Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст.
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Ruthenica |
|---|---|
| Дата: | 2006 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2006
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190497 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. / Ю. Зазуляк // Ruthenica. — 2006. — Т. 5. — С. 170-193. — Бібліогр.: 70 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860057976542330880 |
|---|---|
| author | Зазуляк, Ю. |
| author_facet | Зазуляк, Ю. |
| citation_txt | Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. / Ю. Зазуляк // Ruthenica. — 2006. — Т. 5. — С. 170-193. — Бібліогр.: 70 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Ruthenica |
| first_indexed | 2025-12-07T17:02:24Z |
| format | Article |
| fulltext |
Þðié Çàçóëÿê
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì
íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò.
Êà æóòü, ùî ÿêîñü Ôåð íàí Áðî äåëü ó ðîç ìîâi ç âiäî ìèì óãî ðñüêèì iñòî ðè êîì Ëàñ -
ëî Ìàê êàºì çà óâà æèâ: «ß çãî äåí ç âàìè ìàé æå â óñüî ìó. ªäèíå, ïðî øó, íå íà çè -
âàé òå òå, ïðî ùî âè ãî âî ðè òå ôå î äà ëiçìîì». Íà ùî Ë. Ìàê êàé áó öiìòî ìàâ
âiäïî âiñòè: «Äî ìî âè ëèñü. Äà âàé òå íà çâå ìî öå êóñ êó ñîì». Ïiñëÿ ÷îãî, çãiäíî ç ïå -
ðå êà çîì, äèñ êóñ iÿ ïðî «êóñ êóñ» òðè âà ëà ùå çî äâi ãî äè íè1. Ïîï ðè òå, ùî óñíà òðà -
äèö iÿ öåõó iñòî ðèêiâ äî íåñ ëà äî íàñ öþ ñó ïåðå÷êó ïðî äåôiíiöi¿ ó ôîðìi
æàðòiâëè âî ãî àíåê äî òó, çà ëåä âå ÷è çíàé äåòü ñÿ ñüî ãîäíi äîñëiäíèê, ÿêèé äîç âî -
ëèòü ñîái íåþ ëåã êî âà æè òè. Ïè òàí íÿ ùî i çà ÿêèõ óìîâ ìîæ íà íà çè âà òè «ôå î äà -
ëiçìîì» âè ÿ âè ëî ñÿ ïðî òÿ ãîì îñòàí íüî ãî ñòîëi òòÿ îäíèì ç öåí òðàëü íèõ ó ðîç âèò -
êîâi äîñëiäæåíü äî-ìî äåð íèõ ñóñïiëüñòâ ªâðî ïè i íå òiëüêè ªâðî ïè.
Äîñâiä iñòî ðè÷ íèõ äîñëiäæåíü îñòàí íüî ãî ñòîëi òòÿ ïî êà çàâ òåí äåí öiþ äî ïå ðå -
òâî ðåí íÿ «ôå î äà ëiçìó» ó âñå î õîï íó ìå òà ôî ðó ºâðî ïå éñüêî¿ ìåäiºâiñòè êè. Ïî -
íÿò òÿ ôå î äà ëiçìó âèé øëî äà ëå êî çà ìåæi ñâî ãî ïåð âèí íî ãî çíà ÷åí íÿ, ÿêå ñëó ãó -
âà ëî, íà ñàì ïå ðåä, äëÿ îêðåñ ëåí íÿ ëåí íî-âà ñàëü íèõ ñòî ñóíêiâ ó ñå ðå äèíi ïà íiâíî -
ãî êëà ñó Çà õiäíî¿ ªâðî ïè âè ñî êî ãî òà ïiçíüî ãî ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ. Ôiêñó þ ÷è ó
äæå ðå ëàõ ïðè ñóòíiñòü ïîä iáíèõ ñî öiàëü íèõ ôå íî ìåíiâ òà ïðî öåñiâ, ÿê-îò ëåíè òà
âà ñà ëè, êî ìåí äàö iÿ òà îìàæ, çà ìêè òà seigneurie banale, êî ëàïñ ïóáëi÷íî¿ âëà äè
òà çðîñ òàí íÿ çíà ÷åí íÿ ïðè âàò íèõ êàñ òå ëÿíié ó òà êèõ âiääà ëå íèõ ìiæ ñî áîþ ðåã iî -
íàõ ÿê Íîð ìàí äiÿ, Ñè öèë iÿ, Ìà êîí íå ÷è Êà òà ëîí iÿ ó ïåð iîä Õ²–Õ²²² ñò., äîñëiäíè -
êàì ºâðî ïå éñüêî ãî ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ äî âîëi âàæ êî áóëî íå ïiääà òè ñÿ ñïî êóñi ðîç ãëÿ -
äà òè öi iíñòè òó òè òà ïðî öå ñè ÿê åëå ìåí òè öiëiñíî¿ ñèñ òå ìè âiäíî ñèí, ÿêié íà é ÷à -
ñòiøå äà âà ëè íà çâó ôå î äàëü íî¿. Ôå î äàëiçì ïî ñòó ïî âî òðàíñ ôîð ìó âàâ ñÿ ó
ñà ìî íàç âó óñüî ãî ïåð iî äó ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ â iñòîði¿ ªâðî ïè, ñòàâ óíiâåð ñàëü íîþ êà -
òå ãîðiºþ, ÿêà, íà äóì êó áà ãàòü îõ iñòî ðèêiâ, áóëà çäàò íà íà é áiëüø àäåê âàò íî i ïîâ -
íî ïå ðå äà âà òè ñóòü òà âiäîá ðà æà òè íà é âàæ ëèâiøi ðèñè ãî ëîâ íèõ ñóñïiëüíèõ ôå -
íî ìåíiâ òà ïðî öåñiâ äîáè ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ òà ðàí íüî ãî ìî äåð íî ãî ÷àñó. Òàêi âè -
äàòíi ïðàöi, ÿê «Ôå î äàëü íå ñóñïiëüñòâî» Ìàð êà Áëî êà ÷è «Åêî íî ìi÷íà òå îð iÿ ôå -
î äàëü íî ãî óñòðîþ» Âiòîëü äà Êóëi — º ÷è íå íà é âiäîì iøè ìè çðàç êà ìè çà ñâîºííÿ
iñòî ðè êà ìè ïîä iáíî ãî ðîç øè ðå íî ãî òðàê òó âàí íÿ ïîíÿòòÿ ôåîäàëiçìó.
ã Þðié Çàçóëÿê, 2006
1 Öèò. çà âèä.: Êî ïî ñîâ Í. Å. Êàê äó ìà þò èñ òî ðè êè. Ì., 2001. Ñ. 70.
Ñòâî ðå íà íà îñíîâi àíàë içó îêðå ìèõ ëî êàëü íèõ âè ïàäêiâ òà îá ìå æå íî ãî êîëà
äæå ðåë ïà íó þ ÷à ó iñòî ðè÷íié íà óöi Õ²Õ–ÕÕ ñò. ìî äåëü ôå î äàëü íèõ âiäíî ñèí ïå -
ðå òâî ðè ëà ñÿ íà çà ãàëü íèé ñòàí äàðò äëÿ äîñëiäæåí íÿ óñiõ áåç âè íÿò êó ðåã iîíiâ ñå -
ðåä íüî âi÷íî¿ ªâðî ïè. Ïî ðiâíþ þ ÷è ñî öiàëüíi ñòî ñóí êè ïåâ íî ãî ðåã iî íó ÷è êðà¿ íè
ç óñòà ëå íèì åòà ëî íîì ôå î äà ëiçìó, çà ÿêèé íà é ÷à ñòiøå ñëó ãó âà ëè âiäíî ñè íè
ïiâíi÷íî-çà õiäíî¿ Ôðàíöi¿, â÷åíi íà ìà ãà ëè ñÿ âñòà íî âè òè òåìï òà ñòóïiíü ôå î äàë i -
çàöi¿ ÷è âèì iðÿ òè äåâ iàöiéíiñòü òîãî ÷è iíøî ãî ëî êàëü íî ãî âè ïàä êó2.
Ïî äiáíèé ïiäõiä äî âèâ ÷åí íÿ ôå íî ìå íó ôå î äà ëiçìó íå ìiã íå âèê ëè êà òè ñïðà -
âåä ëè âî¿ êðè òè êè. Çàñ òå ðå æåí íÿ ñòî ñó âà ëè ñÿ íà ñàì ïå ðåä òîãî, ùî ïîä iáíå òðàê -
òó âàí íÿ ôå î äà ëiçìó º äî âîëi âðàç ëè âèì ç ìå òî äî ëî ãi÷íî¿ ïåð ñïåê òè âè. Êðè òè êè
ïiäêðåñ ëþ âà ëè, ùî êëà ñèô iêàö iÿ i âèç íà ÷åí íÿ ÷àñ òî íàä çâè ÷àé íî ðiçíèõ çà ñâî¿ì
õà ðàê òå ðîì, ãå îã ðàôiºþ i ãå íå çîþ ñî öiàëü íèõ âiäíî ñèí ó Çàõiäíié ªâðîïi ÿê ôå î -
äàëü íèõ, âåäå äî íå ïðè ïóñ òè ìî ãî ñïðî ùåí íÿ àíàë içó òà ñòðàæ äຠî÷å âèä íèì õî -
ëiçìîì òà åñ ñåí öià ëiçìîì. Íàä iëåí íÿ ñëîâ íèö òâà çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî ôå î äàëü -
íî ãî ïðà âà ñòà òó ñîì óíiâåð ñàëü íî ãî, òà êî ãî, ùî éîãî ìîæ íà çà ñòî ñó âà òè äëÿ
àíàë içó ñóñïiëüíèõ âiäíî ñèí ÷è íå êîæ íî ãî ñå ðåä íüî âi÷íî ãî ñóñïiëüñòâà ïî ñóòi
çà ëè øຠáåç íà ëåæ íî¿ óâà ãè óíiêàëüíiñòü i ñâîºðiäíiñòü ìiñöå âèõ ñòî ñóíêiâ. Çàç -
íà ÷à ëî ñÿ, íà ïðèê ëàä, ùî ëåí íî-âà ñàëüíi âiäíî ñè íè, ÿêi iñíó âà ëè ó ïiâíi÷íî-çà -
õiäíié Ôðàíöi¿ i ÿêi ÷àñ òî ïðè é ìà ëè ñÿ äîñëiäíè êà ìè çà îñíî âó ó ¿õíié ïî áó äî âàõ
iäå àëü íî ãî òèïó ôå î äà ëiçìó, ñóòòºâî ðiçíè ëè ñÿ âiä ñóñïiëüíèõ ïðî öåñiâ, ÿêi ìàëè
ìiñöå â iíøèõ ðåã iî íàõ Çà õiäíî¿ ªâðî ïè. Âêà çó âà ëî ñÿ òà êîæ íà àìáiâà ëåíòíiñòü
äå ÿ êèõ ãî ëîâ íèõ êà òå ãîðié òà òåðìiíiâ ôå î äàëü íî ãî ïðà âà, ÿêi ìîã ëè âiäñè ëà òè
îä íî ÷àñ íî äî öiëêîì ðiçíèõ ñî öiàëü íèõ ôå íî ìåíiâ3. Êîëè ãî âî ðè òè ïðî ñüî -
ãîäíiøíi òåí äåíöi¿ äî ðà äè êàëü íî ãî ïå ðå îñìèñ ëåí íÿ ïî íÿò òÿ ôå î äà ëiçìó òà éîãî
ìiñöÿ â ºâðî ïåéñüêié ñå ðåä íüîâi÷íié iñòîði¿ ó ñó ÷àñíié ìåäiºâiñòèöi, íà ñàì ïå ðåä
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 171
2 Ïî êà çî âèì ó öüî ìó âiäíî øåííi ìîæå áóòè äîá ðå âiäî ìå äîñëiäæåí íÿ âè äàò íî ãî óãî ðñüêî ãî
iñòî ðè êà ªíî Ñþ÷à ïðî òðè iñòî ðè÷íi ðåã iî íè ªâðî ïè. Äîñëiäæó þ ÷è ñå ðåä íüîâi÷íi ïiä´ðóí òÿ
iñòî ðè÷ íî ãî âiäñòà âàí íÿ òà íå âäà÷ ìî äå ðíiçàöi¿ êðà¿í Öåí òðàëü íî¿ ªâðî ïè i çîê ðå ìà Óãîð ùè -
íè, ª. Ñþ÷ âêà çó âàâ íà «äå ôîð ìàö iþ» ðîç âèò êó ìiñöå âèõ ñå ðåä íüî âi÷íèõ ñóñïiëüñòâ, ïî ðiâíÿ -
íî iç çà õiäíîºâðî ïå éñüêè ìè. Òîé ôàêò, ùî ñå ðåä íüî âi÷íà Óãîð ùè íà íå çíà ëà ðîç âè íå íèõ çà -
õiäíîºâðî ïå éñüêèõ ôå î äàëü íèõ iíñòè òóòiâ áóâ, íà äóì êó ª. Ñþ÷à, ãî ëîâ íîþ ïðè ÷è íîþ, ÿêà
óíå ìîæ ëè âè ëà âè íèê íåí íÿ ïî ëiòè êî-ïðà âî âî¿ êóëü òó ðè òà ñóñïiëüíî¿ ñâiäî ìîñòi, ´ðóí òî âà íèõ
íà âçàºìíîñòi ó âiäíî ñè íàõ òà ïî âàçi ïðàâ ðiçíèõ ñî öiàëü íèõ ãðóï. Çà òâåð äæåí íÿì ª. Ñþ÷à
iäå î ëîã iÿ «âçàºìíîñòi ó ñòî ñóí êàõ íå ðiâíèõ» òà ïðà âî «ñóñïiëüíî ãî êîí òðàê òó», ÿêi òàê âè ðàç -
íî âèñ òó ïà þòü ó çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ìó ôå î äàëiçìi i ÿêi ñòà ëè ïiäñòà âîþ äëÿ çà ðîä æåí íÿ êîí -
öåïöié ìî äåð íî ãî ãðî ìà äÿ íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà, íå ìàëè âiä÷óò íî ãî âïëè âó íà ðîç âè òîê ñå ðåä -
íüî âi÷íî¿ Óãîð ùè íè. Äèâ. ðîñiéñüêèé ïå ðå êëàä: Ñþ÷ Å. Òðè èñ òî ðè ÷åñ êèõ ðå ãè î íà Åâðî ïû.
Öåí òðàëü íàÿ Åâðî ïà êàê èñ òî ðè ÷åñ êèé ðå ãè îí / Îòâ. ðåä. À. È. Ìèë ëåð. Ì., 1996. Ñ. 147–265.
Îãëÿä òà öiêàâi ñïîñ òå ðå æåí íÿ ùîäî äèñ êóñi¿ íà âêî ëî ïðî áëå ìè ôå î äà ëiçìó ó ñå ðåä íüîâi÷íié
Óãîð ùèíi ó Rady M. Nobility, Land and Service in Medieval Hungary. London, 2001. Ð. 4–8.
3 Ïîäiáíi ñïîñ òå ðå æåí íÿ ñòî ñó âà ëè ñÿ, íà ïðèê ëàä, òà êî ãî êëþ ÷î âî ãî åëå ìåí òó ôå î äàëü íèõ
âiäíî ñèí, ÿê îìàæ (homagium). ßê ïî êà çàâ ó ñâîºìó äîñëiäæåííi Ïîë Ãàéìñ homagium ó ñå ðåä -
íüî âi÷íèõ äæå ðå ëàõ ìiã îêðåñ ëþ âà òè íå ëèøå äîá ðå âiäî ìèé îá ðÿä ñêëà äàí íÿ âà ñàëü íî¿ ïðè -
ñÿ ãè, àëå òà êîæ i ðè òó àë ïóáëi÷íèõ ïî êî ðè òà ïî êà ÿí íÿ, ÿêèé ñêëà äàâ âáèâ öÿ ïiä ÷àñ çà ìè ðåí íÿ
i ÿêèé áóâ ñâîºðiäíîþ ñèì âî ëi÷íîþ êîì ïåí ñàöiºþ ðî äèíi âáè òî ãî (Äèâ.: Hayms P. Homage and
Feudalism: a Judicious Separation. Die Gegenwart des Feudalismus. Ed. N. Fryede, P. Monnet,
O.-G. Oexle. Göttingen, 2002. P. 13–49).
ñëiä âiäçíà ÷è òè íå äàâíi ïðàöi Åëiçà áåò Áðà óí i Ñþ çàí Ðåé íîëüäñ4. Îñîá ëè âî â ðî -
áî òàõ îñòàí íüî¿ íà ãî ëî øóºòüñÿ íà òîìó, ùî ïå ðåä 1200 ð. òàêi âèç íà ÷àëüíi êà òå -
ãîði¿ ôå î äàëü íî ãî ïðà âà, ÿê ôåîä ÷è âà ñàë iòåò, íàä çâè ÷àé íî ðiäêî âè êî ðèñ òî âó -
þòü ñÿ äëÿ õà ðàê òå ðèñ òè êè ñå ðåä íüî âi÷íî ãî ñî öió ìó. Çãiäíî ç Ñ. Ðåé íîëüäñ, ïî -
øè ðåí íÿ íîðì ôå î äàëü íî ãî ïðà âà ÿê ïðàê òè÷ íî ãî ñïî ñî áó óðÿ äó âàí íÿ i
ðå ãó ëþ âàí íÿ ñòî ñóíêiâ âëàñ íîñòi áóëî òiñíî ïå ðå ïëå òå íî ç ðîç âèò êîì íî âî ãî
òèïó ñî öiàëü íî-ïðàâ íè ÷î¿ äóìêè ïðî âiäíîñèíè âëàäè òà âëàñíîñòi ó âiä ðîä æå -
íèõ øêîëàõ ïðàâà ²òàëi¿ òà Ôðàíöi¿ ïðîòÿãîì Õ²²–Õ²²² ñò. Ðîçâèíóòèé ó
ïîäàëüøîìó þðèñòàìè XVI–XVIII ñò. öåé îáðàç ôåîäàëiçìó áóâ íåêðèòè÷íî
ïåðåéíÿòèé òà çàñòîñîâàíèé äîñëiäíèêàìè Õ²Õ–ÕÕ ñò. äëÿ àíàëiçó ñå ðåä íüî -
âi÷íî¿ ðåàëüíîñòi.
Êîí öåïöi¿ ôå î äà ëiçìó òà ôå î äàëü íèõ âiäíî ñèí ñòà ëè ïðî òÿ ãîì îñòàí íüî ãî
ñòîëi òòÿ òà êîæ äîì iíó þ ÷è ìè ó âèâ ÷åííi ñî öiàëü íî-ïî ëiòè÷ íî¿ òà åêî íî ìi÷íî¿
iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi. Øè ðî êî ãî ðîç ïîâ ñþä æåí íÿ â iñòî ðè÷íié ëiòå ðà òóði, íà -
ñàì ïå ðåä ðà äÿ íñüêî ãî ïåð iî äó, íà áó ëî ïå ðå êî íàí íÿ ïðî ôå î äàëü íèé õà ðàê òåð
ñóñïiëüíî ãî óñòðîþ äåð æà âè Ðþ ðè êî âè÷iâ òà âiäïîâiäíiñòü ñî öiàëü íî ãî é ïî -
ëiòè÷ íî ãî ðîç âèò êó äàâ íüî ðóñü êî ãî ñóñïiëüñòâà íîð ìàì òà iíñòè òó òàì çà -
õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî ôå î äà ëiçìó. Òåçà ïðî ôå î äàëü íèé õà ðàê òåð Êè¿âñüêî¿ Ðóñi â
iñòîð iîã ðàôi¿ ôîð ìó âà ëà ñÿ ðàç îì ç óòâåð äæåí íÿì ìî íî ïîëü íî ãî ñòà íî âè ùà ìàð -
ê ñ èñòñüêî¿ òå îði¿ â iñòî ðè÷íié íà óöi ÑÐÑÐ. Ïðè öüî ìó ìàð êñèñòñüêi iíòåð ïðå òàöi¿
çíà÷ íî ðîç øè ðè ëè ãå îã ðàô iþ òà êîí òåêñò çà ñòî ñó âàí íÿ àíàë iòè÷ íî¿ êà òå ãîði¿ ôå -
î äà ëiçìó, âiäêðèâ øè ïðî ñòið äëÿ ñòâî ðåí íÿ íàä çâè ÷àé íî øè ðî êèõ òè ïî ëî ãi÷íèõ
òà ïî ðiâíÿëü íèõ ñõåì ðîç âèò êó ôå î äàëü íèõ âiäíî ñèí ó ðiçíèõ êóò êàõ ñâiòó.
Ñóñïiëüíi âiäíî ñè íè ó Êè¿âñüêié Ðóñi ÷àñ òî äîñëiäæó âà ëè ñÿ ó êîí òåêñòi «øëÿõiâ
ðîç âèò êó ôå î äà ëiçìó» â iíøèõ ðåã iî íàõ ÑÐÑÐ5. Ó ìåæ àõ öüî ãî ïî ðiâíÿëü íî-òè -
ïî ëî ãi÷íî ãî àíàë içó «ôå î äàëü íó ðåí òó», «ôå î äàëü íèé ñïîñiá âè ðîá íèö òâà»,
«ôåîäàëüíå çåìëåâîëîäiííÿ» øóêàëè i çíàõîäèëè íå ëèøå ó Öåíòðàëüíî-Ñõiäíié
ªâðîïi (Êè¿âñüêà Ðóñü) ÷è Âiçàíòi¿, àëå òàêîæ ó êðà¿íàõ Çàêàâêàççÿ, Ñåðåäíüî¿
Àçi¿ ÷è Ïðèáàëòèêè.
Âîä íî ÷àñ ó ñâî¿õ òâåð äæåí íÿõ ïðî iñíó âàí íÿ ôå î äà ëiçìó íà Ðóñi ðà äÿíñüêi
â÷åíi áiëüøå ñïè ðà ëè ñÿ íà âçÿòi ç êà íî íi÷íèõ ìàð êñ èñòñüêèõ òåêñòiâ àáñòðàê ò -
íî-óìîã ëÿäíi ñõå ìè, à íå íà ñâiä÷åí íÿ äæå ðåë. Íàï ðèê ëàä, ÷å ðåç ìàé æå ïî âíó
ìîâ ÷àí êó äæå ðåë ðàä øå äî ìèñ ëà ìè ìîæ íà íà çâà òè ñó ïåðå÷êè ïðî ðàí íüî ôå î -
äàëü íèé ÷è äî ôå î äàëü íèé õà ðàê òåð äàâ íüî ðóñü êî¿ äåð æà âè ó ²Õ–Õ ñò. Ç òiº¿ æ
ïðè ÷è íè ìà ëî ïå ðå êîí ëè âè ìè òà íåîá´ðóí òî âà íè ìè âèã ëÿ äà þòü ïå ðå âàæ íà
áiëüøiñòü ñïðîá âêà çà òè íà ïî øè ðåíiñòü ó Êè¿âñüêié Ðóñi óìîâ íî ãî ñëó æåá íî ãî
172 Þðié Çàçóëÿê
4 Brown E. A. R. The Tyranny of a Construct: Feudalism and Historians of Medieval Europe. Debating
the Middle Ages. Issues and Readings / Ed. By L. K. Little and B. H. Rosenwein. Oxford, 1998.
P. 148–169; Reynolds S. Fiefs and Vassals: the Medieval Evidence Reinterpreted. Oxford, 1994.
5 À. Ï. Íî âî ñåëü öåâ, Ïà øó òî Â. Ò., ×å ðåï íèí Ë. Â. Ïóòè ðàç âè òèÿ ôå î äà ëèç ìà (Çà êàâ êàçüå,
Ñðåä íÿÿ Àçèÿ, Ðóñü, Ïðè áàë òè êà). Ì., 1972. Ñ.
çåì ëå âî ëîäi ííÿ, òè ïî ëî ãi÷íî ïîä iáíî ãî äî çà õiäíîºâðî ïå éñüêèõ ëåíiâ6. Çà ãà ëîì
iíòåð ïðå òàö iÿ äàâ íüî ðóñü êèõ ñóñïiëüíèõ âiäíî ñèí ó òå ðìiíàõ, çà ïî çè ÷å íèõ ç
äîñëiäíèöü êî ãî ðå ïåð òó à ðó çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî ôå î äà ëiçìó, äຠâèê ðèâ ëå íèé
òà îä íî ái÷íèé îá ðàç öüî ãî ñóñïiëüñòâà. Ðåï ðå çåí òàö iÿ ñóñïiëüíî ãî ëàäó Êè¿â -
ñüêî¿ Ðóñi ÿê ôå î äàëü íî ãî î÷å âèä íî íå ìîæ ëè âà áåç ãåð ìå íåâ òè÷ íî¿ ïðî öå äó ðè
ïå ðå êëà äó òå ðìiíî ëîãi¿ äàâ íüî ðóñü êèõ äæå ðåë íà þðè äè÷ íó ìîâó ºâðî ïå éñüêî ãî
ôå î äàëü íî ãî ïðà âà. Îäíàê ïðè õèëü íè êè iñíó âàí íÿ ôå î äàëü íî ãî ëàäó ó Êè¿âñüêié
Ðóñi íà âðÿä ÷è çäàòíi ñüî ãîäíi äàòè çà ä îâiëüíó âiäïîâiäü íà ïè òàí íÿ, íà ñêiëüêè
òà êèé ïå ðå êëàä ðî áèòü áiëüø çðî çóì iëè ìè òà ïðî çî ðè ìè äëÿ â÷å íèõ äàâ íüî -
ðóñüêi ñóñïiëüíi âiäíî ñè íè7.
Ó äà íî ìó âè ïàä êó âè ùå íà âå äåíi ïðè êëà äè, ïî ÷åð ïíóòi ç ïðàê òè êè äîñëiäæåíü
iñòîði¿ Êè¿âñüêî¿ Ðóñi, ìàëè á, íà ìîþ äóì êó, ïî êà çà òè, ùî ïðî áëå ìà àäåê âàò íî ãî
i êî ðåê òíî ãî âè êî ðèñ òàí íÿ òå ðìiíî ëîãi¿ äæå ðåë ó äå áà òàõ íà âêî ëî ïî íÿò òÿ ôå î -
äà ëiçìó âè õî äèòü äà ëå êî ïîçà ìåæi òiëüêè ñó ïåðå÷êè ïðî ñëî âà. Àêò íîì iíàöi¿, ÿê
âiäî ìî, º êëþ ÷î âîþ «iñòîð iîã ðà ôi÷íîþ îïå ðàöiºþ», ÷å ðåç ÿêó âiäáó âàºòüñÿ âèç -
íà ÷åí íÿ, êî íñòðó þ âàí íÿ òà êëà ñèô iêàö iÿ îá’ºêòà iñòî ðè÷ íî ãî äîñëiäæåí íÿ. Âè -
êî ðèñ òàí íÿ iñòî ðè êîì ïåâ íî¿ êà òå ãîði¿ ÷è òå ðìiíó çà âæäè iìïëiöèò íî âêà çóº íà
îäíi òà âiäâåð òຠóâà ãó âiä iíøèõ àñ ïåêòiâ àíàë içî âà íî ãî ÿâè ùà, âèñâiòëþº îäíi
iñòî ðè÷íi ôå íî ìå íè òà çà òåì íþº iíøi, äèê òóº çà ñòî ñó âàí íÿ îäíèõ ÷è íå õòó âàí íÿ
iíøè ìè ìå òî äî ëî ãi÷íè ìè ïðè íöè ïà ìè. Íèæ ÷å ÿ ñïðî áóþ ïî êà çà òè, ÿê àíàë iòè÷ -
íà êà òå ãîð iÿ ôå î äà ëiçìó ñïiââiäíî ñèòü ñÿ ç ëî êàëü íè ìè îñîá ëè âîñ òÿ ìè ôîð ìó -
âàí íÿ ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ òà ðiçíî ìà íiòíèõ ïðè âiëå éî âà íèõ âåðñòâ
Ãàëè÷èíè XIV–XV ñò. — ðåãiîíó, ÿêèé ó çàçíà÷åíèé ïåðiîä âèñòóïຠñâîºðiäíîþ
ïåðèôåðiºþ ÿê «ðóñüêîãî ñâiòó», òàê i Öåíòðàëüíî¿ ªâðîïè.
ßê âiäî ìî, ìàé æå ïiâñòîëiòíié ïåð iîä ïî ëiòè÷ íî¿ íå ñò àáiëüíîñòi ó Ãà ëèöüêié
Ðóñi, ÿêèé ðîç ïî ÷àâ ñÿ ó 1340 ð. ðàç îì çi ñìåð òþ îñòàí íüî ãî ïðåä ñòàâ íè êà äè -
íàñòi¿ Ðî ìà íî âè÷iâ Þðiÿ ²² Áî ëåñ ëà âà i ÿêèé õà ðàê òå ðè çó âàâ ñÿ òðè âà ëîþ áî ðîòü -
áîþ ñóñiäíiõ äåð æàâ çà ãà ëèöüêi çåìëi, çà âåð øèâ ñÿ ó 1387 ð. ¿õ îñòà òî÷ íèì
ïðèºäíàí íÿì äî Ïîëüñüêî¿ Êî ðî íè. Ïå ðå áó âàí íÿ Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi ïî ÷åð ãî âî ïiä
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 173
6 Ïîð. íà ïðèêë.: Ðà ïîâ Î. Ì. Ê âîï ðî ñó î áî ÿð ñêîì çåì ëåâ ëà äå íèè íà Ðóñè â Õ²²–Õ²²² ââ. Ïîëü -
øà è Ðóñü. ×åð òû îá ùíîñ òè è ñâî å îá ðà çèÿ â èñ òî ðè ÷åñ êîì ðàç âè òèè Ðóñè è Ïîëü øè,
Õ²²–Õ²²² ââ. Ì., 1974. Ñ. 190–207.
7 Íàï ðèê ëàä, ó ðî áîòi, çãà äàíié ó îäíié ç ïî ïå ðåäíiõ âè íî ñîê, ÷è òà÷ ìîæå çíàé òè ïëiäíó äèñ -
êó ñiþ ïðî ìîæ ëèâiñòü ðîç ãëÿ äà òè iíñòè òóò «êîðìëiííÿ» ÿê «ëåí, íàä à íèé ç ïðà âîì çáî ðó äà íè -
íè» ÷è îá ãî âî ðåí íÿ òåçè Á. À. Ðè áà êî âà ïðî òå, ùî íà êiíåöü Õ ñò. íà Ðóñi ïî ñòó ïî âî çíè êàº
iíñòè òóö iÿ «âà ñàë iòå òó áåç ëåíiâ» (×å ðåï íèí Ë. Â. Ñïîð íûå âîï ðî ñû èñ òî ðèè ôå î äàëü íîé çå -
ìåëü íîé ñî áñòâåí íîñ òè â IX–XV ââ. À. Ï. Íî âî ñåëü öåâ, Ïà øó òî Â. Ò., ×å ðåï íèí Ë. Â. Ïóòè
ðàç âè òèÿ ôå î äà ëèç ìà… Ñ. 160–162). Äî öüî ãî æ òèïó «iñòîð iîã ðà ôi÷íèõ íå ïî ðî çóìiíü», ÿêi
ñòî ñó þòü ñÿ àíàë iòè÷ íî ãî àïà ðà òó äîñëiäíèêiâ «äàâ íüî ðóñü êî ãî ôå î äà ëiçìó», òðå áà òà êîæ
âiäíåñ òè âiäçíà ÷åíi êðè òè êà ìè ñïðî áè ïå ðå íî ñè òè íà ðå àëi¿ Õ–Õ²²² ñò. òå ðìiíè òà êà òå ãîði¿,
âëàñ òèâi äëÿ ïiçíiøî ãî ïåð iî äó Ìîñ êî âñüêî¿ äåð æà âè XV–XVII ñò. («âîò ÷è íà», «êîðìëiííÿ»,
«ïî ìiñòÿ»), ÿêi íå áóëè âiäîìi êóëü òóði òà ñóñïiëüñòâó Êè¿âñüêî¿ Ðóñi. (Òî ëî÷ êî À. Ï. Êíÿçü â
äðåâ íåé Ðóñè: âëàñòü, ñî áñòâåí íîñòü, èäå î ëî ãèÿ. Ê., 1992. Ñ. 151). Ó äàíié ïðàöi ìîæ íà òà êîæ
çíàé òè iñòîð iîã ðà ôi÷íó êðè òè êó çà ñòî ñó âàí íÿ êîí öåïöi¿ ôå î äà ëiçìó ó âèâ ÷åííi ñî öiàëü íî ãî
ëàäó Äàâ íüî¿ Ðóñi (Òàì æå. Ñ. 150–151).
âëà äîþ âî ëî äàðiâ ç äè íàñòié Ïÿñòiâ, Àíæó òà ß´åë ëîíiâ çó ìî âè ëî ñòðiìêå ïî øè -
ðåí íÿ òà ðå öåï öiþ íà ãà ëèöü êèõ çåì ëÿõ âè ðîá ëå íèõ ó öèõ ñóñiäíiõ êðà¿ íàõ
ñóñïiëüíî-þðè äè÷ íèõ iíñòè òóöié, íîðì òà óÿâ ëåíü. Îäíèì ç íà é áiëüø âè äè ìèõ
ïðî ÿâiâ ãëè áî êèõ ñî öiàëü íèõ òðàíñ ôîð ìàöié íà òå ðå íàõ Ãà ëè ÷è íè áóëè äî êî -
ðiííi çìiíè âñå ðå äèíi âè ùèõ ïðè âiëå éî âà íèõ âåðñòâ ãà ëèöü êî ãî ñóñïiëüñòâà, ÿêi
ïðè çâå ëè ïðî òÿ ãîì XIV–XV ñò. äî ôîð ìó âàí íÿ ìiñöå âî¿ øëÿ õå òñüêî¿ ñòàíîâî¿
êîðïîðàöi¿ òà òèïó øëÿõåòñüêîãî çåìëåâîëîäiííÿ, íåâiäîìîãî ó ïîïåðåäíié
ïåðiîä ãàëèöüêî¿ iñòîði¿.
Âiäîá ðà æåí íÿì ó äæå ðå ëàõ öüî ãî ïðî öå ñó º ïî ÿ âà ç ñå ðå äè íè XIV ñò. ïåð øèõ
äî êó ìåíòiâ çå ìåëü íèõ íàä àíü i ïiäòâåð äæåíü íà âî ëîäi ííÿ çå ìåëü íè ìè ìàºòêà -
ìè, òà ¿õ ïî ñòó ïî âå ïå ðå òâî ðåí íÿ â íà é áiëüø ìà ñî âèé òèï íà ÿâ íèõ äæå ðåë äî
iñòîði¿ Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi òîãî ÷àñó. Äî êó ìåí òè íàä àíü, ÿêi âè õî äè ëè ç êàí öå ëÿðié
íî âèõ âî ëî äàðiâ Ãà ëè ÷è íè òà ¿õíiõ íà ìiñíèêiâ, áóëè êëþ ÷î âèì iíñòðó ìåí òîì
ó÷àñòi öåí òðàëü íî¿ âëà äè ó ñòà íîâ ëåííi êëà ñó ïðè âiëå éî âà íèõ çåì ëåâ ëàñ íèêiâ
Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi ïiçíüî ãî ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ. Äî íàöiéíi ïðè âiëå¿ âèç íà ÷à ëè ñî öiàëü -
íî- ïðàâ íè÷i êðè òåði¿, íîð ìè òà ìåæi øëÿ õå òñüêî ãî ñòà òó ñó, ùî ïå ðå áó âàâ íà òîé
÷àñ ó ïðî öåñi ôîð ìó âàí íÿ. Ñàìå ÷å ðåç íàä àí íÿ âëà äà íà êëà äà ëà íà îò ðè ìó âà÷iâ
çå ìåëü íî¿ âëàñ íîñòi ó Ãà ëèöüêié Ðóñi ïî âèí íîñòi òà îá îâ’ÿç êè, íå âiäîìi âæå â òîé
÷àñ, íà ïðèê ëàä, øëÿõòi Ïîëüñüêî¿ Êî ðî íè i òà êèì ÷è íîì çà êðiïëþ âà ëà íå ðiâíî -
ïðàâ íiñòü ðóñü êî ãî íîáiëiòå òó8.
Ïðî öåñ ôîð ìó âàí íÿ ìiñöå âî ãî ïà íiâíî ãî êëà ñó òà çåì ëå âî ëîäi ííÿ ïðè âiëå éî -
âà íèõ ãðóï ãà ëèöü êî ãî ñóñïiëüñòâà, íå çâà æà þ ÷è íà âiä÷óò íèé âïëèâ öåí òðàëü -
íîºâðî ïå éñüêî¿, íà ñàì ïå ðåä ïî ëüñüêî¿ ìî äåëi øëÿ õå òñòâà, ìàâ íà çåì ëÿõ Ãà -
ëèöü êî¿ Ðóñi XIV–XV ñò. ñâîþ âè ðàç íó ëî êàëü íó ñïå öèô iêó, ùî çíà õî äè ëî áåç -
ïî ñå ðåäíº âiäîá ðà æåí íÿ ó äî íàöiéíié ïî ëiòèöi óñiõ ïðà âè òåëiâ Ãà ëè ÷è íè äà íî ãî
÷àñó. Ó äî íà öiéíèõ ïðè âiëå ÿõ óñiõ áåç âè íÿò êó âèùå ïå ðå ëi÷å íèõ ïðà âè òåëiâ Ãà -
ëèöü êî¿ Ðóñi îá îâ’ÿ çîê âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè âèç íà ÷àâ ñÿ ÿê ãî ëîâ íà ïå ðå äó ìî âà äëÿ
âî ëîäi ííÿ çå ìåëü íîþ âë àñíiñòþ. Îñîá ëè âiñòþ âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè âçàìií çà îò ðè -
ìàíi ìàºòêè áóëà äå òàëü íî íîð ìî âà íà êiëüêiñòü îçáðîºíèõ ëþ äåé, ç ÿêè ìè ðå öè -
ïiºíò íàä àí íÿ ìàâ âèñ òó ïà òè äî âiéñüêî âî ãî ïî õî äó. Äî íàöiéíi äî êó ìåí òè òà êîæ
ïå ðå äáà ÷à ëè, ùî îò ðè ìó âà÷i êî ð îëiâñüêèõ íàä àíü çî áîâ ’ÿ çàíi îñî áèñ òî i ïî ñòié -
íî ïðî æè âà òè â íàä à íî ìó ìàºòêó. Öå îá ìå æåí íÿ áóëî, î÷å âèä íî, ïðî äèê òî âà íå
ïðàã íåí íÿì êî ð îëiâñüêî¿ àäìiíiñòðàöi¿ ñòâî ðè òè ÷èñ ëåí íó i ðîç ãà ëó æå íó ìå ðå æó
âiéñüêî âî ãî îñàä íèö òâà â Ãà ëèöüêié Ðóñi, çäàò íó åôåê òèâ íî çà õè ùà òè ¿¿ êîð äî íè
174 Þðié Çàçóëÿê
8 Ïðî àíàëiç êî ð îëiâñüêî¿ ðîç äàâ íè ÷î¿ ïî ëiòè êè òà õà ðàê òåð øëÿ õå òñüêî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ â Ãà -
ëèöüêié Ðóñi äèâ.: Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. Ò. V: Ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íèé óñòðié i
âiäíî ñè íè â óêð à¿íñüêî-ðóñü êèõ çåì ëÿõ XIV–XV²² âiêiâ. Êè¿â, 1905 (ïðå ïðèíò: Êè¿â, 1994).
Ñ. 75–76, 78, 80; Ëèí íè ÷åí êî È. À. ×åð òû èç èñ òî ðèè ñî ñëî âèé â Þãî-Çà ïàä íîé (Ãà ëèö êîé) Ðó -
ñè XIV–XV ââ. Ì., 1894. Ñ. 34–38; Wyrostek L. Rod Dragów — Sasów na Wêgrzech i Rusi
Halickiej. Kraków, 1932–1933. S. 138–141; Gawêda S. Mo¿now³adztwo ma³opolskie w XIV i w
pierwszej po³owie XV wieku. Kraküw, 1966. S. 61–62; Janeczek A. Polska ekspansja osadnicza w
ziemi lwowskiej XIV–XVI w. Przegl¹d Historyczny. Warszawa, 1978. T. CXIX. Zesz. 4.
S. 608–610; Prochaska A. Lenna i mañstwa na Rusi. Kraküw, 1902. S. 5, 8.
âiä òà òà ðñüêèõ íà ïàäiâ. Ïðî òå, ùî âiéñüêî âà êî ëîí içàö iÿ òå ðåíiâ Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi
ñòà íî âè ëà íà ãàëü íó ïðî áëå ìó äëÿ ïî ëüñüêèõ òà óãî ðñüêèõ ïðà âè òåëiâ, ñâiä÷àòü
÷àñòi çãàä êè â êî ð îëiâñüêèõ ïðè âiëå ÿõ ïðî ìà ëî íà ñå ëåíiñòü ðåã iî íó, ÿêi ñëiäó þòü
âiäðà çó ïiñëÿ ôîð ìóë ïðî îá îâ’ÿç êî âå ïðî æè âàí íÿ â îò ðè ìà íî ìó ìàºòêó9.
Íà äàí íÿ îá ìå æó âà ëè ïðà âî êî ðèñ òó âàí íÿ íàä à íîþ çå ìåëü íîþ âë àñíiñòþ.
Äî êó ìåí òè çîê ðå ìà ìiñòè ëè óìî âó ïðî îá îâ’ÿç êî âå îäåð æàí íÿ ñïåö iàëü íî ãî êîðî -
ëiâñüêîãî äîç âî ëó äëÿ ïðî äà æó ÷è çà ìiíè íàä à íî ãî ìàºòêó10. Àêòè êóïiâëi-ïðî -
äà æó ìàºòêiâ, óêëà äåíi øëÿõ òîþ, ÿñíî ïî êà çó þòü, ùî ñòî ðî íè ñòà ðà ëè ñÿ äîò ðè -
ìó âà òè ñÿ çà çíà ÷å íî¿ íîð ìè, à êî ðîëü òà éîãî ñòà ðîñ òè ñòå æè ëè çà ¿¿ âè êî íàí -
íÿì11. Äî êó ìåí òè íàä àíü òà êîæ ñâiä÷àòü, ùî êî ðîëü ÷àñ òî çáåð iãàâ çà ñî áîþ ïðà -
âî çà ìiíè òè âæå íàä à íèé ìàºòîê íà iíøèé12 i íå îäíî ðà çî âî êî ðèñ òó âàâ ñÿ öèì
ïðà âîì, ùî, î÷å âèä íî, ïî ñè ëþ âà ëî ñè òó àö iþ íå âèç íà ÷å íîñòi òà íå ïåâ íîñòi ç çåì -
ëåâ ëàñ íèöü êè ìè ïðà âà ìè çíà÷ íî ãî ÷èñ ëà ðóñü êèõ íîáiëiâ. Âàãó, ÿêó êî ðîëi òà
¿õíi íà ìiñíè êè ïðè äiëÿ ëè âè êî íàí íþ âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè íà Ðóñi, íà é êðà ùå ïî êà -
çóº ïðàê òè êà äî ïè ñó âàí íÿ öüî ãî îá îâ’ÿç êó äî âæå ðàí iøå âè äà íèõ ïðè âiëå¿â, ÿêi
íå ìiñòè ëè ïîä iáíî¿ óìî âè13. Âàæ ëèâiñòü âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè çà ñâiä÷óº i òîé ôàêò,
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 175
9 Íàï ðèê ëàä: Quomodo cupientes nobilium generum propagines in terribus Russie dilatare (Akta
grodzkie i ziemskie z czasüw Rzeczypospolitej Polskiej, z archiwum tak zwanego Bernandynskiego
we Lwowie w skutek fundacii A. Stadnickiego (äàëi — AGZ) / Wyd. K. Liske. Lwów, 1873. T. IV.
¹ XXII. Íîâå Ìiñòî Êîð ÷èí, 20 ñåð ïíÿ 1409 ð.); Attendentes eciam quod ipse una cum uxore et
pueris suis Terrarum Russie in qua defectus gentis non modicos patimur (AGZ. 1870. T. II. ¹ IV.
Ãî ðî äîê, 31 ñåð ïíÿ 1375 ð.).
10 Äèâ. íà ïðèê ëàä: Ibid. T. II. ¹ Õ²Õ. Êëîä íî, 3 æîâ òíÿ 1389 ð.; Ibid. ¹ VI. Ëüâiâ, 13 ãðóä íÿ
1375 ð.; Ibid. ¹ XIV. Ëþ áîìëü, 15 ëèï íÿ 1386 ð.
11 Ïîð. äî êó ìåíò Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà, ÿêèì êî ðîëü ïiäòâåð äèâ ïðî äàæ Òå çÿ òè íà, çðîá ëå íèé áðà -
òà ìè ßêó áîì i Ïåò ðîì ç Òå çÿ òè íà íà êî ðèñòü Ìà öåÿ ç Òå çÿ òè íà: Quamquidem vendecionem et
resignationem nos ratam et gratam habentes, admissimus graciose, decernentes ipsam robur
obtinere perpetue firmitatis, iuribus tamen nostris Regalibus in omnibus semper salvis (AGZ. 1872.
T. III. ¹ XCII. Ìå äè êà, 2 òðàâ íÿ 1423 ð.).
12 Ïðî òèì ÷à ñîâi íàä àí íÿ i ïðà âî àëiºíà öi¿, ÿêå çáåð iãàâ âî ëî äàð, ó íàä àí íÿõ äëÿ ðè öà ðñòâà ó ñå -
ðåä íüîâi÷íié Ïîëüùi äèâ.: Sczaniecki M. Nadania ziemi na rzecz rycerzy w Polsce do koñca
XIII w. Poznañ, 1938. S. 20–32, 37–45.
13 Ïðî öå ñâiä÷àòü, íà ïðèê ëàä, äàíi ðåâiçi¿ êî ð îëiâñüêèõ ïðè âiëå¿â, ùî âiäáó âà ëà ñÿ â 1413 ð. ó Ãî -
ðîä êó. Óðÿ äîâöi êî ð îëiâñüêî¿ êàí öå ëÿði¿ çðî áè ëè íà ñòóï íèé äî ïèñ íà êî ðîëiâñüêié ãðà ìîòi,
âè äàíié Ìè õàé ëîâi Áó ÷àöü êî ìó ó 1392 ð. Âëà äèñ ëà âîì ß´àé ëîì: huic donationi adiunctum est
servitium in armis et equis valentibus ad quamlibet expedicionem immanentem (Ìà òåð ià ëè äî
iñòîði¿ ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íèõ i åêî íî ìi÷íèõ âiäíî ñèí â Çàõiäíié Óêðà¿íi. Ñåð iÿ 1: 1361–1530.
ÏîäຠÌè õàé ëî Ãðó øå âñüêèé. Çà ïèñ êè ÍÒØ. 1905. Ò. LXI²². ¹V²². Ëóöüê, 24 ñi÷íÿ 1392 ð.).
Ïîð. òà êîæ äî êó ìåíò ïiäòâåð äæåí íÿ Âëà äèñ ëà âîì ß´àé ëîì ïðàâ Õîä êà Ëîºâè÷à íà ìàºòêè ó
Ëüâiâñüêié çåìëi, íà ÿêî ìó ó 1417 ð. áóëî çðîá ëå íî àíà ëî ãi÷íèé äî ïèñ (ZDM). Wroc³aw etc.,
1974. Cz. VI: Dokumenty króla W³adyslawa Jagie³³y z lat 1386–1417. ¹ 1560. Ëüâiâ, 27 âå ðåñ íÿ
1389 ð.). Ïðî ðå âiçiþ êî ð îëiâñüêèõ íàä àíü â Ãî ðîä êó 1417 ð. äèâ. òà êîæ: Su³kowska-Kurasio -
wa I. Dokumenty królewskie i ich funkcja w pañstwie And ågawenów i pierwszych Jagie³³onów.
Warszawa, 1977. S. 87–8. Ïîð. òà êîæ iíøi íàä àí íÿ Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà ç òîãî ÷àñó, â ÿêèõ íå çãà -
äóºòüñÿ âiéñüêî âà ñëóæ áà (ZDM. Cz. VI. ¹ 1562. Ëüâiâ, 1 æîâ òíÿ 1389 ð.; Ibid. ¹ 1568. Ñÿ íîê,
6 ëèñ òî ïà äà 1390 ð.; Ibid. ¹ 1577. Ëàíü öóò, 11 ëèï íÿ 1391 ð.).
ùî öÿ ïî âèííiñòü íà êëà äà ëà ñÿ íå ëèøå íà çå ìåëüíi ìàºòêè øëÿõ òè i ðiçíèõ
âiéñüêî âî-ñëó æåá íèõ ãðóï, à é íà âëàñíiñòü äó õî âå íñòâà14.
Âiéñüêî âà ñëóæ áà çà ÷àñiâ Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà íå ïå ðå äáà ÷à ëà æîä íèõ ãðî øî -
âèõ âèï ëàò ÷è êîì ïåí ñàöié äëÿ ðóñü êî¿ øëÿõ òè, ÿê öå âèä íî ç ïî âiäîì ëåí íÿ ßíà
Äëó´îøà ïðî ïîä i¿, ïî â’ÿ çàíi ç âè äàí íÿì ïðè âiëåþ Âëà äèñ ëà âà ²²² äëÿ çåì ’ÿ íñòâà
Ðóñi â 1434 ð. Îñòàííié ñêà ñó âàâ âñi ïî ïå ðåäíi îá îâ’ÿç êè ðóñü êî¿ øëÿõ òè i íàä àâ
¿é ðiâíi ç ïî ëüñüêîþ øëÿõ òîþ ïðà âà. ß. Äëó´îø ïèøå, ùî âiéñüêî âà ñëóæ áà ðóñü -
êî¿ øëÿõ òè äî 1434 ð. âè êî íó âà ëà ñÿ cum quibuscumque hostibus et quotiescumque,
ùî ìîæå ñâiä÷è òè ïðî ¿¿ ðàä øå íå îá ìå æå íèé õà ðàê òåð15. Íà ïåâ íî ñàìå ç öèõ
ïðè ÷èí âiéñüêî âà ñëóæ áà ðîç ãëÿ äà ëà ñÿ ÿê îñîá ëè âî âàæ êà ïî âèííiñòü, ùî ïðè -
çâî äè ëî íà âiòü äî âiäêðè òèõ ïðî òåñòiâ ç áîêó ðóñü êî¿ øëÿõ òè. ß. Äëó´îø ïîäàº
ðîç ïîâiäü ïðî îäèí ç òà êèõ ïðî òåñòiâ, ÿêèé ìàâ ìiñöå â 1426 ð., êîëè ðóñü êà øëÿõ -
òà âiäìî âè ëà ñÿ áðà òè ó÷àñòü ó âiéñüêîâié êàì ïàíi¿ äî òîãî ÷àñó, àæ ïîêè ¿é íå
áóäå âèï ëà ÷å íî ïî ï’ÿòü ãðè âåíü çà êîæ íó âèñ òàâ ëå íó äî ïî õî äó îñî áó, ÿê öå
áóëî ïå ðå äáà ÷å íî Ïéîò ðêî âñüêèì ïðè âiëåºì ç 1388 ð.16
Ïåð øå i íà é ãî ëî âíiøå, íà ùî çâåð òà ëè i ïðî äîâ æó þòü çâåð òà òè óâà ãó
äîñëiäíè êè äî íà öiéíî¿ ïî ëiòè êè ó Ãà ëè ÷èíi XIV–XV ñò. — öå âiäìiííiñòü òå ð -
ìiíî ëîãi¿ äî êó ìåíòiâ íàä àíü ðiçíèõ ïðà âè òåëiâ â îêðåñ ëåííi ïðàâ ðóñü êèõ çåì -
ëåâ ëàñ íèêiâ íà íàä àíi ìàºòêè. Ó ïåð iîä ïð àâëiííÿ Êà çè ìè ðà ²²² â óñiõ ïðè âiëå ÿõ
öüî ãî âî ëî äà ðÿ ïðà âà íà îò ðè ìà íó çå ìåëü íó âëàñíiñòü ó Ãà ëèöüêié Ðóñi îêðåñ ëþ -
þòü ñÿ ÿê äiäè÷íi. Íà òîìiñòü Âëà äèñ ëàâ Îï îëüñüêèé ó ñâî¿õ äî êó ìåí òàõ íàä àíü
íà Ðóñi âïðî âà äèâ òå ðìiíè ôå î äàëü íî ãî, àáî æ ëåí íî ãî ïðà âà. Íà äàí íÿ iure
feudali ñêëà äà þòü ïå ðå âàæ íó áiëüøiñòü ñå ðåä äî íà öiéíèõ ïðè âiëå¿â Âëà äèñ ëà âà
Îï îëüñüêî ãî. Öÿ òå ðìiíî ëîã iÿ äî íà öiéíèõ äî êó ìåíòiâ áóëà íå âiäî ìà äî êó ìåí -
òàì Êà çè ìè ðà ²²²17. Íàñ òóï íèê Âëàäèñëàâà Îïîëüñüêîãî Âëàäèñëàâ ß´àéëî
ïðàêòèêóâàâ íàäàííÿ ÿê íà äiäè÷íîìó òàê i íà ëåííîìó ïðàâi.
Ïè òàí íÿ ãå íå çè, ïî øè ðåí íÿ òà ôóíê öiî íó âàí íÿ öèõ ðiçíèõ òèïiâ íàä àíü, ïî -
âèí íîñ òåé òà çà ëåæ íîñ òåé, ÿêi ñôîð ìó âà ëè îñîá ëè âèé òèï øëÿ õå òñüêî¿ çå ìåëü -
íî¿ âëàñ íîñòi òà âiäíî ñèí ó Ãà ëèöüêié Ðóñi ïiñëÿ ïàäi ííÿ äåð æà âè Ðî ìà íî âè÷iâ ó
176 Þðié Çàçóëÿê
14 Äèâ., íà ïðèê ëàä, ïiäòâåð äæåí íÿ Âëà äèñ ëà âà Îï îëüñüêî ãî Êîñ òÿí òè íîâi Äÿêó íà âî ëîäi ííÿ
äâî ìà öåð êâà ìè êîëî Ïå ðå ìèø ëÿ áóëî îá óìîâ ëå íå âè êî íàí íÿì âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè (AGZ. 1875.
Ò. V. ¹ XIII. Ëüâiâ, 2 ëèñ òî ïà äà 1378 ð.). Òàê ñàìî äî êó ìåíò ðîç ìå æó âàí íÿ ìàºòêiâ ìî íàñ òè ðÿ
Íàé ñâÿò iøî¿ Äiâè Ìàði¿ âiä çå ìåëü Ñòà ðî ãî Ñàì áî ðà ç 1425 ð. çà çíà ÷àº: quo quidam Monasterio
de quamlibet expidicionem generalem tenebur obsequi domino Regi in equo valenti trium vel quatuor
marcarum cum uno sagittario (Ibid. 1876. T. VI. ¹ XIV. Ñàìáið, 28 ÷åð âíÿ 1425 ð.).
15 Johannes D³ugosii seu Longini Canonici Historiae Polonicae libri XII / Ed. PrzeŸdziecki A. Kraków,
1877. T. IV. P. 548.
16 Johannes D³ugosii… Historiae. T. IV. P. 543. Äèâ. òà êîæ: Kutrzeba S. Przywilej jedlneñski z r. 1430
i nadanie prawa polskiego Rusi. Kraków, 1911. S. 20; Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè.
Ò. V. Ñ. 85. Ïîñ òà íî âè Ïéîò ðêî âñüêî ãî ïðè âiëåþ äèâ.: Jus Polonicum, codicibus manuscriptis et
editionibus / Ed. I. V Bandtkie. Varsoviae, 1831. S. 192.
17 Çãàä êè ïðî ëåííi íàä àí íÿ Êà çè ìè ðà ²²² ìàºìî ëèøå â ëþñ òðàöi¿ êî ð îëiâñüêèõ ìàºòêiâ ç 1564 ð.
ßê ïî êà çàâ À. Ïðî õàç êà, âiäïîâiäíi çà ÿ âè øëÿõ òè ïiä ÷àñ ëþñ òðàöi¿ íå óçãîä æó þòü ñÿ ç äà òà ìè
ñà ìèõ äî êó ìåíòiâ, ÿêi íà ñïðàâäi äà òó âà ëè ñÿ ÷à ñîì Âëà äèñ ëà âà Îï îëüñüêî ãî (Prochaska A.
Lenna i mañstwa. S. 7–8, 23).
ñå ðå äèíi XIV ñò., ïî ðî äè ëè ÷è íå íà é áiëüøå ñó ïåðå÷îê òà ïðî òè ëåæ íèõ ïî ãëÿäiâ
â iñòîð iîã ðàôi¿ äîñëiäæåíü. Êëþ ÷î âå ïè òàíü öèõ äèñ êóñié — öå ïðî áëå ìà ïî ÿñ -
íåí íÿ ïðè ðî äè òà ïî õîä æåí íÿ âiäíî ñèí âëà äè òà âëàñ íîñòi, ÿêi ïðè õî âó þòü ñÿ çà
òå ðìiíî ëîãiºþ äî íà öiéíèõ äî êó ìåíòiâ ïðà âè òåëiâ ç äè íàñòi¿ Ïÿñòiâ, Àíæó òà
ß´ëëîíiâ äëÿ ïðåä ñòàâ íèêiâ ðiçíî ìà íiòíèõ ïðè âiëå éî âà íèõ ãðóï Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi ó
äðóãié ïî ëî âèíi XIV — ïåðøié ïî ëî âèíi XV ñò. Ç ïî ãëÿ äó äå ÿ êèõ ôîð ìàëü íèõ
õà ðàê òå ðèñ òèê òà êðè òåði¿â ôå î äàëü íî ãî ïðà âà òà âiäíî ñèí, ÿêùî òà êè ìè ââà æà -
òè, ïî-ïåð øå, óìîâ íå, áå íå ôiöiàëü íå çåì ëå âî ëîäi ííÿ; äðó ãå, îñî áèñòi (âà ñàëüíi)
ñòî ñóí êè, áà çî âàíi íà âçàºìíèõ çî áîâ ’ÿ çàí íÿõ ìiæ äà ðè òå ëåì òà îò ðè ìó âà ÷åì
âëàñ íîñòi; òðåòº, ãà ðàí òó âàí íÿ ïåâ íî¿ àâ òî íîìi¿ âëàñ íèêiâ áå íåôiöi¿â, ÿêå âèï ëè -
âà ëî ç ñèñ òå ìè íàä à íèõ iìóí iòåòiâ18, ãà ëèöü êèé òèï ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ
òà âiäíî ñèí ñïðàâäi âiäïîâ iäຠêà òå ãîði¿ ôå î äàëü íî ãî. Îäíàê ó ïî ãëÿ äàõ iñòî -
ðèêiâ ìî æå ìî âñå æ çíàé òè ñóòòºâi ðîçáiæíîñòi ùîäî òîãî, íà ñêiëüêè âiäíî ñè íè,
ÿêi ñêëà ëè ñÿ óñå ðå äèíi êëà ñó ïðè âiëå éî âà íèõ çåì ëåâ ëàñ íèêiâ Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi, òèï
¿õíüî ãî çåìëåâîëîäiííÿ, êîëî ¿õíiõ îáîâ’ÿçêiâ ñòîñîâíî âîëîäàðiâ Ãàëè÷èíè,
ìîæíà ââàæàòè âiäïîâiäíèêîì ÷è çàïîçè÷åííÿì ç çàõiäíîºâðîïåéñüêî¿ ñèñòåìè
ëåííî-âàñàëüíèõ, ôåîäàëüíèõ âiäíîñèí òà çåìëåâîëîäiííÿ.
 iñòî ðè÷íié ëiòå ðà òóði çíàé äå ìî óâåñü ìîæ ëè âèé ñïåêòð äó ìîê: âiä òâåð äæåí -
íÿ ïðî ïî âíó òî òîæíiñòü ãà ëèöü êèõ òà çà õiäíèõ ñòî ñóíêiâ ÷å ðåç âèç íàí íÿ ìîæ ëè -
âîñòi ðå öåïöi¿ ëèøå ïåâ íèõ åëå ìåíòiâ çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî ôå î äà ëiçìó íà
ìiñöå âî ìó ´ðóíòi äî êà òå ãî ðè÷ íî ãî çà ïå ðå ÷åí íÿ ìîæ ëè âîñòi áóäü-ÿêèõ ñåðé îç -
íèõ âïëèâiâ ôå î äàëü íî ãî ïðà âà ó Ãà ëèöüêié Ðóñi. ²âàí Ëiííè ÷åí êî, íà ïðèê ëàä, íå
ñó ìíiâàâ ñÿ â iñíó âàííi ôå î äà ëiçìó çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî çðàç êà ó Ãà ëè ÷èíi ïiñëÿ
ïå ðå õî äó êðàþ ïiä âëà äó Ïÿñòiâ òà Àíæó. Íà äóì êó öüî ãî ðîñiéñüêî ãî äîñëiäíè êà
ïî ÷àò êè ôå î äàëü íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ â Ãà ëèöüêié Ðóñi çà êëàâ Êà çè ìèð ²²². ²ñòî -
ðèê òà êîæ ñòâåð äæó âàâ, ùî ñèñ òå ìà òè÷ íå çà ïðî âàä æåí íÿ öiº¿ ìî äåëi ñî öiàëü íèõ
âiäíî ñèí çäiéñíèâ âè õî äåöü ç ãåð ìàí içî âà íî¿ Ñiëåçi¿ Âëà äèñ ëàâ Îï îëüñüêèé,
ñïè ðà þ ÷èñü ïðè öüî ìó íà ôàêò íàä àíü öüî ãî êíÿ çÿ íà òàê çâà íî ìó iure feodali. Çà
². Ëèí íè ÷åí êîì, çà ÷àñiâ Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà íà áiëüøîñòi òå ðè òîði¿ Ãà ëèöü êî¿
Ðóñi íàä àí íÿ iure feodali ìàé æå ïðè ïè íÿ þòü ñÿ, ïå ðå ñó âà þ ÷èñü íà ïiâäåí íî- ñõiä -
íi êîð äî íè êðàþ òà íà Ïîäi ëëÿ19. Ôàêò ðå öåïöi¿ çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî ôå î äàëü -
íî ãî ïðà âà òà iíñòè òó òó ëåíiâ ïðè é ìàâ òà êîæ ïî ëüñüêèé iñòî ðèê Âîé öåõ Ãåé íîø,
õî÷à i îá ìå æó âàâ ¿õíº ôóíê öiî íó âàí íÿ ëèøå äî ïðè âàò íî-ïðàâ íèõ âiäíî ñèí, çîê -
ðå ìà «ôå îäiâ» òà «ìàíñòâ» ó âî ëîäi ííÿõ ìàã íà òñüêî¿ ðî äè íè ßðîñ ëà âñüêèõ. Íà
äóì êó Â. Ãåé íî øà, ôîð ìè çà ëåæ íîñ òåé, âè ðîá ëåíi â ðóñü êèõ ÷à ñàõ ëèøå, ïî ëåã -
øè ëè ïî øè ðåí íÿ ëåí íèõ ñòî ñóíêiâ â Ãà ëèöüêié Ðóñi â äðóãié ïî ëî âèíi XIV ñò.20
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 177
18 Ùîäî ïå ðå ëi÷å íèõ êðè òåði¿â äèâ.: Handelsman M. Z metodyki badañ feudalizmu. Œredniowiecze
polskie i powszechne. Wybór pism. Warszawa, 1966. S. 126.
19 Ëèí íè ÷åí êî È. À. ×åð òû èç èñ òî ðèè… Ñ. 34–36, 41–42.
20 Hejnosz W. Ius Ruthenicale. Prze¿ytki dawnego ustroju spo³ecznego na Rusi Halickiej w XV wieku.
Lwów, 1928. S. 6.
Áåç ïå ðå÷ íî òà êè ìè, ùî íà ëå æàòü äî âà ñàëü íî-ëåí íèõ âiäíî ñèí çà õiäíîºâðî ïåé -
ñüêîãî òèïó, ââà æàâ óìî âè íàä àíü â Ãà ëè ÷èíi i Àíòîíié Ïðî õàç êà. Çîê ðå ìà, âií
âèç íà ÷àâ îá îâ’ÿ çîê âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè òà ïî â’ÿ çàíi ç íèì ïðè ïè ñè îñî áèñ òî ãî
ïðî æè âàí íÿ òà çà áî ðî íè âiëüíî ãî ïðî äà æó ìàºòêó ÿê õà ðàê òåðíi ðèñè ñàìå âà -
ñàëü íî-ëåí íèõ âiäíî ñèí21. Îñîá ëè âiñòþ ïî ãëÿäiâ À. Ïðî õàç êè áóëî òå, ùî âií
ââà æàâ iñíó âàí íÿ ëåí íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ ó Ãà ëèöüêié Ðóñi ìiñöå âèì, ðóñü êèì
ôå íî ìå íîì, âè íèê íåí íÿ òà ñòà íîâ ëåí íÿ ÿêî ãî âiäáó ëî ñÿ ùå ó ÷àñ ïå ðåä ïî ëü -
ñüêèì çà âî þ âàí íÿì ðåã iî íó. Äëÿ À. Ïðî õàç êè ðóñüêi ñëó æåáíi âiäíî ñè íè áóëè
÷è ìîñü íà çðà çîê ëî êàëü íî¿ âåðñi¿ óíiâåð ñàëü íî¿ ºâðî ïå éñüêî¿ ìî äåëi ôå î äà -
ëiçìó, íà òîìiñòü ôàêò ìîæ ëè âî¿ ðå öåïöi¿ òà çà ñâîºííÿ çà õiäíî ãî ëåí íî ãî ïðà âà ó
Ãà ëè ÷èíi ó éîãî iíòåð ïðå òàöi¿ íå áóâ ÷iòêî íà ãî ëî øå íèé. Íà äóì êó À. Ïðî õàç -
êè — öå âëàñ íå Ïîëü ùà, à íå Ãà ëèöü êà Ðóñü, íå çíà ëà ôå î äà ëiçìó. Ó öüî ìó çâ’ÿç -
êó iñòî ðèê ïiäêðåñ ëþ âàâ êîí òðàñò ìiæ ðóñü êîþ ëåí íîþ ñèñ òå ìîþ, ÿêà âñiëÿ êî
óùåì ëþ âà ëà ïðà âà ìiñöå âî ãî áî ÿ ðñòâà òà ïî ëüñüêèì çå ìñüêèì ïðà âîì, ÿêî ìó À.
Ïðî õàç êà ïðè ïè ñó âàâ ïî çè òèâ íó ðîëü ó ðîç âèò êó ñòà íî âî¿ ñâiäî ìîñòi òà ïî ëiòè÷ -
íî¿ åìàí ñè ïàöi¿ ïî ëüñüêî¿ øëÿõ òè. Ïîã ëÿ äè À. Ïðî õàç êè ÿêî þñü ìiðîþ ïîä iëÿâ
òà êîæ iíøèé ïî ëüñüêèé äîñëiäíèê Ãåí ðèê Ïàø êå âè÷. Äëÿ îêðåñ ëåí íÿ ãà ëèöü êî -
ãî ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ âií âæè âຠòåðìií «ðóñü êèé ôå î äàëiçì». Òè ïî ëî -
ãi÷íî öåé «ðóñü êèé ôå î äàëiçì», çà ñëî âà ìè Ã. Ïàø êå âè ÷à, áóâ iäåí òè÷ íèì äî ñèñ -
òå ìè çà õiäíîºâðî ïå éñüêèõ ëåí íèõ ñòî ñóíêiâ òà ìàâ äî ï îëüñüêå ìiñöå âå ïî õîä -
æåí íÿ22.
Íà òîìiñòü ñå ðåä iñòî ðèêiâ, ùî áiëüø ñêåï òè÷ íî âèñ ëîâ ëþ âà ëè ñÿ ç ïðè âî äó
âiäïî âiäíîñòi ãà ëèöü êèõ ôîðì øëÿ õå òñüêî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ çà õiäíîºâðî ïå é -
ñüêèì ñóñïiëüíî-ïðàâ íèì çðàç êàì, áóëè Ìè õàé ëî Ãðó øå âñüêèé òà Ëþäâiê Âè -
ðîñ òåê. Îáèä âà â÷åíi âêà çó âà ëè íà ìîæ ëè âó ìiñöå âó ãå íå çó ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî -
ëîäi ííÿ, äå ÿêi åëå ìåí òè ÿêî¿ ìîã ëè áóòè ðå öåïöiºþ íîðì ðè öà ðñüêî ãî ïðà âà
êðà¿í Öåí òðàëü íî¿ ªâðî ïè, à iíøi — ìîã ëè áóòè óñïàä êî âàíi ç ÷àñiâ Ãà ëèöü êî-
Âî ëè íñüêî¿ äåð æà âè. Ì. Ãðó øå âñüêèé íå âèê ëþ ÷àâ ìîæ ëè âîñòi ïåâ íèõ âïëèâiâ
ôå î äàëü íî ãî ïðà âà â Ãà ëèöüêié Ðóñi, îñîá ëè âî â ïåð iîä ïà íó âàí íÿ Âëà äèñ ëà âà
Îï îëüñüêî ãî23. Îäíàê â÷å íèé ââà æàâ, ùî ôîð ìó âàí íÿ óìîâ íî ãî øëÿ õå òñüêî ãî
çåì ëå âî ëîäi ííÿ òóò áóëî øâèä øå ðå çóëü òà òîì «òå êó ÷èõ ïî òðåá ïî ëüñüêî¿ ïî -
ëiòè êè», çó ìîâ ëå íèì íå îáõiäíiñòþ çà õèñ òó êîð äîíiâ âiä òà òà ðñüêî¿ çà ãðî çè, àíiæ
íà ñëiäêîì ñâiäî ìî¿ òà öiëåñ ïðÿ ìî âà íî¿ iìïëå ìåí òàöi¿ çà õiäíî ãî ôå î äàëü íî ãî
ïðà âà â êðà¿. Ïðè öüî ìó Ì. Ãðó øå âñüêèé ïiäêðåñ ëþ âàâ ôàêò iñíó âàí íÿ ñëó æåá -
íèõ, ïðå êàð íèõ ôîðì øëÿ õå òñüêî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ ó ñóñiäíiõ ç Ãà ëèöü êîþ Ðóñ -
ñþ çåì ëÿõ Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî, ÿêi çà ñâî¿ ìè óìî âà ìè ñòî ÿ ëè
áëèçü êî äî ãà ëèöü êèõ, àëå íå áóëè ïî â’ÿ çàíi â æîä íèé ñïîñiá ç íîð ìà ìè ëåí íî ãî
ïðà âà. Çîê ðå ìà ìàé æå iäåí òè÷íi ãà ëèöü êèì óìî âè øëÿ õå òñüêî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ
íà Ïîäiëëi, íà äóì êó Ì. Ãðó øå âñüêî ãî, ñâîºþ ãå íå çîþ ñÿ ãà ëè äî ï îëüñüêèõ ÷àñiâ,
178 Þðié Çàçóëÿê
21 Prochaska A. Lenna i mañstwa, S. 11–12.
22 Paszkiewicz H. Polityka ruska Kazimierza Wielkiego. Warszawa, 1925. S. 261–263; 267.
23 Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. Ò. V. Ñ. 78.
ïðî ùî çáå ðåã ëè ñÿ ïðÿìi âêà çiâêè â ìiñöå âèõ ãðà ìî òàõ ç ïåð øî¿ ïî ëî âè íè
XV ñò.24
Äëÿ Ë. Âè ðîñ òêà, ó ñâîþ ÷åð ãó, íàä àí íÿ iure feodali áóëè ðàä øå ñïðî áîþ îïè -
ñà òè ó ïî íÿò òÿõ çà õiäíî ãî ôå î äàëü íî ãî ïðà âà îá îâ’ÿç êè ðóñü êèõ çåì ’ÿí, ùî iñíó -
âà ëè òóò ùå ç ÷àñiâ Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî¿ äåð æà âè. Ó êîí öåïöi¿ Ë. Âè ðîñ òêà
óìîâ íà âiéñüêî âà ñëóæ áà áóëà êëþ ÷î âèì åëå ìåí òîì ñóñïiëüíî ãî ëàäó Ãà ëèöü êî¿
Ðóñi, ÿêèé iñòî ðèê õà ðàê òå ðè çó âàâ ÿê «ñèñ òå ìó âiéñüêî âî ãî óñòðîþ» i â ÿêî ìó óñi
ñî öiàëüíi âiäíî ñè íè áóëè ïiäïî ðÿä êî âàíi ïî òðåái çà õèñ òó ñõiäíèõ êîð äîíiâ25.
Çîê ðå ìà Ë. Âè ðîñ òåê, íà âiäìiíó âiä iíøèõ iñòî ðèêiâ (À. Ïðî õàç êà, Ì. Ãðó øå â -
ñüêèé, Ã. Ïàø êå âè÷) âáà ÷àâ ó ïî øè ðåííi â Ãà ëè ÷èíi ÷iòêî âèç íà ÷å íî¿ âiéñüêî âî¿
ñëóæáè íîðìó, ùî ïîõîäèëà ç ÷àñiâ äîïîëüñüêîãî ÷è äîóãîðñüêîãî ïàíóâàííÿ.
Öåé êî ðîò êèé i äà ëå êî íå ïîâ íèé ïå ðå ãëÿä iñòîð iîã ðàôi¿ ïè òàí íÿ äîá ðå ïî êà çóº
íà ñêiëüêè âiäìiííèì ñå ðåä iñòî ðèêiâ ìîã ëî áóòè ðî çóìi ííÿ ïî õîä æåí íÿ ñëó æåá -
íèõ âiäíî ñèí ó Ãà ëè ÷èíi. Ïî ìiòíîþ º íå ìîæ ëèâiñòü äëÿ äîñëiäíèêiâ âñòà íî âè òè
÷iòêi òà çðî çóìiëi êðè òåði¿ é àò ðè áó òè, íà ïiäñòàâi ÿêèõ ìîæ íà áóëî á âèç íà ÷è òè
ÿâè ùå «ãà ëèöü êî ãî ôå î äà ëiçìó». Ñêàæ iìî, ó ïî ãëÿ äàõ áà ãàòü îõ iñòî ðèêiâ áiëüø
÷è ìåíø âè ðàç íî ïðè ñóò íÿ òåí äåí öiÿ ïðî òèñ òàâ ëÿ òè íàä àí íÿ íà äiäè÷ íî ìó òà
«ôå î äàëü íî ìó» ïðàâi, íà é ÷à ñòiøå îòî òîæ íþ þ ÷è âëàñ íå ç îñòàííiì òè ïîì íàä àíü
ôå î äàëüíi âiäíî ñè íè ó Ãà ëèöüêié Ðóñi. Ðè ãî ðèñ òè÷ íèé ïðàâ íè ÷èé ôîð ìàëiçì,
ÿêèé òà êèì ÷è íîì çíà õî äèâ ïðî ÿâ ó áiëüøîñòi iíòåð ïðå òàöié ïè òàí íÿ ïðî ïðè ðî -
äó i ïî õîä æåí íÿ äî íàöié ó Ãà ëèöüêié Ðóñi ç êiíöÿ XIX — ïî ÷àò êó ÕÕ ñò. ïå ðå äáà -
÷àâ, ç îä íî ãî áîêó, ñó âî ðå ðîç ìå æó âàí íÿ íàä àíü íà ôå î äàëü íî ìó i äiäè÷ íî ìó
ïðàâi, à, ç iíøî ãî, íà ìà ãàí íÿ iäåí òèô iêó âà òè ïåâíi ïî âèí íîñòi ÷è îá îâ’ÿç êè ðóñü -
êî¿ øëÿõ òè, ÿêi ìiñòè ëè ñÿ ó äî íà öiéíèõ ïðè âiëå ÿõ, ÿê åëå ìåí òè «êëà ñè÷ íî¿» âà -
ñàëü íî-ëåí íî¿ ñèñ òå ìè. Îäíàê ïðè ïåð øî ìó æ ïî ðiâíÿííi íàä àíü íà ëåí íî ìó òà
äiäè÷ íî ìó ïðàâi áà ÷è ìî âiäñóòíiñòü ñóòòºâèõ âiäìiííîñ òåé â óìî âàõ öèõ äâîõ
òèïiâ äî íàöié. Óìî âè íàä àíü íà äiäè÷ íî ìó ïðàâi, ÿêi âñiëÿ êî ïiäêðåñ ëþ âà ëè êîí -
òðîëü çà íàä à íîþ çå ìåëü íîþ âë àñíiñòþ ç áîêó âî ëî äà ðÿ òà ñó âî ðó çà ëåæíiñòü âî -
ëîäi ííÿ çåì ëåþ âiä âè êî íàí íÿ âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè, âèç íà ÷à ëè ñëó æåá íèé òà çà -
ëåæ íèé õà ðàê òåð äiäè÷ íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ íå ìåí øîþ ìiðîþ, àíiæ ó âè ïàä êó
ëåí íèõ íàä àíü26. Ïðî ïîä iáíiñòü îáîõ òèïiâ íàä àíü ñâiä÷èòü õî÷à á òîé ôàêò, ùî
òàêi êëþ ÷îâi ïî âèí íîñòi ðóñü êî¿ øëÿõ òè, ÿê êî ð îëiâñüêèé äîçâië íà êó ïiâëþ-ïðî -
äàæ ìàºòêó, ïðà âî àëiºíà öi¿ ÷è çà ìiíè íàä à íèõ ìàºòêiâ, çà ëåæíiñòü âî ëîäi ííÿ âiä
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 179
24 Ãðó øå âñüêèé Ì. Áà ðñüêå ñòà ðîñ òâî. ²ñòî ðè÷íi íà ðè ñè (XV–XVIII cò). Ïiñëÿ ìî âà, ïðè ìiòêè òà
ïî êàæ ÷è êè Ìè êî ëè Êðè êó íà. Ëüâiâ, 1996. Ñ. 165–166; Éîãî æ. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. Ò. V.
Ñ. 74–75, 78–79, 82. Ïîð. òà êîæ: ßêî âåí êî Í. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà ç êiíöÿ XIV äî ñå ðå äè íè
XVII ñò. (Âî ëèíü i Öåí òðàëü íà Óêðà¿ íà). Ê.,1993. Ñ. 31.
25 Wyrostek L. Rod Dragów — Sasów… S. 139.
26 Ïðî íå ìîæ ëèâiñòü ÷iòêî ãî ðîç ìå æó âàí íÿ â óìî âàõ íàä àíü íà äiäè÷ íî ìó òà ëåí íî ìó ïðàâi äèâ.:
Prochaska A. Lenna i mañstwa… S. 10–12. Ïðî çà ñàä íè ÷ó ðîëü îá îâ’ÿç êó âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè, ÿêà
çà ëè øà ëà ñÿ ãî ëîâ íèì ìî òè âîì ðîç äàâ íè ÷î¿ ïî ëiòè êè i âèç íà ÷à ëà óìîâíiñòü âñiõ òè òóëiâ îò ðè -
ìà íî¿ âëàñ íîñòi ó Âå ëè êî ìó êíÿçiâñòâi Ëè òî âñüêî ìó, äèâ. ñïîñ òå ðå æåí íÿ Ì. Ãðó øå âñüêî ãî
(Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. Ò. V. Ñ. 66, 96). Ïîðiâí. òà êîæ ñëóøíi çà óâà ãè ïî ëü ñü -
êî ãî iñòî ðè êà ùîäî ðiçíèõ çíà ÷åíü, ÿêi ìîã ëè íàä à âà òè ñÿ òå ðìiíàì äiäè÷ íî ãî ïðà âà â êí ÿ çiâ -
âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè, âëà äà çà ëè øà ëà ÷àñ òî íå çìiííè ìè, íå çà ëåæ íî âiä òîãî, éøëî -
ñÿ ïðî äiäè÷íi ÷è ïðî ëåííi íàä àí íÿ. Òàê ñàìî âiäñóòíiñòü ÷iòêèõ âiäìiííîñ òåé
ìiæ îá îìà òè ïà ìè íàä àíü ïî ìiòíà ïîä å êó äè ó ôîð ìó ëÿði äî íà öiéíèõ äî êó ìåíòiâ.
Äå ÿêi äî êó ìåí òè âçà ãàëi íå óòî÷ íþ âà ëè, íà ÿêî ìó ïðàâi âëàñ íîñòi âî ëîäiâ
ìàºòêîì øëÿõ òè÷, ÿê öå áà ÷è ìî, íà ïðèê ëàä, ç äî êó ìåí òà Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà äëÿ
ßíà ç Áå ðà âè27. Âiäîìi òà êîæ äî êó ìåí òè, äå äiäè÷ íå ïðà âî âëàñ íîñòi ïîºäíó âà ëî -
ñÿ ç òå ðìiíî ëîãiºþ ëåí íî-âà ñàëü íèõ ñòî ñóíêiâ. Íàï ðèê ëàä, íàä àí íÿ Âëà äèñ ëà âà
Îï îëüñüêî ãî äëÿ Ãè÷ êà Ñëàí ÷à ç 1375 ð. âèç íà ÷ຠïðà âî âëàñ íîñòi îò ðè ìó âà ÷à ÿê
äiäè÷ íå, àëå é ïiäêðåñ ëþº, ùî Ãè÷ êî ìຠâî ëîä iòè ìàºòêîì ÿê âà ñàë êíÿ çÿ que
ceteri nostri vasalli bona ipsorum tenent28. Òàêà íå òî÷íiñòü ôîð ìó ëþ âàíü óìîâ
íàä àíü Âëà äèñ ëà âà Îï îëüñüêî ãî íå ðiäêî ñòà âè ëà äîñëiäíèêiâ, ÿêi íà ìà ãà ëè ñÿ
êëà ñèô iêó âà òè äî íàöiéíi äî êó ìåí òè öüî ãî êíÿ çÿ, ïå ðåä íå ëåã êèì âè áî ðîì, äî
ÿêî ãî âëàñ íå êëà ñó íàä àíü, íà äiäèç íî ìó, ÷è ôå î äàëü íî ìó ïðàâi, çà ðà õî âó âà òè
ïîä iáíi äî íàöi¿29?
Íà íå ìîæ ëèâiñòü ÷iòêî âèä iëè òè êîëî îá îâ’ÿçêiâ, ÿêi á áóëè âëàñ òè âè ìè òiëüêè
äëÿ ïåâ íî ãî òèïó íàä àíü òà âëàñ òè âèõ ¿ì ôîðì ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ, âêà -
çó þòü òà êîæ âiäîìi äî êó ìåí òè ïðî ïå ðå âå äåí íÿ ìàºòíîñ òåé øëÿõ òè ç ëåí íî ãî íà
çå ìñüêå àáî äiäè÷ íå ïðà âî. Â iñòîð iîã ðàôi¿ ñïðà âåä ëè âî ïðè é íÿ òî ââà æà òè, ùî
äàíi äî êó ìåí òè âiäîá ðà æà þòü òåí äåíöi¿ äî çìiöíåí íÿ ïðàâ ðóñü êèõ íîáiëiâ íà âî -
ëîäi ííÿ íàä à íîþ çå ìåëü íîþ âë àñíiñòþ, ùî ñòà ëî âàæ ëè âîþ ïå ðå äó ìî âîþ äëÿ
çìåí øåí íÿ çà ëåæ íîñòi ðóñü êèõ çåì ëåâ ëàñ íèêiâ âiä êî ð îëiâñüêî¿ âëà äè òà çðîñ -
òàí íÿ ¿õíiõ ñòà íî âèõ ïðè âiëå¿â30. Îäíàê äîñ òàò íüî íà âiòü ïî áiæíî ãî ïî ãëÿ äó,
ùîá âïåâ íè òè ñÿ, ùî çìiñò öèõ äî êó ìåíòiâ äà ëå êî íå çà âæäè âiäïîâ iäຠòà êèì
òâåð äæåí íÿì äîñëiäíèêiâ. Ñêàæ iìî, äî êó ìåíò ç 14 ëèñ òî ïà äà 1387 ð., ÿêèì Âëà -
äèñ ëàâ ß´àéëî ïå ðå âiâ çå ìåëü íó âëàñíiñòü Áåíü êà ç Æà áîê ðóê ç ôå î äàëü íî ãî íà
äiäè÷ íå ïðà âî, çà ëè øຠâ ñèëi omnia et singula iura Ruthenica in terra Russie ab
antiquis temporibus…tenta et habita plenario conserva(re)31. Ó ñâiòëi âè ùå íà âå äå -
íî¿ öè òà òè íå âèê ëþ ÷å íî, ùî ãà ëèöüêi iura feudalia ìîã ëè âêëþ ÷à òè ïî âèí íîñòi
ðiçíî ãî ïî õîä æåí íÿ, âêëþ÷ íî ç äàâ íüî ðóñü êè ìè. Õà ðàê òåð íî, ùî çi çãà äà íèõ äî -
êó ìåíòiâ çà ãà ëîì âàæ êî ñêëàñ òè âðà æåí íÿ ïðî òå, âiä ÿêèõ ñàìå ïî âèí íîñ òåé
çâiëüíÿ ëè ñÿ ïî ñiäà÷i âëàñ íîñòi íà ëåí íî ìó ïðàâi i â ÷îìó âëàñ íå ïî ëÿ ãà ëà ñïå -
öèô iêà öüî ãî òèïó çåì ëå âî ëîäi ííÿ. Âiäñóòíiñòü áóäü-ÿêèõ óòî÷ íåíü ùîäî îá -
180 Þðié Çàçóëÿê
ñüêèõ çå ìåëü íèõ äî íàö iÿõ íà êî ðèñòü ðè öà ðñòâà ó Ïîëüùi Õ²²² ñò. (Sczaniecki M. Nadania ziemi
na rzecz rycerzy w Polsce. S. 37–38).
27 AGZ. T. IV. ¹ XVI. Ìå äè êà, 27 æîâ òíÿ 1407 ð.
28 Ibid. T. II. ¹ VI. Ëüâiâ, 13 ãðóä íÿ 1375 ð.
29 Äèâ. íà ïðèê ëàä âà ãàí íÿ À. ¥iëå âè ÷à ùîäî îä íî ãî òà êî ãî äî êó ìåí òà Âëà äèñ ëà âà Îï îëüñüêî ãî,
ÿêèé iñòî ðèê, ïî ïðè âiäñóòíiñòü ïðÿ ìèõ çãà äîê ïðî ôå î äàëü íå ïðà âî, âiäíiñ ñàìå äî öiº¿ êà òå -
ãîði¿ íàä àíü ñiëåçü êî ãî êíÿ çÿ (Gilewicz A. Stanowisko i dzia³alnoœæ gospodarcza W³adys³awa
Opolczyka na Rusi w latach 1372–1378. Prace historyczne wydane ku uczczieniu 50-lecia
Akademickiego Ko³a Historyków Uniw. Jana Kazimierza we Lwowie. Lwów, 1929. S. 95).
30 Ïðî ïå ðå âå äåí íÿ ç ëåí íî ãî íà çå ìñüêå ïðà âî äèâ.: Prochaska A. Lenna i mañstwa… S. 22; Ëèí -
íè ÷åí êî È. À. ×åð òû èç èñ òî ðèè… Ñ. 41–42.
31 ZDM. 1974. Cz. VI. ¹ 1532. Êðàêiâ, 14 ëèñ òî ïà äà 1387 ð.
îâ’ÿçêiâ, õà ðàê òåð íèõ òiëüêè äëÿ ëåí íî ãî ïðà âà, ìàºìî, íà ïðèê ëàä, ó âè ïàä êó
ìàºòíîñ òåé Âàñü êà Òåï òþ êî âè ÷à, ÿêi áóëè ïå ðå âå äåíi de Iure feudali alias
Szluskiego Âëà äèñ ëà âîì ß´àé ëîì ó 1416 ð. Ïðè öüî ìó âàæ ëè âî âiäçíà ÷è òè, ùî,
ïå ðå âiâøè ìàºòêè Âàñü êà Òåï òþ êî âè ÷à íà çå ìñüêå ïî ëüñüêå ïðà âî, ß´àéëî ôàê -
òè÷ íî çáåðiã çà ñî áîþ íå çìiííè ìè òi ñàìi ïî âèí íîñòi, ÿêi çà ñòåð iãàâ Âëà äèñ ëàâ
Îï îëüñüêèé ó ñâîºìó ëåí íî ìó íàä àííi ç 9 ãðóä íÿ 1375 ð.32 Òàê ñàìî çãà äó âà íèé
äî êó ìåíò äëÿ Áåíü êà ç Æà áîê ðóê ãî âî ðèòü ëèøå ïðî omnia iura feodalia, modos et
consuetudines universas removen(do), dantes etiam et confern(tes) prefato Benconi,
suis heredibus … plenam et omnimodum facultatem prefatos villas…vendere, tenere,
comutare.
Îñòàí íÿ öè òî âà íà ôðà çà ó äî êó ìåíòi ïå ðå âå äåí íÿ ìàºòêiâ Áåíü êà ç Æà áîê ðóê
ïðî ïðà âî ïðî äà òè, çà ìiíè òè i ïå ðå äà òè íàä àíi ìàºòêè ó ñïà äîê, òîá òî ïðà âî íà
ñâié ðîç ñóä ðîç ïî ðÿä æà òè ñÿ íàä à íîþ çå ìåëü íîþ âë àñíiñòþ, âêà çó âà ëà á íà òå,
ùî ñàìå íîð ìè, ÿêi îá ìå æó âà ëè ïðà âà êî ðèñ òó âà òè ñÿ âë àñíiñòþ i ïå ðå äáà ÷à ëè
íå îáõiäíiñòü îò ðè ìàí íÿ êî ð îëiâñüêî ãî äîç âî ëó íà ïðî äàæ ìàºòêó i ñòà íî âè ëè
îñíî âó «ãà ëèöü êî¿ âåðñi¿» ëåí íî ãî ïðà âà. Ç ðî çóìi ííÿì íàä àíü íà ëåí íî ìó ïðàâi
ó Ãà ëèöüêié Ðóñi ÿê íà ñàì ïå ðåä ñèñ òå ìè êîí òðî ëþ ç áîêó ïðà âè òå ëÿ íàä îá iãîì
íàä à íî¿ çå ìåëü íî¿ âëàñ íîñòi òðå áà òà êîæ ïî â’ÿ çó âà òè ïî øè ðåí íÿ íà ãà ëèöü êèõ
òå ðå íàõ ïðàê òè êè êîíôiñêàöié ÷è ïå ðå âî äó ç ìàºòêó â ìàºòîê, ÿêó øè ðî êî çà ñòî -
ñî âó âà ëè ïðà âè òåëi33. Òóò ùå ðàç âàæ ëè âî ïiäêðåñ ëè òè, ùî ãà ëèöü êå ñëó æåá íå
çåì ëå âî ëîäi ííÿ òà ïî â’ÿ çàíi ç íèì ïî âèí íîñòi íå ëèøå ñóòòºâî îá ìå æó âà ëè ãðó -
ïîâi ïðà âà òà ïðè âiëå¿ ðóñü êèõ çåì ëåâ ëàñ íèêiâ, àëå òàêîæ ïåðåøêîäæàëè
ñòàáiëiçàöi¿ çåìëåâëàñíèöüêèõ ïðàâ ðóñüêî¿ øëÿõòè ÷åðåç ìîæëèâiñòü êîðîëÿ ó
áóäü-ÿêèé ìîìåíò ïîçáàâèòè øëÿõòè÷à éîãî ìàºòêó.
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 181
32 AGZ. T. V. ¹ XXX. Íå ïî ëîì iöå, 26 æîâ òíÿ 1416 ð. Ïîð. òà êîæ ìàé æå iäåí òè÷ íèé âè ïà äîê ç ïå -
ðå âå äåí íÿì de iure servili in ius terrestre, çðîá ëå íèì ìà çî âåöü êèì êíÿ çåì Çå ìî âè òîì äëÿ âëàñ -
íèêiâ Îáëàæ íèöü, ùî íà Æè äà ÷iâùèíi â 1435 ð. Íà äàí íÿ çå ìñüêî ãî ïðà âà Ãíà òîâi, Ñóä êîâi òà
ßöåâi ç Îáëàæ íèöü áóëî îá óìîâ ëå íå çáå ðå æåí íÿì öiëî ãî ðÿäó ïî âèí íîñ òåé, ÿêi çà çâè ÷àé
çóñòði÷à þòü ñÿ â äî íà öiéíèõ äî êó ìåí òàõ Âëà äèñ ëà âà Îï îëüñüêî ãî òà Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà (Ibid.
1872. Ò. ²²². ¹ ÑV²². Æè äà÷iâ, 5 áå ðåç íÿ 1435 ð.). Ïîð. òà êîæ àíà ëî ãi÷íèé äî êó ìåíò Âëà äèñ ëà -
âà ß´àéëà äëÿ Ìè õàé ëà Ìó æè ëà ç Áó ÷à ÷à (ZDM. 1975. Cz. V²I: Dokumenty króla W³adyslawa
Jagie³³y z lat 1418–1434. ¹ 2012. Ïå ðå ìèøëü, 21 ëèï íÿ 1427 ð.).
33 Çáå ðåã ëè ñÿ ÷èñ ëåííi ñâiä÷åí íÿ øè ðî êî ãî çà ñòî ñó âàí íÿ âî ëî äà ðÿ ìè öüî ãî ñâî ãî ïðà âà. Äèâ.,
íà ïðèê ëàä, äî êó ìåíò ïðî êîì ïåí ñàö iþ êîøòiâ Âëà äèñ ëà âîì Îï îëüñüêèì ßñüêîâi ç Ìà çîâ øà çà
éîãî âè êóï ç ëè òî âñüêî ãî ïî ëî íó, ÿêà âiäáó ëà ñÿ øëÿ õîì íàä àí íÿ îñòàí íüî ìó ñî ëåö òâà â Ðà -
äèìíi, ÿêå êíÿçü ó ñâîþ ÷åð ãó çà áðàâ ó Ìè êî ëàÿ Æå ëÿç íî´ëîâè (AGZ. 1880. T. VIII. ¹ Õ²²²).
Ñåëî Áðàí íè öÿ â Ñàìáiðñüêî ìó ïî âiòi áóëî çà áðà íå Âëà äèñ ëà âîì Îï îëüñüêèì ó Ñòà íiñëà âà
Áëèç íå öÿ, íà âiòü íå çâà æà þ ÷è íà ïèñü ìî âèé äî êó ìåíò êíÿ çÿ Þðiÿ Íà ðè ìóí òî âè ÷à, ÿêèé ïðåä -
ñòà âèâ Ñòà íiñëàâ Áëèç íåöü äëÿ ïiäòâåð äæåí íÿ ñâî¿õ ïðàâ íà öåé ìàºòîê (ZDM. 1969. Cz. ²V:
Doku men ty z lat 1211–1400. ¹ 1043. Ìiæ Íè æàí êî âè ÷à ìè i Áà õî ðîì, 26–31 ãðóä íÿ 1377 àáî
1378 ð.). Ó 1395 ð. Âëà äèñ ëàâ ß´àéëî íàä àâ ßíîâi ²âà íè øó Óãðè íó ñåëà Ëèñó i Íîñiâ ó Ãà ëèöü -
êî ìó ïî âiòi ó âçàìií çà êîð ÷ìó íàä ðiêîþ Ëè ïîþ (Ibid. Cz. VI. ¹ 1610. Ãà ëè÷, 14 æîâ òíÿ
1395 ð.). Ó 1414 ð. öåé æå êî ðîëü çà áðàâ ó ²âàíà i Êëè ìåí òà, ñèíiâ Äæþð äæà çi Ñòóï íèöi, ìëèí,
çâà íèé ñî ëòèñü êèé, ïðèºäíàâ äî ñâî ãî äâî ðè ùà â Îçè ìèíi i âçàìií íàä àâ öèì øëÿõ òè ÷àì ìî -
íàñ òèð, çâà íèé Ãî ðî äè ùå (Ibid. ¹ 1784. Íîâå Ìiñòî Êîð ÷èí, 6 áå ðåç íÿ 1414 ð.). Ïîð. òà êîæ
iíøi öüî ãî òèïó çà ìiíè ìàºòêiâ: Ibid. Cz. VI². ¹ 2028. Ñàí äî ìèð, 10 âå ðåñ íÿ 1428 ð.; Ibid.
¹ 1867. Íîâå Ìiñòî Êîð ÷èí, 24 ëþ òî ãî 1418 ð.
Íåñ òà ëèé òà òèì ÷à ñî âèé õà ðàê òåð îò ðè ìà íî¿ âëàñ íîñòi çó ìîâ ëþ âà ëè çà -
ïiçíiëèé õà ðàê òåð ïå ðå òâî ðåí íÿ çå ìåëü íî¿ âëàñ íîñòi ó öåí òðàëü íèé êðè òåðié íà -
ëåæ íîñòi äî øëÿ õå òñüêî ãî ñòà íó. Ïðî öå ìîæå ñâiä÷è òè òà êîæ ìàé æå ïî âíà
âiäñóòíiñòü ñå ðåä ãà ëèöü êî ãî áî ÿ ðñòâà XIV ñò. iìåí, óòâî ðå íèõ íà îñíîâi ìàºòêiâ,
ÿêè ìè âîíè âî ëîä iëè. Öå äîá ðå ïðî ñòå æóºòüñÿ íà ïðè êëàäi òåñ òà öiéíèõ ôîð ìóë
ãà ëèöü êèõ äî êó ìåíòiâ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XIV ñò.34 Ó äðóãié ïî ëî âèíi XIV ñò.,
çäàºòüñÿ, òiëüêè Õîä êî Áè á åëüñüêèé — âëàñ íèê íà é áiëüøèõ çå ìåëü íèõ ìàºòêiâ ç
ïî ìiæ ãà ëèöü êî ãî áî ÿ ðñòâà — ïðè é íÿâ íà ïî ñòiéíî ôîð ìó iìåíi, óòâî ðå íó âiä
éîãî ðî äî âî ãî ãíiçäà Áèá ëà. Íà òîìiñòü çà ãàë ãà ëèöü êî ãî áî ÿ ðñòâà, ó òîìó ÷èñëi i
íà é âïëè âîâiøi ç ïî ìiæ íèõ (Ãëiá Äâîð ñêî âè÷, Õîä êî Ëîºâè÷, Âàñü êî Êóçü ìè÷,
Ïåò ðî ²âà íî âè÷, Êà äîëü ôî âè÷i òà Ïàò ðó òî âè÷i), õî÷à âæå i áóëè äî âîëi âå ëè êè ìè
çåì ëåâ ëàñ íè êà ìè, ïðî òå íiêî ëè íå âæè âà ëè òî ï îíiìi÷íèõ ôîðì iìåí, ùî ÷àñ òî
óíå ìîæ ëèâ ëþº iäåí òèô iêàö iþ ¿õíiõ ðî äî âèõ ìàºòêiâ35. Ïå ðå âà ãà ïàò ð îíiìi÷íèõ
ôîðì ó ïå ðå äà÷i áî ÿ ðñüêèõ iìåí íàä òî ï îíiìi÷íè ìè âñå ùå ïî ìiòíà íà ïî ÷àò êó
XV ñò. Äëÿ ïðè êëà äó, íà äî êó ìåíòi ñó äî âî ãî âè ðî êó ó ñó ïåðå÷öi ìiæ Âëà äèñ ëà -
âîì ß´àé ëîì òà ßäâi´îþ Ïiëåöü êîþ çà Òè ÷èí i Çàëiñüêó âî ëîñòü ç 1404 ð., íà ÿêî -
ìó ÿê ñâiäêè ôiãó ðóº ÷èñ ëåí íà ãðó ïà ðóñü êèõ çåì ’ÿí (28 îñiá), êiëüêiñíå
ñïiââiäíî øåí íÿ ìiæ öèìè ôîð ìà ìè çà ïè ñó iìåí ñêëà äຠ10 äî 18 íà êî ðèñòü ðî -
äî âî¿ ôîð ìè36. Ïðè öüî ìó ç 10 çåì ’ÿí, ÷è¿ iìå íà áóëè çà ïè ñàíi ó òî ïîíiìi÷íié
ôîðìi, ëèøå 6 áóëè ðó ñè íà ìè çà ïî õîä æåí íÿì (Áåíü êî Æà áîê ðèöü êèé, ²âàí
Êëåöü êèé, Àíäðåéêî i Ãðèöü êî Áè áåëüñüêi, Ãðèíü êî Ñî êî ëåöü êèé, ìîæ ëè âî Äà -
íè ëî Çà äå ðå âèöü êèé). Íà òîìiñòü ó äðóãié ãðóïi øëÿõ òè, ùî íå âæè âà ëà òî ï î -
íiìi÷íèõ äî äàòêiâ äî ñâî¿õ iìåí, çà âè íÿò êîì äâîõ îñiá (ßøåê Ìà çîâ øà íèí i ßí
Ôîð òó íà), óñi ðåø òà íà ëå æà ëè äî íà ùàäêiâ ðóñü êèõ áîÿð. Ñå ðåä íèõ áà ÷è ìî òà -
êèõ âå ëè êèõ çåì ëåâ ëàñ íèêiâ i âïëè âî âèõ ïî ñòà òåé òî ãî ÷àñ íî ãî ãà ëèöü êî ãî
ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî ãî æèò òÿ, ÿê Ãðèöü êî Êiðäå éî âè÷, Âîë ÷êî Ïðåñ ëó æè÷, Âàñü -
êî Òåï òþ êî âè÷, Êî ñòüêî Ñëî íå÷ êî âè÷, Êîñ òêî ñóä äÿ ïå ðå ìèñü êèé i ßöüêî ñóä äÿ
ñÿ íîöü êèé. Ðî äîâi ôîð ìè ïå ðå äà÷i iìåí, õà ðàê òåðíi äëÿ ðóñü êî ãî áî ÿ ðñòâà, ùå
ìîæ íà òà êîæ çíàé òè, õî÷à i â íå çíà÷íié êiëüêîñòi, íà äî êó ìåí òàõ âà ñàëü íî¿ ïðè -
ñÿ ãè, ùî ¿¿ ñêëà äà ëà ðóñü êà øëÿõ òà ïå ðåä Âëà äèñ ëà âîì ß´àé ëîì ó 1427 ð. ó Ãà -
ëè÷i. Ïî äiáíà ïàò ð îíiìi÷íà ôîð ìà iìåí áóëà íà ñòiëüêè òðà äè öiéíà äëÿ ðóñü êî ãî
182 Þðié Çàçóëÿê
34 Ñõî æèé õà ðàê òåð óòâî ðåí íÿ ðîñiéñüêèõ ôå î äàëü íèõ ïðiçâèù, ÿêèé áóâ âiäîá ðà æåí íÿì äî âîëi
ïiçíüî¿ ãå íå çè ïðè âàò íî ãî ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ â Ðîñi¿, âiäçíà ÷àâ òà êîæ Â. Á. Êîáðií
(Êîá ðèí Â. Á. Âëàñòü è ñî áñòâåí íîñòü â ñðåä íå âå êî âîé Ðîñ ñèè. Ìîñ êâà, 1985. Ñ. 46).
35 Íà äî êó ìåíòi êóïiâëi Ïåò ðîì Ðàä öiî âñüêèì ìàºòêó Ïíè êóò ó áðàòiâ Øóëü æè÷iâ ç-ïî ìiæ ðóñü êî ãî
áî ÿ ðñòâà ëèøå Õîä êî Áè á åëüñüêèé ðàç îì ç ìà ëîâ iäî ìèì Îñòàø êîì Ñî óëüñüêèì âè êî ðèñ òî âó þòü
òî ï îíiìi÷íó ôîð ìó ñâî ãî ïðiçâè ùà. Íà òîìiñòü 14 iíøèõ ñâiäêiâ ðóñü êî ãî ïî õîä æåí íÿ íà öüî ìó
äî êó ìåíòi çà ïè ñàíi çà òðà äè öiéíîþ ïàò ðè ìî íi÷íîþ ôîð ìîþ (Ãðà ìî òè XIV ñò. / Óïî ðÿä êó âàí íÿ,
âñòóï íà ñòàò òÿ, êî ìåí òàði i ñëîâ íèê-ïî êàæ ÷è êè Ì. Ì. Ïå ùàê. Êè¿â, 1974. ¹ 20). Ïî äiáíó êàð òè íó
ñå ðåä ñâiäêiâ áà ÷è ìî íà äî êó ìåíòi êóïiâëi ²âà íîì Ãóá êîþ Êà ëå íè êî âî ãî ìî íàñ òè ðÿ ó ïàíi Õîíü êè
Âàñü êî âî¿. Òóò ñïiââiäíî øåí íÿ òî ï îíiìi÷íî¿ i ïàò ð îíiìi÷íî¿ ôîð ìè çà ïè ñó ïðiçâè ùà ñêëà äຠ2
(Õîä êî Áè á åëüñüêèé òà Ñòåöü êî Áäå øèöü êèé) äî 8 (Òàì ñàìî. ¹ 27). Ïîð. òà êîæ òåñ òàöiéíi ôîð -
ìó ëè íà ñòóï íèõ äî êó ìåíòiâ: ZDM. Cz. IV. ¹ 946; Ãðà ìî òè XIV ñò. ¹ 16, 21, 60.
36 Óêðà¿íñüêi ãðà ìî òè. Ò. 1: XIV â. i ïåð øà ïî ëî âè íà XV â. / Âèä. Â. Ðî çîâ. Ê., 1928. ¹ 38. Ìå äè -
êà, 19 æîâ òíÿ 1404 ð.
çåì ’ÿ íñòâà, ùî íå ðiäêî òî ïîíiìi÷íi äî äàò êè äî ¿õíiõ iìåí, ÿêi âîíè ïðè áè ðà ëè çà
ïî ëüñüêîþ ìî äîþ, ñïîò âî ðþ âà ëè ñÿ i ïå ðå äà âà ëè ñÿ ÿê ïàò ðîíiìi÷íi. Íàï ðèê ëàä,
íà çãà äà íèõ äî êó ìåí òàõ ïðè ñÿ ãè ðóñü êî¿ øëÿõ òè ç 1427 ð. çóñòði÷àºìî Klepko
Chilczycz, à íå de Chilczycze, Jurga Sostalowycz, à íå de Ostalowycze, Stanko
Kuropatnycz, à íå de Kuropatnyky.
Òàêå ïðè ïó ùåí íÿ äîá ðå óçãîä æóºòüñÿ ç ôàê òîì ìàé æå ïî âíî¿ âiäñóò íîñòi âêàçi -
âîê äæå ðåë íà ïî øè ðåíiñòü áî ÿ ðñüêî ãî ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ ó ïåð iîä ïå -
ðåä ïî ëüñüêèì òà óãî ðñüêèì çà âî þ âàí íÿì Ãà ëè ÷è íè ó ñå ðå äèíi XIV ñò. Ìè ôàê -
òè÷ íî íi÷î ãî íå çíàºìî ïðî ïî ëiòè êó îñòàííiõ Ðî ìà íî âè÷iâ ó ñôåði ðîç äàâ íèö òâà
êí ÿçiâñüêî ãî çå ìåëü íî ãî äî ìå íó. Ñâiä÷åí íÿ ïðî ïðî öåñ äî êó ìåí òó âàí íÿ áî ÿ ð -
ñüêî¿ çå ìåëü íî¿ âëàñ íîñòi ó äåð æàâi Ðî ìà íî âè÷iâ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè Õ²²² — ïåð øî¿
ïî ëî âè íè XIV ñò., ùî çíà õî äè ëî á ñâié âè ðàç ó ïðè âiëå ÿõ-íàä àí íÿõ ÷è ïiäòâåð -
äæåí íÿõ êí ÿçiâñüêî¿ êàí öå ëÿði¿ íà ïðà âî âî ëîäi ííÿ òèì ÷è iíøèì ìàºòêîì, íî -
ñÿòü íàä çâè ÷àé íî ôðàã ìåí òàð íèé õà ðàê òåð i äiéøëè äî íàñ ó âèã ëÿäi íå ÷èñ ëåí -
íèõ ïiçíiøèõ çãà äîê òà êîïié òàê çâà íèõ ãðà ìîò êíÿ çÿ Ëåâà.
Î÷å âèä íî ìîæ íà ãî âî ðè òè ïðî ðà äè êàëü íèé çëàì, ÿêèé âiäáóâ ñÿ ó «êóëü òóði
çáå ði ãàííÿ» òà ñïî ñî áàõ ïå ðå äà÷i çíàí íÿ òà ïàì ’ÿòi ó ãà ëèöü êî ìó ñóñïiëüñòâi ó ñå ðå -
äèíi XIV ñò. Ñàìå öèì, íà ïåâ íî, ìîæ íà ïî ÿñ íþ âà òè ðiçêèé êîí òðàñò ìiæ êiëüêiñòþ
ïè ñà íèõ äî êó ìåíòiâ, ÿêi äiéøëè äî íàñ ç ÷àñó äî i ïiñëÿ ïàäi ííÿ äè íàñòi¿ Ðî ìà íî âè÷iâ
ó Ãà ëè ÷èíi. Ìà ñî âå íà ðîñ òàí íÿ êiëüêîñòi ïè ñåì íèõ äî êó ìåí òiâ, îñîá ëè âî çå ìåëü íèõ
íàä àíü, ìîæå ñâiä÷è òè ïðî äî êîði ííó çìiíó ó ñòàâ ëåííi äî ïè ñåì íî ãî äî êó ìåí òà,
ïðî ïî øè ðåí íÿ ïèñü ìà ó ðå ãó ëþ âàííi ñóñïiëüíèõ âiäíî ñèí, çîê ðå ìà ó ñôåði ïðè âàò -
íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ, à, îòæå, i ïðî âàæ ëèâi ñóñïiëüíi çìiíè ó Ãà ëè ÷èíi òîãî ÷àñó.
Çðîñ òà þ ÷à ïî òðå áà ó îò ðè ìàííi i çáå ðå æåííi ïèñü ìî âèõ ïðè âiëå¿â íà çå ìåëü íó
âëàñíiñòü ñå ðåä ðiçíèõ ãðóï ãà ëèöü êî ãî ñóñïiëüñòâà, ÿêó ñïîñ òåð iãàºìî ç ñå ðå äè íè
XIV ñò., ìîæå ñëó ãó âà òè ïî êàç íè êîì iíòåí ñèâ íîñòi ïðî öå ñó ñêëà äàí íÿ ñëó æåá íî ãî
çåì ëå âî ëîäi ííÿ i, ó ñâîþ ÷åð ãó, âiäîá ðà æà òè òà êèì ÷è íîì çíà÷ íå ïî ñè ëåí íÿ ðîëi
çå ìåëü íî¿ âëàñ íîñòi ó êîí ñòè òó þ âàííi øëÿ õå òñüêî ãî ñòà òó ñó.
Ìîæ íà, îòæå, ïðè ïóñ òè òè, ùî ñòà íîâ ëåí íÿ ñëó æåá íî ãî óìîâ íî ãî çåì ëå âî ëîäií -
íÿ ó òîìó âèã ëÿäi, ÿê ìè çà ñòàºìî éîãî ó Ãà ëè ÷èíi ó äðóãié ïî ëî âèíi XIV ñò., ó ïî -
ïå ðåäíié ïåð iîä, çà ïð àâëiííÿ îñòàííiõ Ðî ìà íî âè÷iâ, ïå ðå áó âà ëî ëèøå íà ïî ÷àò -
êî âèõ åòà ïàõ. Öåé ïðî öåñ íà áóâ ìà ñî âî ãî õà ðàê òå ðó ëèøå ç ïå ðå õî äîì Ãà ëèöü êî¿
Ðóñi ïiä âëà äó âî ëî äàðiâ ç äè íàñòi¿ Àíæó òà Ïÿñòiâ. Öå, ó ñâîþ ÷åð ãó, º ÷è íå íà é -
âà ãîì iøèì àð ãó ìåí òîì ïðî òè iñíó âàí íÿ ó ÷àñè äåð æà âè Ðî ìà íî âè÷iâ ÿêî¿ñü
çðiëî¿, ñôîð ìî âà íî¿ âåðñi¿ «ðóñü êî ãî ôå î äà ëiçìó», ùî ´ðóí òó âà ëà ñÿ íà ñëó æåá -
íèõ âiäíî ñè íàõ, ïîä iáíèõ äî ñèñ òå ìè ðè öà ðñüêî ãî ïðà âà êðà¿í Öåí òðàëü íî¿
ªâðî ïè XIII–XIV ñò., õà ðàê òåðíi äëÿ ÿêî ãî îá îâ’ÿç êè òà ïî âèí íîñòi ïî òiì ïåðå -
éøëè ó íàä àí íÿ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XIV ñò.
²íøèé ïðè íöè ïî âèé ìî ìåíò ó ðîç ãëÿäi äà íî¿ ïðî áëå ìè, íà ÿêèé äî òå ïåð çâåð òà -
ëè ïî ðiâíÿ íî íå çíà÷ íó óâà ãó i ÿêèé ñóòòºâî ïiäâà æóº ìîæ ëè âîñòi çà ñòî ñî âó âà òè
ºâðî ïåéñüêi ìî äåëi ôå î äàëü íî-ëåí íèõ âiäíî ñèí äëÿ iíòåð ïðå òàöi¿ ãà ëèöü êî ãî
ñóñïiëüñòâà ïiçíüî ãî ñå ðåä íüîâi ÷÷ÿ — öå ïåâ íà íå âiäïîâiäíiñòü ìiæ ôå î äàëü íèì,
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 183
ëåí íèì ïðà âîì ÿê ïè ñà íèì i êî äèô iêî âà íèì òà ñèñ òå ìîþ çà ëåæ íîñòi ðóñü êèõ çåì -
ëåâ ëàñ íèêiâ ÿê ïå ðå äîâñiì ñôå ðîþ óñíî ãî i íå ÷iòêî âèç íà ÷å íî ãî, íå óíiôiêî âà íî ãî
ïðà âà i çâè ÷àþ. ßê áà ÷è ìî, âè ùåç ãà äàíi äî êó ìåí òè ïå ðå âî äó øëÿ õå ò ñüêèõ ìàºòêiâ
íà çå ìñüêå ïðà âî îá ìå æó þòü ñÿ ëèøå çà ãàëü íè ìè çãàä êà ìè ïðî çâiëüíåí íÿ âiä îá -
îâ’ÿçêiâ, ÿêi ïðè ïè ñó âà ëè ñÿ íàä àí íÿì ëåí íî ãî ïðà âà, çà ëè øà þ ÷è ¿õ äå òàëü íèé
îïèñ òà ïå ðå ëiê ïî âèí íîñ òåé ïîçà ïè ñà íèì äî êó ìåí òîì. Âàæ ëè âî âiäçíà ÷è òè, ùî
öÿ ðèñà áóëà õà ðàê òåð íîþ äëÿ áiëüøîñòi êî ð îëiâñüêèõ íàä àíü â Ãà ëèöüêié Ðóñi çà -
ãà ëîì. Ïå ðå âàæ íà áiëüøiñòü ïî âèí íîñ òåé ðóñü êî¿ øëÿõ òè, çà âè íÿò êîì âæå çãà äó -
âà íèõ îá îâ’ÿçêiâ, áåç ïî ñå ðåä íüî ïî â’ÿ çà íèõ ç âè êî íàí íÿì âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè òà
ði÷íî¿ ñïëà òè äâîõ ãðîøiâ ç êîæ íî ãî ñå ëÿ íñüêî ãî äâî ðó, ÿêi çóñòði÷àºìî ìàé æå â
óñiõ ïðè âiëå ÿõ, ðå ãó ëþ âà ëà ñÿ íà îñíîâi óñíî ãî çâè ÷àþ òà çåì ñüêî¿ ïðàê òè êè i, ÿê
ïðà âè ëî, íå ôiêñó âà ëè ñÿ â äî íà öiéíèõ äî êó ìåí òàõ çîâñiì, àáî æ ïðî ¿õ iñíó âàí íÿ
çãà äó âà ëî ñÿ ëèøå â çà ãàëü íèõ âè ðà çàõ37. Ëèøå íå ÷èñ ëåííi çãàä êè â äæå ðå ëàõ äîç -
âî ëÿ þòü ÷àñ òêî âî âiäòâî ðè òè äî äàò êî âèé îá ñÿã îá îâ’ÿçêiâ ðóñü êî¿ øëÿõ òè. Òàê,
ëèñò ïå ðå ì èøëüñüêî ãî ñóääi Êî ñòüêà äî Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà, ñêëà äå íèé, î÷å âèä íî,
ó ïåð øå äå ñÿ òè ëiòòÿ ïà íó âàí íÿ Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà, ïî âiäîì ëÿº ïðî çáið âiâñÿ íî¿
äà íè íè çi øëÿõ òè Ïå ðå ì èøëüñüêî¿ çåìëi. Ïðî ñïëà òó âiâñà, íà êëà äå íó íà ðóñü êó
øëÿõ òó, ïî âiäîì ëÿº òà êîæ Áð åñòñüêèé ïðè âiëåé, âè äà íèé Âëà äèñ ëà âîì ß´àé ëîì
äëÿ ïî ëüñüêèõ ñòàíiâ ó 1425 ð. Çãiäíî ç òåê ñòîì ïðè âiëåþ, øëÿõ òà Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi
áóëà çî áîâ ’ÿ çà íà ñïëà ÷ó âà òè öþ äà íè íó äî ñìåðòi ß´àéëà. ²íøèì äæå ðå ëîì, ùî
ìiñòèòü iíôîð ìàö iþ ïðî ñëóæ áè i ïî âèí íîñòi ðóñü êî¿ øëÿõ òè, º ²ñòîð iÿ ß. Äëó -
´îøà. Îïîâ iäà þ ÷è ïðî óðiâíÿí íÿ â ïðà âàõ ðóñü êî¿ øëÿõ òè ç ïî ëüñüêîþ ó 1434 ð.,
ß. Äëó´îø ïå ðå ëi÷óº multa et graviora tum tributa tum onera, ÿêi áóëè íà êëà äåíi íà
øëÿõ òó Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi â ÷àñè Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà i ÿêi, êðiì âëàñ íå âiéñüêî âî¿
ñëóæ áè, âêëþ ÷à ëè òà êîæ äî ïî ìî ãó ïðè áó äiâíèöòâi êî ð îëiâñüêèõ çà ìêiâ, ði÷íó
ïëà òó äâîõ ìið âiâñà, äâîõ ìið æèòà òà ÷î òèðü îõ ãðîøiâ.
Íàé êðà ùèì ñâiä÷åí íÿì êëþ ÷î âî¿ ðîëi óñíî ãî ïðà âà i çâè ÷àþ ó ôóíê öiî íó âàííi
âiéñüêî âî-ñëó æåá íî¿ îðãàí içàöi¿ â Ãà ëè ÷èíi òîãî ÷àñó ìîæå ñëó ãó âà òè íàä àí íÿ òà
âî ëîäi ííÿ çå ìåëü íîþ âë àñíiñòþ, íå ïiäêðiïëåíi æîä íè ìè ïè ñåì íè ìè êî ð î ëiâ -
ñüêè ìè äî êó ìåí òà ìè38. ²ñíó âàí íÿ òà êî¿ ïðàê òè êè âiäî ìå ïå ðå âàæ íî ç êî ð î -
ëiâñüêèõ äî êó ìåíòiâ, ÿêi ïiäòâåð äæó âà ëè òàêå çåì ëå âî ëîäi ííÿ âæå, òàê áè ìî âè -
òè, post factum39. Îêðåìi äî êó ìåí òè äå ò àëüíiøå çó ïè íÿ þòü ñÿ íà ðiçíèöi â ÷àñi
ìiæ ïðàâ íîþ àêöiºþ, çà ÿêîþ øëÿõ òè÷ îò ðè ìó âàâ ïðà âî íà ìàºòíiñòü, òà âèñ òàâ -
184 Þðié Çàçóëÿê
37 Íàï ðèê ëàä, âæå çãà äó âà íèé ïðè âiëåé Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà ç 1407 ð. äëÿ ßíà ç Áå ðà âè ãî âî ðèòü
ëèøå ïðî soluciones, daciones, contributiones et alia nostra iura singula, nobis et nostrique
successoribus tenentur solvere, quamadmodum per homines et villanos aliorum terrigenarum eisdem
terre Lemburgensi nobis dari sunt solite et consuete, íå äå òàë içó þ ÷è, ïðî ÿêi ñàìå ïî âèí íîñòi
éäåòü ñÿ (AGZ. T. ²V. ¹ ÕV²). Ïðî öþ ðèñó íàä àíü ó Ãà ëèöüêié Ðóñi òà íà Ïîäiëëi äèâ.: Ãðó øåâ -
ñüêèé Ì. Áà ðñüêå ñòà ðîñ òâî… Ñ. 158; Éîãî æ. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. Ò. V. Ñ. 65, 76.
38 Äèâ. Wyrostek L. Rod Dragów — Sasów… S. 31–32; 138.
39 Íàï ðèê ëàä, Âëà äèñ ëàâ ß´àéëî íàä àâ ó 1391 ð. äëÿ Âàñü êà i éîãî ñèíà Âîë ÷êà ñåëà Ðà äå íè÷i,
Äè ìî øè÷i i Êîç ëî âè÷i, ÿêè ìè çãà äàíi îñî áè, çãiäíî ç öèì äî êó ìåí òîì, âî ëîä iëè ïå ðåä òèì: et
quas hucusque possederunt et possident (ZDM. Cz. VI. ¹ 1577. Ëàíü öóò, 11 ëèï íÿ 1391 ð.). Äî êó -
ìåíò Âëà äèñ ëà âà Îï îëüñüêî ãî ç 1385 ð. äëÿ Äìèò ðà ç Ñêî ðî ìîõiâ, ÿêèì êíÿçü ïiäòâåð äæóº
ëåí íÿì ñà ìî ãî äî êó ìåí òà. Òàê, îá ñòà âè íè îò ðè ìàí íÿ ßíîì Çóáðñüêèì ïðè âiëåþ
íà îñàä æåí íÿ Ñêíè ëî âà i âiéòiâñòâî ó öüî ìó æ ñåëi âiä Âëà äèñ ëà âà ²²² ó 1437 ð.
ïî êà çó þòü, ùî ïðà âî íà âî ëîäi ííÿ Ñêíè ëî âîì áóëî íàä à íå ßíîâi iç Çóá ðè ùå
Âëà äèñ ëà âîì ß´àé ëîì, îäíàê ÷å ðåç íå äîã ëÿä êî ð îëiâñüêî ãî ïiäêàí öëå ðà äîêó -
ìåíò òàê i íå ç’ÿ âèâ ñÿ çà æèò òÿ áàòü êà Âëà äèñ ëà âà ²²². Öiêà âî âiäçíà ÷è òè, ùî íà -
äàí íÿ Âëà äèñ ëà âà ²²² äëÿ ßíà çi Çóá ðè áóëî çðîá ëå íå íà ïðî õàí íÿ i çà ïiäòâåð -
äæåí íÿì âëîö ëà âñüêî ãî ºïèñ êî ïà Âëà äèñ ëà âà, ÿêèé â ÷àñi ïà íó âàí íÿ ß´àéëà i áóâ
òèì ïiäêàí öëå ðîì, ç âèíè ÿêî ãî êàí öå ëÿð iÿ íå âè ïóñ òè ëà ïðè âiëåé40. ²íøèé ïðèê -
ëàä — öå íàä àí íÿ ïèñü ìî âî ãî ïðè âiëåþ íà «êíÿ çñòâî» â Ìà êîâié Ñàìáiðñüêî ãî
ïî âiòó äëÿ ²ëëi Âî ëî õà, çðîá ëå íå ïå ðå ì èøëüñüêèì ñòà ðîñ òîþ Ìè êî ëàºì ç Êî -
íåöü ïî ëÿ. ßê âèï ëè âຠç òåê ñòó äî êó ìåí òà, çãà äà íèé ²ëëÿ Âî ëîõ âî ëîäiâ «êíÿ ç -
ñòâîì» â Ìà êîâié ùå ç ÷àñó, êîëè ñòà ðîñ òîþ áóâ áàòü êî Ìè êî ëàÿ, Ïøåä áîð, ÿêèé
i íàä àâ ïðà âî îñàä æåí íÿ Ìà êî âè ²ëëi41. Ñåëî Óðîæ ç ðóñü êèì ìî íàñ òè ðåì ó
Ñàìáiðñüêî ìó ïî âiòi — ðî äî âå ãíiçäî ðî äè íè Óðîñü êèõ ãåð áó Ñàñ — ïî ÷àò êî âî
íà ëå æà ëî ïåð øî ìó âiäî ìî ìó ïðåä ñòàâ íè êîâi öiº¿ ðî äè íè Ñòà íiñëà âîâi Áëèç íå öþ
ÿê âèñ ëó ãà (deservita), íàä à íà êíÿ çåì Þðiºì Íà ðè ìóí òî âè ÷åì i íå ïiäòâåð äæå íà
æîä íèì ïèñü ìî âèì äî êó ìåí òîì. Ñòà íiñëàâ Áëèç íåöü îò ðè ìàâ ïèñü ìî âèé äî êó -
ìåíò íà öåé ìàºòîê ëèøå çà ïð àâëiííÿ Âëà äèñ ëà âà Îï îëüñüêî ãî ÿê êîì ïåí ñàö iþ
çà çà áðà íå ó íüî ãî ñåëî Áðàí íè öþ42.
Õðî íî ëî ãi÷íà ðîçáiæíiñòü ìiæ ÷à ñîì îò ðè ìàí íÿ çå ìåëü íî¿ âëàñ íîñòi i ïèñü ìî -
âèì ïiäòâåð äæåí íÿì íà âî ëîäi ííÿ öiºþ âë àñíiñòþ, ç îä íî ãî áîêó, âêà çóº, íà -
ñêiëüêè íå ñòiéêèì çà ëè øàâ ñÿ ñòà òóñ îò ðè ìó âà÷iâ âëàñ íîñòi íà Ðóñi, à, ç iíøî ãî
áîêó, äå ìî íñòðóº êëþ ÷î âó ðîëü ïèñü ìî âî ãî äî êó ìåí òà â ïðî öåñi íîáiëiòàöi¿ êëà -
ñó çåì ëåâ ëàñ íèêiâ íà Ðóñi, à òà êîæ ó çìiöíåííi ¿õíiõ ïðàâ âëàñ íîñòi íà íàä àíi ìà -
ºòêè. Ë. Âè ðîñ òåê, ÿêèé òîð êàâ ñÿ öiº¿ ïðî áëå ìè ó ñâîºìó äîñëiäæåííi øëÿ õå ò -
ñüêèõ ðî äèí ãåð áó Ñàñ, ïiäêðåñ ëþ âàâ, ùî âiäñóòíiñòü ïiäòâåð äæåíü ó çíà÷ íî¿
êiëüêîñòi íàä àíü ñâiä÷èòü, íà ñêiëüêè âàæ êîþ i äîâ ãîþ ìîã ëà áóòè âèñ ëó ãà â Ãà -
ëèöüêié Ðóñi, äå áóëî ïî ðiâíÿ íî ëåã êî îñiñòè, àëå âàæ êî îò ðè ìà òè ïèñü ìî âå
ïiäòâåð äæåí íÿ i ñòà òè ïî âíîï ðàâ íèì ÷ëå íîì øëÿ õå òñüêî¿ âå ðñòâè43.
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 185
ïðà âî âëàñ íîñòi Äìèò ðà íà Ñêî ðî ìî õè i Âîé íèëiâ, ïiäêðåñ ëþº: villas subscriptas videlicet Sko ro -
mo chy et Wonylow sitas in districtu Haliciensi Demetrii nostri fidelis de Skoromochy fore et fuisse ab
antiquo suas invenimus et reperimus, ac in possessione constitutum (Êiëüêà ãðà ìîò Âî ëî äèñ ëà âà Îïîëü -
ñüêî ãî. Ïî äàâ Ìè õàé ëî Ãðó øå âñüêèé. Çà ïèñ êè ÍÒØ. Ëüâiâ, 1903. Ò. LI. Êí. 1. ¹ 4. Ãî ðî äîê, 3
âå ðåñ íÿ 1385 ð.). Ïðà âî âëàñ íîñòi ïå ðå ì èøëüñüêî ãî ºïèñ êî ïà ²ëëi íà Ëè ñè ÷èé Áðiä â Ñàì áið -
ñüêî ìó ïî âiòi áóëî âèç íà íå ñàìáiðñüêèì ñòà ðîñ òîþ Ñòàø êîì ç Äà âè äî âà íå çà âäÿ êè ïè ñà íî ìó
äî êó ìåí òó, àëå íà îñíîâi çiçíàíü ñâiäêiâ, ÿêi ïiäòâåð äè ëè, ùî ïå ðå ìèøëüñüêi ºïèñ êî ïè âî ëîä iëè
öiºþ çåì ëåþ ç ÷àñiâ êíÿçiâ Ëüâà i Þðiÿ (Êóï ÷è íñüêèé Î. Çãàä êè ïðî àêòè òà äî êó ìåí òè Ãà ëèöü -
êî-Âî ëè íñüêî ãî êí ÿçiâñòâà Õ²²² — ïåð øî¿ ïî ëî âè íè Õ²V ñò. ó òî ãî ÷àñ íèõ i ïiçíiøèõ äî êó ìåí -
òàëü íèõ ïàì ’ÿò êàõ. Àêòè òà äî êó ìåí òè Ãà ëèöü êî-Âî ëè íñüêî ãî êí ÿçiâñòâà Õ²²² — ïåð øî¿ ïî ëî -
âè íè Õ²V ñò. Äîñëiäæåí íÿ òà òåê ñòè. Ëüâiâ, 2004. ¹ 23. Ñàìáið, 21 ñi÷íÿ 1422 ð., Ñ. 819–821).
40 AGZ. T. V. ¹ LXX. Êðàêiâ, 3 áå ðåç íÿ 1437 ð.
41 Ibid. T. VI. ¹ LVIII. Ïå ðå ìèøëü, 2 òðàâ íÿ 1464 ð.
42 ZDM. Cz. ²V. ¹ 1043.
43 Wyrostek L. Rod Dragów — Sasów… S. 138.
Òðè âà ëå âî ëîäi ííÿ çå ìåëü íîþ âë àñíiñòþ, íå ïiäòâåð äæå íå æîä íè ìè ïèñü ìî -
âè ìè äî êó ìåí òà ìè, ÷è âêà çà íà íà ïî ÷àò êó íå ìîæ ëèâiñòü ÷iòêî ãî ðîç ìå æó âàí íÿ, i
íà âiòü ïåâ íà äîâiëüíiñòü âæè âàí íÿ òè òóëiâ ïðà âà, áóäü-òî äiäè÷ íî ãî ÷è ëåí íî ãî,
ó äî êó ìåí òàõ ïî êà çó þòü, ùî íà é âàæ ëèâ iøèì ó ïðî öåñi ðîç äàâ íèö òâà òà äî êó -
ìåí òàöi¿ çå ìåëü íî¿ âëàñ íîñòi ãà ëèöü êî¿ âiéñüêî âîñ ëó æåá íî¿ âå ðñòâè áóëà íå -
îáõiäíiñòü íà ñàì ïå ðåä çà ôiêñó âà òè ñàì ôàêò ñëóæ áè òà ïî âèí íîñ òåé, ÿêi ïî âèííi
áóëè íå ñòè âëàñ íè êè. Íà òîìiñòü óòî÷ íåí íÿ ïðà âî âî ãî ñòà òó ñó ìàºòêó, âiäîá ðà -
æåí íÿ éîãî â óñòà ëåíié òà ÷iòêié òå ðìiíî ëîãi¿ äî êó ìåíòiâ ââà æà ëî ñÿ ñïðà âîþ
äðó ãî ðÿä íîþ44. Öi äâi õà ðàê òå ðèñ òè êè ïðî öå ñó çå ìåëü íèõ íàä àíü ó Ãà ëèöüêié
Ðóñi ìî æóòü ïðî ìîâ ëÿ òè íà êî ðèñòü ïðè ïó ùåí íÿ ïðî âiäñóòíiñòü ÿêî¿ñü ñïëà íî -
âà íî¿, ïðî äó ìà íî¿ òà ïî ñëiäîâ íî ðå àë içî âà íî¿ êîí öåïöi¿ «ôå î äàë içàöi¿» Ãà ëèöü -
êî¿ Ðóñi X²V–XV ñò.45 Âîíè æ ìî æóòü òà êîæ ñâiä÷è òè ïðî òå ðìiíî ëîãi÷íi òðóä -
íîùi, ïî â’ÿ çàíi ç òèì, ùîá àäåê âàò íî ïå ðå äà òè ñóòü òà îñîá ëè âîñòi ãà ëèöü êî ãî
ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ. Òèï íàä àíü òà ñî öiàëü íèõ ñòî ñóíêiâ, ùî éîãî äæå -
ðå ëà äðó ãî¿ ïî ëî âè íè X²V — ïåð øî¿ ïî ëî âè íè XV ñò. îêðåñ ëþ þòü ÿê ëåí íî- âà -
ñàëü íi, íå çà ëåæ íî âiä éîãî ãå íå çè, áóâ iíòåã ðî âà íèé â ñèñ òå ìó ìiñöå âèõ ñëó æåá íèõ
âiäíî ñèí òà òiñíî ïå ðå ïëå òå íèé ç iíøè ìè ôîð ìà ìè ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ.
Âæè âàí íÿ «òå ðìiíî ëîãi¿», ùî âè âî äè ëà ñÿ ç ðå ïåð òó à ðó çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî
ôå î äàëü íî ãî ïðà âà, ó ãà ëèöü êî ðóñü êèõ äî êó ìåí òàõ ìîã ëî ñëó ãó âà òè ïåâ íèì çà -
ãàëü íè êîì, ïðàâ íè ÷îþ àáñòðàêöiºþ, ÿêîþ ìîã ëè îêðåñ ëþ âà òè äóæå ðiçíi ôîð ìè
ñî öiàëü íèõ âiäíî ñèí, ùî ìàëè íà áà ãà òî áiëüøå ðîçáiæíîñ òåé, íiæ ïîä iáíîñ òåé.
Òàê äî êó ìåí òè, ÿêi âèñâiòëþ âà ëè ïðî öåñ îñàä íèö òâà íà íiìåöü êî ìó ïðàâi, çîê ðå -
ìà äî íàöi¿ äëÿ ñî ëòèñiâ òà âiéòiâ íiìåöü êî ãî ïðà âà íåðiäêî ïðè ðiâíþ âà ëè ñÿ çà
ñâî¿ ìè ñëó æåá íè ìè îá îâ’ÿç êà ìè äî ëåí íèõ íàä àíü. Íàï ðèê ëàä, ó 1424 ð. Âëà äèñ -
ëàâ ßãàé ëî íàä àâ áðà òàì ßíîâi, Êëè ìåí ñîâi i Ñïèò êîâi ç Ñiìó øî âî¿ ñî ëòèñ òâî â
Íàãóºâè ÷àõ íà ëåí íî ìó ïðàâi (ut haec scultecia iure feudali donata censeatur)46.
Îäíå ç íà é âëó ÷íiøèõ ôîð ìó ëþ âàíü ñòî ñîâ íî óÿâ ëåí íÿ ïðî âiéòiâñòâî ÿê ïðî
ëåí íå çåì ëå âî ëîäi ííÿ íà ëå æèòü ïåðó àíî íiìíî ãî ïðàâ íè êà ç êiíöÿ XV ñò., ÿêèé
íà æà äàí íÿ îä íî ãî ç ïðåä ñòàâ íèêiâ ìîæ íîâ ëàä ÷î¿ ðî äè íè Ìå ëüøòè íñüêèõ, äàâ
ñâîþ îöiíêó ¿¿ ïðè âiëå ÿì íà âiäiáðàíi ó íèõ ñâî ãî ÷àñó Ñàìáið òà Ñàìáiðñüêèé ïî -
âiò. Îöiíþ þ ÷è íàä àí íÿ Ñïèò êîì ç Ìå ëüøòè íà âiéòiâñòâà â Ñàì áîði íà ïðèêiíöi
186 Þðié Çàçóëÿê
44 Ó öüî ìó âiäíî øåííi öiêà âèì ìîæå áóòè ïî ðiâíÿí íÿ ðîç âèò êó ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ ó
Ãà ëè ÷èíi òà iíøèõ ïî ãðà íè÷ íèõ ðåã iî íàõ Öåí òðàëü íî-Ñõiäíî¿ ªâðî ïè. Ñêàæ iìî, ìà çî âåöüêi
êíÿçi ïðî òÿ ãîì X²V–XV ñò. ïðàê òè êó âà ëè íà òå ðè òîði¿ ñõiäíî ãî Ìà çîâ øà çå ìåëüíi íàä àí íÿ ç
îá îâ’ÿç êîì âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè íàä çâè ÷àé íî ñõîæi çà ñâî¿ ìè óìî âà ìè äî ãà ëèöü êèõ. Îäíàê, íà
âiäìiíó âiä äî íàöié Âëà äèñ ëà âà Îï îëüñüêî ãî ÷è Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà äëÿ Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi, ìà çî -
âåöüêi äî êó ìåí òè îêðåñ ëþ þòü öi íàä àí íÿ ÿê ad communia servicia, íiêî ëè íå âæè âà þ ÷è òå ð -
ìiíî ëîãi¿ ôå î äàëü íî ãî ïðà âà (Russocki S. Formy w³adania ziemi¹ w prawie ziemskim Mazowsza.
Warszawa, 1961. S. 67–72).
45 Ïðî ïî ìèë êî âèé ïiäõiä äå ÿ êèõ iñòî ðèêiâ çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî ôå î äà ëiçìó, ÿêèé ÷àñ òî ïî ëÿ -
ãຠó ïðè ïè ñó âàííi ñå ðåä íüî âi÷íèì ïðà âè òå ëÿì ÿêî¿ñü ñâiäî ìî¿ òà ïðî äó ìà íî¿ ïðî ãðà ìè ôå î -
äàë içàöi¿ ÷è íà ñàä æåí íÿ ôå î äàëü íèõ âiäíî ñèí äèâ.: Brown E. A. R. The Tyranny of a Construct,
Ð. 160–161.
46 ZDM. Cz. VII. ¹ 1964. Êðàêiâ, 14 áå ðåç íÿ 1424 ð.
X²V ñò. ÿêî ìóñü Ãåí ðè êîâi, çãà äà íèé ïðàâ íèê ïiäêðåñ ëþº, ùî óñi âiéòiâñòâà, ÿêi
ëî êî âàíi i íàä àíi ïà íîì ç óìî âîþ ñëóæ áè, à íå íàä àíi ÿê çà ïèñ ïåâ íèõ ãðî øî âèõ
ñóì, ïiäïà äà þòü ïiä êà òå ãîð iþ ôå î äàëü íî ãî ïðà âà (Potuit tamen ad predecessores
vestros ista advocacia una cum privilegio devolvi, licet non sit reempta, videlicet iure
feodali. Omnes eneim advocacie, quia non in censibus, sed in serviciis sunt locate,
ergo respectu locandis, id est domini, qui confert sibi advocaciam et iniungit
condicionem et modum servicii, obtinet ius feodali, respectu vero aliarum personarum
extranearum obtinet ius civile maydburgebse)47.
Îäíàê öÿ îöiíêà àíî íiìíî ãî þðèñ òà Ìå ëüøòè íñüêèõ, â ÿêié ïðî òèñ òàâ ëÿ ëè ñÿ
âiéòiâñòâà in serviciis ÿê òàêi, ùî ïiäïà äà þòü íîð ìàì ôå î äàëü íî ãî ïðà âà,
âiéòiâñòâàì, íàä à íèì in censibus, âèäàºòüñÿ íå çîâñiì ïðà âèëü íîþ. Ïî ðÿä ç âë àñ -
íiñòþ ñî ëòèñiâ òà âiéòiâ íiìåöü êî ãî ïðà âà äî çåì ëå âî ëîäi ííÿ íà ëåí íî-ôå î äàëü -
íî ìó ïðàâi ÷àñ òî ïðè ðiâíþ âà ëè ñÿ òàêi ôîð ìè íàä àíü äëÿ ðóñü êî¿ øëÿõ òè, ÿê çà -
ñòà âè òà çà ïè ñè ñóì íà êî ð îëiâñüêèõ ìàºòêàõ. Çîê ðå ìà, òàê áóëî íà Ïîäiëëi ó
XV ñò., äå ìî äåëü ñî öiàëü íèõ âiäíî ñèí, õî÷à i ç ïåâ íèì çà ïiçíåí íÿì òà âè äî çìiíà -
ìè, ôîð ìó âà ëà ñÿ çà çðàç êà ìè, âè ðîá ëå íè ìè â Ãà ëèöüêié Ðóñi. Ìàºìî ïðè êëà äè,
êîëè øëÿõ òà ñïî ÷àò êó îò ðè ìó âà ëà çà ïè ñè ñóì íà êî ð îëiâñüêèõ ìàºòêàõ, à ïî òiì
öi æ ìàºòêè äiñòà âà ëè ñòà òóñ ëåí íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ48. Ùå îäíèì ïî ñå ðåäíiì
äî êà çîì òî òîæ íîñòi äëÿ êî ð îëiâñüêî¿ êàí öå ëÿði¿ òîãî ÷àñó ìiæ ëåí íè ìè íàä àí íÿ -
ìè òà çà ïè ñà ìè ñóì ìî æóòü ñëó ãó âà òè ìà òåð ià ëè ðåâiçi¿ çà ñòàâ ëå íèõ êî ð î -
ëiâñüêèõ ìàºòêiâ Ðóñü êî ãî âîºâî äñòâà ç 1469 ð. Ïiä ÷àñ öiº¿ ëþñ òðàöi¿ îá’ºêòà ìè
ïå ðå âiðêè êî ð îëiâñüêèõ óðÿ äîâöiâ áóëè ÿê äî êó ìåí òè çà ïè ñó ñóì, òàê i íàä àí íÿ
ëåí íî ãî ïðà âà. Îäíàê ïðè ðiâíþ âàí íÿ òà êèõ ðiçíèõ çà ñâî¿ì ïî õîä æåí íÿì òà õà -
ðàê òå ðîì ôåíîìåíiâ, ÿê íàäàííÿ íiìåöüêîãî ïðàâà òà çàïèñè ñóì íà êîðîëiâñüêèõ
ìàºòêàõ äî ôå î äàëü íèõ, âå äóòü äî ïåâíîãî ñåìàíòè÷íîãî âè÷åðïàííÿ êàòåãîði¿
ôåîäàëüíîãî.
Òå ðìiíî ëîã iÿ äæå ðåë, ïî ïðè âè ùåâ êà çàíi îêðåìi ñïðî áè ïðåä ñòà âè òè îá îâ’ÿç -
êè òà çåì ëå âî ëîäi ííÿ ãà ëèöü êî¿ øëÿõ òè â òå ðìiíàõ óíiôiêî âà íî ãî, óíiâåð ñàëü íî -
ãî ôå î äàëü íî ãî ïðà âà, âè êà çóº iñíó âàí íÿ çíà÷ íî ãî ðîç ìà¿ò òÿ ñïî ñîáiâ êëà ñèô iêó -
âà òè òà îïè ñó âà òè âiéñüêî âî-ñëó æåáíi ãðó ïè òà îñiá ãà ëèöü êî ãî ñóñïiëüñòâà
X²V–XV ñò. Ïðèâ iëå éî âà íèé êëàñ çåì ëåâ ëàñ íèêiâ, ÿêèé âèò âî ðèâ ñÿ â Ãà ëèöüêié
Ðóñi âíà ñëiäîê êî ð îëiâñüêî¿ ïî ëiòè êè íàä àíü ïðî òÿ ãîì äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XIV —
ïåð øî¿ ïî ëî âè íè XV ñò., íå áóâ ñî öiàëü íî îä íî ðiäíèì, à òâî ðèâ ñâîºðiäíó ìî çà¿ -
êó îñiá, ðî äèí òà îêðå ìèõ ãðóï, ÿêi ðiçíè ëè ñÿ ñòà òó ñîì, îá ñÿ ãîì ïðè âiëå¿â,
åòíi÷íèì ïî õîä æåí íÿì òà ÷àñ òî ñïå öè ôi÷íèì ñàìå äëÿ öèõ ãðóï êî ëîì îá î -
â’ÿçêiâ i ïî âèí íîñ òåé. Öi âiäìiííîñòi ÷àñ òêî âî ôiêñó âà ëè äî êó ìåí òè íàä àíü, íà é -
÷à ñòiøå ¿õíº iñíó âàí íÿ ´ðóí òó âà ëî ñÿ íà çâè ÷à¿ òà óñíî ìó ïðàâi. Öÿ ìî çà¿ êà ñî -
öiàëü íèõ ïî çèöié òà çà ëåæ íîñ òåé çíà õî äè ëà âiäîá ðà æåí íÿ â ðiçíîï ëà íî âèõ ñî -
öiàëü íî-ïðàâ íèõ êëà ñèô iêàö iÿõ. Ïî ðÿä ç ãðó ïà ìè, ÷èé ñòà òóñ îêðåñ ëþ âàâ ñÿ
êà òå ãîð iÿ ìè çà õiäíî ãî ôå î äàëü íî ãî ïðà âà ÿê îò ëåíè, ìàíè òà âà ñà ëè, âîíà âêëþ -
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 187
47 AGZ. T. VI. ¹ CXLVI. ºëüêà ºñü, 25 ëèñ òî ïà äà 1496 ð.
48 Ãðó øå âñüêèé Ì. Áà ðñüêå ñòà ðîñ òâî… Ñ. 230.
÷à ëà òà êîæ âiéòiâ òà ñî ëòèñiâ íiìåöü êî ãî ïðà âà, êíÿçiâ âî ëîñü êî ãî ïðà âà, øëÿõ -
òó-çåì ’ÿí òà ñëóã ðóñü êî ãî ïðà âà, øëÿõ òó-ñëóã, ÿêi ñêëà äà ëè äâið ìàã íàòiâ. Ïî êà -
çî âèì ó öüî ìó âiäíî øåííi ìîæå áóòè äî êó ìåíò Ñïèò êà ç ßðîñ ëà âà ç 1494 ð., ÿêèì
òîé ïî âiðèâ ñâî¿é äðó æèíi ßäâiçi ç Âàâ æè øè íà îïiêó íàä ñè íà ìè i ßðîñ ëà âñüêèì
ïî âiòîì. Äî êó ìåíò ïå ðå ëi÷óº òà êîæ ãðó ïè êëiºíòiâ ßðîñ ëà âñüêèõ, ÿêi ðàç îì ç ïî -
âiòîì ïå ðå õî äè ëè â ðîç ïî ðÿä æåí íÿ ßäâi´è. Äî ñêëà äó îñòàííiõ êðiì âà ñàëiâ âõî -
äè ëè ñî ëòè ñè i âiéòè ñië íiìåöü êî ãî ïðà âà, à òà êîæ «ñëó ãè» (cum omnibus
vasallibus, advocatis, scoltetis et servis)49.
Òå, ùî äàíà êëà ñèô iêàö iÿ çà ëåæ íèõ ãðóï âñå ðå äèíi ïà íiâíî ãî êëà ñó, ÿêà
ïiäêðåñ ëþº âëàñ íå ðiçíî ìà íiòíå ïî õîä æåí íÿ ñëó æåá íèõ âiäíî ñèí òà çà ëåæ íîñ -
òåé, ñòî ñóºòüñÿ ñàìå ßðîñ ëà âñüêî¿ âî ëîñòi ìàã íà òñüêî ãî ðîäó Ëå ëåâiòiâ, º íàä -
çâè ÷àé íî âàæ ëè âèì ç îãëÿ äó íà iñòîð iîã ðàô iþ ïè òàí íÿ. Ôàê òè âè ðà æåí íÿ âiäíî -
ñèí ìiæ ßðîñ ëà âñüêè ìè òà ïiäëåã ëîþ ¿ì øëÿõ òîþ â êà òå ãîð iÿõ ëåí íî ãî ïðà âà
ñëó ãó þòü äëÿ ÷àñ òè íè iñòî ðèêiâ ùå îäíèì, ÷è íå íà é ãî ëî âíiøèì àð ãó ìåí òîì äëÿ
ñòâåð äíî¿ âiäïîâiäi íà ïè òàí íÿ ïðî iñíó âàí íÿ ôå î äà ëiçìó çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî
çðàç êà i, çîê ðå ìà, ëåí íî ãî ïðà âà, â Ãà ëè ÷èíi. ßñüêî ç Òàð íî âà áóâ ùåä ðî íà ãî ðîä -
æå íèé çà ñâîþ àê òèâ íó ó÷àñòü ó «ðóñü êèõ ñïðà âàõ» ïiñëÿ çà âåð øåí íÿ óñïiøíî ãî
ïî õî äó ß´àéëà òà ßäâi´è íà Ãà ëèöü êó Ðóñü â 1387 ð. Êðiì óðÿ äó ãå íå ðàëü íî ãî
ðóñü êî ãî ñòà ðîñ òè, ßñüêîâi ç Òàð íî âà áóëî òà êîæ íàä à íî ó äiäè÷ íó âëàñíiñòü
ßðîñ ëà âñüêèé ïî âiò, îäíàê ç îäíèì ñóòòºâèì çà ñòå ðå æåí íÿì. Çãiäíî ç ïðè âiëåºì
Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà âiä 27 ëèñ òî ïà äà 1387 ð., ßñüêî Òàð íî âñüêèé áóâ ïî çáàâ ëå -
íèé ïðà âà þðèñ äèêöi¿ ùîäî øëÿõ òè, ÿêà ïðî æè âà ëà íà òå ðè òîði¿ öüî ãî ïî âiòó50.
Òðè âà ëà ïðî òÿ ãîì óñüî ãî XV ñò. âëà äà öiº¿ ìîæ íîâ ëàä ÷î¿ ðî äè íè â ßðîñ ëà âñüêî -
ìó ïî âiòi, ÿêà çáiãëà ñÿ â ÷àñi ç ïî ÿ âîþ òà êèõ ìà ñî âèõ äæå ðåë, ÿê àê òî âèé ìà òåð iàë
ïå ðå ì èøëüñüêèõ i ïå ðå âî ðñüêèõ ñóäiâ, äຠçìî ãó ïðî ñòå æè òè àñ ïåê òè âçàºìî -
âiäíî ñèí ßðîñ ëà âñüêèõ òà ¿õíiõ êëiºíòiâ, ÿêi º íå âiäî ìè ìè ç ôðàã ìåí òàð íèõ ïî -
âiäîì ëåíü, ùî ñòî ñó þòü ñÿ iíøèõ ïîä iáíèõ ìîæ íîâ ëàä ÷èõ âî ëîäiíü. Õî÷à çà ïðè -
âiëåºì 1387 ð. øëÿõ òà ßðîñ ëà âñüêî ãî ïî âiòó áóëà âèê ëþ ÷å íà ç-ïiä þðèñ äèêöi¿ i
âëà äè ßðîñ ëà âñüêèõ, öÿ ìîæ íîâ ëàä ÷à ðî äè íà øëÿ õîì âëàñ íèõ çå ìåëü íèõ íàä àíü
çóì iëà ñòâî ðè òè íà òå ðè òîði¿ ïî âiòó øè ðî êó ìå ðå æó ç âëàñ íèõ êëiºíòiâ. Òî ãî -
÷àñíi äæå ðå ëà íà é ÷à ñòiøå ïðåä ñòàâ ëÿ þòü ñòî ñóí êè ßðîñ ëà âñüêèõ çi ñâî¿ ìè
êëiºíòà ìè òà ïðà âà îñòàííiõ íà çå ìåëü íó âëàñíiñòü ó âèã ëÿäi âà ñàëü íî-ëåí íèõ çà -
ëåæ íîñ òåé, íà çè âà þ ÷è öþ êà òå ãîð iþ ñëóã ßðîñ ëà âñüêèõ ìà íà ìè (âiä íiìåöü êî ãî
Lehnmann) òà âà ñà ëà ìè, à ñàì òèï òà êî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ — ìà íñòâà ìè. Ïî äiáíî
äî iíøèõ ïðè âàò íèõ ïî âiòiâ, çà ãàëü íèì ïðà âè ëîì ó âçàºìî âiäíî ñè íàõ ÿðîñ ëà â -
ñüêèõ ìàíiâ çi ñâî¿ ìè ïàò ðî íà ìè áóëî ïiäëÿ ãàí íÿ þðèñ äèêöi¿ ÿðîñ ëà âñüêî ãî çà ì -
êó. Îáîâ ’ÿç êî âîþ áóëà òà êîæ âiéñüêî âà ñëóæ áà ç íàä à íèõ ëåíiâ. Ìà íñòâà ðàç îì ç
188 Þðié Çàçóëÿê
49 Kus J. Manowie Jaros³awscy: z zagadnieñ stosunków lennych na Rusi Czerwonej (XIV–XV w.).
Przemyskie Zapiski Historyczne. Przemysl, 1985. R. III. S. 28.
50 Öèò. çà: Dworzaczek W. Leliwici Tarnowscy. Warszawa, 1971. S. 129: Exceptis tamen baronibus,
nobilibus in oedem districtu Iaroslaviensi existentibus, per quos nobis et nostris successoribus
fidelitatem, obedienciam, obsequia ac iura cetera dumtaxat volumus exhibiri. Êî ìåí òàð äèâ.:
Dworzaczek W. Leliwici Tarnowscy, 134–135; Kus J. Manowie Jaros³awscy, S. 23–24.
¿õíiìè äåð æàâ öÿ ìè, à òà êîæ ïðà âî ñóäó i ïî êà ðàí íÿ íàä îñòà ííiìè ïå ðå õî äè ëè ó
ñïà äîê, àáî ñòà âà ëè îá’ºêòîì êóïiâëi-ïðî äà æó â ìåæ àõ ðî äè íè ßðîñ ëà âñüêèõ51.
Îäíàê öåé íàä çâè ÷àé íî ñèëü íèé íà ãî ëîñ íà ïðåä ñòàâ ëåííi çà ëåæ íîñ òåé ìiñöå -
âî¿ øëÿõ òè âiä âëà äè ßðîñ ëà âñüêèõ ÿê âà ñàëü íî-ëåí íèõ áóâ ïåâ íîþ ìiðîþ
óíiêàëü íèì i ìàé æå íå ìຠàíà ëîãiâ â iñòîði¿ iíøèõ ïðè âàò íèõ ïî âiòiâ, ùî iñíó âà -
ëè íà òå ðè òîði¿ Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi òîãî ÷àñó. Âî ëî äàði Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi, ïî ÷è íà þ ÷è ç
ñå ðå äè íè XIV ñò., ïî ñòiéíî âäà âà ëè ñÿ äî ïðàê òè êè ïå ðå äà÷i öiëèõ àäìiíiñòðà òèâ -
íî-òå ðè òîð iàëü íèõ óòâî ðåíü, âî ëîñ òåé òà ïî âiòiâ, â óìîâ íó òà ïðè âàò íó âëàñíiñòü
ïðåä ñòàâ íè êàì ðóñü êî¿ òà ïî ëüñüêî¿ àðèñ òîê ðàòi¿52. Ðîç äàâ íèö òâî ïî âiòiâ ðîç ïî -
÷àâ ùå Êà çè ìèð Âå ëè êèé, íàä àâ øè çà ÷àñ ñâî ãî ïð àâëiííÿ ó Ãà ëè ÷èíi Ðÿøiâ ç ïî -
âiòîì íà êî ðèñòü ïî ëÿ êà ßíà Ïà êîñ ëàâ iöà çi Ñòðî æèñüê ó 1354 ð. òà Ëàíü öóò ç ïî -
âiòîì ðóñü êî ìó ñòà ðîñòi Îòòîâi ç Ïië÷i (òî÷ íî¿ äàòè öüî ãî íàä àí íÿ íå çíàºìî,
îñêiëüêè íå çáå ðiãñÿ äî êó ìåíò äî íàöi¿). Çà óãî ðñüêî ãî ïà íó âàí íÿ ó Ãà ëè ÷èíi
âëàñ íè êà ìè ¥îðàÿ, Ùåá ðå øè íà ç ïî âiòîì íà Õîë ìùèíi ñòà ëè ðóñüêi áî ÿ ðè Äìèò -
ðî ç ¥îðàÿ òà éîãî áðàò ²âàí ç Êëå öÿ — ïðî òîï ëàñ òè ìîæ íîâ ëàä ÷èõ ðî äèí ¥îðà é -
ñüêèõ òà ×ó ðèëiâ. Ó 1377 ð. Ëþ äîâiê Àíæóéñüêèé ïîä à ðó âàâ ¿ì öi âî ëîäi ííÿ ÿê
âè íà ãî ðî äó çà ó÷àñòü ó ïî õîäi òîãî æ ðîêó íà Âî ëèíü ïðî òè Ëþ áàð òà ¥åäèì iíî âè -
÷à i Þðiÿ Íà ðè ìóí òî âè ÷à, ùî çà âåð øèâ ñÿ âçÿò òÿì Õîë ìà i Áåë çà. Íàéáiëüøî ãî
ðîç ìà õó ðîç äàâ íèö òâî ïî âiòiâ íà áó ëî çà ïà íó âàí íÿ Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà. Ó öåé ÷àñ
âëàñ íè êà ìè ïî âiòiâ ñòà âà ëè ÿê ïðåä ñòàâ íè êè ïî ëüñüêî ãî ìîæ íîâ ëà äñòâà —
Ñïèò êî ç Ìå ëüøòè íà (Ñàìáið, Ïîäi ëëÿ), ßí ç Òàð íî âà (ßðîñ ëàâ), òàê i ÷ëå íè ðî -
äè íè ß´åë ëîíiâ òà Ïÿñòiâ — Ñâèä ðè ãàé ëî (Ãî ðî äîê, Ùè ðåöü), Ôåäið Ëþ áàð òî -
âè÷ (Æè äà÷iâ), Çå ìî âèò Ìà çî âåöü êèé (Æè äà÷iâ). Ðà çîì ç íàä àí íÿì ïî âiòiâ ¿õíi
âëàñ íè êè îò ðè ìó âà ëè ñó äî âó âëà äó íàä îñiëè ìè íà ¿õ òå ðè òîði¿ çåì ëåâ ëàñ íè êàìè
òà ïðà âî íà ñâié ðîç ñóä íàä iëÿ òè ñâî¿õ êëiºíòiâ çå ìåëü íîþ âë àñíiñòþ. Íå çâà -
æàþ÷è íà ñïðî áè êî ð îëiâñüêî¿ âëà äè çáå ðåã òè çà ñî áîþ ïðà âî íà ïåâ íèé êîí -
òðîëü çà æèò òÿì òà êèõ ïî âiòiâ, ¿õíi íîâi âëàñ íè êè ÷àñ òî ÷ó ëè ñÿ íà ïiâíå çà ëåæ íè -
ìè âî ëî äà ðÿ ìè íà íàä à íèõ ¿ì òå ðè òîð iÿõ. Çà êiëüêî ìà âè íÿò êà ìè (Ùåá ðå -
øèíñüêèé ïî âiò ¥îðà éñüêèõ) âëà äà âëàñ íèêiâ öèõ ìîæ íîâ ëàä íèõ àí êëàâiâ âè ÿ âè -
ëà ñÿ êî ðîò êîò ðè âà ëîþ. ×àñ òè íà ç íèõ áóëà êîíôiñêî âà íà êî ð îëiâñüêîþ âëà äîþ
ïiñëÿ ñìåðòi ¿õíiõ ïåð øèõ âî ëî äàðiâ (Ñàìáiðñüêèé ïî âiò Ìå ëüøòè íñüêèõ ïiñëÿ
ñìåðòi Ñïèò êà ç Ìå ëüøòè íà; Ãî ðî äîöü êèé òà Ùè ðåöü êèé ïî âiò ïiñëÿ ñìåðòi êíÿ -
çÿ Ñâèä ðè ãàé ëà; Ñòðè éñüêèé òà Æè ä à÷iâñüêèé ïiñëÿ ñìåðòi êíÿ çÿ Ôå äî ðà Ëþ áàð -
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 189
51 Dworzaczek W. Leliwici Tarnowscy. S. 226, 231, 288; Kus J. Manowie Jaros³awscy. S. 29, 30.
52 Ïðî íàä àí íÿ i ñòà òóñ âëàñ íèêiâ ïî âiòiâ äèâ.: Szaraniewicz I. Rys wewnêtrznych stosunków Galicji
wschodniej w drugiej po³owie piêtnastêgo wieku. Lwów, 1869. S. 56–58; Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ
Óêðà¿ íè-Ðóñè. Ò. V. Ñ. 39–40; Sikora F. Kr¹g rodzinny i dworski Dymitra z Goraja i jego rola na
Rusi. Genealogia — krêgi zawodowe i grupy interesu w Polsce œredniowiecznej na tle porów naw -
czym. Toruñ, 1989. S. 84–85. Kurtyka J. Enfeoffment and Clientship in the Late Medieval Kingdom
of Poland: the Case of Red Ruthenia (Rus’). Questiones medii aevi novae. Warszawa, 2000. Vol. 5.
P. 272–273; Wiliamowski M. Magnate Territories in Red Ruthenia in the Fourteenth and Fifteenth
Centuries. Origin, Development and Social Impact. On the Frontier of Latin Europe. Integration and
Segregation in Red Ruthenia, 1300–1600 / Ed. by Th. Wünsch and A. Janeczek. Constance and
Warsaw, 2004. P. 81–104.
òî âè ÷à; Ëàíü öó òñüêèé ïî âiò Ïiëåöü êèõ ïiñëÿ ñìåðòi Îòòî íà ç Ïië÷i), à ÷àñ òè íà
âòðà òèëà ñâié åê ñòå ðè òîð iàëü íèé ñòà òóñ, âëèâ øèñü ïiñëÿ ðå ôîðì 1430–34 ðð. äî
ñêëà äó çå ìåëü Ðóñü êî ãî âîºâî äñòâà i ïå ðå òâî ðèâ øèñü íà çâè ÷àéíi ìàºòêîâi ïî -
âiòè (ðÿøiâñüêi âî ëîäi ííÿ Æå øó âñüêèõ, ßðîñ ëà âñüêèé ïî âiò Òàð íî âñüêèõ).
Ç ïî ãëÿ äó òîãî, ÿê âëàñ íè êè ïî âiòiâ ìîã ëè âäà âà òè ñÿ äî âè êî ðèñ òàí íÿ iäå î ëî -
ãi÷íèõ òà ïðà âî âèõ åëå ìåíòiâ ñëó æåá íèõ âiäíî ñèí, âçÿ òèõ ç öiëêîì iíøî ãî êóëü -
òóð íî ãî êîí òåê ñòó, àíiæ ó «ôå î äàëü íî ìó» âî ëîäiííi ßðîñ ëà âñüêèõ, ïî êà çî âîþ
ìîæå áóòè iñòîð iÿ âî ëîäi ííÿ ðiäíî ãî áðà òà ßñüêà ç Òàð íî âà Ñïèò êà ç Ìå ëüøòè íà
ó Ñàìáiðñüêî ìó ïî âiòi. Íå çíàºìî àíi òî÷ íî¿ äàòè, àíi äî êó ìåí òó, çà ÿêèì
Ñàìáiðùè íà ïå ðåé øëà äî ðóê Ìå ëüøòè íñüêèõ. Ñàìáiðñüêèé ïî âiò áóëî íàä à íî
êð àêiâñüêî ìó âîºâîäi, ãî ëîâ íî ìó ïðî âiäíè êó ïî ëüñüêî¿ ñõiäíî¿ ïî ëiòè êè i îä íî -
ìó ç íà é ìî ãó òíiøèõ ìà ëî ï îëüñüêèõ ìîæ íîâ ëàäöiâ Ñïèò êîâi ç Ìå ëüøòè íà äåñü
íà ïðèêiíöi 80 — íà ïî ÷àò êó 90-õ ðîêiâ XIV ñò., ìîæ ëè âî âiäðà çó ïiñëÿ ïî õî äó
ßäâi´è i ß´àéëà íà Ãà ëèöü êó Ðóñü â 1387 ð.53 Íàéïiçíiøå â ëèñ òî ïàäi 1390 ð.
Ñïèò êî ç Ìå ëüøòè íà âæå áóâ âëàñ íè êîì Ñàìáiðñüêî ãî ïî âiòó, îñêiëüêè òîäi êî -
ðîëü ïiäòâåð äèâ éîãî âî ëîäi ííÿ çà ìêà ìè Ìå ëüøòèí i Ñàìáið, à òà êîæ ìiñòà ìè
Áæåñü êî, Êñüîíæ i Æàá íî ç ïðè ëåã ëè ìè äî íèõ ñå ëà ìè54. Ó æîâòíi 1391 ð. ïðà âî
Ñïèò êà ç Ìå ëüøòè íà íà íàä àíi ìàºòêè, â òîìó ÷èñëi i Ñàìáið, áóëî ïiäòâåð äæå íå
âäðó ãå, öüî ãî ðàçó êî ðî ëå âîþ ßäâi´îþ55. Ç òîãî ÷àñó Ñïèò êî ç Ìå ëüøòè íà ó âñiõ
ñâî¿õ, à òà êîæ êî ð îëiâñüêèõ äî êó ìåí òàõ âèñ òó ïຠÿê äiäè÷ Ñàìáiðñüêî ãî ïî âiòó:
heres et dominus districtus Samboriensis56. Ôðà çå î ëîã iÿ îêðå ìèõ äî êó ìåíòiâ Ñïèò -
êà ç Ìå ëüøòè íà ïî êà çóº, ùî ñàì ïî ëüñüêèé ìîæ íîâ ëà äåöü íà ìà ãàâ ñÿ ðîç ãëÿ äà òè
i ëåã iòèì içó âà òè ñâié äiäè÷ íèé ñòà òóñ âî ëî äà ðÿ Ñàìáiðùè íè øâèä øå ÿê óäiëüíî -
ãî ðóñü êî ãî êíÿ çÿ, à íå ÿê ôå î äàëü íî ãî ïàíà. Çîê ðå ìà, äî êó ìåíò âiä 7 ãðóä íÿ
1392 ð., ÿêèì Ñïèò êî ç Ìå ëüøòè íà çà ìiíÿâ øëÿõ òè ÷åâi Ñåíü êîâi Äÿ êîâi éîãî
ñåëî ßðè ëî âè÷i íà Ñî çàíü ç ìî íàñ òè ðåì, çãà äóº, ùî ßðè ëî âè÷i âiäiéøëè äî Ñïèò -
êà cum munimentis et privilegiis ducum terrae Russie praedecessorum nostrorum57.
Ùå áiëüø öiêà âèì º äî êó ìåíò ç 1402 ð, ÿêèé âè äà ëà íà òîé ÷àñ âæå âäî âà Ñïèò êà ç
Ìå ëüøòè íà Åëüæáå òà äëÿ ñàìáiðñüêî ãî ïà ðàô iÿëü íî ãî êîñ òå ëó. Ó äî êó ìåíòi ïî -
êiéíèé Ñïèò êî ôiãó ðóº ÿê dominus et heres ducatus Samboriensis58. Ñàìáið ç ïî âi -
òîì íå ºäèíå öüî ãî òèïó íàä àí íÿ, ÿêå îò ðè ìàâ Ñïèò êî ç Ìå ëüøòè íà. Öÿ òðà äèö iÿ
íà ïiâ óäiëüíî ãî ñòà òó ñó Ñàìáiðñüêî¿ âî ëîñòi ìîã ëà áðà òè ñâié ïî ÷à òîê, íà ïåâ íî, ç
÷àñó, êîëè âî ëî äà ðåì Ñàìáiðùèí íè áóâ ïðåä ñòàâ íèê ¥åäèì iíî âè÷iâ Þðié Íà ðè -
190 Þðié Çàçóëÿê
53 Ïðî Ñïèò êà ç Ìå ëüøòè íà äèâ.: Dworzaczek W. Leliwici Tarnowscy. S. 99–127. Â. Äâî æà ÷åê ðîç -
ãëÿ äຠòà êîæ äå òàëü íî ïî ëiòè êó i äiÿëüíiñòü Ñïèò êà â Ãà ëè ÷èíi (Ibid. S. 111–113, 124).
54 ZDM. Cz. VI. ¹ 1570. Íå ïî ëîì iöå, 28 ëèñ òî ïà äà 1390 ð.
55 AGZ. T. VI. ¹ III. Êðàêiâ, 31 æîâ òíÿ 1391 ð.
56 Ibid. ¹ ²². Ñàìáið, 13 ãðóä íÿ 1390 ð.
57 ZDM. Cz. IV. ¹ 1102. Ñàìáið, 7 ãðóä íÿ 1392 ð.
58 Materia³y do historii miasta Sambora, 1390–1795 / Wyd. A. Dörflerówna. Lwów, 1936. ¹ 5. Íî âèé
Ñàìáið, 17 âå ðåñ íÿ 1402 ð. Ïðî òè òó ëà òó ðó Ñïèò êà ç Ìå ëüøòè íà äèâ. òà êîæ: Dworzaczek W.
Leliwici Tarnowscy. S. 112.
ìóí òî âè÷59. Òå, ùî Ñïèò êî ç Ìå ëüøòè íà äîá ðå óñâiäîì ëþ âàâ i âè êî ðèñ òî âó âàâ
öþ òðà äèö iþ íà ëåæ íîñòi ñâî¿õ ïî âiòiâ äî äî ìå íó ëè òîâñüêèõ ÷è ðóñüêèõ êíÿ çiâ,
äîá ðå iëþñ òðó þòü iíøi íàä àí íÿ äëÿ öüî ãî ìîæ íîâ ëàä öÿ. Íà ïiêó éîãî ìî ãóò -
íîñòi, ó 1395 ð., Ñïèò êîâi ç Ìå ëüøòè íà áóëî íàä à íî pleno iure ducali, quo ceteri
nostri duces Lithuaniae et Russiae frui Çà õiäíå Ïîäi ëëÿ ç çà ìêà ìè Êàì ’ÿí öåì,
Ñìîò ðè ÷åì, Ñêà ëîþ, ×åð âî íîã ðî äîì i Áà êî òîþ60. Çàâ äÿ êè öèì íàä àí íÿì Ñïèò êî
ç Ìå ëüøòè íà ïî ñiäàâ öiëêîì îêðå ìå ìiñöå ó òîäiøíié âëàäíié åëiòi Ïîëüñüêî¿ Êî -
ðî íè, íà áëè æà þ ÷èñü çà ñâî¿ì ñòà òó ñîì âëàñ íè êà ÷èñ ëåí íèõ âî ëîñ òåé íà Ðóñi
øâèä øå äî ëè òî âñüêî-ðóñü êèõ êíÿçiâ ç äè íàñòi¿ ¥åäèì iíî âè÷iâ, íiæ äî ïå ðå ñi÷íî -
ãî ìà ëî ï îëüñüêî ãî ìàã íà òà. Öþ îñîá ëèâiñòü ïî çèöi¿ âëàñ íè êà Ñàì áî ðà i Ïîäi ëëÿ
äî ñèòü âè ðàç íî ïå ðå äຠîäèí ç ïiçíiøèõ ëè òî âñüêî-ðóñü êèõ ëiòî ïèñiâ, íà çè âà þ ÷è
Ñïèò êà «êíÿ çåì êð àêiâñüêèì»61.
Ìîæ íà ïðè ïóñ òè òè, ùî ïå ðå äà ÷à ïî âiòiâ ó ïðè âàòíi ðóêè âíà ñëiäîê êî ð î -
ëiâñüêèõ íàä àíü äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XIV — ïî ÷àò êó XV ñò. ñòâî ðè ëà ãðó ïó íî âèõ
âëàñ íèêiâ, îäíàê çà ëåä âå ÷è âîíà äî êîði ííî âïëè íó ëà íà òèï ñòî ñóíêiâ ìiæ âî -
ëîñ íè ìè ãðî äà ìè ÿê öåí òðà ìè ëî êàëü íî¿ âëà äè òà ìiñöå âè ìè ãðó ïà ìè ñëó æåá íî¿
øëÿõ òè, ùî òðè ìà ëà ñâî¿ çå ìåëüíi ìàºòêè âçàìií çà ðiçíî ãî ðîäó çà ìêîâi ñëóæ áè.
«Ôå î äàë içàö iÿ» âiäíî ñèí ó îêðå ìèõ ïðè âàò íèõ ïî âiòàõ ó ôîðìi ëåí íî ãî çåì ëå âî -
ëîäi ííÿ, ÿê öå ìàëî ìiñöå ó âî ëîäi ííÿõ ßðîñ ëà âñüêèõ, ìàëà ÷àñ òî âòî ðèí íèé õà -
ðàê òåð ùîäî âæå iñíó þ ÷î¿ íà öèõ çåì ëÿõ âiéñüêî âî-ñëó æåá íî¿ îðãàí içàöi¿. Îñòàí -
íÿ ìîã ëà ìàòè ÷àñ òêî âî äàâ íüî ðóñü êó ãå íå çó, à ÷àñ òêî âî — áóòè ðå çóëü òà òîì ïî -
ëiòè êè âæå ïî ëüñüêî¿ âëà äè ó ñïðàâi îðãàí içàöi¿ îá îðî íè êðàþ íà îñíîâi
çà ëó ÷åí íÿ äî âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè ïðåä ñòàâ íèêiâ ðiçíèõ ñî öiàëü íèõ òà åòíi÷íèõ
ãðóï íà ñå ëåí íÿ62.
Ïðàê òè êà íàä àíü ïî âiòiâ, îñîá ëè âî çà ÷àñiâ Âëà äèñ ëà âà ßãàé ëà, âè êà çóº, íà
íàøó äóì êó, íå ñòiëüêè ìîæ ëèâi âïëè âè çà õiäíîºâðî ïå éñüêî ãî ôå î äàëü íî ãî ïðà -
âà, ñêiëüêè íàä çâè ÷àé íî ñèëü íó ñõîæiñòü ç ñè òó àöiºþ â ðóñü êèõ çåì ëÿõ Âå ëè êî ãî
êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî. Ç òî÷ êè çîðó îðãàí içàöi¿ ëî êàëü íèõ iíñòè òóòiâ âëà äè òà
ñî öiàëü íèõ ñòðóê òóð çåìëi Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi òà Âå ëè êî ãî êí ÿçiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî ó
äðóãié ïî ëî âèíi XIV — íà ïî ÷àò êó XV ñò. ñòà íî âè ëè ó áà ãàòü îõ àñ ïåê òàõ ºäè íèé
ñî öiàëü íî-iíñòè òó öiéíèé ïðî ñòið. Ïî äiáíî äî Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi, çà ìêè i ïðè ëåãëi äî
íèõ âî ëîñòi ôóíê öiî íó âà ëè ó Âå ëè êî ìó êíÿçiâñòâi Ëè òî âñüêî ìó ÿê êëþ ÷î âèé
åëå ìåíò â îðãàí içàöi¿ òîãî, ùî Íà òà ëÿ ßêî âåí êî âñëiä çà Ì. Âëà äè ìè ðñüêèì-Áó -
äà íî âèì íà çâà ëà «âiéñüêî âîþ êî ëîí içàöiºþ» óêð à¿íñüêèõ çå ìåëü êí ÿçiâñòâà. Öi
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 191
59 Äèâ. Wiliamowski M. Magnate Territories in Red Ruthenia. Ð. 93.
60 Archiwum ksi¹¿at Lubartowiczów-Sanguszków w S³awucie (äàëi — Archiwum Sanguszków) /
Wyd. Z. L. Radzimiñski. Lwów, 1887. T. 1. ¹ Õ²Õ. Êðàêiâ, 13 ÷åð âíÿ 1395 ð. (äî êó ìåíò Âëà äèñ -
ëà âà ß´àéëà); ZDM. Cz. VI. ¹ 1843. Êðàêiâ, 10 ëèï íÿ 1395 ð. (äî êó ìåíò êî ðî ëå âè ßäâi´è).
61 Öèò. çà: Dworzaczek W. Leliwici Tarnowscy. S. 112.
62 Òåçó ïðî ìiñöå âó ãå íå çó ëåí íèõ âiäíî ñèí ó ßðîñ ëà âñüêî ìó ïî âiòi ïiäòðè ìó âàâ, çîê ðå ìà,
Â. Äâî æà ÷åê (Dworzaczek W. Leliwici Tarnowscy. S. 287).
çà ìêè i âî ëîñòi ìàëè âàæ ëè âå çíà ÷åí íÿ ó âèç íà ÷åíi ñî öiàëü íî¿ ïî çèöi¿ ìiñöå âèõ
ãðóï ñëó æåá íèõ çåì ëåâ ëàñ íèêiâ63.
Ïå ðå äà ÷à ïî âiòiâ-âî ëîñ òåé ó ðóêè êíÿçiâ ç ïà íó þ ÷î¿ äè íàñòi¿ áóëà çà ãàëü íî -
ïðèé íÿòîþ ïðàê òè êîþ â êå ðó âàííi Âå ëè êèì êí ÿçiâñòâîì Ëè òî âñüêèì. Êîëè
éäåòü ñÿ ïðî ðîç äàâ íèö òâî ïî âiòiâ, òî ìîæ íà ç óñiºþ ïåâíiñòþ ãî âî ðè òè ïðî
óìîâíiñòü êîð äî íó ìiæ Ãà ëèöü êîþ Ðóñ ñþ òà ðóñü êè ìè çåì ëÿ ìè Âå ëè êî ãî êí ÿ -
çiâñòâà Ëè òî âñüêî ãî, ùî ñòຠîñîá ëè âî ïî ìiòíî ç ïî ÷àò êîì ïà íó âàí íÿ äè íàñòi¿
ß´åë ëîíiâ â îáîõ äåð æàâ íèõ óòâî ðåí íÿõ. Âëà äèñ ëàâ ß´àéëî òà iíøi ïðåä ñòàâ íè -
êè éîãî äè íàñòi¿ ðîç ãëÿ äà ëè Ãà ëèöü êó Ðóñü, Ïîäi ëëÿ ÷è Âî ëèíü ðàä øå ÿê ñâî¿
ïàò ðè ìîíi¿, íå çà ëåæ íî âiä òîãî, äî ÿêî¿ äåð æà âè âîíè íà ëå æà ëè, çà ñòî ñî âó þ ÷è
iäåí òè÷íi, ïå ðå âàæ íî ïî ÷åð ïíóòi ç ëè òî âñüêî-ðóñü êî¿ ïðàê òè êè, òå õíiêè âëà äè
â öèõ ðåã iî íàõ64. Òàê, Âëà äèñ ëàâ ß´àéëî ó ïåðøi ðîêè ñâî ãî ïà íó âàí íÿ â
Ïîëüñüêié Êî ðîíi íàä à âàâ ïî âiòè íå ëèøå â Ãà ëè ÷èíi (íàä àí íÿ äëÿ ßíà ç Òàð íî -
âà i, íà ïåâ íå, Ñïèò êà ç Ìå ëüøòè íà), àëå é íà òå ðè òîði¿ Âî ëèíi, ÿê öå áà ÷è ìî íà
ïðè êëàäi íàä àí íÿ Îñòðî ãà ðàç îì ç ïî âiòîì äëÿ Ôå äî ðà Äà íè ëî âè ÷à Îñòðîçü êî -
ãî65. Òà êîæ îá i öÿí êà Âëà äèñ ëà âà ß´àéëà íå âiääà âà òè íiêî ìó ç êíÿçiâ ÷è iíøèõ
îñiá ó âëàñíiñòü Ëüâiâñüêó çåì ëþ, çà ôiêñî âà íà îêðå ìè ìè äî êó ìåí òà ìè ç 1388 i
1389 ðð., ïiçíiøå ó 1392 ð. áóëà ïî øè ðå íà íà Ëóöü êó çåì ëþ66. Ó âè ïàä êó Ïîäi ë -
ëÿ íà é áiëüø õà ðàê òåð íèì ó öüî ìó âiäíî øåííi º âæå çãà äà íå íàä àí íÿ Ïîäi ëëÿ
Ñïèò êîâi ç Ìå ëüøòè íà, ÿêèé òðè ìàâ öþ îá ëàñòü ïîä iáíî äî iíøèõ ðóñü êèõ i ëè -
òî âñüêèõ êíÿçiâ67.
Ñàì ôàêò íàä iëåí íÿ çåì ëåþ â îá ìií íà îá îâ’ÿ çîê âiéñüêî âî¿ ñëóæ áè, ÿê
âèäàºòüñÿ, íå ìîæå ñëó ãó âà òè äîñ òàòíiì êðè òåðiºì äëÿ âèç íà ÷åí íÿ ïîä iáíî ãî
òèïó ñóñïiëüíèõ ñòî ñóíêiâ ÿê âà ñàëü íî-ëåí íèõ ÷è ôå î äàëü íèõ. ßê ñëóø íî çà óâà -
æèâ ç öüî ãî ïðè âî äó âiäî ìèé ïî ëüñüêèé äîñëiäíèê Ñòà íiñëàâ Ðóñ ñîöü êèé, êîò -
ðèé îá ñòî þ âàâ òåçó ïðî ìiñöå âó ãå íå çó ñëó æåá íèõ ñòî ñóíêiâ i çåì ëå âî ëîäi ííÿ, i
çà ïå ðå ÷ó âàâ áóäü-ÿêó ñåðé îç íó ðîëü âïëèâiâ çà õiäíî ãî ôå î äàëü íî ãî ïðà âà ó êðà¿ -
íàõ Öåí òðàëü íî-Ñõiäíî¿ ªâðî ïè, ïðè íöèï íàä iëåí íÿ ñëó æåá íèêiâ çåì ëåþ º íà -
ñòiëüêè ïðî ñòèì, ùî íå iñíó âà ëî ÿêî¿-íå áóäü ïî òðå áè çà ïî çè ÷ó âà òè éîãî ç Çà õî -
192 Þðié Çàçóëÿê
63 ßêî âåí êî Í. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà… Ñ. 28–31.
64 Òè òóë «ïàíà i äiäè ÷à Ðóñi», ÿêèé íî ñè ëè âî ëî äàði Ãà ëèöü êî¿ Ðóñi â ïåð iîä äî 1430–1434 ðð.,
íàä à âàâ ¿õíié âëàäi, ÿê i â Âå ëè êî ìó êíÿçiâñòâi Ëè òî âñüêî ìó, ðàä øå ðèñ, ÿêi ìîæ íà âiäíåñ òè äî
ïàò ðè ìîí iàëü íèõ, íiæ äî ñòà íî âèõ ìî íàðõié.
65 Archiwum Sanguszków. T. 1. ¹ V. Ëóöüê, 1386 ð.
66 AGZ. T. II. ¹ XVII. Ëþáëií, 30 âå ðåñ íÿ 1388 ð.; Ibid. T. III. ¹ L. Ëüâiâ, 1 æîâ òíÿ 1389 ð.;
Archiwum Sanguszków, T. 1. ¹ XII². Ëüâiâ. 16 êâiòíÿ 1392 ð. Ïîð. òà êîæ êî ìåí òàði: Ëèí íè -
÷åí êî È. À. ×åð òû èç èñ òî ðèè… Ñ. 40–41; ßêî âåí êî Í. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà… Ñ. 44. Ïðî òå,
íà ñêiëüêè âiëüíî Âëà äèñ ëàâ ß´àéëî ðîç ïî ðÿä æàâ ñÿ êî ð îëiâñüêèì äî ìå íîì ó Ãà ëèöüêié
Ðóñi, ìîæå ñâiä÷è òè õî÷à á ôàêò çà ñòà âè Ñíÿ òè íà, Êî ëî ìè¿ i Ïî êó òñüêî¿ çåìëi ìîë äà âñüêèì
ãîñ ïî äà ðÿì âçàìií çà ïî çè êó 1000 ðóáëiâ ôðÿçü êî ãî ñðiáëà (Óêðà¿íñüêi ãðà ìî òè. ¹ 42.
1411 ð.).
67 Íà öå çâåð íóâ óâà ãó íå ùî äàâ íî ßíóø Êóð òè êà (Kurtyka J. Podole pomiêdzy Polsk¹ i Litw¹ w
XIV i w 1 po³owie XV wieku. Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu. Kraków, 2000.
T. 1. S. 29).
äó68. Ôîð ìó âàí íÿ ñëó æåá íî ãî çåì ëå âî ëîäi ííÿ â Ñõiäíié ªâðîïi âiäáó âà ëî ñÿ â
ïðè íöè ïî âî iíøî ìó ñî öiî êóëü òóð íî ìó êîí òåêñòi i áóëî çó ìîâ ëå íå ïðè íöè ïî âî
iíøè ìè îá ñòà âè íà ìè, íiæ öå ìàëî ìiñöå ó âè ïàä êó ôå î äàëü íèõ ñòî ñóíêiâ ó
Çàõiäíié ªâðîïi69. Çîê ðå ìà, âiäíîñ íî ðàí íÿ öåí òðàë içàö iÿ äåð æàâ íî¿ âëà äè â
êðà¿ íàõ Öåí òðàëü íî-Ñõiäíî¿ ªâðî ïè XIV–XV ñò. äîç âî ëÿ ëà âî ëî äà ðÿì çáåð iãà òè
áåç ïî ñå ðåäíié êîí òðîëü íàä óñiìà ãðó ïà ìè ñëó æåá íî ãî ðè öà ðñòâà òà çå ìåëü íè ìè
ðå ñóð ñà ìè. Öå áóëî ãî ëîâ íîþ ïå ðå øêî äîþ äëÿ âè íèê íåí íÿ âñå ðå äèíi ðè öà ðñòâà
ðîç ãà ëó æå íî¿ âåð òè êàëü íî¿ iºðàðõi¿ çà ëåæ íîñ òåé, ïå ðå äîâñiì ëåí íî-âà ñàëü íèõ
ñòî ñóíêiâ çà õiäíî ãî òèïó òà çó ìîâ ëþ âà ëî ìàð´iíàëüíiñòü ïîä iáíèõ ôîðì ñî öiàëü -
íèõ çâ’ÿçêiâ ó ðåã iîíi70.
²íñòèòóò óêðà¿íîçíàâñòâà iì. ². Êðèï’ÿêåâè÷à ÍÀÍÓ
Cen tral Eu ro pean Uni ver sity
Íàâêîëî ïîëåì³êè ïðî ôåîäàë³çì íà Ãàëè÷èí³ X²V–XV ñò. 193
68 Russocki S. Instytucje — wp³ywy — kultura: warunkowe nadania ziemi w procesie centralizacij
feudalnych monarchii Œrodkkowo-Wschodniej Europy póŸnego œredniowiecza. Przegl¹d Humanis -
tyczny. Warszawa, 1984. R. XXVIII. ¹ 1. S. 12.
69 ßêî âåí êî Í. Óêð à¿íñüêà øëÿõ òà… Ñ. 31.
70 Gawlas S. Dlaczego w Polsce nie by³o feudalizmu lennego. Roczniki Dziejów Spo³ecznych i
Gospodarczych. Warszawa, 1998. T. LVIII: Feudalizm w Europie œredniowiecznej i nowoŸytnej.
S. 101–123; Eiusd. Polska Kazimierza Wielkiego a inne monarchie Europy Œrodkowo- Wschod -
niej — moŸliwoœæi i granice modernizacji w³adzy. Modernizacja struktur w³adzy w warunkach
opóŸnienia: Europa Œrodkowa i Wschodnia na prze³omie œredniowiecza i czasów nowoŸytnich / Red.
M. Dygo, S. Gawlas, H. Grala. Warszawa, 1999. S. 16.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-190497 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 1995-0276 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T17:02:24Z |
| publishDate | 2006 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Зазуляк, Ю. 2023-06-11T17:26:20Z 2023-06-11T17:26:20Z 2006 Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. / Ю. Зазуляк // Ruthenica. — 2006. — Т. 5. — С. 170-193. — Бібліогр.: 70 назв. — укр. 1995-0276 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190497 uk Інститут історії України НАН України Ruthenica Дискусії Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. Article published earlier |
| spellingShingle | Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. Зазуляк, Ю. Дискусії |
| title | Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. |
| title_full | Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. |
| title_fullStr | Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. |
| title_full_unstemmed | Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. |
| title_short | Навколо полеміки про феодалізм на Галичині XIV-XV ст. |
| title_sort | навколо полеміки про феодалізм на галичині xiv-xv ст. |
| topic | Дискусії |
| topic_facet | Дискусії |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/190497 |
| work_keys_str_mv | AT zazulâkû navkolopolemíkiprofeodalízmnagaličiníxivxvst |