Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы

Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы

У артыкуле ахарактарызаваны тэндэнцыі фарміравання сучаснага святочнага календару Рэспублікі Беларусь, сярод якіх – актуалізацыя рэгіянальных / лакальных каляндарных традыцый. Прадэманстравана роля стварэння Нацыянальнага Інвентару нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі, які кіруецца на забеспя...

Повний опис

Збережено в:
Бібліографічні деталі
Опубліковано в: :Народна творчість та етнологія
Дата:2017
Автори: Кухаронак, Т., Валодзіна, Т.
Формат: Стаття
Мова:Belarusian
Опубліковано: Iнститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології iм. М.Т. Рильського НАН України 2017
Теми:
Спільний українсько-білоруський проект
Онлайн доступ:https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/202301
Теги: Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
Назва журналу:Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
Цитувати:Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы / Т. Кухаронак, Т. Валодзіна // Народна творчість та етнологія. — 2017. — № 2. — С. 63-85. — Бібліогр.: 22 назв. — біл.

Репозитарії

Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
id nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-202301
record_format dspace
spelling Кухаронак, Т.
Валодзіна, Т.
2025-03-13T09:49:57Z
2017
Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы / Т. Кухаронак, Т. Валодзіна // Народна творчість та етнологія. — 2017. — № 2. — С. 63-85. — Бібліогр.: 22 назв. — біл.
0130-6936
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/202301
398.332(476)
У артыкуле ахарактарызаваны тэндэнцыі фарміравання сучаснага святочнага календару Рэспублікі Беларусь, сярод якіх – актуалізацыя рэгіянальных / лакальных каляндарных традыцый. Прадэманстравана роля стварэння Нацыянальнага Інвентару нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі, які кіруецца на забеспячэнне аховы духоўнай культуры і яе ўстойлівага развіцця.
В статье охарактеризованы тенденции формирования современного праздничного календаря Республики Беларусь, среди которых – актуализация региональных / локальных календарных традиций. Продемонстрирована роль создания Национального Инвентаря нематериального культурного наследия Беларуси, направленного на обеспечение охраны духовной культуры и ее устойчивого развития.
The article outlines the trends in the formation of modern red-letter calendar in the Republic of Belarus, including the mainstreaming of regional/local calendar-based traditions. The text highlights the role of the creation of the National Inventory of the Intangible Cultural Heritage of Belarus aimed at ensuring the protection of spiritual culture and its sustainable development.
be
Iнститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології iм. М.Т. Рильського НАН України
Народна творчість та етнологія
Спільний українсько-білоруський проект
Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы
Calendar-Ritual Complex in Context of the Belarusian Modern Red-Letter Calendar: An Official Discourse
Article
published earlier
institution Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
collection DSpace DC
title Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы
spellingShingle Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы
Кухаронак, Т.
Валодзіна, Т.
Спільний українсько-білоруський проект
title_short Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы
title_full Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы
title_fullStr Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы
title_full_unstemmed Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы
title_sort народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы
author Кухаронак, Т.
Валодзіна, Т.
author_facet Кухаронак, Т.
Валодзіна, Т.
topic Спільний українсько-білоруський проект
topic_facet Спільний українсько-білоруський проект
publishDate 2017
language Belarusian
container_title Народна творчість та етнологія
publisher Iнститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології iм. М.Т. Рильського НАН України
format Article
title_alt Calendar-Ritual Complex in Context of the Belarusian Modern Red-Letter Calendar: An Official Discourse
description У артыкуле ахарактарызаваны тэндэнцыі фарміравання сучаснага святочнага календару Рэспублікі Беларусь, сярод якіх – актуалізацыя рэгіянальных / лакальных каляндарных традыцый. Прадэманстравана роля стварэння Нацыянальнага Інвентару нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі, які кіруецца на забеспячэнне аховы духоўнай культуры і яе ўстойлівага развіцця. В статье охарактеризованы тенденции формирования современного праздничного календаря Республики Беларусь, среди которых – актуализация региональных / локальных календарных традиций. Продемонстрирована роль создания Национального Инвентаря нематериального культурного наследия Беларуси, направленного на обеспечение охраны духовной культуры и ее устойчивого развития. The article outlines the trends in the formation of modern red-letter calendar in the Republic of Belarus, including the mainstreaming of regional/local calendar-based traditions. The text highlights the role of the creation of the National Inventory of the Intangible Cultural Heritage of Belarus aimed at ensuring the protection of spiritual culture and its sustainable development.
issn 0130-6936
url https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/202301
citation_txt Народныя традыцыі ў сучасным святочным календары беларусаў: дзяржаўныя і грамадскія ініцыятывы / Т. Кухаронак, Т. Валодзіна // Народна творчість та етнологія. — 2017. — № 2. — С. 63-85. — Бібліогр.: 22 назв. — біл.
work_keys_str_mv AT kuharonakt narodnyâtradycyíusučasnymsvâtočnymkalendarybelarusaudzâržaunyâígramadskíâínícyâtyvy
AT valodzínat narodnyâtradycyíusučasnymsvâtočnymkalendarybelarusaudzâržaunyâígramadskíâínícyâtyvy
AT kuharonakt calendarritualcomplexincontextofthebelarusianmodernredlettercalendaranofficialdiscourse
AT valodzínat calendarritualcomplexincontextofthebelarusianmodernredlettercalendaranofficialdiscourse
first_indexed 2025-11-26T19:48:16Z
last_indexed 2025-11-26T19:48:16Z
_version_ 1850771537347477504
fulltext 63 НАРОДНЫЯ ТРАДЫЦЫІ Ў СУЧАСНЫМ СВЯТОЧНЫМ КАЛЕНДАРЫ БЕЛАРУСАЎ: ДЗЯРЖАЎНЫЯ І ГРАМАДСКІЯ ІНІЦЫЯТЫВЫ * * Артыкул падрыхтаваны ў межах распрацоўкі тэмы «Этнокультурное наследие народов Украины и Беларуси в контексте современного социокультурного дискурса» Беларускага рэспубліканскага фонда фундаментальных даследаванняў, дагавор № Г16К-029 ад 21 кастрычніка 2016 г. Таццяна Кухаронак, Таццяна Валодзіна УДК 398.332(476) У артыкуле ахарактарызаваны тэндэнцыі фарміравання сучаснага святочнага календару Рэспублікі Беларусь,  сярод якіх – актуалізацыя рэгіянальных / лакальных каляндарных традыцый. Прадэманстравана роля стварэння  Нацыянальнага  Інвентару  нематэрыяльнай  культурнай  спадчыны  Беларусі,  які  кіруецца  на  забеспячэнне  аховы  духоўнай культуры і яе ўстойлівага развіцця.  Ключавыя словы:  народны каляндар,  абрады  і  звычаі,  нематэрыяльная  культурная каштоўнасць,  Інвентар,  аўтэнтыка. В  статье  охарактеризованы  тенденции  формирования  современного  праздничного  календаря  Республики  Беларусь, среди которых – актуализация региональных / локальных календарных традиций. Продемонстрирована  роль  создания  Национального  Инвентаря  нематериального  культурного  наследия  Беларуси,  направленного  на  обеспечение охраны духовной культуры и ее устойчивого развития. Ключевые слова: народный календарь, обряды и обычаи, нематериальная культурная ценность, Инвентарь,  аутентичность. The  article  outlines  the  trends  in  the  formation  of  modern  red-letter  calendar  in  the  Republic  of  Belarus,  including  the mainstreaming of regional/local calendar-based traditions. The text highlights the role of the creation of the National  Inventory  of  the  Intangible  Cultural  Heritage  of  Belarus  aimed  at  ensuring  the  protection  of  spiritual  culture  and  its  sustainable development. Keywords: folk calendar, rites and customs, intangible cultural value, Inventory, authenticity. XXI стагоддзе – час панавання  інфарма- цыі,  ведаў  і  сродкаў  іх  трансляцыі.  У  межах  палітычных, сацыяльных, культурных працэ- саў, якія адбываюцца як у агульнаеўрапейскай  прасторы, так і ў кожнай краіне, актуальнасць  ведаў аб культурных здабытках набывае новае  значэнне і ўносіць змены ў іх функцыянаван- не.  Менавіта  ў  кантэксце  спазнання  і  разу- мення этнакультурных здабыткаў адбываецца  працэс ідэнтыфікацыі як кожнага чалавека па- асобку, так і нацыі ў цэлым.  У сучасны перыяд да праблемы захавання  культурнай  разнастайнасці  скіравана  ўвага  ўсёй  сусветнай  супольнасці. Сёння шматлікія  функцыі  па  захаванні  культурнай  разнастай- насці выконвае Арганізацыя Аб’яднаных На- цый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры  (ЮНЕСКА).  У  новай  павестцы  ААН  у  га- ліне  ўстойлівага  развіцця  да  2030  г.  культу- ра  ўпершыню  разглядаецца  ў  якасці  фактару  дасягнення  мэтаў  устойлівага  развіцця,  якія  тычацца адукацыі, развіцця тэрыторый, хар- човай  бяспекі,  экалогіі,  эканамічнага  росту,  устойлівых мадэляў спажывання і вытворчас- ці,  а  таксама  пабудовы  мірных  і  інклюзіўных  таварыстваў.  Нематэрыяльная  культурная  спадчына (далей – НКС) як неад’емная част- ка культуры аказвае значны ўплыў на працэсы  сацыяльнага развіцця, паколькі па вызначэнні  выступае  інструментам  аб’яднання  супольна- сцяў,  груп  і  асоб  вакол  іх  спадчыны,  пастая- нна абнаўляецца, перадаецца ад пакалення да  пакалення  і фармуе ў сваіх носьбітаў пачуццё  самабытнасці і пераемнасці. http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 64 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 У  2003  г.  у  Парыжы  на  Генеральнай  кан- ферэнцыі  ЮНЕСКА  была  прынята  «Між- народная канвенцыя аб ахове нематэрыяльнай  куль турнай  спадчыны»  [16].  Сярод  асноўных  мэт Канвенцыі вылучаюць наступныя: а) неаб- ходнасць захавання нематэрыяльных праяўлен- няў  творчасці  чалавека,  якія  могуць  знікнуць  назаўсёды;  б)  мэтазгоднасць  іх  прызнання  на  міжнародным  узроўні;  в)  стымуляванне  су- працоўніцтва ўнутры розных сацыяльных груп  і  паміж  імі;  г)  забеспячэнне  пераемнасці  каш- тоўных  духоўных  практык;  д)  заахвочванне  развіцця  культурнай  разнастайнасці  чала- вецтва;  е)  забеспячэнне  шырокага  доступу  да  вынікаў творчасці чалавека.  Рэспубліка  Беларусь  далучылася  да  Кан- венцыі  ў  2003  г.  У  сучасны  перыяд  ахова  і  выкарыстанне  традыцыйнай  духоўнай  куль- туры  –  адзін  з  прыярытэтных  кірункаў  ку- льтурнай  палітыкі  краіны,  які  грунтуецца  на  адпаведных  прынцыпах  Канвенцыі  і  закана- даўстве  Рэспублікі  Беларусь.  У  артыкуле  14  закона «Аб ахове гісторыка-культурнай спад- чыны  Рэспублікі  Беларусь»  да  нематэрыя- льных  гісторыка-культурных  каштоўнасцей  адносяцца  «звычаі,  традыцыі,  абрады,  фа- льклор (вусная народная творчасць), мова, яе  дыялекты, змест геральдычных, тапанімічных  аб’ектаў і твораў народнага мастацтва (народ- нага  дэкаратыўна-прыкладнога  мастацтва),  іншыя  нематэрыяльныя  праявы  творчасці  чалавека»  [17].  Статус  гісторыка-культурнай  каштоўнасці  Рэспублікі  Беларусь  надаецца  найбольш  адметным  з’явам  духоўнай  куль- туры народа. На канец 2016 г. ў Дзяржаўны  спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэс- публікі Беларусь было ўключаны 111 элемен- таў нематэрыяльнай культурнай спадчыны. У  краіне  праведзена  вялікая  праца  па  выяўленні  і  інвентарызацыі  гэтых  аб’ектаў,  створаны  рэгіянальныя  Камітэты  па  заха- ванні,  якія  складаюць  спісы  рэгіянальнай  спадчыны.  Сёння  існуе  адзіны  дзяржаўны  спіс  аховы  гісторыка-культурных  матэрыя- льных  і  нематэрыяльных каштоўнасцей. Так- сама  створана  электронная  база  дадзеных   Нацыянальнага  інвентара  нематэрыяльнай  спадчыны і сайт «Жывая спадчына Беларусі»  (www.livingheritage.by) з мноствам фота-, відеа-,   аўдыаматэрыялаў.  Стварэнне  Нацыянальнага  інвентару  не- матэрыяльнай  культурнай  спадчыны  Беларусі  кіруецца  на  забеспячэнне  аховы  духоўнай  ку- льтуры і ўстойлівага развіцця, на падтрымку яе  носьбітаў.  Інвентар аб’ядноўвае духоўныя прак- тыкі розных рэгіёнаў і мясцін Беларусі, выяўле- ныя і прэзентуемыя пры непасрэдным удзеле іх  носьбітаў  і  выканаўцаў  –  супольнасцей,  груп,  асобных  людзей,  а  таксама  экспертаў  і  прад- стаўнікоў грамадскіх арганізацый. На рэгіяна- льным  узроўні  задача  Інвентару  –  адлюстра- ваць  нематэрыяльную  культурную  спадчыну  кожнага  рэгіёна  Беларусі,  яе  разнастайнасць,  спрыяць  фарміраванню  культурнага  іміджу  рэгіёнаў, раскрыць іх магчымасці для развіцця  ўстойлівых  форм  турызму;  садзейнічаць  па- пулярызацыі  традыцыйных  каштоўнасцей,  развіццю культурных традыцый  і культурнага  ландшафту,  умацаванню  ролі  супольнасцей  у  адносінах  да  іх  спадчыны.  На  нацыянальным  узроўні  Інвентар  спрыяе  абмену  практыкамі  і  вопытам  паміж  рознымі  супольнасцямі  і  гру- памі,  прапагандуе  лепшыя  прыклады  аховы  НКС,  садзейнічае  інфармаванасці  грамадства  ў  дачыненні  да  спадчыны.  На  міжнародным  узроўні  Інвентар  садзейнічае  ідэнтыфікацыі  нематэрыяльнай  культурнай  спадчыны  Бела- русі, папулярызацыі яе дасягненняў, адметнас- ці  і  разнастайнасці.  Інвентар  НКС  Беларусі  падкрэслівае  неабходнасць  захавання  раўна- вагі  паміж  сацыяльна-эканамічным  развіццём  рэгіёнаў,  аховай  культурнага  ландшафту,  да- сягненнямі народнай культуры, традыцыйным  ладам жыцця, экасістэмай увогуле. Захаванне  і  папулярызацыя  нематэрыяльнай  культурнай  спадчыны, традыцыйных ведаў і практык можа  стаць  пазітыўным  імпульсам  для  развіцця  рэгіёнаў,  іх  самаідэнтыфікацыі  і  культурнай  сама рэалізацыі [17, c. 30]. Аб новых тэндэнцыях развіцця традыцый- най  творчасці  і  ўвагі  да  яе  з  боку  дзяржавы  сведчыць зварот да рэгіянальных  і лакальных  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 65 Спільний українсько-білоруський проект асаблівасцей  фальклору.  Аўтэнтычны  фальк- лор стаў разглядацца як комплексная з’ява, якая  знітавана  з  традыцыямі  і  абрадамі  беларуска- га народа,  яго песенным, музычным,  танцава- льным,  гульнёвым,  дэкаратыўна-прыкладным  мастацтвам  і  навакольным  асяроддзем.  Кан- крэтная  праца  па  выяўленні  і  прадстаўленні  таго ці  іншага элемента нематэрыяльнай куль- турнай спадчыны звычайна становіцца моцным  стымулам у ажыццяўленні падтрымкі носьбітаў  народных ведаў і ўменняў, мовы, звычаяў і но- раваў сямейнага і абрадава-святочнага жыцця,  актывізуе  работу  па  даследаванні,  фіксацыі,  падтрымцы старадаўніх каляндарных абрадаў,  народных рамёстваў і г. д. Адным  з  найважнейшых  чыннікаў,  што  ўплывае  на  вызначэнне  ідэнтычнасці  народа  і  ўключэння  ў  прастору  народнай  культуры,  выступае  каляндарна-абрадавы комплекс. Святы  разгортваюцца  на  аснове  існавання  духоўных сувязяў паміж людзьмі і спрыяюць  фарміраванню  пачуцця  гармоніі  быцця,  дэ- манструюць  жыццесцвярджальны  характар  народнага  светаразумення.  Кожнае  з  калян- дарна-абрадавых  святаў  мае  разгалінаванае  мастацкае  афармленне  і  абуджае  эмацыйныя  перажыванні  ўдзельнікаў,  што  пацвярджае  яго каштоўнасна-ідэалагічнае  значэнне ў  гра- мадстве. Першапачатковы сакральны сэнс аб- раду  трансфармуецца  ў  вобразна-паэтычную  форму калектыўных дзеянняў, якія прайграю- цца кожным наступным пакаленнем. У  сучасны  перыяд  на  традыцыйную  супо- льнасць  пастаянна  ўплываюць  такія  фактары,  як  зварот  каштоўнасных  арыентацый  у  бок  горада,  з’яўленне  надкантактнага  тыпу  тран- смісіі – школа, радыё, СМІ, развіццё спосабаў  матэрыяльнай  фіксацыі  з’яў  духоўнай  куль- туры – кнігі, аўдыё-, відэазапісы, дыскі і інш.  Жыццяздольнасць каляндарнай абраднас- ці  як  адной  з  праяў  нематэрыяльнай  куль- турнай спадчыны абапіраецца на пастаянную  практыку перадачы ведаў і навыкаў, якія неаб- ходныя для яе ўвасаблення. Каляндарна-абра- давая культура, што бытуе ў сваіх першасных  формах  –  у  натуральным  асяроддзі  –  зна- ходзіцца  пад  пагрозай  знікнення  ў  сувязі  з  сыходам носьбітаў традыцыі і кантактамі з ку- льтурай  горада. Некаторыя каляндарныя  аб- рады існуюць пакуль у жывым выглядзе, але  пераемнасць традыцый вусным шляхам трэба  аднаўляць і спецыяльным чынам арганізоўва- ць. Для гэтага на сённяшні дзень ёсць пэўныя  ўмовы: носьбіты традыцый  і пераемнікі. Вус- ны спосаб пераймання заўсёды звязаны з кан- крэтнай традыцыяй і ў гэтым яго практычная  значнасць.  Раённыя  і  абласныя  ўстановы  ку- льтуры  шмат  робяць  для  стымулявання  і  за- хавання  спантанных  праяў  традыцыйнай  ка- ляндарнай  абраднасці  ў  натуральных  умовах  яе бытавання.  У сучасны перыяд на Беларусі сустракаю- цца  аўтэнтычныя,  адноўленыя  і  пастановач- ныя святы / абрады. Аўтэнтычнымі  (як  іх  называюць  у  на- родазнаўчай  навуковай  літаратуры)  святы  /  абрады  лічацца  тады,  калі  традыцыя  іх  пра- вядзення не перапынялася і існуе па сённяшні  дзень. Тут можна назваць абрады памінання  продкаў  –  Радаўніцу  /  Дзяды,  дзень  Усіх  Святых  сярод  беларусаў-католікаў;  абрады  калядавання / шчадравання ў палескіх вёсках;  упрыгожванне  «каменнай  дзевачкі»  на  дру- гі дзень Вялікадня ў в. Баравое, Данілевічы,  Лельчыцкага  раёна  Гомельскай  вобласці;  ва- лачобны абрад з в. Далосіцы Бешанковіцкага  раёна  Віцебскай  вобласці;  абрад  «Ваджэнне  і  пахаванне  стралы»  (праводзіцца  на  Ушэс- це) з в. Казацкія Балсуны Веткаўскага раёна  Гомельскай  вобласці  і  інш.  Яскравым  пры- кладам выступае абрад «Провадаў русалкі» ў  в. Усохская Буда Добрушскага раёна Гомельс- кай  вобласці.  Вяскоўцы  добра  ўсведамляюць  практычную неабходнасць правядзення абра- ду – «для дажджу» і магічная засцярога ага- родаў  ад  мядзьведкі  з  дапамогаю  галінак  ад  убрання русалкі, хоць імпліцытна прысутнымі  застаюцца  і  іншыя  семантычныя  складнікі  дзейства (выгнанне нячыстай сілы, пазначэн- не  канца  вясны,  спрыянне  хуткаму  замуж- жу  дзяўчат  і  г.  д.).  Звычайна  ладзяць  абрад  старэйшыя  жыхары,  аднак  чынны  і  прамы  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 66 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 ўдзел прымае большасць насельніцтва, іншыя  ставяцца да абраду станоўча.  Надзейным  выказнікам  аўтэнтычнасці  абрадавай  традыцыі  з’яўляюцца  абрадавыя  песні. Калі старэйшыя жыхары памятаюць аб- радавыя песні – абрад, безумоўна, з’яўляецца  аўтэнтычным.  Калі  ў  часе  яго  правядзення  спяваюцца  развучаныя  і  адносныя  да  іншых  этнаграфічных зон песні (не выконваюцца на  дыялекце дадзенай мясцовасці) –  гэта нова- твор, які не можа разглядацца ў якасці элемен- та НКС.  Адноўленымі святы і абрады лічацца тады,  калі  яны  былі  ўласцівы  данай  мясцовасці,  па  нейкіх прычынах некаторы час не выконваліся,  але пра іх жывое бытаванне памяталі мясцовыя  носьбіты традыцыі (захоўваліся ў пасіўнай па- мяці  старэйшага  пакалення).  Затым  свята/ абрад былі ўзноўлены па традыцыйнай схеме  (мясцовых узорах і палявых запісах) і на сён- няшні дзень праводзяцца жыхарамі вёскі, а не  арганізоўваюцца разава па  сцэнарыях работ- нікаў культуры. Прыклады – калядны абрад- гульня  «Цары»  в.  Семежава  Капыльскага  раёна Мінскай вобласці; абрад «цягнуць Ка- ляду на дуба» у в. Новіны Бярэзінскага раёна  Мінскай вобласці; масленічная гульня «Паха- ванне  дзеда»  ў  в.  Маскаляняты  Гарадоцкага  раёна Віцебскай вобласці; абходны велікодны  абрад «Стрілка» у в. Бездзеж Драгічынскага  раёна Брэсцкай вобласці; «Провады русалкі»  у в. Вялікі Бор Хойніцкага раёна Гомельскай  вобласці;  абрад  «Ваджэнне  сулы»  на  другі  дзень Вялікадня у в. Маркавічы Гомельскага  раёна  Гомельскай  вобласці;  «Гуканне  вясны»  ў в. Новае Палессе, Лельчыцкага раёна Гоме- льскай вобласці і інш. Даводзіцца канстатаваць, што  ў  большас- ці  выпадкаў  ініцыятыва  правядзення  таго  ці  іншага  свята/абраду  ў  сённяшніх  умовах  зы- ходзіць ад работнікаў устаноў культуры альбо  іншых  зацікаўленых  (перадусім  афіцыйных)  асоб. У такім разе складваецца як бы трох-  і  нават  чатырохкутнік:  ініцыятар,  выканаўцы  (носьбіты  традыцыі),  іншыя  вяскоўцы,  ад- міністрацыя.  Пастановачнымі  святы  /  абрады  з’яўляюцца  ў  тых  выпадках,  калі  былі  пас- таўлены  работнікамі  культуры  (адукацыі,  аматарамі)  па  этнаграфічных  запісах.  Яны  былі  зафіксаваны  ў  пэўнай  мясцовасці  этно- графамі ХІХ ст., але ў апошнія дзесяцігоддзі  не сустракаліся ні ў актыўным, ні ў пасіўным  выглядзе  (зараз  пра  іх  не  памятаюць  нават  самыя  старэйшыя  жыхары  вёсак).  Напры- клад,  у  многіх  месцах  Беларусі  зараз  «адро- джаны»  Масленіца,  Купалле,  Камаедзіца,  якіх гістарычна ў гэтых месцах не было.  Пры  апісанні  сучаснага  стану  бытавання  таго  ці  іншага  свята/абраду  варта  ўдзяляць  увагу пераемнасці, а, г. зн. пазначаць, наколькі  ў  іх  правядзенні  задзейнічаны  маладзейшыя  ўдзельнікі,  ці  абрад  выконваецца  выключ- на  жанчынамі  старэйшага  веку.  Пры  тым,  аднак,  вельмі  важнай  застаецца  ўзроставая  стратыфікацыя абраду, бо ў шэрагу рытуалаў  па правілах не мелі права браць удзел малыя  дзеці, нежанатыя і г. д. Штучнае прыцягненне  дзяцей  недапушчальнае,  прыкладам,  абсурд- на выглядаюць дзіцячыя вячоркі з застоллем,  хай сабе і з ліманадам на стале.  На сёння ў спіс элементаў нематэрыяльнай  культурнай  спадчыны  Рэспублікі  Беларусь,  прынятых пад ахову дзяржавы, уключана бо- лей 20 каляндарных свят і абрадаў. «Жаніцьба Цярэшкі» – адна з найбольш  цікавых этнічных формаў каляднага абрадава- га ігрышча моладзі, якая дасягнула шлюбнага  ўзросту,  зараз  адноўлена  ў  в. Аношкі  Лепе- льскага раёна Віцебскай вобласці. «Жаніцьба  Цярэшкі»  найбольш  прадстаўлена  ў  Лепе- льскім, Докшыцкім, Ушацкім, Полацкім і су- седніх раёнах. Ладзіцца  ігрышча, як правіла,  у першы-другі дзень Калядаў, сёмага-восьмага  студзеня, на сённяшні момант у клубе. Асноў- нае дзеянне ігрышча – падбор шлюбных пар,  жаніцьба маладых – мае тут умоўны, карна- вальны,  гульнёвы  характар,  уласцівы  падоб- ным  абрадавым  звычаям  многіх  еўрапейскіх  народаў.  Аднак  распрацаванасць  сцэнарыя  «Жаніцьбы  Цярэшкі»  ў  беларусаў,  багацце  песеннага,  танцавальнага  і  музычнага  кампа- http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 67 Спільний українсько-білоруський проект нентаў,  асаблівая  ўзрушанасць  і  «прынцыпо- васць»  удзельнікаў  дзейства  ў  выбары  пары  паказваюць,  што  для  шэрагу  пакаленняў  на- шых  продкаў  гэтае  ігрышча  было  нечым  бо- льшым,  чым  проста  святочнай  забавай.  За  ім  хаваецца  старажытны  і  вельмі  важны  для  народа абрад, які рэгуляваў фарміраванне но- вых сямейных гнёздаў. Істотна, што ўтварэнне  шлюбных  пар  адбывалася  па  ўзаемнай  схі- льнасці  маладых  людзей,  адсюль  і  энтузіязм  моладзі, і стойкая захаванасць гэтага абраду ў  хрысціянізаваным грамадстве. Паколькі  «Жаніцьба  Цярэшкі»  адбыва- ецца  на  Каляды,  якраз  у  той  паваротны  мо- мант, калі спыняецца змяншэнне дня, зніжэн- не  сонца  і  пачынаецца  яго  адваротны  ход  на  ажыўленне  прыроды  з  зімовага  сну,  то  ў  ім  можна  бачыць  i  знак  павароту  прыроды  да  жыцця,i сляды магічнага садзейнічання жыц- цестваральнаму  працэсу.  Трэба  заўважыць,  што  ў  раёнах  найбольшай  распаўсюджанасці  «Цярэшка»  –  гэта  асноўнае  каляднае  абра- давае  дзеянне,  што  ўзмацняе  значнасць  ycix  звязаных з ім вобразаў і матываў. Каляды,  як  пераходны,  памежны  пэрыяд  памiж  Старым  i  Новым  гаспадарчым  годам  з’яўлялiся  «зонай  надзвычайнай  адказнас- цi» чалавечае супольнасцi. Кожная рэч i дзея  набывала  знакавы,  рытуальны  характар  i  магла  непасрэдным  чынам  уплываць  на  бу- дучае.  Пры  гэтым  граніцы  паміж  рэальным  і  ірэальным  знікаюць,  парушаецца  агульная  сацыяльная  структура.  Аднак  Каляды  сім- валізуюць не толькі хаос у прыродзе і соцыу- ме,  менавіта  яны  пачынаюць  яго  адмаўленне,  пазначаюць пачатак новага прыроднага цыклу  і светапарадку. Узраджэнне Сонца і абуджэн- не  прыроды  патрабавалі  адпаведных  пера- будоў  і  ў  чалавечым жыцці. Пераадоленне ж  дэструктыўнасці  сацыяльнай  арганізацыі  ад- бывалася паступова  і  ў  першую чаргу мерка- вала  стварэнне шлюбнай пары (таму матывы  шлюбу ў час Каляд выступаюць як этналагіч- ная ўніверсалія). Ускосна аб гэтых матывах як  дамінуючых  сведчаць  варыянты  гульні,  калі  «Цярэшку жаніла» – разбівалася па парах –  усё  дарослае  насельніцтва  вёскі    [2,  c.  105].  Менавіта  такі  архаічны  тып  гульні,  калі  зад- зейнічанае ўсё дарослае насельніцтва, бытуе ў  вёсках Лепельшчыны.  Асноўныя  этапы  «Жаніцьбы  Цярэшкі»:  выбар «маткі»  і  «бацькі»,  іх «скручванне» ў  танцы;  падбор  пар,  калі  параіўшыся  з  «ба- цькам»,  «матка»  брала  хлопца,  а  «бацька»  дзяўчыну  (альбо  наадварот).  Пратанца- ваўшы з імі, яны ў танцы ж злучалі маладых,  якія з гэтага моманту станавіліся «дзедам» і  «бабай». У большасці  выпадкаў  злучалі  тыя  пары, якія ўжо сябравалі між сабою ці выказ- валі  адзін  да  аднаго  сімпатыі  (зафіксаваны  частыя выпадкі, калі цярэшкаўскія дзед і ба- булька  ў далейшым браліся шлюбам). Самы  вясёлы,  насычаны  песнямі,  гумарам  этап  –  пералоўліванне маладых. Калядны абрад «Цары», які праводзіцца  на  Шчодры  вечар  (13  студзеня),  з’яўляецца  адметным праяўленнем лакальнай культурнай  традыцыі  в.  Семежава  Копыльскага  раёна  Мінскай вобласці. Ён фарміраваўся паступова, увабраў у сябе  элементы  традыцыйнага  каляднага  маска- раду  і  народнай  драмы  «Цар  Максіміліян»,  «прыжыўся»  ў  вёсцы  як  своеасаблівая  каляд- ная гульня, у якой удзельнічалі толькі маладыя  хлопцы і мужчыны. У гурт калядных «цароў»  уваходзілі  сем  (пяць,  дзевяць)  чалавек,  якія  былі апрануты ў белыя кашулі, белыя штаны,  падпярэзаны  чырвонымі  паясамі,  на  нагах  –  чорныя боты, на  галаве – высокія папяровыя  шапкі з рознакаляровымі кутасамі. Ва ўсіх «ца- роў»  з  левага  боку  была  прымацавана  шабля.  Кожны з «цароў» меў пэўнае імя: цар Максімі- льян, цар Мамай, цар Іван Грозны і г. д.,  і па- водзіў  сябе  ў  адпаведнасці  з  гэтым  вобразам.  Акрамя «цароў» у калядным гурце былі «док- тар», апрануты ў цёмную ваенную форму, боты,  на галаве фуражка, праз плячо – медыцынская  сумка,  музыка  і  барабаншчык.  Гэта  былі  так  званыя «чыстыя маскі». Хлопцы, што выкон- валі  ролі  цароў,  імкнуліся  апранацца  як  мага  прыгажэй, з форсам. Акрамя іх, у складзе гур- та  абавязкова  былі  «нячыстыя  маскі»:  «дзед»  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 68 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 і  «баба».  Ролю  «дзеда»  звычайна  выконвала  дзяўчына,  апранутая  ў  як  мага  больш  бруд- нае, рванае мужчынскае адзенне, твар вымаз- вала сажай. Ролю «бабы» выконваў вяртлявы  хлопец,  апрануты  адпаведна.  Задачай  гэтых  персанажаў,  у  адпаведнасці  з  карнавальнай  святочнай  уседазволенасцю,  было  смяшыць  гледачоў, рабіць усялякую шкоду, абдымацца  і  цалавацца паміж сабой і з прысутнымі, красці  рэчы ў гаспадароў. «Цары» збіраліся і апрана- ліся ўсе разам у якой-небудзь адной хаце, пасля  выходзілі  на  вуліцу,  выстройваліся  па  росту  і  пад гукі барабана маршыравалі  [3, c. 65–67].  Зайшоўшы  ў  хату,  разыгрывалі  невялікае  жартоўнае  прадстаўленне  з  бойкай  «цароў»,  лячэннем  забітага  «цара»  і  г.  д.,  пасля  якога  адбывалася  традыцыйнае  каляднае  адорванне  ўдзельнікаў гурта. У сваім аўтэнтычным выгля- дзе, перадаючыся ад пакалення да пакалення,  калядны абрад «Цары» існаваў у Семежава да  канца 50-х гг. ХХ ст. Пасля 40-гадовага пера- пынку быў адроджаны ў канцы 1990-х гг., чаму  ў  немалой  ступені  садзейнічала  экспедыцый- ная  пошукавая  праца  беларускіх  этнографаў  і  здымкі ў 1997 г. відэафільма «Калядныя цары»  (аўтар сцэнарыя Таццяна Кухаронак, рэжысёр  Ірына  Волах)  з  цыкла  «Беларускі  народны  каляндар».  Абрад  з’яўляецца  жывой  актуаль- най  праявай  святочнага  абрадавага  календара  в.  Семежава  па  сённяшні  дзень.  Ён  захаваў  у  сучасным  выкананні  ўсе  першапачатковыя  элементы  і  функцыі  (у  тым  ліку  выхаваўчыя,  сацыялізуючыя і эстэтычныя) і з’яўляецца вы- датным  узорам  беражлівага  і  ашчаднага  абы- ходжання са святочнай абрадавай традыцыяй.  У  пачатку  2008  г.  яму  быў  нададзены  статус  гісторыка-культурнай  нематэрыяльнай  каш- тоўнасці  Рэспублікі  Беларусь.  У  кастрычні- ку  2009  г.  калядны  абрад  «Цары»  рашэннем  сакратарыята  чацвёртай  сесіі  Міжурадавага  камітэта па  ахове нематэрыяльнай культурнай  спадчыны ўключаны ў Спіс Тэрміновай Аховы  аддзела нематэрыяльнай культурнай спадчыны  ЮНЕСКА [12, c. 53–56]. Калядны абрад «Шчадрэц» – адметнае  праяўленне  лакальнай  культурнай  традыцыі  в.  Рог  Салігорскага  раёна  Мінскай  вобласці.  Абходы  з  удзелам  маскіраваных  персана- жаў  існуюць  на  Беларусі  ў  шматварыянтасці  мясцовых  праяўленняў.  Найбольшая  коль- касць маскіраваных персанажаў суправаджа- ла свята Калядаў. У в. Рог абрад «Шчадрэц»  праводзіцца  на  Шчодры  вечар  (13  студзе- ня). Да нашага часу ў гэтым тыпе абрадавага  шчадравання ў в. Рог і прылеглых тэрыторыях  Чырвонага возера найбольш выразна прагля- даецца класічная трохчленная структура абы- ходнага абрада, у якой выдзяляюцца наступ- ныя галоўныя этапы: 1) зварот да гаспадароў з  прось бай дазволіць шчадраваць, 2) выканан- не абрадавага тэксту і гульні-паказу, 3) адор- ванне, што суправаджаецца просьбай і словамі  падзякі. Абрад «Шчадрэц» у в. Рог адбываў- ся з удзелам традыцыйных маскіраваных пер- санажаў,  як  зааморфных  –  казы,  жураўля,  каня,  так  і  антрапаморфных  –  дзеда,  бабы,  «цыгана»  і «цыганкі» з «дзіцём» (лялькай) у  «калысцы».  Маска  казы,  пантаміміка  якой  ў  абрадзе суправаджалася сюжэтна звязанай з  ёй  каляднай  песняй,  лічылася  асноўным  сім- валам  пладавітасці  і  жыццёвай  энергіі.  Мяс- цовая каза адмысловая – гэта лялька-пудзіла  са скуры забітай козачкі, з бантам «для фор- су»,  набітая  саломай,  а  ў  ножкі  ўстаўляюць  драўляныя палачкі, каб стукаць імі па падло- зе.  Казу  ў  руках  нясе  адна  з  удзельніц  гур- та. Яшчэ адзін абавязковы ўдзельнік свята ў  вёсцы Рог – журавель. Журавель – гэта кій з  крывым канцом замест дзюбы, пакрыты белай  прасціной. Яго нясе высокі мужчына або жан- чына, пакрыўшыся прасціной зверху. А яшчэ  адзін зааморфны персанаж свята – конь: яго  ўвасабляюць  два  чалавекі,  пакрыўшыся  пра- сціной  ці  посцілкай.  Адзін  ідзе,  трымаючы  ляль ку каня, другі – сагнуўшыся, трымае яго  за  пояс  ззаду,  да  прасціны  ці  посцілкі  пры- вязаны  хвост.  Да  шыі  навязваюць  званок  –  кіроўца ўвесь час рухае ляльку, каб было чува- ць гук званка. Найбольш унікальны персанаж  у гурце шчадравальнікаў у в. Рог – гэта дзед  і  яго  берасцяная  маска,  аналагаў  якой  больш  няма на Беларусі. Маску выраблялі з цэльнага  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 69 Спільний українсько-білоруський проект кавалка бяросты, знешні бок якой заставаўся  ўнутры, а ўнутраны бок – заставаўся звонку  маскі.  Зверху  яе  ўмацоўвалі  крыж-на-крыж  таксама дзвюмя палоскамі бяросты. Выразалі  дзіркі для вачэй, носа і рота. Берасцяная маска  выраблена не ў выглядзе накладкі на твар, што  зрэдку сустракалася і ў іншых месцах на Бела- русі, а ў выглядзе шапкі, у якой бяроста злуча- на адмысловым спосабам («у зубчыкі»). Дзед  ходзіць у доўгім вывернутым кажуху, з бяро- завым  кіем,  на  якім  павязаны  чырвоны  бант  і  прымацаваны  званок.  Для  гэтай  тэрыторыі  наогул  характэрна  шырокае  распаўсюджанне  вырабаў  з  бяросты:  ёмістасці  для  захавання  вады,  мёду,  для  збору  ягад.  Выкарыстоўвалі  бяросту для захавання вакон і пчаліных вуллёў  ад вільгаці.  Маецца сярод шчадроўнікаў вёскі Рог баба- засявальніца з палатнянай торбай – кайстрай,  у якой насыпана зерне жыта,  і механоша, які  збірае  падарункі.  Калі  рогаўскія  шчадроўнікі  набліжаюцца  да  хаты,  яны  пачынаюць  спя- ваць  калядную  песню:  «Ці  дома,  дома  сам  пан-гаспадар? Святы вячор,  святы Васілёк!».  Першым  крочыць  Дзед  і,  атрымаўшы  даз- вол, вядзе ў хату за сабой увесь гурт. У хаце  адбываецца  традыцыйная  гульня-паказ,  дзе  кожны  персанаж  выконвае  сваю  ролю:  Дзед  стукае кіем у столь, каб у сям’і ўвесь год былі  грошы,  Баба-засявальніца  «засявае»  па  хаце  са словамі: «Сею, сею, падсяваю, з Калядою  паздраўляю! З Новым годам і з добрым зда- роўечкам!».  Спявачкі  пачынаюць  песню  для  казы:  «Ой,  ну-ну,  каза»,  а  жанчына,  якая  трымае  ляльку  казы,  ставіць  яе  на  падлогу  і  пачынае  ў  такт  стукаць  драўлянымі  ножка- мі. У тэкст песні  ўваходзіць просьба вынесці  пачастунак;  усё,  што  просяць,  гаспадары  па  чарзе  выносяць:  «рэшата  аўса,  наверх  каў- баса,  яшчэ  сала,  каб  каза  скакала...».  Затым  гаспадар  ці  гаспадыня  поіць  жураўліка  з  та- леркі, а з гладыша даюць коніку аўса. Урэшце  стомленыя  шчадроўнікі  ўсклікаюць:  «Скарэй  дарыце, нас не марыце, кароткі світкі, памерз- лі лыткі!», даючы знак, што хочуць ісці ў дру- гую хату. Гаспадары даюць яшчэ хлеба, піра- га  і дзякуюць.  Ізноў традыцыйныя ўзаемныя  зычэнні: «Каб на той год даждалі  і нас суст- ракалі!».  Са  словамі  «Дзякуй  гэтаму  дому,  пойдзем  к  другому!»  каляднікі  выходзяць  з  хаты  з  музыкай,  прыпеўкамі,  скачучы.  Так  шчадроўнікі абыходзяць усе хаты ў вёсцы, дзе  гарыць святло [3, c. 60–63].  Абходны абрад калядавання / шчадра- вання «Куры», які праводзіцца на Шчодры ве- чар (13 студзеня) ў в. Дзмітраўка, Віркаў і Ня- сета  Клічаўскага  раёна  Магілёўскай  вобласці,  належыць  да  найбольш  архаічных  навагодніх  віншавальных абыходных абрадаў, пашыраных  не  толькі  на  Беларусі,  а  і  ў  іншых  славянскіх  краінах.  Абходныя  абрады  калядавання  /  шчадравання прадстаўлены ў славян мноствам  канкрэтных форм  і варыянтаў, якія адрозніва- юцца па часу выканання рытуала, па складу ўд- зельнікаў, па дзеяннях, якія яны здзяйсняюць,  па мэце візіта  і шэрагу  іншых характарыстык.  У межах сутак адрозніваліся вячэрнія (начныя)  абходныя  абрады,  у  якіх  удзельнічалі  ў  ас- ноўным дарослыя выканаўцы і ранішнія (дзён- ныя),  удзельнікамі  якіх  былі  дзеці,  падлеткі  (яны пераважна не маскіраваліся). Дзіцячае ка- лядаванне мела шэраг асаблівасцяў, галоўная з  якіх заключалася ў адсутнасці масак, бо згодна  з  традыцыйнымі  ўяўленнямі  беларусаў,  разам  з маскай у неабароненай дзіцячай душы можа  пасяліцца  ўсялякая  нечысць.  Нават  дарослыя  калядоўшчыкі,  якія  маскіраваліся  падчас  Ка- лядаў,  на  завяршэнне  святаў  ачышчаліся  пры  дапамозе  хрышчэнскай  вады.  Дзеці  і  падлет- кі  хадзілі  калядаваць  у  звычайным  святоч- ным адзенні, тыповым для свайго часу і сваёй  мясцовасці. Тое, што сёння дзяўчаты з в. Дз- мітраўка апранаюць, як колісь іх бабулі і матулі,  традыцыйныя рознакаляровыя спадніцы з на- шытымі па нізе стужкамі, а таксама вышытыя  кашулі,  вышытыя  фартухі,  паліто  або  старое  футра,  на  галаву  павязваюць  хусткі,  на  ногі  абуваюць  боты,  таксама  адпавядае  ўніверса- ліям традыцыйнай каранавальнай культуры, бо  адным са знакаў карнавальнай прыналежнасці  адзення лічылася яго святочнасць (яно ляжала  ў сундуках і кожны дзень не апраналася). Час- http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 70 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 цей  за  ўсё  асноўнай  мэтай  візіта  дзяцей-каля- доўшчыкаў  было  выкананне  віншавальных,  велічальных  і  іншых  вербальных  тэкстаў  (пе- сенных  ці  рэчытатыўных),  што  характэрна  і  для  гуртоў  з  Клічаўскага  раёна,  якія  спяваю- ць калядку «Эй, куры, куры, не пейце рана...»,  выказваюць  вершаваныя  добрыя  пажаданні  гаспадарам і просьбы аб адорванні. У абходных  абрадах часта прысутнічаў прадметны сімвал у  якасці знака пэўнага свята, у дадзеным выпадку  зорка.  Калядаванне  з  зоркай  –  традыцыя,  характэрная  для  ўсіх  славян.  Гэта  была  рухо- мая шматпрамянёвая асветленая знутры зорка  на кіі,  з  якой хадзілі  калядаваць. У традыцыі  вытрыманы  і  іншыя  складовыя  часткі  абрада  «Куры»:  дзеці  калядуюць  толькі  пад  вакном,  ніколі не заходзяць у хату, пры абыходзе ідуць  ад пачатку і да канца вуліцы, не мінаючы нівод- най хаты. Святочнае дзіцячае дзейства працяг- ваецца  да  таго  часу,  пакуль  не  зойдзе  сон ца  і  не пачнуць збірацца старэйшыя калядныя гур- ты.  Адорванне  калядоўшчыкаў,  што  суправа- джаецца  просьбай  і  словамі  падзякі,  таксама  праходзіць  традыцыйна.  Асноўны  прадмет  дарэння ў мясцовых жыхароў, як і ў большасці  еўрапейскіх народаў – хлеб (хлебныя вырабы),  што ўвасабляў багацце  і  дабрабыт. Маюцца ў  «куранят» і жартаўлівыя прыгаворы-праклёны,  калі раптам гаспадары не адораць і з’явіцца пад- става для іх выканання. Асаблівай увагі вартае  найменне  абраду  «Куры»  і  песня  з  зачынам  «Ой, рана-рана куры запелі», якія актуалізую- ць глыбокую міфалагічную даўніну абраду. Вя- дома, што певень (кур – як славянская назва  пеўня)  выступае  сімвалам  Сонца,  жыццёвай  сілы, урадлівасці, менавіта ён – сімвалічны за- хавальнік хатняга агменю і дабрабыту. Певень,  як  і Сонца, «адлiчвае час» на пераломе ночы i  дня, вяшчуе i вiтае ўсход сонца (гл.: загадку пра  пеўня «Не кароль, а ў кароне, не гусар, а пры  шпорах, гадзінніка не мае, а час знае»). Певень  не проста падобны да  сонца,  ён  сам – зямны  вобраз, трансфармацыя нябеснага агню, сонца,  таму з  ім звязваецца сiмволiка ўваскрэсення з  мёртвых, сiмволiка вечнага аднаўлення жыцця.  Якраз таму ў межавы каляндарны час, калі то- лькі нарадзілася маладое сонца, на першы план  выступае менавіта гэтая птушка. І тыя «куры,  якія запелі раным-рана», вяшчуюць нараджэн- не новага сонца, наступленне новага году, пача- так новага вегетацыйнага цыклу [13, c. 8]. Менавіта  час  набываў  у  традыцыі  сваю  ацэнку,  глыбокую семантыку, што кіравалася  на засваенне, спарадкаванне яго бегу, імкнен- не  ўнесці  ў  яго  ход  «культурны»  рытм.  Як  заканамернасць  можна  вызначыць  тое,  што  асабліва  значныя  для  народнай  традыцыі  і  жыцця вясковага соцыума святы як бы завяр- шалі поры году ці цэлыя сезоны, актыўна пер- саніфікаваліся  («Прыехала  Каляда  на  сівым  коніку»), а ў пэўны час мусілі быць рытуальна  праведзены, адпраўлены ў належныя ім сферы  («Ой, Калядачкі, вы на дуб, на дуб»).  Ідэя выправоджання свята дамінуе ў абра- дзе «Цягнуць каляду на дуба» з в. Новіны  Бярэзінскага  раёна  Мінскай  вобласці. Ідэя  провадаў  канкрэтна  рэалізавана  ў  шэрагу  рытуальных дзей – падрыхтоўка матэрыяль- нага  ўвасаблення  свята,  калектыўнае  выпра- воджванне  яго  за  межы  вёскі,  магчымыя  кармленні  і  ахвяраванні,  спальванне  мінула- годніх атрыбутаў, суправаджальныя карагоды  і  шчодрае  сталаванне.  Структура  народнага  календара найперш арыентуецца на фазы ак- тыўнасці  сонца.  У  сувязі  з  гэтым  беларускі  народны каляндар падзяляецца на два вялікія  сезоны  –  «Зіму»  і  «Лета».  У  сваю  чаргу  да  летняга  і  зімовага  сонцаваротаў  прыпадаюць  два буйнейшыя каляндарныя святы – Каляды  і Купалле, што карэлююць між сабою і ўклю- чаюць  падобныя  па  сэнсу  і  сімволіцы  рыту- альныя формы. Тое кола, у шэрагу вёсак ярка  ўпрыгожанае, што высока ўзнімалася на дрэве  ў час абраду «Цягнуць каляду на дуба», сімва- лічна замацоўвала новае, нядаўна народжанае  сонца. Гэтаксама кола на Купалле на высокіх  шастах запаляць, а затым пакоцяць з гары, бо  пачынае змяншацца дзень  і згасаць сонечная  актыўнасць.  Важна,  што  нават  у  такім  аб- межаваным  арэале,  як  адзін  Бярэзінскі  раён  (хоць рытуал фіксуецца  і  ў памежных вёсках  іншых  раёнаў)  існавала  некалькі  варыянтаў  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 71 Спільний українсько-білоруський проект выканання  гэтага  абраду,  што  абумоўлена  шматпланавасцю  яго  семантычнага  поля.  Да  таго ж менавіта актыўная варыятыўнасць па- казвае на аўтэнтычнасць і архаічнасць абраду,  бо  адзіная  статычная  форма  асобных  куль- турных практык часта сведчыць пра  іх позні,  часам запазычаны характар. У в. Новіны Ка- ляду ўвасабляў сноп, тым больш падкрэслена  зажынкавы, што стаяў да гэтага часу на поку- ці  [11,  c.  89–91].  Абранне  бараны  гэтаксама  вельмі  сімвалічнае,  бо  за  выразна  аграрнымі  асацыяцыямі  праглядае  глыбокая  семантыка  адраджэння  (параўн. цяганне на баране бабкі-павітухі).  Горшчык  з  куццёю  знаход- зіць шматлікія паралелі ў суседніх традыцыях,  калі гэтаксама пасля Вадохрышча ў Слонімскім  раёне Гродзенскай вобласці чугунок з рэшткамі  куцці ставілі на дрэва. У палескіх вёсках рэшткі  куцці ў горшчыку закопвалі, пазначаючы адва- ротны вектар выправоджання.  Глыбока  сімвалічнае  і  абранне  дуба  пад- крэслена  за  межамі  вёскі,  бо  менавіта  такім  чынам  прадметна  ўвасабляўся  цэнтр  сакра- льнае прасторы, у якой магчыма міжсветавая  камунікацыя. Дуб як важнейшы ў сістэме бе- ларускай  дэндралогіі  элемент  факусаваў  ідэі  роду,  моцы,  велічы,  выступаў  як  медыятар  і  сакральны падаўца даброт. Рэгіён  Віцебскага  Падзвіння  вылуча- ецца  шырокім  распаўсюджаннем  Масленіцы  (Масленка, Сырная седміца, Запусты) – свя- та ў гонар веснавога абуджэння прыроды, якое  адзначалі  ўсе  старажытныя  славяне. У больш  даўнія часы гэта было адно з самых вясёлых на- родных святаў, калі дазваляліся самыя розныя  ўвесяленні, песні, жарты, нястрыманасць у ежы  і піцці. Пасля прыняцця хрысціянства дата яе  правядзення  залежыць  ад  дня  святкавання  Пасхі,  масленічны  тыдзень  заканчваецца  ў  нядзелю  напярэдадні  сямітыднёвага,  перад- велікоднага  посту.  Да  найболей  тыповых  для  Масленіцы  рытуальных  формаў  даследчыкі  славянскіх старажытнасцяў адносяць маскіра- ванне, масленічныя пудзілы і кастры.  Масленічная абрадавая гульня «Пахаван- не дзеда» (пачатак Масленіцы) – праўдзівы  феномен  традыцыйнай духоўнай культуры –  да сёння разыгрываецца ў вёсках Маскаляня- ты і Даўгаполле Гарадоцкага раёна Віцебскай   вобласці. Носьбіты традыцый і ўдзельнікі абра- давай гульні выразна ўсведамляюць яе даклад- ную прымеркаванасць да Масленкі. У воб разе  Дзеда  персаніфікуюцца  і  матэрыяльна  ўва- сабляюцца  «мясныя  запусты»  –  як  кажуць:  «Дзед  падавіўся  косткай».  Гэты  матыў  неа- днаразова  будзе  гучаць  падчас  гульні.  «Па- хаванне дзеда» не мае дакладных аналагаў у  іншых рэгіёнах Беларусі, але сваёй структураю  і  семантыкай  цалкам  кладзецца  ў  абрадавыя  провады міфалагічнага персанажа, прымерка- ваныя да пераходных каляндарных перыядаў.  На Кіеўшчыне ў масленічны чацвер «хова ють  деда»,  у  пачатку  вясны  ў  цэнтральнарускіх  абласцях  хаваюць  Кастраму  (Строму)  –  ля- лькі, якія сваімі характэрнымі атрыбутамі ве- льмі нагадваюць гарадоцкіх «дзеда» і «бабу».  Надзяленне  «дзеда»  асаблівым  апетытам  і  знешнімі  атрыбутамі  гіперсексуальнасці,  якія  дадаткова  абыгрываліся  ў  галашэннях  і  выказваннях  у  час  гульні,  збліжае  гэты  бе- ларускі  персанаж  з  заходнееўрапейскім  Кар- навалам  або  Пустам,  якога  судзілі  ў  апошні  дзень свята за шматлікія грахі, у тым ліку і за  распусту. У заходняй Чэхіі ў прысутнасці ўсіх  жыхароў вёскі агалошвалі прысуд  і спальвалі  саламянае пудзіла ў мужчынскім адзенні, якое  сімвалізавала мясапуста. У Польшчы ў любе- льскіх  вёсках  тапілі  або  спальвалі  саламянае  пудзіла, якое ўвесь карнавал вазілі па вуліцах.  Усё  гэта  заканчвалася  шчодрай  трапезай  [8,  c. 207, 227, 250]. Відавочна, «Пахаванне дзе- да»  належыць  да  карнавальных  гульняў,  дзе  смех  спалучаецца  і  чаргуецца  з  плачам.  Як  і  іншыя еўрапейскія масленічныя сімвалы (тыпу  Бахуса ці Карнавала), дзед Сідорка ўвасабляе  сытасць,  задавальненне,  пераяданне  і  іншыя  тыпова карнавальныя рысы. Такім чынам, гарадоцкая гульня арганічна  і  прыгожа  ўпісвае  беларускую  каляндарную  абраднасць у  еўрапейскую традыцыю  і  ў  той  жа час  сцвярджае ўнікальнасць  і  адметнасць  самой  лакальнай  формы  правядзення  гульні.  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 72 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 Носьбітамі традыцыі да гэтага часу (хоць  і ў  значна  рэдукаваным  выглядзе)  разумеюцца  патрэбы ладзіць гульню з мэтаю паўплываць  на  будучы  добры  ўраджай.  Гэта  кладзецца  ў  прадукавальную  (перш  за  ўсё  аграрную)  семантыку  ўсяго  масленічнага  комплекса,  бо  пудзіла  везлі  менавіта  на  палеткі,  там  жа  разрывалі  яго,  раскідалі  салому,  часам  на- ват  закопвалі  ў  зямлю.  Да  прадукавальнай  семантыкі  далучаецца  і  гіпертрафіраванасць  полавых  атрыбутаў  дзеда  (і  затым  бабы).  Лялька  з  саломы  аказваецца  двухполюсна  арыентаванай: з аднаго боку – сімвалізуе ста- расць і зношанасць, а з іншага – далучанасць  да  аграрнага  цыклу,  да  культурных  сімвалаў,  у  іх  увасабляўся  спор.  Пры  ўсёй  смехавой  атмасферы абрадавай гульні фігура дзеда над- звычай  багатая  і  змястоўная.  Гэта  вобраз  як  прадстаўнік сакральнага свету, які  ў час кар- навальнага  свята  атрымлівае  права  на  свое- асаблівыя  рытуальныя  паводзіны,  парушае  звычайныя  штодзённыя  маральна-этычныя  нормы, руйнуе агульнапрынятыя сацыяльныя  каштоўнасці,  праяўляе  агрэсію  і  разбура- льныя  схільнасці,  што  стварала  на  некаторы  час  умоўную  сітуацыю  абсалютнай  перавер- нутасці ўсяго звыклага ўкладу жыцця-быцця,  свабоды ад клопатаў і турбот [9, c. 158–162].  Менавіта  такое  панаванне  «свету  антыкуль- туры»  ў  дні  Масленкі  і  з’яўляецца  агульным  момантам  і  для  традыцыйнага  беларускага  маскіравання,  і  для  еўрапейскага  і  лаціна- амерыканскага карнавалу. Веснавую традыцыю асабліва поўна і шма- таспектна прадстаўляе абрад гукання вясны «Чырачка», аграгарадок Тонеж Лельчыцкага  раёна Гомельскай вобласці. У сучасны перыяд  абрад чыркавання або гукання вясны «Чырач- ка»  у  жывой  традыцыі  захаваўся  толькі  тут.  У  мінулым  масленічнае  гуканне  вясны,  рытуальна-гульнёвая  дзея  з  яркай  назвай  –  «Чырачка», была лакалізавана ў Лельчыцка-  Мазырскім арэале. Паказальна з’яўленне ад- паведнага  абрадавага  тэрміна  «чыркаваць»,  які  існуе  паралельна  з  больш  пашыраным  «гукаць вясну». У час абраду, аднак, спявалі  розныя вясновыя песні, а не толькі лірычную  з  зачынам  «Ой,  чырачка-пташачка».  Абрад  «Чырачка» ў Тонежы прымеркаваны да няд- зелі Масленічнага тыдня і ў сваёй семантыцы  заканамерна сумяшчае матывы провадаў зімы  і клікання вясны. Акцыянальны шэраг абраду  даволі  насычаны  і  надзвычай  багаты  ў  сваім  сімвалічным  прачытанні.  Да  свята  рыхтуюць  пудзіла, ёлку і печыва ў форме птушак. Акра- мя матыву «птушкі прыносяць вясну» ў гэтым  выпадку, верагодна, актуалізуецца і сімволіка  птушак як увасабленняў душы. Усё гэта дазва- ляе выказаць здагадку, што прылёт птушак –  надыход  вясны  –  наведванне  памерлымі  продкамі родных – прадметнае ўвасабленне ў  выглядзе рытуальнага печыва складаюцца ва  ўзаемаабумоўленую  паслядоўнасць.  Печыва- «чырачкі» ўключана ва ўсе этапы абраду. Уд- зельніцы  нясуць  яго  ў  кошыках  і  частуюць  усіх, каго сустрэнуць, запрашаючы далучыцца  да  святкавання  за  вёскай.  Падчас  агульнага  застолля  кожны  імкнецца  з’есці  хоць  бы  па  адной  «чырачцы».  Заканамерна  ў  структуры  гукання  вясны,  што  печыва  часта  «садзяць»  на дрэва як сапраўдную птушку [4, c. 162]. У в. Тонеж напярэдадні або зранку хлопцы  ідуць на традыцыйнае месца, дзе спраўляецца  абрад,  нясуць  туды  сухія  дровы  з  лучынай,  збіраюць ламачча для вогнішча, а дзяўчаты ў  адной з хат ладзяць пудзіла Зімы: з крыжа- віны  робяць  ляльку,  апранаюць  яе  ў  старое  адзенне. Абавязковы  і  асноўны атрыбут свя- та – ялінка з яркімі папяровымі кветкамі. Яе  дзяўчаты  ўпрыгожваюць  перад  самым  абра- дам, паставіўшы ў гаршчок з жытам. Заўсёды  на  елачку  вешаюць  лепшыя  ўпрыгожванні,  каб  вясна  была  ясная  і  вясёлая.  Елка  –  сім- вал роду, пэўнай супольнасці, якой з’яўляюцца  жыхары  гэтай  вёскі.  Тонеж  –  сяло  вялікае,  а  Чарнычоўскія  горы  (або  проста  горы),  дзе  гукаюць  вясну,  знаходзяцца  на  краю  сяла,  таму  старэйшыя  ўдзельніцы  абраду  едуць  туды на вазах ці  санях  і  па дарозе  спяваюць  песні. Хлопцы замацоўваюць елачку на самым  высокім дубе, бліжэй да сонейка. На горах за- гукаюць вясну, водзяць карагоды, сярод якіх  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 73 Спільний українсько-білоруський проект гульнёвыя  –  «Яшчур»,  «Грушка»,  «Пера- пёлачка». Затым качаюцца ў снезе з пагоркаў,  бо  лічыцца,  што  калі  хоць  раз  з’ехаць,  то  і  ў  хаце дабрабыт увесь год будзе, і здароўе моц- нае. Галоўная функцыя вогнішча ў Тонежы –  знішчэнне  масленічнага  пудзіла,  адпаведна,  і  сімволіка  агню  падпарадкавана  сімволіцы  каляндарнага  сімвала:  ачышчэнне,  знішчэнне  «састарэлага»  каляндарнага  часу.  Тонежская  Масленіца  прадстаўлена  адначасова  арніта-,  фіта-  і  антрапаморфным  каляндарнымі  сім- валамі.  У  іх  «жыццёвым  цыкле»  назіраецца  трыяда: выраб – дэманстрацыя – знішчэнне  ці  «натуральная  смерць».  На  этапе  деман- страцыі  ўсе  тры  сімвалы  выкарыстоўваюцца  для  запрашэння  жыхароў  Тонежа  на  свят- каванне  Масленіцы  за  вёскай,  на  ўзвышшы.  Адыграўшы сваю роль, каляндарныя сімвалы  выводзяцца з культурнай прасторы па-розна- му:  пудзіла  спальваюць,  ёлку  пакідаюць  на  дубе, печыва з’ядаюць ці пакідаюць на дрэвах  [14, c. 153–162]. Захавальніцы абраду – спя- вачкі  фальклорна-этнаграфічнага  гурта  «Та- нежанка».  Вёска  Тонеж  у  Лельчыцкім  раёне  здаўна  вядома  як  захавальніца  этнакультур- ных традыцый Палесся. Самая  выразная  адметнасць  усходне- палескага Юр’я – абрад «Тураўскі карагод», што ладзіцца ў в. Пагост Жыткавіцкага раёна  Гомельскай  вобласці.  Для  святочнага  шэсця  рыхтуюць своеасаблівы сцяг – распінаюць на  граблі чырвоныя хусткі ці фартухі і выпякаю- ць  адмысловы  каравай.  Галінкі  абкручваюць  цестам  і  саджаюць у печ, каб яно запяклося,  пасля  чаго  ўпрыгожваюць  птушачкамі  з  цес- та  і  рознакаляровымі  стужкамі. Шэсце з  аб- разом  Прысвятой  Багародзіцы,  караваем  і  «сцягам» выходзіць з хаты  і праходзіць праз  сімвалічныя «вароты», створаныя з рушнікоў,  накіроўваецца за вёску, каб «праславіць Юр’е»  і папрасіць у Бога благаслаўлення «на буйнае  жыта, на цёплае лета». На вуліцы пэўным па- радкам  становяцца  ўсе  ўдзельнікі:  спачатку  дзве дзяўчынкі, якія нясуць ручнік, хлопец ці  мужчына,  што  нясе  ікону,  «ваявода»  з  кара- ваем-карагодам, хлопец з пяціпрамянёвай зор- кай, у сярэдзіне якой знаходзіцца ікона Божай  маці,  хлопец  з  граблямі,  на  якіх  прычэплены  фартух.  За  імі  шарэнгай  жанчыны,  дзяўча- ты, потым хлопцы. Каб патрапіць на поле, усе  дзеючыя асобы павінны прайсці пад ручніком  [4, c. 217–219].  Зараз трымае спрадвечную традыцыю фа- льклорна-этнаграфічны  калектыў  «Міжрэч- ча».  Відавочна,  юраўскі  карагод  увасабляе  агульную  калектыўную  сілу,  якой  надаецца  здольнасць  уплываць  на  ўрадлівасць,  на  бу- дучы ўраджай. У заходніх абласцях краіны на першы план  выступае  ўжо  не  земляробчы,  але  жывёлага- доўчы аспект юраўскай абраднасці. Статус не- матэрыяльнай  культурнай  каштоўнасці  атры- маў абрад «Юр’я» з в. Ахонава Дзятлаўскага  раёна  Гродзенскай  вобласці, дзе  асноўнай  выступае  ідэя  ўшанавання  маладых  сем’яў.  Віншавальныя  абходы  двароў,  дапасаваныя  да свята Юр’я, на Панямонні здзяйснялі жан- чыны і дзяўчаты. У некаторых вёсках абходы  пачыналіся  напярэдадні  свята.  Асноўнае  аб- радавае дзеянне – абыход вёскі – у Ахонаве  праходзіць  у  другой  палове  дня  пятага  мая,  шостага ж – гурт спявачак толькі «праважае  Юр’я  за  сяло»,  спяваючы адпаведную песню  ля  крыжа.  Абрад  уключае  і  прывітанне  ма- ладых,  якія  ў  мінулым  годзе  пажаніліся.  Уд- зельнікі  абраду  заходзілі  на  іх  падворак,  дзе  іх  сустракалі  маці,  бабулі  ці  самі  маладзіцы.  У іх гонар гучала песня «Маладая малодачка».  Яна ў сваю чаргу дзякавала абрадавымі пая- сочкамі. Паводле меркавання вяскоўцаў, пояс,  атрыманы  ад  маладухі,  валодаў  ахоўнымі  ўлас цівасцямі. У сучасны перыяд ініцыятарам  правядзення абраду Юр’я з’яўляецца народны  фальклорны гурт вёскі Ахонава, які дзейнічае  пры  Ахонаўскім  сельскім  клубе-бібліятэцы.  Гурт збіраецца ў клубе, потым накіроўваецца  да  царквы  на  пачатку  вёскі.  Усё  пачынаецца  малітвай  да  Святога  Юр’я  і  песняй  «А  мы  Юр’я  сустракаем»  каля  царкоўнага  крыжа.  І сёння спявачак чакаюць у ахонаўскіх хатах,  дзе за год згулялі вяселле. Нават калі маладыя  там  не  жывуць,  гурт  прымаюць  іхнія  бацькі,  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 74 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 Хоць,  традыцыя  захавалася,  людзі  чакаюць  спявачак,  рыхтуюць  пачастункі,  стужкі,  бо  паясы  цяпер  не  ткуць.  Стужку  разразаюць  і  раздаюць  па  кавалку  ўсім  прысутным.  Ат- рыманыя стужачкі захоўваюць да наступнага  Юр’я, яны лічацца абярэгам [18].  Абрадавы карагод «Стрылка» пра- водзіцца  ў  в. Бездзеж  Драгічынскага  раёна  Брэсцкай вобласці на першы дзень Вялікадня  (згодна  з  парадкам  праваслаўных  святаў)  як  арыгінальная  лакальная  абрадавая  з’ява  на- роднага мясцовага календару. Ён самабытным  арыгінальным  спосабам  рэалізоўвае  ўнівер- сальныя  каляндарныя  матывы  навалецця:  фіксацыя пералому часу  і  адпаведна змены ў  рытуальнай  дзейнасці  –  «вжэ  после  стрілкі  можна і пыты, і співаты, і танцюваты»; праду- цыравальныя  матывы  –  графічная  сімволіка  і персаніфікацыя новага ўраджаю, што выра- жанае  праз  размешчаных  у  форме  трохву- гольніка  «зырнятак»,  ролі  якіх  выконваюць  малыя дзеці, і жаночы карагод, які, дакладна  імітуючы  вастрыё  стралы,  абыходзіць  «зыр- няты» з абодвух бакоў па крывой лініі; апатра- пейная  семантыка  з  выразным  сацыяльным  ухілам  –  засцярога  вяскоўцаў  ад  магчымых  катаклізмаў,  ад  негатыўных  звычак,  каб  не  страціць  «дзявоцкую,  парабоцкую,  жаноц- кую, мужыцкую красу»; актуалізацыя матры- маніяльнай сферы. Наогул,  аналіз  вобразна-тэматычнага  складу  песень,  што  выконваюцца  пад  час  ка- рагода,  паказвае  на  тое,  што  «сямейныя  ўза- емаадносіны  як  фундаментальная  быційная  праблема ў карагодах мае сталую актуальнасць,  адыгрывае  прэвентыўную  ролю.  Будучыня  праецыруецца на гульнявую рэальнасць дзеля  навучання, пераймання вопыту, у тым ліку праз  паказ негатыўнага. Гэта фактычна заключана ў  прыродзе мастацтва, фальклор тут не складае  выключэння.  Прадчуванне  дзяўчынай  суро- вай  будучыні  ў  замужжы  асобныя  карагодна-  песенныя  тэксты  выяўляюць  на  ўзроўні  ін- туітыўнага ў свядомасці герояў» [15, c. 51]. Абрадавы  карагод  «Стрылка»  ўвайшоў  у  структуру  царкоўна-хрысціянскага  календа- ру,  які  ў  свядомасці  людзей  выступае  свое- асаблівым маркерам часу. Ваджэнне вясновага  абрадавага  карагода  «Стрылка»  адбываецца  штогод  на  першы  дзень  Вялікадня  пасля  вя- лікоднай вячэрняй службы ў царкве, якая па- мясцоваму называецца «Нешпар» і доўжыцца  40–60  хвілін.  Пасля  службы  жыхары  вёсак  Бездзежскага сельскага савета збіраюцца для  здзяйснення абраду на вясковай плошчы перад  царквой,  дзе  бацюшка  акрапляе  ўсіх  святой  вадой і дае благаслаўленне на пачатак «Стрыл- кі».  Вясновы  абрадавы  карагод  «Стрылка»  яшчэ  і таму так каштоўны для лакальнай су- польнасці,  што,  будучы  сінкрэтычным,  сад- зейнічае  існаванню  менавіта  грамадскага  ўз- роўню абрадавага комплекса, калі становяцца  запатрабаванымі  і  актуальнымі  песні,  гульні,  карагоды,  святочнае  адзенне,  святочныя  стравы,  мясцовы  дыялект,  калі  дамінуе  свя- точны настрой, святочныя адносіны, рэальна- ідэальныя  ці  ўмоўныя  паводзіны.  Носьбіты  традыцый і ўдзельнікі выразна ўсведамляюць  сакральную  моц  абраду  і  яго  галоўнага  эле- мента – карагода «Стрылка».  Разам  з  тым  абрадавы  карагод  «Стрыл- ка»  мае  выразныя  тыпалагічныя  паралелі,  а магчыма і генетычныя праформы ў абрадавай  практыцы  суседніх  рэгіёнаў.  Найбліжэйшымі  «сваякамі»  выступаюць  цэнтральна беларускі  велікодны  карагод  «Лука»,  у  час  якога   ў цэнтры вёскі пераважна моладзь браліся за  рукі і ўтваралі ланцужок. У цэнтр ставілі або  хлопца, або садзілі на зямлю некалькі малых  дзетак. Адна з дзяўчат вяла ўсіх удзельнікаў  паміж  дзецьмі,  пры  гэтым  вымалёўвалася  як  бы  змейка.  Менавіта  як  «Стрылка»  вядомы  валынскі карагод: «Дівчата, взявшись за руки,  утворюють коло. Одна йде до середини, то –  жінка,  а  за  колом  –  чоловік.  Чоловік  кидає  на  жінку  стрілку  (паличку),  співаючи;  йому  підспівує  коло».  На  думку  Р.  Кавалёвай,  за- ходнепалеская  «Стрылка»  выяўляе  падабен- ства  з  падняпроўскім  абрадам  «Ваджэнне  і  пахаванне стралы», а яны разам «захоўваюць  памяць  аб  страчаным  звяне  –  рытуальным  ахвярапрынашэнні, якое было цэнтрам, інфар- http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 75 Спільний українсько-білоруський проект мацыйным  згусткам,  каталізатарам  разгорт- вання розных ліній абрадаў» [7, c. 463].  Абрад ваджэння Кусты на  другі  дзень   Тройцы  з  аграгарадка  Лобча  Лунінецкага  раёна Брэсцкай вобласці суправаджаецца ку- ставымі  песнямі,  з  характэрнай  разнастайна- сцю тэкстаў, музыкай. Гэта абходныя песні  з  адметнымі  рэспрэзентатыўнымі,  рытуальна-  шлюбнымі,  аграрна-магічнымі,  патраба- вальнымі  матывамі,  карагодна-таночныя,   сэнсава звязаныя з рытуальнай  ідэяй абраду  і  бяседныя  пры  заключным  этапе.  У  Лобчы  абрад  існуе  ў  жывой  традыцыі  дзякуючы  ініцыятыве  мясцовых  жыхароў  –  дзейнасці  народнага  фальклорна-этнаграфічнага  гурта  «Лабчанка».  Абрадавая  дзея  пачынаецца  да  абеду, калі  яго  ўдзельніцы (жанчыны  і дзяў- чаты)  збіраюцца  ў  хаце  ў  адной  з  жанчын.  З  клёну  робяць  вянок  і  адзенне  для  Кусты,  на  ролю  якой  выбіраюць  вясёлую  прыгожую  дзяўчыну.  Гурт  з  Кустай  абыходзіць  вёску  з  куставымі  песнямі,  просячы  гаспадароў  два- роў  адарыць  Кусту.  Гаспадары  дораць  хлеб,  пірагі, мёд, мяса, сала, яйкі, напоі, даюць гро- шы,  некаторыя  накрываюць  стол  і  частуюць  усіх удзельніц абраду. Пасля таго, як абыход  завяршыцца,  гурт  накіроўваецца  туды,  дзе  ўсе  збіраліся перад пачаткам  абыходу двароў  і пакінулі прыгатаваныя дома стравы. Усе ўд- зельніцы абраду імкнуцца сарваць па некалькі  лісткоў  з  «Кусты».  Жанчыны  вераць  у  лека- вую моц гэтай зеляніны. Вяночак Кусты веша- юць на покуць. Завяршаецца свята агульным  святочным застоллем. «Праз выкананне абра- ду ў старажытнасцi адбывалася злучэнне дз- вюх частак роду – пакаленняў, якiя жывуць,  i  тых, што ўжо памерлi  (продкаў). Зварот да  продкаў, сiмвалiчныя дары павiнны былi забя- спечыць увесь комплекс умоў, неабходных для  жыццядзейнасцi роду» [22, c. 266–267]. Штогадовае  бесперапыннае  ўзнаўленне  на  Тройцу гэтай традыцыі, перанятай ад старэй- шага  пакалення  ўдзельніцамі  фальклорна- этнаграфічнага  гурта  «Лабчанка»  сумесна  з  лабчанскімі дзяўчатамі старэйшых класаў, мае  выключнае значэнне для далейшага існавання  абраду. Тое, што яны яго захавалі і берагуць,  маючы  ў  рэпертуары  каля  30  песень,  несум- ненная заслуга яшчэ жывых спявачак старэй- шага пакалення і спеўных лідэраў гурта, а так- сама  жыхароў  Лобчы,  якія  чакаюць  і  шчыра  прымаюць удзельнікаў абыходаў.  Пазначаныя акалічнасці ініцыіруюць адра- джэнне  куставой  абраднасці  ў  тых  мясцінах,  дзе яна затухае і захоўваецца толькі ў памяці.  Асабліва гэта важна для тэрыторыі Пінскага  Палесся,  якая  з’яўлялася  некалі  эпіцэнтрам  існавання  традыцыі  Ваджэння  Куста.  На- яўнасць  куставага  абраду  гуманізуе  і  канса- лідуе  соцыум,  спрыяе  развіццю  патрыятыч- ных  пачуццяў,  развівае  эстэтычны  густ.  Ён  становіцца  важкім  складнікам  ідэйна-выха- ваўчай работы ў школе,  процістаіць разбура- льным тэндэнцыям, пад уплыў якіх, на жаль,  трапляюць  падлеткі  і  моладзь.  Абрад  «Вад- жэнне Кусты» – эстэтычна значная з’ява. Ён  прыгожы з візуальнага боку, багаты на мастац- кае  напаўненне,  традыцыйны  па  структуры,  але дае прастор для дыялогавай імправізацыі.  Абрад «Ваджэнне і пахаванне стра- лы» з в. Казацкія Балсуны Веткаўскага раё- на  Гомельскай  вобласці  захаваўся  да  нашых  часоў  у  натуральных  умовах  яго  бытавання.  «Ваджэнне  і  пахаванне  стралы»  праводзіцца  на  шостым  тыдні  пасля  Вялікадня,  на  40-й  дзень – у чацвер, у дзень, калі праваслаўная  царква адзначае Узнясенне Гасподняе, ці, па- народнаму, Ушэсце. Жанчыны апранаюцца ў  святочнае адзенне і збіраюцца ў цэнтры вёскі,  каб вадзіць карагоды. Потым удзельніцы аб- раду з карагода дзеляцца на шарэнгі і са спе- цыяльнымі песнямі, трымаючы адна адну пад  рукі,  накіроўваюцца  за  вёску  да  жытнёвага  поля.  Збор  і  выправа  працэсіі  суправаджа- юцца  песняй  з  сюжэтам  пра  забітага  малой- ца  і  з  зачынам  «Ой,  пушчу  стралу  да(-й)  па  ўсём  сялу»,  дзе  гучыць  заклінальны  зварот  да  стралы  з  просьбай  некага  забіць:  добрага  маладца, каня-варанца, яснага сокала, вутку- селезня.  Цікавасць  уяўляюць  прыпевы,  што  паўтараюцца ці  пасля кожнага радка, ці  пас- ля  двухрадкоўя:  «Ой,  люлі,  вада  каля  гара- http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 76 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 да», «Ой, лялей вада каля гарада». Веснавыя  пасадкі  закончаны,  насенне  ўзышло,  настала  пара росту раслін, для чаго патрэбна  іх заха- ванне  ад  перуновага  агню  і  добрая  вільгот- насць.  І  само  дзейства,  i  песнi,  уключаныя  ў  яго,  i  народнае  тлумачэнне  сэнсу  абраду  сведчаць, што найперш ён праводзiўся з мэтай  адвесцi  «грамавую  стралу»  ад  вёскi,  пазбег- нуць веснавых пажараў ад перуна, ад маланкi  («Каб  маланка  не  ўбiла»,  «Кабы  ўвесцi  гра- зу  на  лета  ад  дзярэўнi»)  [4,  c.  231–235].  Да  святочнага шэсця далучаюцца іншыя жыхары  вёскі.  На  ўскрайку  поля  жанчыны  рассадж- ваюць,  як  снапкі  жыта,  тры  групкі  дзяцей  і  паміж  імі  змейкай  водзяць  карагод  «крывы  танок»,  увасабляючы  ідэю  засцярогі  жыцця,  прадаўжэння роду. Потым з воклічамі: «Чыя  каша  падгарэла?»  удзельніцы  карагоду  пад- кідваюць дзяцей угору, што павінна спрыяць  добраму  будучаму  ўраджаю.  Пасля  качаюць  дзяцей у жыце, самі качаюцца, каб быць зда- ровымі. У полі адбываецца і асноўная абрада- вая  дзея  –  «пахаванне  стралы».  Удзельніцы  абраду зрываюць па тры каласкі жыта, бяруць  гузікі,  манеты  і  закопваюць  іх  у  зямлю,  пры  гэтым  загадваюць  жаданні  і  замаўляюць:  «Ляжы,  мая  страла,  да  таго  года,  каб  жывы  былі ўсе і здаровы» [10, c. 269–272]. З гэта- га  моманту  лічыцца,  што  вясна  скончылася,   таму  спяваць  веснавыя  песні  ўжо  нельга  –  з поля жанчыны вяртаюцца з летнімі і пазааб- радавымі  песнямі,  прыпеўкамі.  Непарсэдныя  носьбіты абраду «Ваджэнне і пахаванне стра- лы»  –  удзельніцы  фальклорна-этнаграфіч- нага  гурта  «Казачка»  Казацка-Балсунскага  сельскага  клуба-бібліятэкі,  які  існуе  ў  вёсцы  з 1969 г. Гэтыя жанчыны выдатна валодаюць  мясцовай спеўнай традыцыяй, для якой харак- тэрны  багаты  паэтычны  змест,  дасканаласць  мастацкай формы, прыгажосць мелодый, што  ўзбагачае абрад і надае яму непаўторнасць.  Абрад «Провады русалкі»  з  в.  Вялікі  Бор  Хойніцкага  раёна  Гомельскай  вобласці звязаны  з  заканчэннем  святкавання  Русаль- нага тыдня на восьмым тыдні пасля Вялікадня  і праводзіцца штогод пасля Тройцы, у нядзе- лю. Да абраду далучаюцца практычна ўсе жы- хары Вялікага Бору, якія з нецярпеннем і ра- дасцю чакаюць провадаў Русалкі. Удзельнікі  традыцыйнага  абраду  апранаюцца  ў  святоч- нае адзенне, рыхтуюць кветкі, плятуць вянкі  і  пад  абрадавыя  песні  ідуць  ад  цэнтра  вёскі  да  поля  –  праводзяць  Русалку,  праганяюць  яе  ў  жыта,  асвячаюць  сарваную  з  яе  зеляні- ну, водзяць карагоды і скачуць праз вогнішча,  каб  атрымаць  ачэшчэнне  агнём.  Абрадавая  дзея  звязана  са  спецыяльнымі  абрадавымі  атрыбутамі:  вялікім  і  мностам  малых  вянкоў,  якія  «асвячаюць»  над  полымем;  вялікі  вянок  удзельнікі разрываюць і разбіраюць зеляніну  з  яго  і  з  «адзення»  Русалкі,  каб  пакласці  на  агародах – для добрага ўраджаю. Каб прыня- ць удзел у традыцыйным абрадавым дзеянні,  штогод у Вялікі Бор з’язджаюцца жыхары на- вакольных вёсак і раённага цэнтра. Як  адзначае  навуковы  эксперт  абраду  У. Сівіцкі, «Провады русалкі» (другая назва –  «Русалка») вёскі Вялікі Бор Хойніцкага раёна  Гомельскай вобласці тыпалагічна суадносіцца  з  іншымі  русальнымі  праводнымі  рытуаламі,  зафіксаванымі на Беларусі якраз пераважна ва  Усходнім Палессі,  і характарызуецца часавай  і  структурнай  цэласнасцю.  Абрадавая  дзея  выдае пры гэтым выразныя рысы праводнага  русальнага рытуалу абходнага тыпу, пашыра- нага  ў  паўднёвых  раёнах  Гомельшчыны,  але  адначасова  ў  ёй,  за  невялікім  выключэннем,  вытрыманы амаль што ўсе элементы «класіч- ных» рытуалаў «провадаў русалкі». У прыват- насці,  абрад  уключае  у  сябе  папярэдні  збор  непасрэдных  выканаўцаў,  а  таксама  молад- зі,  дзяцей,  жыхароў  вёскі  розных  узроста- вых  і  сацыяльных  груп  у  парку  (пасярэдзіне  вёскі  Вялікі  Бор),  выбар  прыгожай  маладой  дзяўчыны на ролю Русалкі  і  двух юнакоў на  ролю  Русалінаў,  пераапрананне  у  традыцый- ныя  народныя  святочныя  строі,  пляценне  вянкоў з зеляніны і кветак усімі ўдзельнікамі,  у тым ліку вянка і «зялёнага ўбрання» для Ру- салкі і асобнага вялікага русальнага вянка. Усе  абрадавыя дзеі аб’ектыўна захоўваюць архаіч- ную функцыянальную семантыку русальскага  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 77 Спільний українсько-білоруський проект часу:  у  абрадзе  на  першы  план  выступае  не  дэманічна-маністычная, а менавіта сакральна- магічная  міфалогіка  русалкі  як  земляробчага  вегетатыўна-прадукавальнага духа расліннас- ці  траецка-купальска-пятроўскага  часу  [20,  c. 372–373]. Абыдзённы абрад «Намётка», які  пра- водзіцца на свята Спаслання Духа Святога на  апосталаў  па  календары  каталіцкай  канфесіі  («Зялёныя свёнткі») – адметнае праяўленне ла- кальнай культурнай традыцыі вёскі Папшычы  Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці. Па агу- льна  прынятай  этнолагамі  і  фалькларыстамі  класіфікацыі  ён належыць да  абыдзённых аб- радаў, ці аброчных дзён, святаў, якія былі ўста- ноўлены па абяцанні як падзяка або аброк Богу  за  дапамогу  жыхарам  канкрэтнага  населенага  пункта  пры  ўзнікненні  крызісных  сітуацый  –  эпідэмій, мору, засухі і інш. Кожны абыдзённы  абрад заўсёды мае лакальны характар, бо ўзнік  ён  у  вясковай  супольнасці  з  нагоды  канкрэт- най  крызіснай  сітуацыі.  Першапрычынай  уз- нікнення гэтага абраду ў в. Папшычы з’явілася  збаўленне  вёскі  ад  халеры,  якое  здарылася  на  пачатку  ХХ  ст.  Тады,  каб  выратаваць  сябе  і  сваіх  блізкіх  ад  хваробы,  вяскоўцы  выканалі  тыповы  аказіянальны  абрад:  вырабілі  за  адну  ноч аброчную тканіну – намётку – і з чытан- нем малітваў здзейснілі хрэсны ход вакол вёскі,  пасля чаго хвароба адступіла.  На сённяшні дзень актыўную ролю ў пад- трыманні  жыццядзейнасці  абраду  адыгравае  каталіцкі  касцёл.  Здзяйсняўся  абрад  і  ў  са- вецкі час, нягледзячы на забароны і штрафы,  якія выплочвала пасля ўся вёска. Намётку та- емна неслі на могілкі, а адтуль у вёску Мосар.  Новы перыяд у  існаванні  абраду пачынаецца  ў канцы 1980 – пачатку 1990-х, калі ў Мосар  прыязджае ксёндз Ёзас Булька, які сваім бяс- спрэчным маральным аўтарытэтам падтрымаў  даўнюю народную традыцыю. Разам з тым, прадстаўлены абрад спалучае  каталіцкія  адправы  з  надзвычай  архаічнымі  дахрысціянскімі  ўяўленнямі,  што  выяўляецца  ўжо на ўзроўні ўласна цырымоніі. Абрад рас- пачынаецца  адмысловым  спевам,  пасля  чаго  разгортваецца адрэз палатна – намётка. Ад- рэз  палатна  даўжынёй  5–6  м  трымаюць  са- мыя маладыя члены супольнасці, а па магчы- масці дзеці. І далей палатно павінны былі несці  дзеці, што яшчэ раз сведчыць пра сакральныя  сэнсы  абраду.  Вяскоўцы  кладуць  на  намётку  ахвяру. Пасля са спевамі працэсія накіроўва- ецца  праз  усю  вёску  на  могілкі  (прыкладна  5  км).  Намётку  могуць  праносіць  над  мале- нькімі  дзецьмі  і  іх  бацькамі,  каб  яна  забрала  хваробы і дала здароўе. На шляху да працэсіі  далучаюцца людзі. Каля касцёла, што знаход- зіцца  на  могілках,  адбываецца  асвячэнне  на- мёткі і яе ахвяраванне касцёлу. Падчас Святой  імшы  палатно  трымаюць  разгорнутым.  Усе,  хто  прыехаў  на  могілкі  і  не  ішоў  у  працэсіі,  кладуць на намётку ахвяру. Здзяйсненне  абыдзённага  рытуала  спалу- чаецца  з  шанаваннем  продкаў,  спрыяе  выха- ванню ў новых пакаленняў паважлівых адносі- наў да продкаў  і захаванню сваёй культурнай  адметнасці. Выраб намёткі і шэсце з ёю, а так- сама  калектыўнае  ахвяраванне  рэпрэзентую- ць акт калектыўнага волевыяўлення і звароту  да  вышэйшых  сілаў.  Намётка  ўспрымаецца  як  калектыўная  ахвяра  ўсіх  жыхароў  вёскі.  Гэта  ахвяра  здзяйсняецца  для  падтрымання  паспяховага  існавання  мясцовай  супольнасці,  павінна  засцерагчы  вяскоўцаў  ад  магчымых  катаклізмаў. Вяскоўцы па сёння вераць у моц  намёткі, у тое, што яна ахоўвае ўсю вёску.  Абыдзённаму  ручнiку  прыпiсвалася  ўлас- цiвасць  успрымаць,  убiраць  у  сябе  рэальнае  зло або служыць неадольнай перашкодай для  яго пранiкнення ў жыццёвае кола людзей. На  пачатку,  як  сведчаць  старажылы  вёскі,  па- латно не куплялі, але выраблялі самі за адну  ноч.  Таму  паўната  i  завершанасць  усяго  пра- цэсу за кароткi тэрмiн часу надавала вырабам  сакральнасць i магiчную моц. Магiчныя якас- цi  абыдзённіка  і  звязваюцца  з  яго  навiной,  а значыць, з абсалютнай чысцiнёй, пры сутык- неннi  з  якой  разбiваецца  моц  нячыстай  сiлы.   У час абходу вёскi намёткай ахоплiвалася ўся  асвоеная дадзеным соцыумам прастора. Iнакш  кажучы, тканне абыдзённага палатна звязва- http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 78 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 лася з  iдэяй абнаўлення свету  i  вяртання яму  першапачатковай  чысцiнi.  Сiла  абыдзённага  ручнiка  палягае  ў  прысутнасцi  ў  iм  своеасаб- лiвай моцы, псiхiчнай энергii ўсяго калектыву,  тоеснай высокiм духоўным памкненням.  Аброчныя традыцыі беларускага народнага  календара працягваюцца  і ў абрадзе «Намскі Вялікдзень», які праводзіцца ў чацвер Веліко- днага  тыдня  ў  в.  Аброва  Івацэвіцкага  раёна  Брэсцкай вобласці. І гэты абрад належыць да  т. зв. «заветных празнікаў» ці аброчных дзён,  святаў,  якія былі  ўстаноўлены па  абяцанню як  падзяка або аброк Богу за дапамогу жыхарам  канкрэтнага населенага пункта пры ўзнікненні  крызісных сітуацый – эпітэмій, мору,  засухі  і  інш. Першапрычынай устанаўлення гэтага свя- та ў в. Аброва лічыцца збаўленне вёскі ад хва- робы і смерці дзяцей, якое здарылася на пачатку  ХХ ст. Раптам нейкі мор напаў на вёску – сталі  паміраць дзеці. Дарослыя не хварэлі, а дзяцей  хавалі штодня.  І не ведалі ўжо што рабіць, да  якіх дактароў звяртацца, да якіх знахароў ісці.  І  тады падказалі  старыя людзі:  трэба жанчы- нам вёскі сабрацца разам на адну ноч. За гэтую  ноч нітак напрасці, насукаць  і  саткаць ручнік.  А мужчынам за гэтую ноч зрабіць хатку-ківот,  каб можна было ўчатырох несці. У зробленую  за  ноч  хатку  трэба  паставіць  абраз  Маці  Бо- жай, укрыць яе сатканым ручніком і да ўзыхо- ду сонца абысці ўсю вёску па крузе, да кожнай  хаты, кожнага двара. За адну ноч напралі нітак,  насукалі  і  саткалі ручнік, змайстравалі хатку  і  да ўзыходу сонца абышлі ўсю вёску. І мор ад- ступіў, перасталі паміраць дзеці. З тых часоў у  гонар таго дня, каб мінала ліхалецце вёску і яе  людзей, штогод у чацвер пасля Вялікадня вы- носіцца  абраз Маці Божай, Апякункі  аброўс- кай,  у  спецыяльнай  хатцы-ківоце,  і  ідзе  па  вёсцы працэсія: з ліхтаром наперадзе, харугва- мі і крыжам, услаўляючы Святое Уваскрэсенне  Ісуса Хрыста [6, c. 34]. У  сучасны  перыяд  правядзенне  гэтага  аброчнага  свята  захоўвае  многія  традыцый- ныя  звычаі,  абрады,  вербальныя  тэксты,  прымеркавана  яно  да  чацвярга  Велікоднага  тыдня, які на Заходнім Палессі з’яўляецца ад- ным з галоўных дзён ушанавання памерлых і  мае лакальныя назвы Навскі чэтвэр, Навс- кі Вэлыкдэнь, Намскі Вэлікдэнь, Наўскае Велікодне, чэтвэр Наўскы, Паска умер- шых, Помэнальніца.  Традыцыя памінання продкаў з  агра- гарадка  Раздзялавічы  Ганцавіцкага  раёна  Брэсцкай  вобласці  мае  выразны  лакальны  змест.  Па-першае,  лакальная  адметнасць  выяўляецца ў самім выбары святаў і дзён для  ўшанавання  памерлых  –  а  гэта  падкрэслена  другі  дзень  Вялікадня,  Успенне  і  восеньскія  Дзяды.  Істотна,  што  найвялікшае  народна- хрысіцянскае свята Вялікадня патрабавала аб- салютнай цэласнасці соцыума – як у жывой,  так і мёртвай яго частках. Праз наведванне мо- гілак і хрыстосаванне з памерлымі адбывалася  сімвалічнае  замацаванне нябожчыкаў  як паў- напраўных членаў соцыума. Рэдкім і важным  ёсць звычай званіць у званіцу, чым «будзяць  памерлую радню», і абыход усіх сваіх родных,  каля  кожнай  магілкі  праліваючы  салодкую  ваду і пакідаючы велікодныя прысмакі. Гэтак- сама  адметным  кампанентам  раздзялавіцка- га  памінальнага  комплексу  выступае  звычай  ісці на могілкі на Успенне, калі жыхары вёскі  нясуць  сваім  родным  розную  гародніну,  каб  аддзячыць  за  тое,  што  дапамаглі  вырасціць  ураджай, і прыгаворваюць паказальнае «вазь- міце і вашу долю». Гэта яшчэ раз паказвае на  сімвалічную  ўключанасць  продкаў  у  вясковы  цэльны соцыум,  калі  на  ўсіх  этапах  яго  існа- вання  патрабуецца  пераразмеркаванне  долі  і  падзяка. На восеньскія Дзяды зранку (да абе- да) адзін прадстаўнік з сям’і ідзе на могілкі да  званіцы, звоніць і запрашае ўсіх сваіх блізкіх:  «Ходзіце  на  обеды  до  нас,  мы  ўжо  гатовыя,  а  вы  ляжыце».  Мясцовыя  жыхары  кажуць,  што калі не паклічаш дзядоў на вячэру, то яны  будуць  цэлы  год  сніцца  і  пужаць.  Правяд- зенне абрадавых рытуалаў на Дзяды калiсьцi  было накiравана на тое, каб залагодзіць душы  продкаў,  заслужыць  iх  спрыянне  ў жыццi  i  ў  гаспадарцы.  Трывалае iснаванне Дзядоў i ў наш час тлу- мачыцца душэўнай патрэбаю жывых ушанава- http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 79 Спільний українсько-білоруський проект ць памяць памерлых. Вартым захавання ёсць  і прыняты ў рэгіёне набор памінальных страў,  якія сваёй глыбіннай семантыкай нясуць ідэю  ўстанаўлення сімвалічнага кантакту, падзякі  і  надзеі  на  падтрыманне  духоўных  кантактаў.  Вечарам  спраўляюць  у  кожнай  сям’і  паміна- льную трапезу, якая да нашых дзён патрабуе  абавязковай  паслядоўнасці  абрадавых  дзеян- няў,  строгасці  паводзін  і  псіхалагічнай  стры- манасці.  Запаліўшы  стрэчаньскую  свечку,  гаспадар ці гаспадыня распачынаюць малітву  і запрашаюць нябожчыкаў на вячэру.  Пахавальна-памінальныя  звычаі  і  абрады  да сённяшнняга дня – самая жывучая  і моц- ная, самая кансерватыўная частка традыцый- най  народнай  культуры  беларусаў.  Будучы  да  нашых  дзён  самай  загадкавай  і  таямнічай  з’явай,  смерць  і  ўсё,  звязанае  з  ёй,  запаўняе  душу чалавека пэўным страхам і разам з тым  патрабуе прытрымлівацца спрадвечных зако- наў  і  нормаў  паводзін,  ад  якіх,  ва  ўяўленнях,  залежаць далейшыя здароўе, дабрабыт  і спа- кой жывых насельнікаў. Менавіта пахавальна-  памінальны комплекс– гэта тое поле, што ўва- брала ў сябе каштоўнасці традыцыйнай куль- туры,  трывала  замацавала  іх  у  ментальнасці  людзей. У  гэтым плане менавіта пахавальна-  памінальная  абраднасць  валодае  магутным  механізмам захавання традыцыйнай культуры  і таму актуальнасць яе падтрымання набывае  грамадскае  значэнне.  Гэтая  сфера  ахоплівае  ўвесь  комплекс  сацыяльных  праяў  стаўлення  да  памерлых  і  да  іх  памяці  і  тым  з’яўляецца  важ най часткай жыцця грамадства, яго духоў- най  спадчыны.  На  сучасным  этапе  развіцця  дзяржавы  рытуальная  галіна  камунальнага  абслугоўвання  насельніцтва  сутыкаецца  са  шматлікімі праблемамі, адэкватнае вырашэнне  якіх не можа абыйсціся без ведаў традыцый у  справе пахавання і шанавання памерлых.  Традыцыя памінання продкаў з рытуальна- абрадавымі дзеяннямі і прыёмамі з аграгарадка  Раздзялавічы канцэнтруе ў сабе светапогляд- ную пазіцыю, маральна-этычныя, гаспадарча-  эканамічныя,  грамадска-палітычныя  ідэі  і  звычаі, якія рэгламентуюць паводзіны людзей  на розных этапах. Практычная значнасць ат- рымання абрадам статуса нематэрыяльнай ку- льтурнай каштоўнасці вынікае з магчымасцяў  уключэння  культурных  рэсурсаў  у  сучасную  тэорыю  і  практыку  грамадзянскай  абраднас- ці  праз  узаемасувязь  традыцый  і  інавацый  у  пахавальна-памінальным  абрадзе  беларусаў.  Сацыяльная  значнасць  разгляданых  абрадаў  вызначаецца яшчэ і тым, што яны акумулявалі  і пранеслі праз стагоддзі адмысловыя спосабы  пераадолення крызісных сітуацый. У сучасны  перыяд адбываецца  спрашчэнне  і  ўніфікацыя  памінальных абрадаў беларусаў і прывод іх да  агульнай  інварыянтнай  мадэлі.  Разам  з  тым  характэрнай рысай  сучаснай памінальнай  аб- раднасці  беларусаў  з’яўляецца  захаванне  яе  шматлікіх лакальных варыянтаў.  У  культуры  кожнага  народа  ёсць  звычаі  ці  абрады,  якія  надзейна  захоўваюць  вельмі  важныя для гэтай культуры сакральныя сэн- сы і ў даволі ўстойлівай форме праносяць свой  змест праз вякі. Да ліку такіх адносіцца і рас- паўсюджаны  пераважна  на  ўсходзе  краіны  ўнікальны абрад «Свячы»,  які мае  глыбокія  карані, узыходзіць да язычніцкіх культаў, ад- нак цягам свайго існавання арганічна ўключыў  хрысціянскія ідэі і ў такім цэласным, багатым  светапогляднымі алюзіямі выглядзе дажыў да  нашых  дзён.  Вучонымі  выказваецца  мерка- ванне, што свечкі, якія знаходзяцца пры абра- зах,  з’яўляюцца хрысціянізіраваным рэліктам  культу радавога агню – хатняга агменю.  Важна  адзначыць,  што  абрад «Перанос Міхайлаўскай свячы» з  аграгарадка  Вяля- цічы Барысаўскага раёна Мінскай вобласці сам  па сабе адметны і складае фактычна заходнюю  мяжу арэалу гэтага самабытнага свята. Словам  «Свяча» называюць як саму ікону, уласна свеч- ку, так і абрад яе пераносу, які прымяркоўваец- ца да дня ўшанавання таго ці  іншага святога,  у  прапанаваным  выпадку  –  святога  Міхаіла  як  хрысціянскага  заступніка  (21  лістапада).  Абрад  складаецца  з  падрыхтоўкі  (верагодна,  у традыцыі наладжвання, «сукання») вялікай  васкавой свечкі – «свячы», якая прысвячалася  святому-патрону,  калектыўнага  набажэнства  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 80 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 (малення) яго  іконе  і агульнага застолля ў ск- ладчыну. Прычым гэта два ўрачыстыя застол- лі – у  хаце, дзе  святыня знаходзілася раней,  і той, куды пераносілася. Абавязковымі атры- бутамі  свячы  і  ўсяго  шэсця  з’яўляюцца  хлеб/ жыта, свечкі і рушнікі. «Хазяйкі перасыпаюць  зярно ў паўлітровай баначкі адзін аднаму тры  разы.  Перасыпаюць.  Тры  разы  перасыпюць,  перамяняюцца хлебам», – расказала ў 2008 г.  адна  з  актыўных  удзельніц  абраду.  Падобны  сімвалічны  абмен  хлебам  і  зернем  як  бы  ма- тэрыяльна  ўвасабляе  разуменне  соцыуму,  які  трымаецца  дадзенага  звычаю,  як  цэласнай  адзінкі,  супольнасці  з  сумеснымі  духоўнымі  і  матэрыяльнымі каштоўнасцямі. Свяча  паўстае  ў  традыцыйнай  культуры  перш за ўсё як калектыўны аброк, сродак за- беспячэння  сабе  здароўя  і  дабрабыту  на  год  наступны. Менавіта  гэты  абрад  сёння – вы- датная  ілюстрацыя  традыцыйнай  духоўнай  культуры  беларусаў,  у  якой  хрысціянскае  і  дахрысціянскае  складаюць  адно  непарыўнае  цэлае,  штучнае  размежаванне  якіх  пагражае  самому  існаванню  звычаёвасці.  Абрад  зніта- ваны як з каляндарнымі,  так  і  сямейна-рода- вымі  абрадамі,  перадусім  выяўляе  агульныя  элементы  з  рытуаламі  ўшанавання  продкаў.  У  любым  разе  абрадавыя  стравы  абраду  «Свячы» нясуць у сабе семантыку памінання і  сімвалічнага паяднання светаў. Ёсць пэў насць,  што вяскоўцы і надалей будуць захоўваць гэты  неабходны «кулінарны мінімум». Абрад «Варварынская свяча» у  в.  Ба- сценавічы  Мсціслаўскага  раёна  Магілёўскай  вобласці. Вакол аброчнай свячы сфарміраваў- ся  своеасаблівы саюз жанчын – прадстаўніц  розных  сем’яў,  часцей  за  ўсё  сталага  і  сярэд- няга  ўзросту,  якія  далучыліся  да  абраду,  каб  праз  аброк  свячы  пазбавіцца  кожная  свайго  асабістага  гора  ці  няшчасця.  Кола  носьбітаў  абраду з’яўляецца дастаткова вузкім і ўключае  8–10 прадстаўніц розных сем’яў. Пераважная  большасць удзельніц – людзі сталага ўзросту,  разам з тым да іх час ад часу далучаюцца жан- чыны  сярэдняга  ўзросту,  часцей  за  ўсё  гэта  блізкія сваякі: дачка або нявестка. Такім чы- нам, у дачыненні да дадзенага элемента вылу- чаюцца дзве мадэлі перадачы – вертыкальная  і  гарызантальная.  Да  вертыкальнай  мадэлі  адносіцца  перадача  праз  сям’ю  ад  пакалення  да  пакалення,  а  да  гарызантальнай  –  пера- дача  ўнутры  лакальнай  вясковай  супольнасці  паміж сем’ямі. З году ў год свяча пераходзіць  з хаты ў хату, ад адной гаспадыні да другой.  Паслядоўнасць  чаргавання  не  парушаецца  дзесяцігоддзямі. Жанчыны наперад ведаюць,  праз некаторы час шаноўная «госця» вернецца  і зноўку стане надзейным абярэгам для хаты,  гаспадаркі,  а найперш для сям’і. Калі ж ней- кая гаспадыня жадае далучыцца да саюза ад- навясковак, то ў яе хату свяча завітае ў гэтым  жа  годзе.  Абрад  і  сёння  захоўвае  старажыт- ную сакральную функцыю, якая заключаецца  ў  веры  носьбітаў  традыцыі  ў  звышнатура- льную  сілу  свячы  дапамагаць  чалавеку,  калі  да  яе  звярнуцца  і  даць  аброк.  Менавіта  гэта  функцыя робіць абрад шанавання свячы акту- альным для сучаснага грамадства. Па словах  носьбітаў,  свяча  дае  здароўе  сям’і,  родным,  таму яны «абракаюцца самі на сябе і на сваю  сям’ю».  Лічыцца,  што  дом,  дзе  знаходзіцца  свяча, абыходзяць ліха і хваробы, калі ў хаце  ёсць нежанатыя хлопцы ці незамужнія дзяў- чаты, то яны абавязкова знойдуць сабе пару,  бо святая Варвара нясе ў хату дабрабыт, мір і  спакой.  У  супольнасці  прынята  звяртацца  да  свячы на працягу ўсяго года: гаспадыня хаты,  дзе  сакральны  атрыбут  знаходзіцца,  звярта- ецца  да  яе,  і  калі  здарыцца  штосьці  добрае,  і калі дрэнная падзея закране жыцццё.  Абрад  выконвае  камунікатыўную  функ- цыю  і функцыю ўнутранай рэгуляцыі жыцця  супольнасці:  жанчыны,  аб’яднаныя  вакол  свячы,  заўсёды  гуртам,  талакой  прыходзяць  на дапамогу адна адной, калі здарыцца якая- небудзь  бяда  або  чакае  цяжкая  праца,  выка- наць  якую  своечасова  адной  нельга.  Кожны  год для правядзення абраду патрэбен воск, які  выкарыстоўваецца для «амаладжэння» свячы.  Жанчыны-ўдзельніцы  абраду  купляюць  воск  у мясцовага пчаляра і падлепліваюць свячу –  прымацоўваюць яго да «тулава», «рук»  і «га- http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 81 Спільний українсько-білоруський проект лавы». Таксама важным элементам з’яўляецца  захаванне традыцыйнай структуры сялянскай  хаты: свяча разам з абразом святой Варвары і  хлебам ставіцца на самае важнае месца ў хаце –  покуць.  Лічыцца,  што  свяча  мае  вочы,  якія  ёй  закрываць нельга,  таму ні  адна  гаспадыня  ніколі не схавае свячу. Трэба падкрэсліць, што  абрадавыя  дзеі  доўжацца  два  дні.  У  першы  дзень жанчыны збіраюцца ў хаце, дзе год была  свяча і ікона [5]. Гаспадыня хаты выносіць свя- чу, ставіць яе на засланы абрусом стол, а побач  на  крэсле  павінна  заўсёды  быць  ікона  святой  заступніцы. Жанчыны, якія ўваходзяць у саюз  свячы,  распранаюць  атрыбут-абярэг  (адзен- не пакінуць назаўтра ў царкве пасля асвячэн- ня новага, яно будзе выкарыстана на патрэбы  храма).  Выява  свячы  нагадвае  чалавека  з  уз- нятымі  ўгару  рукамі.  Жанчыны  памаліліся,  і аб’явілі што пачынаецца абрад пераапранання  свячы. Потым новы ўдзельнік саюза, маладая  жанчына, падышла да стала і палажыла на яго  кавалак тканіны і ручнік. Пасля гэтага ўсе за- няліся  справай:  нехта  рабіў  кветкі  для  вянка,  нехта шыў спадніцу для свячы. Сама гаспады- ня  не  прымала  ў  гэтым  ўдзел,  яна  рыхтавала  развітальны  стол.  Калі  адзенне  было  гатова,  пачалі  апранаць  свячу.  Затым  жанчыны  па- лажылі чырвоную стужку на стол і пачалі ад- разаць ад яе роўныя кавалкі. Кожны з прысут- ных браў кавалак стужкі, падыходзіў да свячы  і  павязваў  сваю  стужку  пад  пояс  «Варвары»,  загадваючы пры гэтым самыя патаемныя жа- данні. Потым свячу запалілі (усе тры яе свеч- кі – «рукі» і «галаву»), сталі паўкругам і запелі  псальмы  [19].  Пасля  песнапенняў  пачалося  святочнае  ўрачыстае  развітальнае  застолле.  Праз  некаторы  час  усе  прысутныя  ўзняліся  з-за стала, гаспадыня ўзяла свячу, а тая, хто аб- ракалася ўпершыню, – абраз святой Варвары,  і ўсе разам рушылі да хаты новай ўладальніцы  свячы. Новая гаспадыня свячы сустракала ўсіх  на  парозе  хаты  з  хлебам-соллю  на  ручніку  і  свячой у руцэ. Назаўтра ўсе жанчыны паехалі  ў  царкву  ў  Мсціслаў:  святар  пасля  набажэн- ства падышоў да прыстолу, прачытаў малітву ў  гонар святой пакутніцы Варвары, асвяціў свя- чу. Жанчыны забралі свячу, палажылі на стол  мінулагодняе адзенне, бо «вопратка» свячы –  святая, падзякавалі святару і паехалі да хаты.  У  гэты ж дзень вечарам жанчыны пайшлі да  хаты новай гаспадыні свячы і паставілі свячу і  абраз на покуці.  «Абрад заклікання дажджу» – адметнае  праяўленне  лакальнай  культурнай  традыцыі  вёскі  Стары  Дзедзін  Клімавіцкага  раёна  Ма- гілеўскай  вобласці.  Па  агульна  прынятай  этно лагамі  і  фалькларыстамі  класіфікацыі  ён  належыць да аказіянальных абрадаў, якія пра- водзяцца  з  нагоды  сітуацый,  выкліканых  па- рушэннем звыклага жыцця чалавека і ўзнікнен- ня вострай неабходнасці  іх  змянення. Абрады  заклікання  /  выклiкання  дажджу  вядомыя  амаль  усiм  народам  свету.  У  беларусаў  яны  прадстаўлены  мноствам  канкрэтных  формаў  і  варыянтаў,  якія  адрозніваюцца  па  часе  выка- нання рытуала, па складу ўдзельнікаў, па дзе- яннях, якія яны здзяйсняюць,  і шэрагу  іншых  характарыстык.  Абрады  выклiкання  дажджу  змяшчаюць мноства рытуальных дзеянняў i за- баронаў магiчнага кшталту: абход (абворванне)  вёскi, поля, храма цi калодзежа (звычайна тры  разы); аранне дарогi/ракі, тканне абыдзенных  ручнiкоў i выраб аброчных крыжоў, якiя ставiлi- ся на ростанях або каля калодзежа, рытуальныя  дзеяннi над магiламi «нячыстых» нябожчыкаў,  што  лiчылiся  прычынай  засухi;  аблiванне  ва- дой,  разбурэнне  мурашнiкаў,  забойства  вужоў  i  жаб  i  вывешванне  iх  скурак  на  дрэвах;  раз- бiванне гаршкоў, вылiванне баршчу і высыпан- не маку ў калодзеж  і  інш. «Абрад заклікання  дажджу»  вёскі  Стары  Дзедзін  адпавядае  ма- гічным  універсаліям  традыцыйнай  культуры,  у  традыцыі  вытрыманы  ўсе  складовыя  част- кі абраду: аранне дна ракі плугам адбываецца  тройчы,  вытрымліваецца  гендарны  складнік  гэтай  абрадава-рытульнай  практыкі  (выка- наўцамі дзеянняў заўсёды з’яўляліся жанчыны,  раней абавязкова ўдовы, якія распраналіся да- гала, а зараз апранаюцца ў споднія сарочкі), за- хоўваецца таямнічасць абрадава-магічных дзе- янняў  (пазбяганне  прысутнасці  «чужых»  або  мужчын), здзяйсненне абраду ў пасляабедзены  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 82 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 час, абавязковы рытуальны смех у час вяртання  дадому, «каб дождж быў лёгкі і вясёлы» і г. д.  Носьбіты традыцый і ўдзельнікі абраду выраз- на  ўсведамляюць  і  адназначна  вызначаюць  мэту магічных дзеянняў, якія яны здзяйсняю- ць, – выклікаць дождж, бо «гарыць ўраджай».  Сёння ў абрадзе актуалізаваны такія паня- цці, як узаемасувязь чалавека з навакольным  асяроддзем, залежнасць вынікаў працы чала- века ад сілаў прыроды, клопат пра ўсеагульны  дабрабыт, знакавыя для разумення функцыя- навання  традыцыйнай  культуры.  Відавочна,  што  канкрэтная  праца  па  выяўленню  і  прад- стаўленню таго ці іншага каляндарнага абраду  з’яўляецца моцным стымулам у ажыццяўленні  падтрымкі  носьбітаў  народных  ведаў  і  ўмен- няў, мовы,  звычаяў  і  нораваў  сямейнага  і  аб- радава-святочнага  жыцця  [1].  Факт  існаван- ня  абраду  выклікае  гонар  у  жыхароў  вёскі.  «Абрад  заклікання  дажджу»  вёскі  Стары  Дзедзін Клімавіцкага раёна Магілеўскай воб- ласці – жывы, дзейсны абрад, запатрабаваны  жыхарамі вёскі; мясцовая супольнасць выраз- на  ўсведамляе  каштоўнасць  гэтай  традыцыі,  яе  ролю  ў  захаванні  раўнавагі  і  светаладу  ў  межах  універсальнай  гнасеалагічнай  мадэлі  «чалавек – Сусвет»;  важна  і  тое, што ў  вяс- ковай  грамадзе  Старога  Дзедзіна  ёсць  група  актывістаў  –удзельніцы  фальклорна-аўтэн- тычнага  ансамбля  «Астранка».  Усё  назва- нае  выступае  належнай  зарукай  далейшага  працягу  бытавання  абраду,  яго  арганічнага  ўзнаўлення  ў  культурнай  прасторы  в.  Стары  Дзедзін. Важнасць захавання абраду заклю- чаецца ў наступным: гэта відавочны і значны  фактар сацыякультурнай кансалідацыі мясцо- вай супольнасці, што забяспечвае арганічнасць  перадачы  наступным  пакаленням  жыццёвага  вопыту;  мае  вялікае  ідэалагічна-выхаваўчае  значэнне; мае значную навуковую вартасць як  феномен архаічнай духоўнай культуры нашага  народа;  неабходная  насельніцтву  ў  пытаннях  пераадолення крызісных сітуацый. Да  святаў  народнага  календара  часта  прымеркаваны  абрады  і  звычаі  пакланення  святым крыніцам і камяням. Традыцыя паломніцтва і пакланення крыніцы «Блакітная крыніца»  жыхара- мі  ўсходніх  раёнаў  Магілёўскай  і  Гомельскай  абласцей, сумежных раёнаў Расіі. Паломніцтва  ў Кліны было  і застаецца самым масавым на  тэрыторыі  Магілёўскай  вобласці.  У  свяце,  якое  штогод  ладзіцца  14  жніўня  на  Мядовы  Спас («Макавей»), удзельнічае практычна ўсё  насельніцтва  бліжэйшых  да  крыніцы  вёсак  Слаўгарадскага раёна і раённага цэнтра. Жы- хары Прысожжа – Магілёўскай і Гомельскай  абласцей,  а  таксама  сумежных  тэрыторый  Расіі  і Украіны (Смаленшчыны, Браншчыны,  Чарнігаўшчыны)  у  гэты  дзень  збіраюцца  да  крыніцы.  Людзі,  якія  прыходзяць  на  свята,  бяруць  удзел  у  хросным  ходзе,  малебне,  ас- вячэнні  крынічнай  вады  і  купанні  ў  ёй.  Cвя- тары хрысцяць малых дзяцей і дарослых. За- вяршаецца  свята  наведваннем  і  пакланеннем  асвячоным старажытным каменным валунам,  што  знаходзяцца  на  нерукатворнай  паля- не,  дзе  б’е  крыніца.  Сама  крыніца  –  цікавы  і незвычайны прыродны аб’ект. Вада ў ёй мае  пастаянную  тэмпературу  +8°С,  не  замярзае  зімой і не награваецца летам [6, c. 84].  Шанаванне крыніцы суправаджаецца і пе- раказваннем легенды, вядомай яшчэ з запісаў  Е.  Раманава.  Старажылы  памятаюць  яе  ва  ўсіх падрабязнасцях: «Чаго эта крініца ў Клі- нах святая крініца. У пана была дачка  і  слугі  былі.  І быў дужа красівы хлопец, коні дагля- даў.  Ну  і  эта  дачка  палюбіла  этага  хлопца.  І хацела за яго замуж выйці. Ну, і так бацька  адпрашаваў,  і  так,  і  за  тога,  і  за  тога,  а  яна:  «Не хачу ні за багатага, я толькі пайду за етага  конюха замуж. – Ладна. Такоя заданія  табе  дам. Бярі свайго хлопца, а я слугу другога –  і  даў ім па камню. Хто камень далей кіне, той  будзе твой жаніх». А кідалі камень у рошчы,  эта ж  гара была. А тут лес.  І  з  етае  гары, ці  рукамі, ці стрялялі, этага я ўжо не знаю. І вот  камень лёг багатага дальшы за етага. Бацька  павёў: «Ну вот, багаты выйграў, вот яго каме- нь». А еты камень не знаем дзе. Яна тады як  стаяла, тады і гаворя: «Ну, бацька, раз ты ўжо  так  напіраеш,  я  луччы  на  етым  месце  стану  http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 83 Спільний українсько-білоруський проект крініцай,  і буду людзей паіць вадзіцай. А ты  са  сваім багатым куды хочаш».  І  вот на этам  бугре крініца стала. Тут жа сразу як сказала,  тут  і правалілася скрозь доння. Сечас жа эта  цэлае возера, а як я была малая, мы хадзілі ў  Кліны, там стаяла капліца, цёмна. Захадзілі,  а ручаёк цёк. Захадзілі ў капліцу, ваду бралі  з ручайка, а кідалі грошы туды. Пріходзюць,  Богу молюцца, хрісцяцца. І гаворюць: «Во ба- цька, дачку здзелаў крініцай». Такое было» 1. Архаічная  традыцыя  ўшанавання  водных  аб’ектаў  (крыніц,  ключоў,  калодзежаў)  на  сённяшні  момант  стала  адной  з  характэрных  і  вызначальных  рысаў  этнічнай  культуры  ў  цэлым. Адметнасць гэтага культурнага фено- мену заключаецца ў тым, што святая крыніца,  як і людзі, што яе шануюць, заўсёды належаць  «малой радзіме», мясцовасці, дзе другой такой  святыні няма  і быць не можа. Але ўсе разам  яны  кампануюць  непаўторнае  аблічча  куль- турнага ландшафту краіны ў цэлым. Абрад «Бразгун» (і яго складовы эле- мент: шанаванне іконы святых Пятра і Паўла) праводзіцца  штогод  13  ліпеня  ў  вёскі  Наркі  Чэрыкаўскага  раёна  Магілёўскай  воб- ласці. У абрадзе ўдзельнічаюць практычна ўсе  насельнікі  вёскі  розных  узроставых  і  сацыя- льных груп, якія ў гэты дзень упрыгожваюць  абраз  рознакаляровымі  стужкамі  і  ручніка- мі,  ставяць  абрадавыя  свечы  і  спяваюць  пе- рад  ім псалмы, затым нясуць да цудатворнай  крыніцы і асвячаюць. Завяршаецца дзея каля  крыніцы малітвай перад абразом, якая павінна  прынесці дабрабыт  і спакой вёсцы  і яе жыха- рам.  Потым  ікону  вязуць  да  хаты  гаспадыні,  якая  будзе  захоўваць  яе  ўвесь  наступны  год,  там  адбываецца  святочнае  частаванне  ўдзе- льнікаў  абраду.  Каб  памаліцца  перад  цуда- творным абразом, прайсці пад  ім для здароўя  і набраць асвячонай вады са святой крыніцы,  прыязджаюць  у  Наркі  жыхары  бліжэйшых  вёсак,  раённага  і  абласнога  цэнтраў,  нават  з  іншых абласцей. Святы абраз Пятра і Паўла на  працягу  многіх  дзесяцігоддзяў  знаходзіцца  ў  мясцовых жыхарак: прыносячы яго дадому па  чарзе, гаспадыні абракаюцца на здароўе сабе і  сваім  родным.  Да  абраза,  як  дапаўненне,  да- лучаецца  асобая  свяча  вялікіх  памераў,  якую  кожны год жанчыны абнаўляюць напярэдадні  свята, дадаючы да яе кавалкі царкоўнага воску  і апранаючы ў новае «адзенне», а старое, намо- ленае, адвозяць у царкву [6, c. 60]. Прынесеная  вадзічка з крыніцы станавілася ўніверсальных  абярэгам,  лекавальным,  прафілактычным  і  ачышчальным сродкам на ўсе выпадкі жыцця.  «Крыніца была  із капліцаю,  іконамі, пастрое- на была як цэрькаў. Як разбіралі цэрькаві, ба- цюшкаў зганялі, куды яны  іх дзелі. А я  гады  імею пряклонныя, 88 год пачала жыць. А вот  я  скажу,  крыніца  званіла,  мая  мама-пакой- ніца  казала,  када  яна  зазвоніць,  чула  Лаба- наўка і Верямейкі. І каждага ўтра яна званіла,  крыніца,  а  капліца  стаяла  замест  цэрькавы.  Цэрькаві  былі  ўсе  ў  золаце,  усё  абабралі,  усё  развалілі,  і  капліцу  эту  разабралі.  Абедня  ішла.  Крыніца  была  аброшная.  Крыніца  ста- яла  ў  дзеравянным  абрубе,  чысьцілі  яе  каж- дага года, я сама чысьціла два года, яна была  чысьценькая. Цяпер яе ўжо абработалі, куды!  Толькі няма капліцы той, там было многа ікон.  Вада там лячэбная, я вочы мыла, мае вочы пло- ха  ўжэ  відзяць.  Вадзіца  –  Гасподняя  памач- ніца, мыюць  і вочы,  і ногі,  і рукі, усё мыюць.  А Брязгун за тое, што брешчэў, брязгаў, звінеў.  А  тады  нашоўся  такі  чалавек,  узяў  і  ка мень  туды ўкінуў. Як камень укінуў – тады ўжо ўсё,  перастала званіць, а ключы ўсё раўно білі. Як  білі, так яны і б’юць» 2. Прыродная чысціня  і  празрыстаць крынічнай вады толькі  акцэнту- юць жыццёвую сімволіку і заўсёды прынцыпо- ва  падкрэсліваюцца  ў  народных  апавяданнях  пра Бразгун як сведчанне яе сакральнай вылу- чанасці, святасці. Народная  мастацкая  творчасць  –  пер- шакрыніца  ўсіх  праяў  сучаснай  нацыяналь- най культуры і найбольш масава забяспечаная  яе  галіна,  неаднародная  па  сваёй  структуры,  звязана з  вялікай колькасцю сацыяльных  ін- стытутаў  і  структурных  утварэнняў,  што  за- бяспечваюць  яе  жыццядзейнасць,  а  таксама  з яе носьбітамі і творцамі. Менавіта на вёсцы  засталіся тыя фальклорныя асяродкі, якія ма- http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 84 ISSN 01306936 * НАРОДНА ТВОРЧІСТЬ ТА ЕТНОЛОГІЯ* 2/2017 юць непераходнае значэнне  і павінны ахоўва- цца з боку дзяржавы. Паняцце аховы распаў- сюджваецца  не  толькі  на  адметныя  асяродкі  традыцыі, але і на саміх жывых носьбітаў гэтай  традыцыі.  Традыцыйная  спадчына  Беларусі  падтрымліваецца дзейнасцю фальклорных ан- самбляў, клубаў і аб’яднанняў. На прапаганду  народнай  творчасці,  мясцовых  традыцый  на  Беларусі  накіравана  дзейнасць  каля  тысячы  фальклорных калектываў, з якіх каля 200 ма- юць званне «народны» ці «ўзорны».  Розныя  ўмовы  культурнага  асяроддзя  абумоўліваюць  і  розныя  формы  пераемнас- ці  культурных  традыцый  вусным  шляхам.  У  найбольш  спрыяльнай  сітуацыі  знаход- зяцца  вясковыя дзеці  і моладзь,  якія жыву- ць  ва  ўмовах  жывога,  актыўнага  існавання  развітай  мясцовай  традыцыйнай  культуры  і  маюць  магчымасць  натуральным  шляхам  увайсці  ў  сваю  лакальную  культуру,  якая  і  становіцца арганічнай часткай  іх жыцця. Ва  ўмовах  жывой  традыцыі  і  асабліва  там,  дзе  традыцыйную  культуру  дзеці  пераймаюць  у  сям’і,  навучанне  адбываецца  нібыта  само  сабой.  Тут  няма  спецыяльных  настаўнікаў,  бо  вучыць  сам  лад  жыцця,  само  натураль- нае  культурнае  асяроддзе,  якое  спантанна  складаецца ў выніку існавання жывой аўтэн- тычнай традыцыі. Пры многіх аўтэнтычных  гуртах  ствараюцца  дзіцячыя  фальклорныя  калектывы-спадарожнікі і арганізаны працэс  пераемнасці  традыцый  народнага  мастацтва  дзецьмі  і  моладдзю.  Там  разам  з  мясцовай  школай  праводзіцца  пастаянная  работа  па  збору,  вывучэнню  і  засваенню  фальклору  свайго  населенага  пункта  разам  з  дзецьмі  і  моладдзю  [21,  c.  227–229].  У  многіх  насе- леных  пунктах  мэтанакіравана  і  пастаянна  далучаюць  дзяцей  і  моладзь  да  неабходнай  дапамогі людзям старэйшага пакалення. У  беларускім  грамадстве  адбываецца  ўзмацненне цікавасці да народных традыцый,  павялічваецца  роля  сродкаў  масавай  інфар- мацыі,  устаноў  навукі,  культуры  і  адукацыі  ў  распаўсюджанні  ведаў  пра  традыцыйную  культуру.  Вяртанне  да  сваіх  гістарычных  ка- ранёў  для  сучаснага  чалавека  не  даніна  мо- дзе.  Веданне  мінулага  дае  надзейную  апору,  арыенцір для руху наперад. Рэспубліка Бела- русь  выступае  надзейным  партнёрам  у  спра- ве  аховы  гісторыка-культурнай  спадчыны  на   агульнаеўрапейскай і сусветнай арэне.  1. Антропов  Н.  П. Белорусские этнолингвис- тические этюды : 2. Вызывание дождя (акцио- нальный код) // Славянская этнолингвистика и проб лемы изучения народной культуры : матери- алы Межд. науч. конф., посв. 80-летию Н. И. Тол- стого. – Москва : Индрик, 2004. – С. 190–216. 2. Валодзіна  Т.  «Цярэшка – святое дзела» : Жаніцьба Цярэшкі на Лепельшчыне (павод- ле сучасных запісаў) / Таццяна Валодзіна. – Вiцебск, 2010. 3. Валодзіна Т. В., Кухаронак Т. І., Басько В. І. Каляндарныя святы, звычаі і абрады // Традыцый- ная мастацкая культура беларусаў. У 6 т. Т. 5. Цэнтральная Беларусь. У 2 кн. Кн. 1 / В. І. Басько [і інш.] – Мінск : Выш. школа, 2010. – 847 с. 4.  Валодзіна  Т.  В.,  Кухаронак  Т.  І.,  Смірно- ва  І. Ю. Каляндарныя святы, звычаі і абрады // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў. У 6 т. Т. 6. Гомельскае Палессе і Падняпроўе. У 2 кн. Кн.1 / Т. В. Валодзіна [і інш.] ; ідэя і агул. рэдагаванне Т. Б. Варфаламеевай. – Мінск : Выш. школа, 2012. – 910 с. 5. «Варвараўская свяча». – Мсціслаў : Раён- ны метадычны цэнтр Цэнтралізаванай клубнай сістэмы Мсціслаўскага райвыканкама, 2014. – 47 с. 6. Жывая спадчына Беларусі. Нацыянальны Інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі. Каталог / укладальнік Т. М. Мармыш. – Мінск : Інбелкульт, 2014. 1 Запісала у 2016 г. Т. Валодзіна у в. Міхайлоў Слаўгарадскага раёна Магілёўскай вобласці ад Марыі Фёдараўны Самусенка, 1918 г. н. 2 Запісалі у 2014 г. А. Боганева, Т. Валодзіна, Т. Кухаронак у в. Наркі Чэрыкаўскага раёна Магілёўскай вобласці ад Антаніны Раманаўны Белахонавай, 1927 г. н. http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ 85 Спільний українсько-білоруський проект 7. Кавалёва Р. Стрылка // Міфалогія беларусаў: энцыкл. слоўн. / склад. І. Клімковіч, В. Аўтуш- ка ; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. – Мінск : Беларусь, 2011. 8. Календарные обычаи и обряды в странах за- рубежной Европы (конец ХІХ – начало ХХ в.) : Ве- сенние праздники. – Москва, 1977. 9. Кухаронак  Т.  І. «Дзед касцёй падавіўся»: рэгіянальна-лакальная спецыфіка масленічнай гульні беларусаў Падзвіння / Т. І. Кухаронак // Бе- ларускае Падзвінне : вопыт, методыка і вынікі па- лявых і міждысцыплінарных даследаванняў : зб. навук. прац міжнар. навук.-практ. канф., Полацк, 21–23 красав. 2011 г. : у 2 ч. Ч. 2 / Полацкі дзярж. ун-т; пад агульн. рэд. Д. У. Дука, У. А. Лобача. – Наваполацк : ПДУ, 2011. 10. Кухаронак Т. І. Абрад «Ваджэнне / пахаван- не стралы» на тэрыторыі Гомельска-Бранскага памежжа / Т. І. Кухаронак // Славянские народы и их культуры : традиции и современность : сб науч. статей / редкол.: В. И. Коваль (отв. ред.) [и др.] ; М-во образования РБ, Гомельский гос. ун-т им. Ф. Скорины. – Гомель : ГГУ им. Ф. Ско- рины, 2013. – 310 с. – С. 269–272. 11. Кухаронак  Т.  І. Лакальныя асаблівасці свята Вадохрышча ў Цэнтральнай Белару- сі / Т. І. Кухаронак // Аўтэнтычны фальклор: праблемы захавання, вывучэння, успрымання : зборнік навуковых прац удзельнікаў V Між- народнай навуковай канферэнцыі (Мінск, 29 красавіка – 1 мая 2011 г.) / БДУКМ ; рэдкал.: М. А. Мажэйка (адк. рэд.) [і інш.]. – Мінск : БДУКМ, 2011. – 268 с. 12. Кухаронак Т.  І. Сташкевіч А. Б. Калядныя цары / Т. І. Кухаронак, А. Б. Сташкевіч // Мас- тацтва. Зб. артыкулаў / скл. А. Р. Гуляева. – Мінск : Нац. ін-т адукацыі, 2011. – 84 с. 13. Кухаронак  Т.  І.,  Валодзіна  Т.  В. Абрад дзіцячага калядавання «Куры» // Веды. – 2013. – № 5 (2421). 14. Лешкевич  Е.  И. Масленичный обряд «Чырачка» в деревне Тонеж Лельчицкого райо- на Гомельской области // Региональные иссле- дования в фольклористике и этнолингвисти- ке – проблемы и перспективы : сб. ст. – Москва : Государственный республиканский центр русско- го фольклора, 2015. 15. Ліс  А. Беларуская каляндарна-абрадавая песня ў кантэксце фальклорных традыцый сла- вян. – Мінск : Беларус. навука, 2008. 16. Международная конвенция об охране нематериального культурного наследия. Ос- новные тексты [Электронный ресурс]. – 2017. – Режим доступа : http://unesdoc.unesco.org/ images/0013/001325/132540r.pdf/. 17. Об охране историко-культурного насле- дия: Закон Республики Беларусь, 9 января 2006 г., № 98-З // Национальный реестр правовых актов Республики Беларусь. – 2006. – № 9,2/1195. 18. Паводле матэрыялаў электроннага рэсур- су «Жывая спадчына Беларусі» [Электронны рэ- сурс]. – Рэжым доступу : http://livingheritage.by/ events/4824/. 19. Псальмы абраду «Варвараўская свечка». – Мсціслаў : Раённы метадычны цэнтр Цэнтраліза- ванай клубнай сістэмы Мсціслаўскага райвыкан- кама, 2014. – 34 с. 20. Сівіцкі У. М. Провады русалкі // Міфалогія беларусаў : энцыкл. слоўн. / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка ; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. – Мінск : Беларусь, 2011. 21. Сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Ка- спяровіч [і інш.] ; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. – Мінск : Беларус. навука, 2009. – 607 с. 22. Шарая В. М. Куст // Міфалогія беларусаў: энцыкл. слоўн. / склад. І. Клімковіч, В. Аўтуш- ка ; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. – Мінск : Беларусь, 2011. http://www.etnolog.org.ua ІМ ФЕ

Схожі ресурси