãðó øå âñüêî -
ãî. Òðå áà ãà äà òè, ïåð ñïåê òè âè äîñëiäæåí íÿ ïðî áëå ìè, ÿêi íà ìi÷ຠàâ òîð («ïðåä -
ìå òîì äàëü íåé øå ãî èç ó÷å íèÿ ìî æåò áûòü ñêî ðåå âñå ãî íå ñàìî âå÷å êàê èí ñòè -
òóò…, à ðå àëü íûé ôàêò ó÷àñ òèÿ äðåâ íå ðóñ ñêèõ ãî ðî æàí â ïî ëè òè ÷åñ êîé æèç íè â
ðàç íûõ ôîð ìàõ»), îá iöÿ þòü íå ìåíø öiêàâi ðåçóëüòàòè.
Ó ñòàòòi «Î ïðè íöè ïàõ ðå êî íñòðóê öèè è ïå ðå âî äà Íåñ òî ðî âîé ëå òî ïè ñè»
(ñ. 49–69) Ëþ äîëüô Ìþë ëåð ðå çþ ìóº ñâî¿ áà ãà òîëiòíi äîñëiäæåí íÿ íàä «Ïî -
âiñòþ âðå ìåí íèõ ëiò» òà âèê ëà äຠïðè íöè ïè, ïî êëà äåíi â îñíî âó éîãî íå ùî äàâ íî
(2001) îïó áëiêî âà íî ãî ïå ðå êëà äó íà íiìåöü êó ìîâó.
×è òà÷ çíàé äå ó çáiðíè êó òà êîæ äîñëiäæåí íÿ Î. Â. Ëîñºâî¿ ïðî øà íó âàí íÿ
Àôàíàñiÿ Âå ëè êî ãî íà Ðóñi òà ó Âiçàíòi¿ (ñ. 131–139), À. À. Ãî ðñüêî ãî ïðî äîëþ
Íè æå ãî ðî äñüêî ãî òà Ñóç ä àëüñüêî ãî êíÿçiâñòâ ïiñëÿ 1392 ð. (ñ. 130–170), à òà êîæ
ïî ëå ìi÷íî çà ãîñ òðå íó ñòàò òþ À. Ã. Ïëà õîí iíà ùîäî iäåí òèô iêàöi¿ îä íî ãî
ìiôi÷íî ãî ïåð ñî íà æà «Èñòî ðèè Ðîñ ñèé ñêîé» Âà ñè ëÿ Òàò iùå âà (ñ. 299–330).
Îñîá ëè âî¿ óâà ãè çà ñëó ãî âóº ´ðóí òîâ íà ñòóä iÿ Â. À. Êó ÷êiíà ïðî «äå ñÿ òñüêèõ»
(ñ. 171–251). Àâòîð äîñëiäæóº öåé iíñòè òóò ïå ðå âàæ íî íà ïiäñòàâi iìóí iòåò íèõ
ãðà ìîò XV ñò. i äî õî äèòü âàæ ëè âèõ âèñ íîâêiâ ùîäî iñíó âàí íÿ äå öè ìàëü íî¿ ñèñ -
òå ìè â Ïiâíi÷íié Ðóñi, åëå ìåí òîì ÿêî¿ áóâ iíñòè òóò äå ñÿ òñüêèõ. Äå öè ìàëü íà ñèñ -
òå ìà îõîï ëþ âà ëà, â ïåð øó ÷åð ãó, ðiçíî ìàíiòíi êà òå ãîði¿ âå ëè êîê í ÿçiâñüêèõ òà êíÿ -
çiâñüêèõ ëþ äåé (âêëþ ÷à þ ÷è òàê çâàíi ñëóæ áîâi îðãàí içàöi¿), àëå òà êîæ ¿¿ áóëî çà -
ïî çè ÷å íî ó ìèò ðî ïî ëè ÷èõ òà äå ÿ êèõ ìî íàñ òè ðñüêèõ âî ëîäi ííÿõ. Äå öè ìàëü íà
ñèñ òå ìà ðîç ïîâ ñþä æó âà ëà ñÿ ÿê íà ìiñòà, òàê i íà ñiëüñüêó ìiñöåâiñòü, àëå ïðàê -
òè÷ íî â óñiõ âè ïàä êàõ ñî öüêi çãà äó þòü ñÿ â êîí òåêñòi êí ÿçiâñüêî ãî ãîñ ïî äà ðñòâà,
äå äå ñÿòñüêi âè êî íó âà ëè àäìiíiñòðà òèâíi òà ôiñêàëüíi ôóíê öi¿. Àâòîð òà êîæ
ôiêñóº iñíó âàí íÿ äå öè ìàëü íî¿ ñèñ òå ìè â Íîâ ãî ðîäi (ÿê íà âëàñ íå íîâ ãî ðî äñüêèõ
300 ÐÅÖÅÍDz¯
çåì ëÿõ, òàê i íà êí ÿçiâñüêèõ) àæ äî ïàäi ííÿ ðåñ ïó áëiêè. Àâòîð ââà æàº, ùî äå öè -
ìàëü íà ñèñ òå ìà îõîï ëþ âà ëà òàê çâàíèõ «÷îð íèõ ëþ äåé». Òà êèé æå õà ðàê òåð âîíà
ìàëà é ó äî ìîí ã îëüñüêèé ïåð iîä, ùî ñëiäóº ç àíàë içó ëiòî ïèñ íî¿ ñòàòòi 1113 ð., à
òà êîæ ïåâ íèõ ñòà òåé Ðóñü êî¿ Ïðàâ äè.
Ñ. Ì. Êàø òà íîâ òà Ë. Â. Ñòî ëÿ ðî âà ïðî ïî íó þòü äîñëiäæåí íÿ íà é äà âíiøî¿ çáå -
ðå æå íî¿ ïàì ’ÿò êè ìîñ êî âñüêî¿ ïè ñåì íîñòi — ò. çâ. Ñè éñüêî ãî ºâàí ãåë iÿ («Äðåâ -
íåé øåå ìîñ êîâ ñêîå åâàí ãå ëèå è åãî äâèí ñêèé àä ðå ñàò», ñ. 252–298 òà iëþñ òðàöi¿
ìiæ ñ. 320–321). Òðà äè öiéíîþ äà òîþ ðó êî ïè ñó ââà æàºòüñÿ 1339 ð., à â éîãî çà -
ìîâ íè êó ÷åíöi Àíàíi¿ äåõ òî ç äîñëiäíèêiâ ñõèëü íèé áóâ áà ÷è òè âå ëè êî ãî ìîñ êî â -
ñüêî ãî êíÿ çÿ ²âàíà Äà íè ëî âè ÷à Êà ëè òó. Àâòîðè ïðî ïî íó þòü ðå çóëü òà òè âëàñ íî ãî
êî äè êî ëî ãi÷íî ãî àíàë içó ðó êî ïè ñó (îñòàííié îïèñ éîãî äèâ.: Âçäîð íîâ Ã. È.
Èñêó ññòâî êíè ãè â Äðåâ íåé Ðóñè. Ðó êî ïèñ íàÿ êíè ãà Ñå âå ðî-Âîñ òî÷ íîé Ðóñè
Õ²²–XV âå êîâ. Ì., 1980. ¹ 29 ç äà òîþ — 1340 ð.), ùî, íà ¿õíþ äóì êó, äîç âî ëÿº
ïðè ïóñ êà òè äåêiëüêà åòàïiâ ó éîãî ñòâî ðåííi. Öi åòà ïè, ÿê ãà äà þòü äîñëiäíè êè,
ïî çíà ÷è ëè ñÿ é íà âè õiäíî ìó çà ïèñi, äå ìiñòèòü ñÿ íàä çâè ÷àé íî ðîç ãîð íó òà äàòà
ðó êî ïè ñó, ÷èñ ëåííi åëå ìåí òè ÿêî¿ ñó ïåðå÷àòü îäèí îä íî ìó. Àâòîðè îá ́ðóí òî âó -
þòü 25 ëþ òî ãî 1339 ð. ÿê äàòó ñòâî ðåí íÿ ðó êî ïè ñó i çà ïå ðå ÷ó þòü îòî òîæ íåí íÿ
éîãî çà ìîâ íè êà Àíàíi¿ ç ²âà íîì Êà ëè òîþ.
Î. Ò.
Ñðåä íå âå êî âàÿ Ðóñü. Âûï. 5, îòâ. ðåä. À. À. Ãîð ñêèé. Ì.: Èçä-âî
«Èíäðèê», 2004. 300 ñ.
Ï’ÿ òèé âè ïóñê çáiðíè êà «Ñðåä íå âå êî âàÿ Ðóñü» ïðî äîâ æóº òðà äèö iþ ïó áëiêàöi¿
ðîç ëî ãèõ äîñëiäæåíü ìî íîã ðà ôi÷íî ãî õà ðàê òå ðó, à òà êîæ ñêðî ìíiøèõ çà îá ñÿ ãîì
(àëå îá øè ðíiøèõ çà çâè÷ íèé ôîð ìàò) ñòà òåé. Äî îñòàí íüî¿ êà òå ãîði¿ òóò íà ëå æàòü
«Äðåâ íå ðóñ ñêèå “âîè”. Õ² — íà ÷à ëî Õ²² â.» Ï. Â. Ëóê iíà (ñ. 5–58), «Ëå òî ïèñ íûå
“áî ÿ ðå” è “÷åðíü” íà âå÷å (Õ²²–X²²² ââ.)» Ò. Ë. Âiëêóë (ñ. 59–85) òà «Êðåñ òî öå ëî -
âà íèå è îò íî øå íèå ê íåìó öåð êâè â Äðåâ íåé Ðóñè» Ï. Ñ. Ñòå ôà íî âè÷ (ñ. 86–113).
Ó ôî êóñi äîñëiäæåí íÿ Ï. Ñ. Ñòå ôà íî âè÷ âiäî ìèé ç ëiòî ïèñiâ îá ðÿä «õðåñ íî ãî
öiëó âàí íÿ», ùî ïðàê òè êó âàâ ñÿ äëÿ ñêðiïëåí íÿ ìiæêí ÿçiâñüêèõ äî ãî âîðiâ. Àâòîð
âiäçíà ÷ຠçà ãàëü íå íå ãà òèâ íå ñòàâ ëåí íÿ iíñòè òóö iî íàëü íî¿ öåð êâè äî áóäü-ÿêèõ
ïðè ñÿã, ´ðóí òî âà íå, â êiíöå âî ìó ïiäñóì êó, íà çà áî ðîíi, âèñ ëî âëåíié â Íà ãîðíié
ïðî ïîâiäi Õðèñ òîì, i ïî ñòiéíî ïiäòâåð äæó âà íå ÷èñ ëå íè ìè çà áî ðî íà ìè. ßêèì ÷è -
íîì, îòæå, ìiã óòâåð äè òè ñÿ é ïðî öâiòà òè îá ðÿä «õðåñ íî ãî öiëó âàí íÿ», i ïî ôîðìi,
é ïî ñóòi — îäèí iç âèäiâ ïðè ñÿ ãè? Àâòîð ãàäàº, ùî «õðåñ òîö iëó âàí íÿ» òî ëå ðó âà -
ëî ñÿ, áî îäåð æà ëî ïðè íöè ïî âî iíøå ðåëiãiéíå îá ́ðóí òó âàí íÿ: öåð êâà âèç íà ëà
éîãî ÿê ñïîñiá çà êëÿò òÿ «äè ÿ â îëüñüêî¿ ëåñòi». Ñå ðåä íüî âi÷íå ñóñïiëüñòâî íå ìîã ëî
îá õî äè òè ñÿ áåç òiº¿ ÷è iíøî¿ ôîð ìè ïðè ñÿ ãè. «Õðåñ òîö iëó âàí íÿ» ñòà ëî êîì ïðî ìi -
ñîì ìiæ òðà äè öiéíè ìè ôîð ìà ìè ñêðiïëåí íÿ óãîä òà êà íî íi÷íè ìè çà áî ðî íà ìè.
ÐÅÖÅÍDz¯ 301
Ïðà öÿ À. À. Ãî ðñüêî ãî «Ìîñ êîâ ñêèå “ïðè ìûñ ëû” êîí öà Õ²²²–XV â. âíå Ñå âå -
ðî- Âîñ òî÷ íîé Ðóñè» (ñ. 114–190) äîñëiäæóº õðî íî ëîã iþ, ãå îã ðàô iþ, à òà êîæ ñïî -
ñî áè íà áóò òÿ ìîñ êî âñüêè ìè êíÿ çÿ ìè âî ëîäiíü ïîçà «Ñóç ä àëüñüêîþ çåì ëåþ»,
òîá òî çà ìåæ àìè ïî ëiòè÷ íî¿ ñòðóê òó ðè, î÷î ëþ âà íî¿ Âå ëè êèì êíÿæi ííÿì Âî ëî äè -
ìè ðñüêèì.
Â. À. Êó÷êií («Äó õîâ íûå ãðà ìî òû ìîñ êîâ ñêî ãî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ Èâà íà Èâà íî -
âè ÷à Êðàñ íî ãî», ñ. 191–280) âèê ëà äຠðå çóëü òà òè âèâ ÷åí íÿ äâîõ òåêñòiâ çà ïîâ iòó
êíÿ çÿ. Àâòîð äå òàëü íî àíàë içóº ïî ïå ðåäíi âè äàí íÿ òåêñòiâ, à òà êîæ îá ́ðóí òî âóº
äóì êó, ùî âîíè ÿâ ëÿ þòü ñî áîþ íå äâà «ïðî òèâíi» (ñïèñ êè) îäíiº¿ äó õîâ íî¿, à äâi
ðiçíi ãðà ìî òè, óêëà äåíi âåñ íîþ — ëiòîì 1359 ð. (ãðà ìî òà ¹ 5) òà ïå ðåä ñìåð òþ
êíÿ çÿ â æîâòíi — ïåðøié äå êàäi ëèñ òî ïà äà 1359 ð. (ãðà ìî òà ¹ 4). Àâòîð àíàë içóº
çìiñò ãðà ìîò i äî õî äèòü âèñ íîâ êó, ùî âîíè ñèã íàë içó þòü ïðî ñóòòºâèé çñóâ ó ïî -
ëiòè÷íié iñòîði¿ Ìîñ êî âñüêî ãî âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà. Òà êèì Â. À. Êó÷êií ââà æàº
ïå ðå õiä âëà äè âiä ïðÿ ìî¿ ëiíi¿ Ñè ìå î íà Ãîð äî ãî äî ái÷íî¿ ëiíi¿ ²âàíà ²âà íî âè ÷à,
ÿêèé íà ìà ãàâ ñÿ çà êðiïè òè íî âèé ïî ðÿ äîê ðå ÷åé çáiëüøåí íÿì äîëi ñâî ãî ñèíà
Äèìèòðiÿ.
Çà âåð øóºòüñÿ âè ïóñê âiääiëîì «Ðå öåíçi¿», ç ÿêèõ âìiùå íî, âëàñ íå, ëèøå îäíó —
Ò. Ë. Âiëêóë íà êíèæ êó Î. Â. Íà çà ðåí êà «Äðåâ íÿÿ Ðóñü íà ìåæ äó íà ðîä íûõ ïó òÿõ:
ìåæ äèñ öèï ëè íàð íûå î÷åð êè êóëü òóð íûõ, òîð ãî âûõ, ïî ëè òè ÷åñ êèõ ñâÿ çåé ²Õ–X²²
âå êîâ». Òóò æå ïîä à íî é âiäïîâiäü Î. Â. Íà çà ðåí êà ðå öåí çåí òó. Ãî ëîâ íà ïðå òåí çiÿ
äî êíèæ êè åïiñòå ìî ëî ãi÷íî ãî õà ðàê òå ðó: ðå öåí çåíò (â ðóñëi àí ãëî-àìå ðè êà íñüêî¿
òðà äèöi¿) ïðî áëå ìà òè çóº ðå êî íñòðóê ò èâiñòñüêèé ñïîñiá ïè ñàí íÿ iñòîði¿ é îá ãî âî -
ðþº äî ïóñ òèìi ìåæi ãiïî òå òè÷ íèõ ïî áó äîâ ó äîñëiäæåííi ìè íó ëî ãî. Î. Â. Íà çà ðåí -
êî, âòiì, íå áà ÷èòü òóò òå î ðå òè÷ íî¿ ïðî áëå ìè, ââà æà þ ÷è çà ïî ðó êîþ iñòèí íîñòi
ñóä æåíü iñòî ðè êà ïðà âèëü íå ñëiäó âàí íÿ ïðî öå äó ðàì êðè òè÷ íî¿ äèñ öè ïëiíè iñòîði¿.
Àâòîðè âî ÷å âèäü ÷è òà þòü ðiçíó òå î ðå òè÷ íó ëiòå ðà òó ðó (Âiëêóë ïî ñè ëàºòüñÿ íà
Ãåé äå íà Âàé òà, Íà çà ðåí êî çãà äóº Ëå î ïîëü äà ôîí Ðàí êå).
Î. Ò.
Ïà ðà ìî íî âà Ì. Þ. Ñâÿ òûå ïðà âè òå ëè Ëà òèí ñêîé Åâðî ïû è Äðåâ -
íåé Ðóñè: ñðàâ íè òåëü íî-èñ òî ðè ÷åñ êèé àíà ëèç âàö ëàâ ñêî ãî è áî ðè -
ñî- ãëåá ñêî ãî êóëü òîâ. Ì.: Èí-ò âñå îá ùåé èñ òî ðèè ÐÀÍ, 2003, 405 ñ.
Êíè ãà Ì. Þ. Ïà ðà ìî íî âî¿ ïðè ñâÿ ÷å íà êóëü òàì íà é ïî ïó ëÿ ðíiøèõ ñâÿ òèõ ñå ðåä -
íüî âi÷íî¿ ×åõi¿ òà Ðóñi — ñâ. Âàö ëà âà (êíÿ çÿ Â’ÿ ÷åñ ëà âà, à òà êîæ éîãî áàáè, êíÿ ãèíi
Ëþä ìè ëè) òà ñâ. Áî ðè ñà i Ãëiáà (êíÿçiâ Áî ðè ñà-Ðî ìà íà é Ãëiáà-Äà âè äà Âî ëî äè ìè -
ðè÷iâ). Àíàëiçóþòüñÿ îñîá ëè âîñòi ôîð ìó âàí íÿ êóëüòiâ, ¿õíi ñî öiàëüíi ôóíê öi¿, ñïå -
öèô iêà àã iîã ðà ôi÷íî ãî äèñ êóð ñó â ðiçíèõ ðåã iî íàõ. Êíè ãà ñêëà äàºòüñÿ ç òðüîõ ÷àñ -
òèí. Ó ïåðøié ÷àñ òèíi — «Êóëü òè ñâÿ òèõ ïðà âè òåëiâ: ÿâè ùå ºâðî ïå éñüêî¿ iñòîði¿ òà
iñòîð iîã ðà ôi÷íà ïðî áëå ìà» (ñ. 19–75) — ðî áèòü ñÿ çà ãàëü íèé îãëÿä ïðî áëå ìà òè êè
302 ÐÅÖÅÍDz¯
òà êî ãî ôå íî ìå íó, ÿê êóëüò ïðà âè òå ëÿ ó ñå ðåä íüîâi÷íié ªâðîïi. Îêðåñ ëþ þòü ñÿ äâà
åòà ïè ôîð ìó âàí íÿ àã iîã ðà ôi÷íî ãî îá ðà çó. Íà ðàí íüî ìó åòàïi çìàëü î âó âàí íÿ ñâÿ -
òèõ ïðà âè òåëiâ îðiºíòó âà ëî ñÿ íà ðàí íüîõ ðèñ òè ÿ íñüêó ìî äåëü ñâÿ òîñòi: çðå ÷åí íÿ
âiä âëà äè àáî ìó ÷å íèö òâî, àñ êå òè÷ íå æèò òÿ. Íà ïiçíüî ìó (ç Õ²² ñò.) ñâÿ òèì ìiã ââà -
æà òè ñÿ ïðà âè òåëü, ùî çà ëè øàâ ñÿ êíÿ çåì, êî ðî ëåì, iìïå ðà òî ðîì, ñâiòñüêi âëàäíi
ôóíê öi¿ âæå íå çà ïå ðå ÷ó âà ëè iäå à ëó ñâÿ òîñòi. Äðó ãà òà òðå òÿ ÷àñ òè íè — «Ñâÿ òèé
Âàö ëàâ: äè íàñ òè÷ íèé êóëüò ó êîí òåêñòi ñòà íîâ ëåí íÿ ïî ëiòè÷ íî¿ òà ðåëiãiéíî¿ iäåí -
òè÷ íîñòi ÷åñü êî ãî ñóñïiëüñòâà» (ñ. 76–216), «Êóëüò Áî ðè ñà i Ãëiáà: ñâÿòi ïðà âè òåëi
ÿê ôàê òîð iäåí òè÷ íîñòi êí ÿçiâñüêî¿ ñïiëüíî òè é iäå àë ðî äèí íî¿ ïî âå äiíêè»
(ñ. 217–357) — ñêëà äà þòü îñíîâ íèé çìiñò ðî áî òè, à òà êîæ ïðî âà äÿòü ãî ëîâ íó iäåþ
àâ òî ðà. Íà ìà òåð iàëi ñëîâ ’ÿ íî ìîâ íèõ i ëà òè íî ìîâ íèõ àã iîã ðà ôi÷íèõ ïàì ’ÿ òîê ðî -
áèòü ñÿ ïðî òèñ òàâ ëåí íÿ: æèò iÿ ñâÿ òèõ ïðà âè òåëiâ âè ìàëü î âó þòü îá ðàç iäå àëü íî ãî
õðèñ òè ÿ íè íà ó ëà òè íñüêî ìó ñâiòi, íà òî ìiñòü ó ñëîâ ’ÿ íñüêî ìó ñâiòi âîíè ïî ñëó ãî âó -
þòü çìà ëþ âàí íþ iäå à ëó ðî äèí íî¿ ëþ áîâi.
Öiêà âî, ùî äîñëiäíè öÿ ïðàê òè÷ íî ïðî iãíî ðó âà ëà ïðàöi ñâî ãî ïî ïå ðåä íè êà, ¥àáî -
ðà Êëàí iöàÿ, ïðè ñâÿ ÷åíi òî òîæíié ïðî áëå ìà òèöi — êóëü òàì ñâÿ òèõ ïðà âè òåëiâ ó
ñå ðåä íüîâi÷íié ªâðîïi. ßêùî óãî ðñüêèé â÷å íèé ðîçðiçíÿº çà òè ïîì ñêëà äåí íÿ é
ôóíê öiî íó âàí íÿ êóëüòiâ öåíòð i ïå ðè ôåð iþ (i â îñòàí íþ çîíó, êðiì ñëîâ ’ÿ íñüêèõ
êðà¿í, âõî äÿòü, ñêàæ iìî, Àíãëiÿ, Ñêàí äè íàâ iÿ é Óãîð ùè íà), òî iäåÿ Ì. Þ. Ïà ðà ìî -
íî âî¿ áiëüøå ñêè äàºòüñÿ íà ñòàí äàð òíó ñõå ìó «çà õiä º çà õiä, à ñõiä º ñõiä», äè õî òî -
ìi÷íèé ïîä ië ïðî âà äèòü ñÿ ìiæ ëà òè íî ìîâ íè ìè òà ñëîâ ’ÿ íî ìîâ íè ìè ïàì ’ ÿò êà ìè.
Íå âñi ïî ëî æåí íÿ àâ òî ðà îäíà êî âî äî êà çîâi. Çà ëè øàºòüñÿ, íà ïðèê ëàä, íå çðî çóì i -
ëèì, ÷îìó ÷iòêå äîò ðè ìó âàí íÿ ÷åð íå ÷î ãî iäå à ëó çîá ðà æåí íÿ ñâ. Âàö ëà âà ó
ïiçíiøèõ çà ñëîâ ’ÿ íñüêó ëå ãåí äó ëà òè íî ìîâ íèõ ïàì ’ÿò êàõ (äî òîãî æ, çà ìîâ ëå íèõ
íiìåöü êèì iìïå ðà òî ðîì — ñóï ðî òèâ íè êîì äiþ ÷î ãî íà òîé ÷àñ ÷åñü êî ãî êíÿ çÿ) º
ñâiä÷åí íÿì «ïðà âèëü íî ãî» îôîð ìëåí íÿ àã iîã ðà ôi÷íî ãî êà íî íó â ëà òè íî ìîâ íî ìó
ñâiòi? Òî÷ íî òàêå ÿâè ùå ñïîñ òåð iãàºòüñÿ é ó «×òºíi¿ ïðî Áî ðè ñà i Ãëiáà», ÿêå ÷àñ òè -
íà äîñëiäíèêiâ ââà æຠíà ïè ñà íèì ïiçíiøå çà «Ñêà çàí íÿ ïðî Ðî ìà íà i Äà âè äà (Áî -
ðè ñà i Ãëiáà)». Òàê ñàìî íå ÿñ íî, ÷îìó ïiçíº îôîð ìëåí íÿ êóëüòiâ òà êèõ ïðà âè òåëiâ,
ÿê ñâ. Âî ëî äè ìèð-õðåñ òè òåëü òà ñâ. Îëüãà, òðå áà ââà æà òè ñïå öèô iêîþ Ðóñi. Àäæå ó
âñòóïíié ÷àñ òèíi çà çíà ÷àºòüñÿ, ùî öå çà ãàëü íîºâðî ïå éñüêà òåí äåí öiÿ. Ïåð øè ìè
ðèñ ñâÿ òîñòi íà áó âà þòü íå «äiþ÷i» ïðà âè òåëi, à òi, êîòði òèì ÷è iíøèì ÷è íîì ïî -
ñòðàæ äà ëè é ïî çáó ëè ñÿ âëà äè. Ñëiä òà êîæ çà óâà æè òè, ùî äîñëiäíè öÿ íå ïðî ïî íóº
íî âî ãî âèð iøåí íÿ ñêëàä íèõ òåê ñòî ëî ãi÷íèõ ïðî áëåì, ïî â’ÿ çà íèõ iç âèç íà ÷åí íÿì
ñïiââiäíî øåí íÿ ðàííiõ òà ïiçíiõ (i, âiäïî âiäíî, çà ëåæ íèõ âiä ïåð øèõ) ïàì ’ÿ òîê, ïî -
â’ÿ çà íèõ ç êóëü òà ìè ñâ. Âàö ëà âà òà ñââ. Áî ðè ñà i Ãëiáà.
Çà ãà ëîì ðî áî òà ñïðàâ ëÿº âðà æåí íÿ çà àí ãà æî âà íî¿ ïåâ íîþ iäåºþ, à äå ÿêi âè ñ -
íîâ êè àâ òî ðà ïî òðå áó âà ëè á òåê ñòî ëî ãi÷íî ãî îá´ðóí òó âàí íÿ. Ðà çîì ç òèì, ó êíèçi
Ì. Þ. Ïà ðà ìî íî âî¿ iñòî ðè êè, à òà êîæ øèð øå êîëî ÷è òà÷iâ-ãó ìàí iòàði¿â, çíàé -
äóòü öiêà âèé ìà òåð iàë i éîãî êîí öåï òó àëü íå îôîð ìëåí íÿ.
Ò. Â.
ÐÅÖÅÍDz¯ 303
Êðè âî øå åâ Þ. Â. Ãè áåëü Àíäðåÿ Áî ãî ëþá ñêî ãî: èñ òî ðè ÷åñ êîå ðàñ -
ñëå äî âà íèå. ÑÏá.: Èçäà òå ëüñêèé äîì Ñàíêò-Ïå òåð áó ðãñêî ãî óíè -
âåð ñè òå òà, 2003. 240 ñ.
Êíèæ êè, äî íà çâè ÿêèõ âè íå ñå íî ïiäçà ãî ëî âîê «iñòî ðè÷ íå ðîçñëiäó âàí íÿ», ÿê
ïðà âè ëî, íà ëå æàòü äî ÷èñ ëà íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íèõ. Àëå ìî íîã ðàô iÿ Þ. Â. Êðè âî -
øåºâà äåùî iíøà. Î÷iêó âà ëî ñÿ á, ùî àâ òîð ïiääàâ ñÿ ìîäi íà êðà ñè âó íà çâó, à ñàìà
êíè ãà ñòà íå çâè ÷àé íèì áiîã ðà ôi÷íèì äîñëiäæåí íÿì. Àäæå êíèæ êè-áiîã ðàôi¿ íàä -
çâè ÷àé íî ïî øè ðåíi, íà âiäìiíó âiä êíè æîê, ïðè ñâÿ ÷å íèõ îêðå ìèì ïîä iÿì, îñîá -
ëè âî ïîä iÿì ñêó ïî ãî íà äæå ðå ëà ñõiäíîºâðî ïå éñüêî ãî ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ. Òà áiîã ðà -
ôi÷íèé íà ðèñ îá iéìຠëèøå øîñ òó ÷àñ òè íó êíè ãè. À ó òåêñòi àâ òîð ïî ñëiäîâ íî
ðîç ãëÿ äຠðiçíi âåðñi¿ âáè âñòâà êíÿ çÿ, — âåðñi¿ äæå ðåë, iñòî ðèêiâ òà àí òðî ïî ëîãiâ.
Âáè âñòâî êíÿ çÿ — ïîä iÿ äëÿ äàâ íüî ðóñü êî¿ iñòîði¿ íàä çâè ÷àé íà. Ñàìå òîìó
âîíà çà ëè øè ëà ïî ñîái âå ëè êèé ñëiä â äæå ðå ëàõ òà iñòîð iîã ðàôi¿. Òà é ñàìà ïî -
ñòàòü Àíäðiÿ Áî ãî ëþ áñüêî ãî, — íà ïiâñâÿ òî ãî-íà ïiâàí òèõ ðèñ òà — íà âiòü ó òîìó
âè ïàä êó, êîëè á âií ïî ìåð çà ìåíø iíòðè ãó þ ÷èõ îá ñòà âèí, çà é íÿ ëà á ïî ìiòíå
ìiñöå â iñòîði¿. Òà àâ òîð ñïðà âåä ëè âî âiäçíà ÷ຠáðàê óâà ãè äî öiº¿ íå ïå ðå ñi÷íî¿
îñî áèñ òîñòi, — â Ðîñi¿ îñòàí íÿ áiîã ðà ôi÷íà ðî áî òà âè õî äè ëà ùå ó Õ²Õ ñò. Äî ðå÷i,
îäèí ç äî äàòêiâ äî êíè ãè ïðè ñâÿ ÷å íèé iñòîði¿ îäíiº¿ çíè ùå íî¿ êíè ãè — «Àíäðié
Áî ãî ëþ áñüêèé», — íà ïè ñà íî¿ Ì. Ì. Âî ðîí iíèì ó 40-õ ðð. ÕÕ ñò., âæå ãî òî âèé íà -
áið ÿêî¿ áóâ ðîç ñè ïà íèé ç iäå î ëî ãi÷íèõ ìiðêó âàíü. Þ. Â. Êðè âî øåºâ äðó êóº ëèñ -
òó âàí íÿ âè äàò íèõ ðà äÿ íñüêèõ ðó ñèñòiâ íà âêî ëî öüî ãî ïèòàííÿ.
Ïîï ðè ïåâ íó iíòðè ãó þ ÷ó ñêàí äàëüíiñòü òå ìà òè êè êíè ãè, äî äàò êè äî íå¿ çäà -
þòü ñÿ íå ìåíø öiêà âè ìè äëÿ iñòî ðè êà. Òàê, ó ùå îä íî ìó ç äî äàòêiâ Þ. Â. Êðè âî -
øåºâ äðó êóº ìà òåð ià ëè äîñëiäæåí íÿ êiñòÿ êà êíÿ çÿ â 30-õ ðð. ÕÕ ñò. — íå òiëüêè
íà óêîâi, àëå é îôiöiéíå ëèñ òó âàí íÿ ç öüî ãî ïðè âî äó. Çäà âà ëî ñÿ á, çâè ÷àé íå íà ó -
êî âå äîñëiäæåí íÿ, íà ñïðàâäi ñòà ëî äîâ ãîþ iñòîðiºþ ïî íåâ iðÿíü — ìîùi êíÿ çÿ
ëèøå íà ïðèêiíöi 1980-õ ðð. áóëî ïî âåð íó òî äî ìiñöÿ ïî õî âàí íÿ.
Ïî âåð òà þ ÷èñü äî âæå çãà äà íî ãî íàìè ïè òàí íÿ ïðî íå äîñ òàò íþ óâà ãó iñòî ðèêiâ
äî ïî ñòàòi Àíäðiÿ Áî ãî ëþ áñüêî ãî, çà çíà ÷è ìî, ùî ãî ëîâ íîþ ïðî áëå ìîþ äî ñëiä -
íè êà º íàä çâè ÷àé íà ðîç ïî ðî øåíiñòü ìà òåð iàëiâ, ïðè ñâÿ ÷å íèõ öüî ìó êíÿ çþ. Ñàìå
òîìó ïðà öÿ Þ. Â. Êðè âî øåºâà º öiííîþ ç òà êî¿ áiáëiîã ðà ôi÷íî¿ òî÷ êè çîðó. Éîìó
âäà ëî ñÿ â ðàì êàõ íå âå ëè÷ êî¿ ìî íîã ðàôi¿ óçà ãàëü íè òè ìàé æå äâi ç ïî ëî âè íîþ ñî ò -
íi ïó áëiêàöié (çà çíà ÷è ìî, ïðàâ äà, ùî é öåé âðà æà þ ÷èé ñïè ñîê º íå ïîâ íèì). Äî
öüî ãî àâ òîð äî äàâ ìà òåð ià ëè ñâî¿õ âëàñ íèõ åê ñïå äèöié íà âêî ëî Áî ãî ëþ áî âà, ó
ÿêèõ âií ðå òåëü íî ïå ðå âiðÿâ ÷èñ ëåííi óñíi íà ðîäíi âåðñi¿ âáè âñòâà êíÿ çÿ, çà ôiêñî -
âàíi äæå ðå ëà ìè XIV–XIX ñò. Âñå öå ðî áèòü öþ, çäà âà ëî ñÿ á, íà óêî âî-ïî ïó ëÿð íó
êíè ãó íàä çâè ÷àé íî öiêà âîþ òà êî ðèñ íîþ i äëÿ íàóêîâöiâ.
À. Ï.
304 ÐÅÖÅÍDz¯
Ñòà âèñü êèé Â. ². Êè¿â i êè¿âñüêå ëiòî ïè ñàí íÿ â Õ²²² ñòîëiòòi.
Ê., Âèä. äiì «Êèºâî-Ìî ãè ëÿ íñüêà àêà äåì iÿ», 2005. 107 ñ.
Ó êíèçi äîñëiäæóºòüñÿ äîëÿ êè¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñàí íÿ â ïåð iîä ìîí ãî ëî-òà òà ð -
ñüêî¿ iíâàçi¿ íà Ðóñü.
Ðîç âè âà þ ÷è çà ïî ÷àò êî âà íèé Â. Ò. Ïà øó òîì íà ïðÿì íà óêî âèõ äîñëiäæåíü
êè¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñàí íÿ êiíöÿ 30-õ ðð. Õ²²² ñò., àâ òî ðó, çäàºòüñÿ, âäà ëî ñÿ îá ́ðóí -
òó âà òè ôàêò ñòâî ðåí íÿ ó 1239/1240 ð. ëiòî ïè ñó, ÿêèé, íà éîãî äóì êó, áóâ ïðî äîâ -
æåí íÿì Êè¿âñüêî ãî çâî äó iãó ìå íà Âè äó áèöü êî ãî ìî íàñ òè ðÿ Ìîé ñåÿ. ²íiöià òî ðîì
íà ïè ñàí íÿ ëiòî ïè ñó Â. ². Ñòà âèñü êèé ââà æຠÌè õàé ëà ×åðíiãiâñüêî ãî, âìî òè âî -
âó þ ÷è öå íà ÿâíiñòþ ó íüî ìó âå ëè êî ãî êîì ïëåê ñó âiäî ìîñ òåé ïðî ×åðíiãiâ òà
÷åðíiãiâñüêèõ êíÿçiâ òà îñîá ëè âîþ óâà ãîþ ëiòî ïèñ öÿ äî ðîç âèò êó ïîä ié ó Ãà ëè÷i,
íà ÿêèé ïðå òåí äó âà ëè Îëüãî âè÷i. Öåé ëiòî ïèñ, íà äóì êó àâ òî ðà, çà çíàâ øè iñòîò -
íî ãî ðå äà ãó âàí íÿ, ñòàâ îñíî âîþ ãà ëèöü êî¿ ÷àñ òè íè Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî i Ãóñ -
òè íñüêî ãî ëiòî ïèñiâ, à ÷å ðåç ðîñ òî âñüêå ëiòî ïè ñàí íÿ éîãî ìà òåð ià ëè, çäî ãàä íî,
áóëè âè êî ðèñ òàíi ó çà ãàëü íî ðóñü êî ìó ëiòî ïè ñàííi Õ²V–XV ñò.
Äîñëiäíèê âèñ ëî âèâ äî âîëi àð ãó ìåí òî âà íå ïðè ïó ùåí íÿ ïðî ñòâî ðåí íÿ ó Êèºâi
1246 ð. ùå îä íî ãî ëiòî ïèñ íî ãî òâî ðó, ùî áóâ ïðî äîâ æåí íÿì Êè¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñó
1239 ð. Ñêëà äå íèé çà ó÷àñ òþ ìèò ðî ïî ëè òà Êè ðè ëà, âií, ÿê äî âî äèòü àâ òîð, âêëþ -
÷àâ âiäî ìîñòi ïðî «ãå íå à ëîã iþ» ×èí ́ içèäiâ, ñâiä÷åí íÿ ïðî ïå ðå ïèñ íà ñå ëåí íÿ
ïiâäåí íî ðóñü êèõ çå ìåëü âçèì êó 1245–1246 ðð., ïðî çà ãè áåëü ó ñòàâöi Áà òèÿ
÷åðíiãiâñüêèõ êíÿçiâ Ìè õàé ëà òà Àíäðiÿ é âëà äè ìè ðñüêî ãî êíÿ çÿ ßðîñ ëà âà.
Ïîï ðè ãiïî òå òè÷ íèé õà ðàê òåð çà ïðî ïî íî âà íî¿ Â. ². Ñòà âèñü êèì ðå êî íñòðóêöi¿,
äèñ êóñiéíiñòü îêðå ìèõ ïî ëî æåíü i âèñ íîâêiâ, ÿêèõ äiéøîâ àâ òîð, öÿ ïðî âî êà òèâ -
íà êíè ãà ñïî íó êຠäî ïîä àëü øèõ ñòóäié íàä äî ëåþ êè¿âñüêî ãî ëiòî ïè ñàí íÿ ó ÷àñè
ìî íãî ëî-òà òà ðñüêî¿ íà âà ëè i íà ñòóï íèõ ëè õîëiòü.
Â. Ð.
ÐÅÖÅÍDz¯ 305
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-190480 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 1995-0276 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T18:31:48Z |
| publishDate | 2005 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | 2023-06-09T17:45:54Z 2023-06-09T17:45:54Z 2005 Рецензії // Ruthenica. — 2005. — Т. 4. — С. 234-305. — укр. 1995-0276 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190480 uk Інститут історії України НАН України Ruthenica Рецензії Рецензії Article published earlier |
| spellingShingle | Рецензії Рецензії |
| title | Рецензії |
| title_full | Рецензії |
| title_fullStr | Рецензії |
| title_full_unstemmed | Рецензії |
| title_short | Рецензії |
| title_sort | рецензії |
| topic | Рецензії |
| topic_facet | Рецензії |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190480 |