Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў)

Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў)

У статті розглянуто регіонально-локальні особливості окремих явищ календарної обрядовості Гомельської області. Як ілюстративний матеріал обрано фольклорно-етнографічні записи, здійснені в населених пунктах Єльського та Кормянского районів. Детально проаналізовано структурні компоненти колядно-новорі...

Ausführliche Beschreibung

Gespeichert in:
Bibliographische Detailangaben
Veröffentlicht in:Народна творчість та етнологія
Datum:2018
1. Verfasser: Новак, В.
Format: Artikel
Sprache:Belarusian
Veröffentlicht: Iнститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології iм. М.Т. Рильського НАН України 2018
Schlagworte:
З історії та теорії науки
Online Zugang:https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/202614
Tags: Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
Назва журналу:Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
Zitieren:Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў) / В. Новак // Народна творчість та етнологія. — 2018. — № 6. — С. 23–32. — Бібліогр.: 7 назв. — біл.

Institution

Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
id nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-202614
record_format dspace
spelling Новак, В.
2025-04-09T09:15:55Z
2018
Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў) / В. Новак // Народна творчість та етнологія. — 2018. — № 6. — С. 23–32. — Бібліогр.: 7 назв. — біл.
0130-6936
DOI: https://doi.org/10.15407/nte2018.06.023
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/202614
398.33(476.2)
У статті розглянуто регіонально-локальні особливості окремих явищ календарної обрядовості Гомельської області. Як ілюстративний матеріал обрано фольклорно-етнографічні записи, здійснені в населених пунктах Єльського та Кормянского районів. Детально проаналізовано структурні компоненти колядно-новорічного обрядового комплексу, обряду закликання весни, юр’ївської обрядності та виявлено місцеву специфіку ритуалів, прикмет і повір’їв, пов’язаних з ними.
The regional and local peculiarities of the separate phenomena of the Gomel region calendar rites are considered in the article. Folklore and ethnographic records, realized in Yelsk and Karma districts, are chosen as illustrative material. The structural components of the Christmas and New Year’s ritual complex, the ceremony of Spring calling, Yuriy day ceremonies are analyzed in detail. The local specificity of the rituals, signs, and traditional beliefs connected with them is revealed.
be
Iнститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології iм. М.Т. Рильського НАН України
Народна творчість та етнологія
З історії та теорії науки
Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў)
Regional and Local Peculiarities of the Gomel Region Calendar Ritual Poetry (After the Folklore Materials of Yelsk and Karma Districts)
Article
published earlier
institution Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
collection DSpace DC
title Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў)
spellingShingle Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў)
Новак, В.
З історії та теорії науки
title_short Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў)
title_full Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў)
title_fullStr Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў)
title_full_unstemmed Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў)
title_sort рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі гомельшчыны (на матэрыяле фальклору ельскага і кармянскага раёнаў)
author Новак, В.
author_facet Новак, В.
topic З історії та теорії науки
topic_facet З історії та теорії науки
publishDate 2018
language Belarusian
container_title Народна творчість та етнологія
publisher Iнститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології iм. М.Т. Рильського НАН України
format Article
title_alt Regional and Local Peculiarities of the Gomel Region Calendar Ritual Poetry (After the Folklore Materials of Yelsk and Karma Districts)
description У статті розглянуто регіонально-локальні особливості окремих явищ календарної обрядовості Гомельської області. Як ілюстративний матеріал обрано фольклорно-етнографічні записи, здійснені в населених пунктах Єльського та Кормянского районів. Детально проаналізовано структурні компоненти колядно-новорічного обрядового комплексу, обряду закликання весни, юр’ївської обрядності та виявлено місцеву специфіку ритуалів, прикмет і повір’їв, пов’язаних з ними. The regional and local peculiarities of the separate phenomena of the Gomel region calendar rites are considered in the article. Folklore and ethnographic records, realized in Yelsk and Karma districts, are chosen as illustrative material. The structural components of the Christmas and New Year’s ritual complex, the ceremony of Spring calling, Yuriy day ceremonies are analyzed in detail. The local specificity of the rituals, signs, and traditional beliefs connected with them is revealed.
issn 0130-6936
url https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/202614
citation_txt Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці каляндарна-абрадавай паэзіі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў) / В. Новак // Народна творчість та етнологія. — 2018. — № 6. — С. 23–32. — Бібліогр.: 7 назв. — біл.
work_keys_str_mv AT novakv régíânalʹnalakalʹnyâasablívascíkalândarnaabradavaipaézíígomelʹščynynamatéryâlefalʹkloruelʹskagaíkarmânskagaraenau
AT novakv regionalandlocalpeculiaritiesofthegomelregioncalendarritualpoetryafterthefolklorematerialsofyelskandkarmadistricts
first_indexed 2025-11-26T13:44:52Z
last_indexed 2025-11-26T13:44:52Z
_version_ 1850623502156038144
fulltext 23 РЭГІЯНАЛЬНА-ЛАКАЛЬНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ КАЛЯНДАРНА-АБРАДАВАЙ ПАЭЗІІ ГОМЕЛЬШЧЫНЫ (на матэрыяле фальклору Ельскага і Кармянскага раёнаў) Валянціна Новак УДК 398.33(476.2) У статті розглянуто регіонально-локальні особливості окремих явищ календарної обрядовості Гомельської об- ласті. Як ілюстративний матеріал обрано фольклорно-етнографічні записи, здійснені в населених пунктах Єльського та Кормянского районів. Детально проаналізовано структурні компоненти колядно-новорічного обрядового комп- лексу, обряду закликання весни, юр’ївської обрядності та виявлено місцеву специфіку ритуалів, прикмет і повір’їв, пов’язаних з ними. Ключові слова: обряд, обрядовий комплекс, ритуал, прикмети і повір’я, календарна обрядовість, пісня, міфологічні уявлення. The regional and local peculiarities of separate phenomena of Gomel region calendar rites are considered in the article. Folklore and ethnographic records, realized in Yelsk and Karma districts, are chosen as an illustrative material. The structural components of the Christmas and New Year’s ritual complex, the ceremony of Spring calling, Yuriy day ceremonies are analyzed in detail. The local specificity of the rituals, signs and traditional beliefs, connected with them, is revealed. Keywords: rite, ritual complex, ceremony, signs and traditional beliefs, calendar ritualism, song, mythological views. У сістэме каляндарна-абрадавай паэзіі Го- мельшчыны важнае месца адводзіцца калян- дарнай абраднасці Ельскага и Кармянскага раёнаў. Засяродзім увагу на асобных з’явах мясцовых народных календароў. Адзначым, што калядна-навагодні абрадавы комплекс і Ельскага, і Кармянскага раёнаў, захоўваючы агульнатрадыцыйную аснову, уключае наступ- ныя структурныя кампаненты: падрыхтоўка абрадавай трапезы (тры куцці), абходныя шэсці калядоўшчыкаў з казой і «звяздой», ва- рожбы на будучы ўраджай і шлюб, прыкметы і павер’і, звязаныя з Ражаством, Новым годам, Вадохрышчам, выкананне ўласна калядных велічальна-віншавальных песень, адраса- ваных гаспадару, гаспадыні, дачцэ, сыну і інш. Як паведамілі жыхары в. Валаўская Рудня Ельскага р-на Бурмель Т. П., 1936 г. н. і Тар- гонская Р. А., 1931 г. н., «на Каляды варылі тры куцці: першую куццю варылі 6 январа перад Рожэством, другую, багатую куццю, – 13 ян- вара перад Новым годам, трэцюю, бедную куццю, – 19 январа перад Хрэшчэннем». На першую куццю рыхтавалі такія стравы, як «боршч, кісель, блінчыкі-налеснікі, куццю з пярловай крупы» (запісана ў в. Мядзведнае ад Турчан Марыі Еўтухоўны, 1913 г. н.). З пер- шай куццёй была звязана гаспадарчая вараж- ба. Паколькі калядныя святы ўвасаблялі ма- гічную ідэю «першага дня», то, лічылася, што, якім будзе пачатак, такім будзе і ўвесь год. Па даўжыні саломінак, якія выцягвалі з-пад на- стольніка, меркавалі, ці «вялікім вырасце лён» (запісана ў в. Мядзведнае ад Турчан Марыі Еўтухоўны, 1913 г. н.). Саломай, узятай з-пад абруса, «падвязвалі» пладовыя дрэвы, «шоб родзілі» (запісана ў в. Мядзведнае ад Тур- чан Марыі Еўтухоўны, 1913 г. н.). Верхні слой куцці аддавалі курам, «папярэдне абвёўшы вяровачкай круг і расклаўшы там кашу» (за- пісана ў в. Баранцы ад Бурмель Варвары Іва- наўны, 1932 г. н.). Меркавалі, што ў такім вы- падку куры ўлетку будуць прыходзіць дадому. Адзначым, што ў ельскім зімовым цыкле абрад калядавання займаў цэнтральнае месца. Удзельнічалі ў ім і дарослыя, і дзеці. Спачатку прасілі дазволу пакалядаваць. Калі гаспадары дазвалялі, то заходзілі ў хату з прывітальнымі словамі: «Мы не самі прыйшлі, нас Гасподзь Бог прыслаў. / З Ісусам Хрыстом, з святым Раждзеством! / Прачыстая маці вялела гу- ляці / У каждага двара ў добрага гаспадара» www.etnolog.org.ua IM FE обряд, обрядовий комплекс, ритуал, прикмети і повір’я, календарна обрядовість, пісня, міфологічні IM FE обряд, обрядовий комплекс, ритуал, прикмети і повір’я, календарна обрядовість, пісня, міфологічні The regional and local peculiarities of separate phenomena of Gomel region calendar rites are considered in the article. IM FEThe regional and local peculiarities of separate phenomena of Gomel region calendar rites are considered in the article. Folklore and ethnographic records, realized in Yelsk and Karma districts, are chosen as an illustrative material. The structural IM FEFolklore and ethnographic records, realized in Yelsk and Karma districts, are chosen as an illustrative material. The structural components of the Christmas and New Year’s ritual complex, the ceremony of Spring calling, Yuriy day ceremonies are analyzed IM FEcomponents of the Christmas and New Year’s ritual complex, the ceremony of Spring calling, Yuriy day ceremonies are analyzed in detail. The local specificity of the rituals, signs and traditional beliefs, connected with them, is revealed. IM FEin detail. The local specificity of the rituals, signs and traditional beliefs, connected with them, is revealed. rite, ritual complex, ceremony, signs and traditional beliefs, calendar ritualism, song, mythological views. IM FE rite, ritual complex, ceremony, signs and traditional beliefs, calendar ritualism, song, mythological views. У сістэме каляндарна-абрадавай паэзіі Го- IM FE У сістэме каляндарна-абрадавай паэзіі Го- мельшчыны важнае месца адводзіцца калян- IM FE мельшчыны важнае месца адводзіцца калян- дарнай абраднасці Ельскага и Кармянскага IM FE дарнай абраднасці Ельскага и Кармянскага раёнаў. Засяродзім увагу на асобных з’явах IM FE раёнаў. Засяродзім увагу на асобных з’явах мясцовых народных календароў. Адзначым, IM FE мясцовых народных календароў. Адзначым, што калядна-навагодні абрадавы комплекс і IM FE што калядна-навагодні абрадавы комплекс і Кармян IM FE Кармянскага раёнаў, захоўваючы IM FE скага раёнаў, захоўваючы агульнатрадыцыйную аснову, уключае наступ-IM FE агульнатрадыцыйную аснову, уключае наступ-IM FE ныя структурныя кампаненты: падрыхтоўка IM FE ныя структурныя кампаненты: падрыхтоўка абрадавай трапезы (тры куцці), абходныя IM FE абрадавай трапезы (тры куцці), абходныя шэсці калядоўшчыкаў з казой і «звяздой», ва-IM FE шэсці калядоўшчыкаў з казой і «звяздой», ва- рожбы на будучы ўраджай і шлюб, прыкметы і IM FE рожбы на будучы ўраджай і шлюб, прыкметы і павер’і, звязаныя з Ражаством, Новым годам, IM FE павер’і, звязаныя з Ражаством, Новым годам, Турчан Марыі Еўтухоўны, 1913 IM FE Турчан Марыі Еўтухоўны, 1913 шай IM FE шай куццёй была звязана гаспадарчая вараж- IM FE куццёй была звязана гаспадарчая вараж- ба. Паколькі калядныя святы ўвасаблялі ма- IM FE ба. Паколькі калядныя святы ўвасаблялі ма- гічную ідэю «першага дня», то, лічылася, што, IM FE гічную ідэю «першага дня», то, лічылася, што, якім будзе пачатак, такім будзе і ўвесь год. Па IM FE якім будзе пачатак, такім будзе і ўвесь год. Па даўжыні саломінак, якія выцягвалі з-пад на- IM FE даўжыні саломінак, якія выцягвалі з-пад на- ISSN 01306936 * Народ На творчість та етНоЛоГія* 6/2018 24 (запісана ў в. Валаўск ад Жураўлёвай Марыі Маркаўны, 1932 г. н., Ляўкоўскай Галіны Сяр- гееўны, 1952 г. н.). Асаблівасцю абраду каля- давання ў Ельскім раёне, як адзначылі самі інфарматары, з’яўляецца арганічнае спалучэн- не язычніцкіх элементаў з хрысціянскімі: «На другую куццю хадзілі калядаваць з казою, са звяздою» (запісана ў в. Валаўская Рудня ад Бурмель Т. П., 1936 г. н. і. Таргонскай Р. А., 1931 г. н.). Як адзначыла Хамец Ніна Аляксе- еўна, 1929 г. н., з в. Кавалі, «звязду рабілі з хвоі ды ўпрыгожвалі кветкамі», калядаванне супра- ваджалася наступнымі песеннымі радкамі: Сею пшаніцу, А ты дай кусок сала і паляніцу; Дайце, дзядзька, пірога, Вывідзем вала за рога. Абавязковым у рэпертуары каля- доўшчыкаў з розных вёсак Ельскага раёна быў тэкст, блізкі да царкоўных калядных пес- напенняў, у паэтычным змесце якіх адлюстра- валіся біблейскія сюжэты: Божае нараджэнне, божая сіла, Што нарадзіла Дзева Марыя божага сына. Нарадзіўся Сус Хрыстос у Дзевы Марыі. У кожнай хаце з нецярплівасцю чакалі ка- лядоўшчыкаў, з іх прыходам звязвалі надзеі на добры ўраджай, дабрабыт, шчасце ў сямейным жыцці. Лічылася, «калі калядоўшчыкі не зой- дуць у хату якую, тая хата будзе няшчаснай» (запісана ў в. Валаўская Рудня). Іншы раз, калі калядоўшчыкі не атрымлівалі дазволу па- калядаваць, то ім адрасавалі праклёны: «Свя- тое Рожэство, / Шоб тобе до дня / Хату раз- несло» (запісана ў в. Кавалі ад Хамец Ніны Аляксееўны, 1929 г. н.). Падчас калядавання на другую куццю, па- водле ўспамінаў Бруевіч Марыі Дзмітрыеўны, 1920 г. н., з в. Ворнаўка Кармянскага р-на, вадзілі казу, з якой звязвалі надзеі на добры ўраджай: Го-го-го, каза, Го-го-го, шэрая, Го-го-го, белая! Не хадзі, каза, Ды й па тых сялах: Па Журавічах, па Махавічах. Там стральцы-барцы Нікалаеўцы Хочуць цябе ўбіць, Кожу аблупіць, боты пашыць. Боты-халявы збоку дзіравы. Ну-тка, козачка, павярніся-тка, Самому пану павярніся-тка, За кусок сала, за калбасіцу [1, с. 62]. Заўважым, што ў прыведзеным мясцовым варыянце гучыць матыў відавочнай пагібелі казы ад «стральцоў-барцоў Нікалаеўцаў». Ах- вярапрынашэнне жывёлы спалучана з ідэяй памірання прыроды зімой і яе ўваскрэсеннем вясной – вызначальнай ідэяй каляндарна-аб- радавага фальклору. Абрад ваджэння казы адбываўся ў вёсках Высокае і Зяцькавічы вечарам у першы дзень Каляд, а ў вёсках Лебя дзёўка і Ворнаўка быў прымеркаваны да другой куцці [1]. Як засведчылі жыхары в. Ворнаўка, у іх мясцовасці «на Каляды насілі свячу»: «<...> сабіраліся вуліцай, увечары ўкрашалі свячу, бралі плацейкі, надзявалі на яе фартушкі, паціркі і ў етай хаце ж вячэралі. А на другі дзень бралі ікону і свячу і неслі ў другую хату. А тыя хазяйкі, ад якой забіралі свячу і якой неслі, должны ў еты час сыпаць саломку нам і ёй дзелаць сцежачку. Устрачалі- ся на серадзіне і ўмесці з намі ідуць» (запісана ад Бруевіч Марыі Дзмітрыеўны, 1920 г. н.). У в. Гарадок Кармянскага р-на, калі каля- давалі, то і казу вадзілі, і «звязду насілі»: «На Каляды збіраўся гурт хлопцаў і дзяўчат, адну дзяўчыну пераапраналі ў казу: выварачвалі кажух і надзявалі, рабілі з дрэва рогі. Адзін з хлопцаў насіў звязду» (запісана ад Кавалёвай Марыі Рыгораўны, 1935 г. н.). Адметнасцю мясцовай каляднай традыцыі ў Кармянскім раёне з’яўлялася гульнёвае тэа- тралізаванае прадстаўленне, якое разыгрывалі «пава з павуком»: «Для гэтага дзяўчыну на- раджалі ў дліннае плацце, на галаве – вянок з лентамі з бумагі. Гэта была пава». Хлопец быў «павуком» (в. Струкачоў) [1, с. 62]. Паводле www.etnolog.org.ua IM FEАбавязковым у рэпертуары каля- IM FEАбавязковым у рэпертуары каля- доўшчыкаў з розных вёсак Ельскага раёна IM FEдоўшчыкаў з розных вёсак Ельскага раёна быў тэкст, блізкі да царкоўных калядных пес- IM FEбыў тэкст, блізкі да царкоўных калядных пес- чным змесце якіх адлюстра IM FE чным змесце якіх адлюстра- IM FE - Божае нараджэнне, божая сіла, IM FE Божае нараджэнне, божая сіла, Што нарадзіла Дзева Марыя божага сына. IM FE Што нарадзіла Дзева Марыя божага сына. Нарадзіўся Сус Хрыстос у Дзевы Марыі. IM FE Нарадзіўся Сус Хрыстос у Дзевы Марыі. У кожнай хаце з нецярплівасцю чакалі ка-IM FE У кожнай хаце з нецярплівасцю чакалі ка- лядоўшчыкаў, з IM FE лядоўшчыкаў, з іх прых IM FE іх прыходам звязвалі надзеі на IM FE одам звязвалі надзеі на добры ўраджай, дабрабыт, шчасце ў сямейным IM FE добры ўраджай, дабрабыт, шчасце ў сямейным жыцці. Лічылася, «калі калядоўшчыкі не зойIM FE жыцці. Лічылася, «калі калядоўшчыкі не зой дуць у хату якую, тая хата будзе няшчаснай» IM FE дуць у хату якую, тая хата будзе няшчаснай» ая Рудня). Іншы раз, IM FE ая Рудня). Іншы раз, калі калядоўшчыкі не атрымлівалі дазволу паIM FE калі калядоўшчыкі не атрымлівалі дазволу па ўважым, што ў прыведзеным мясцовым IM FE ўважым, што ў прыведзеным мясцовым варыянце гучыць матыў відавочнай пагібелі IM FE варыянце гучыць матыў відавочнай пагібелі казы ад «стральцоў-барцоў Нікалаеўцаў». Ах- IM FEказы ад «стральцоў-барцоў Нікалаеўцаў». Ах- вярапрынашэнне жывёлы спалучана з ідэяй IM FEвярапрынашэнне жывёлы спалучана з ідэяй памірання прыроды зімой і яе ўваскрэсеннем IM FEпамірання прыроды зімой і яе ўваскрэсеннем вясной IM FEвясной – вызна IM FE– вызначальнай ідэяй каляндарна-аб- IM FEчальнай ідэяй каляндарна-аб- радавага фальклору. Абрад ваджэння казы IM FEрадавага фальклору. Абрад ваджэння казы адбываўся ў вёсках Высокае і Зяцькавічы IM FEадбываўся ў вёсках Высокае і Зяцькавічы вечарам у першы дзень Каляд, а IM FEвечарам у першы дзень Каляд, а Лебя IM FEЛебядзёўка IM FEдзёўка і Ворнаўка быў прымеркаваны IM FEі Ворнаўка быў прымеркаваны да другой куцці [1]. Як засведчылі жыхары IM FE да другой куцці [1]. Як засведчылі жыхары в. IM FE в. Ворнаў IM FE Ворнаўка, у IM FE ка, у свячу»: «<...> IM FE свячу»: «<...> ўкрашалі свячу, бралі плацейкі, надзявалі на IM FE ўкрашалі свячу, бралі плацейкі, надзявалі на яе фартушкі, паціркі і ў етай хаце ж вячэралі. IM FE яе фартушкі, паціркі і ў етай хаце ж вячэралі. 25 З історії та теорії науки ацэнкі мясцовых жыхароў, калядоўшчыкаў з казой чакалі з нецярплівасцю, а «паву з паву- ком» не любілі пускаць у хату, бо «яны заўсёды што-небудзь украдалі». Песня, якая выконва- лася ўдзельнікамі гэтай гульнёвай часткі абра- ду, вызначаецца шлюбнай сімволікай (вянок як сімвал дзявочай годнасці, згубленне вянка як сімвал страты цнатлівасці да шлюбу): Пава, пава па двару лятала, Перайка ўпала, у рукавок клала, З рукаўка брала, вяночак віла. Вяночак звіла, пайшла ў таночак, З таночка ішла, вяночак згубіла [1, с. 61]. Вышэйрыведзены факт прысутнасці абра- давага дзеяння шлюбнага характару ў каляд- на-навагоднім комплексе сведчыць аб тым, што ідэя шлюбу, працягу роду была не менш важнай у земляробчым календары, чым ку- льты прыроды і продкаў. Паводле ўспамінаў Мельнік М. М, 1933 г. н., з в. Мядзведнае Ельскага р-на, «на багатую куццю, калі садзіліся за стол, то гаспадар браў ложку з куццёй і казаў: «Мароз, мароз, хадзі куццю есці, а ўлетку не бывай, бо жалезным прутам ногі поперабіваю». У звычаі клікаць мароз на ўсе тры куцці адлюстравалі- ся рэшткі старажытных уяўленняў беларусаў, звязаных з верай у духаў продкаў, іх здоль- насць уздзейнічаць на свет жывых. Захоўваецца яшчэ і сёння ў памяці жыха- роў і Кармяншчыны традыцыйны агульна- беларускі звычай заклікання марозу на ку- ццю: «Ставілі куццю на стол, і бацька гукаў: «Мароз, мароз, хадзі куццю есці. А еслі не пойдзеш, жалезнай пугай паб’ем» (запісана ў в. Задуб’е ад Савянковай Анастасіі Рыго- раўны, 1909 г. н.). Багаццем і разнастайнасцю адрозніваец- ца навагодняя варажба, запісаная ў вёсках Ельскага р-на найбольш поўна, у шматлікіх варыянтах. Напрыклад, прыносілі бярэ- мя дроў і лічылі, ці да пары іх набралі. «Да і шчытаем: ето пара, ето пара, а ето не пара – значыць, не выйду ў гэтым годзе замуж» (за- пісана ў в. Мядзведнае ад Мельнік М. М., 1933 г. н.). Паводле ўспамінаў Лобан В. М, 1940 г. н. з в. Кочышчы, «тры дзевачкі пойдуць калядаваць, кожна сабе загадзя намеціць хату. У першай хаце далі піражка, у другой – далі, у трэцяй – далі. Усё гэта палажылі на бляху, каторай печ закрываецца, на парозе паманілі сабаку. Ён прыйшоў, схваціў першы піражок, з’еў – выйшла замуж, схваціў і кі- нуў – пажыла трохі і развялася, а потым і не прыйшоў – жыве адна». Дзяўчаты імкнулі- ся вызначыць, у якім баку жыве іх суджаны: «Чоботы перошыбвалі цераз хату. У які бок носам глядзіць, туды і замуж пойдзеш» (за- пісана ў в. Сугакі). У в. Мядзведнае варажылі наступным чынам: «Пыталіся ў каго-небудзь з сустрэчных, дзе нясуцца іх куры. Калі ад- казвалі, што дзе ходзяць, там і нясуцца, то выйдзеш замуж. А калі скажуць, што ў сваім доме нясуцца, то не выйдзеш замуж» (запі- сана ад Мельнік М. М., 1933 г. н.). У в. Ва- лаўская Рудня надзвычай распаўсюджанымі былі варожбы, звязаныя з «паланнем хустак», калі ўсе дзяўчаты клалі хусткі ў вялікую міс- ку і «палалі». «Чыя хустка выпадзе з міскі першая, тая першай выйдзе замуж». Павод- ле ўспамінаў Хамец Таццяны Астапаўны, 1920 г. н., з в. Бякі, «лягаеш спаць, не разува- ючы правую ногу, і гаворыш: «Я лягаю, пра- ву ногу не разуваю. Хто будзе за мною веку дажываць, той прыйдзе маю ногу разуваці». З дапамогай прыведзеных абрадавых сімва- лічных дзеянняў моладзь імкнулася зазірнуць у будучае, вызначыць свой лёс, бо асабістая шчаслівая ўладкаванасць у сямейным жыцці, паводле народных павер’яў, уплывала і на плён гаспадарчых работ, урадлівасць зямлі. Варожбы пра шлюб, запісаныя на Кар- мяншчыне, у большай ступені захоўваюць традыцыйны агульнабеларускі характар ад- вольных магічных дзеянняў і заклінанняў. Мясцовы адметны каларыт мае і дзявочая навагодняя варажба, сімволіка якой звяза- на з зернем, свойскімі жывёламі і птушкамі, прадметамі побыту. Уражвае і захапляе той паэтычны струмень народнай фантазіі, якім www.etnolog.org.ua IM FE ся вызначыць, у IM FE ся вызначыць, у «Чоботы перошыбвалі цераз хату. У IM FE «Чоботы перошыбвалі цераз хату. У сам глядзіць, туды і замуж пойдзеш» (за- IM FE сам глядзіць, туды і замуж пойдзеш» (за- пісана ў в. IM FEпісана ў в. Сугакі IM FEСугакі). У IM FE). У в. IM FEв. наступным чынам: «Пыталіся ў каго-небудзь IM FEнаступным чынам: «Пыталіся ў каго-небудзь IM FEна-навагоднім комплексе сведчыць аб тым, IM FEна-навагоднім комплексе сведчыць аб тым, што ідэя шлюбу, працягу роду была не менш IM FEшто ідэя шлюбу, працягу роду была не менш важнай у земляробчым календары, чым ку- IM FEважнай у земляробчым календары, чым ку- Паводле ўспамінаў Мельнік IM FE Паводле ўспамінаў Мельнік М. IM FE М. М, IM FE М, днае Ельскага IM FE днае Ельскага р IM FE р- IM FE -на, IM FE на, агатую куццю, калі садзіліся за стол, то IM FE агатую куццю, калі садзіліся за стол, то гаспадар браў ложку з куццёй і казаў: «Мароз, IM FE гаспадар браў ложку з куццёй і казаў: «Мароз, мароз, хадзі куццю есці, а IM FE мароз, хадзі куццю есці, а ўлетку IM FE ўлетку не бывай, бо IM FE не бывай, бо жалезным прутам ногі поперабіваю». У IM FE жалезным прутам ногі поперабіваю». У звычаі IM FE звычаі лікаць мароз на ўсе тры куцці адлюстравалі-IM FE лікаць мароз на ўсе тры куцці адлюстравалі- ся рэшткі старажытных уяўленняў беларусаў, IM FE ся рэшткі старажытных уяўленняў беларусаў, звязаных з верай у духаў продкаў, іх здольIM FE звязаных з верай у духаў продкаў, іх здоль дзейнічаць на свет жывых.IM FE дзейнічаць на свет жывых. Захоўваецца яшчэ і сёння ў памяці жыха-IM FE Захоўваецца яшчэ і сёння ў памяці жыха- роў і Кармяншчыны традыцыйны агульнаIM FE роў і Кармяншчыны традыцыйны агульна беларускі звычай заклікання марозу на ку-IM FE беларускі звычай заклікання марозу на ку- з сустрэчных, дзе нясуцца іх куры. Калі ад- IM FEз сустрэчных, дзе нясуцца іх куры. Калі ад- казвалі, што дзе ходзяць, там і нясуцца, то IM FEказвалі, што дзе ходзяць, там і нясуцца, то выйдзеш замуж. А IM FEвыйдзеш замуж. А калі ск IM FEкалі ск доме нясуцца, то не выйдзеш замуж» (запі- IM FEдоме нясуцца, то не выйдзеш замуж» (запі- сана ад Мельнік IM FEсана ад Мельнік М. IM FEМ. лаўск IM FE лаўская Рудня надзвычай распаўсюджанымі IM FE ая Рудня надзвычай распаўсюджанымі былі варожбы, звязаныя з «паланнем хустак», IM FE былі варожбы, звязаныя з «паланнем хустак», калі ўсе дзяўчаты клалі хусткі ў вялікую міс- IM FE калі ўсе дзяўчаты клалі хусткі ў вялікую міс- ку і «палалі». «Чыя хустка выпадзе з міскі IM FE ку і «палалі». «Чыя хустка выпадзе з міскі першая, тая першай выйдзе замуж». Павод- IM FE першая, тая першай выйдзе замуж». Павод- ле ўспамінаў Хамец Таццяны Астапаўны, IM FE ле ўспамінаў Хамец Таццяны Астапаўны, ISSN 01306936 * Народ На творчість та етНоЛоГія* 6/2018 26 прасякнута імкненне прадбачыць свой лёс, убачыць суджанага ці суджаную, уявіць сваю будучыню, усцешыць свае рамантычныя ле- туценні. У гэтым можна пераканацца, калі звярнуцца да некаторых мясцовых варыянтаў варажбы, напрыклад: «Бралі мужскія штаны ў зубы і цягалі вакол сваёй хаты тры разы, пры гэтым задумаўшы хлопца» (запісана ў в. Багданавічы ад Белавусавай Анастасіі Са- вельеўны, 1921 г. н.); «па кучкам насыпаюць зерне і выпускаюць курэй. Чыю кучку ўперад ухопіць курыца, тая ўперад пойдзе замуж» (в. Высокае). Асаблівасцю калядавання на Кармяншчы- не з’яўляецца пераапрананне яго ўдзельнікаў у «цыган». Хутчэй за ўсё гэта было звязана з унясеннем новых элементаў у традыцыйны абрад калядавання, што істотна паўплыва- ла і на песенны рэпертуар, уключэнне песень цыганскай тэматыкі. Па ўспамінах Аляксеен- ка Н. з вёскі Хізаў, «сабяром трапак, здзелаем ляльку, з лялькай хадзілі па дамам, дзіцёнка носім, калі ў цыганку пераапранаемся. Адна ідзе з лялькай, абкрытая, а етыя бегаюць, пяюць, скачуць, карты з сабой носяць: «Да- вай пагадаю! Маладая, красівая, замуж пой- дзеш!» [1, с. 68]. Каляды з’яўляліся падрыхтоўчым этапам для атрымання добрага ўраджаю, не выпад- кова абрады, якія выконваліся, насілі закліна- льны аграрна-магічны характар. Напрыклад, абрад засявання ў вёсках Кармянскага раёна адбываўся на другі дзень пасля шчадраван- ня: «Калі шчадроўшчыкі засеюць збожжам у хаце, то ў гэтым годзе ў хазяіна будзе багаты ўраджай» (запісана ў в. Багданавічы ад Бела- вусавай Анастасіі Савельеўны, 1921 г. н.). У шчадроўна-калядных песнях, адраса- ваных гаспадару, гаспадыні, дачцэ, сыну, гу- чаць матывы зычання дабра, здароўя, шлюб- нага шчасця. Асабліва відавочнымі з’яўляюцца элементы вясельнай стылістыкі ў калядках, адрасаваных моладзі. Адметнасцю мясцовай каляднай традыцыі з’яўлялася «спайка», калі дзяўчаты і хлопцы збіраліся ў якой-небудзь хаце, наймалі музыку, рыхтавалі «кашу», а «старэйшыя дзеўкі «білі» кашу» [1, с. 74] (в. Высокае), ці хто-небудзь з хлопцаў, «той, хто больш грошай пакладзе на кашу» (запісана ў в. Задуб’е ад Савянковай Анастасіі Рыгораўны, 1909 г. н.). Прыведзены прыклад сведчыць аб узаемасувязі каляднай і радзінна-хрэсьбіннай абраднасці. Радзінны абрад разбівання гаршка з бабінай кашай, можна меркаваць, быў запазычаны каляднай традыцыяй, напэўна, таму, што ў Каляды адзначалі нараджэнне Хрыста. Калі ж звяр- нуцца да апісання каляднай гульні шлюбнага характару, запісанай у в. Высокае, то можна пераканацца ў лагічнай прысутнасці абраду «бабінай кашы» на калядным ігрышчы: «Ве- чарам зімой збіраемся ў адной хаце і гуляем у розныя гульні. У хванты, у жмуркі ці ўздума- ем жаніць каго-небудзь, выбіраем «жаніха» і «нявесту», садзім іх у вазок, самі ўпрагаемся і хутка вязем іх вянчацца. І вось у хаце мы гуля- ем «вяселле», пажэнім, а тады «радзілі» яны ўжо. Яна платочак на жывот пакладзе – ужо пузаценькая ходзя. Кукалку скруцім, мордач- ку нарысуем. «Радзіла» – надо ў адведкі ісці, хлеба і сала несці» [1, с. 74]. Звычай «гуляць кашу» на Каляды з’яўляецца таксама мясцо- вай асаблівасцю каляднай традыцыі ў в. Лі- паўка Хоцімскага раёна Магілёўскай вобласці. Сутнасць гэтай з’явы заключалася ў тым, што «пад канец ігрышча ставяць на стол гаршчок з кашай, наверх палаценца, якое рыхтавала адна з дзевак. Тады ўжо разыгрываюць кашу: хто болей паложыць грошай, што багацейшы, тэй ужэ забіраець палаценца сабе, б’ець кашу, па- том яе дзелюць, ядуць, а грошы расходуюць на другі дзень ігрышча» [2, с. 6]. У прыкметах і павер’ях Кармяншчыны, звязаных з Калядамі, надзвычай ярка адлюс- траваўся светапогляд нашых продкаў, іх паэтычнае асэнсаванне складаных з’яў жыцця, пошукі мудрых тлумачэнняў незразумелых ім прыродных фактаў, імкненне спасцігнуць тая- мніцы рацыянальнага гаспадарання на зямлі, знайсці найлепшыя сродкі, каб дасягнуць у будучым добрага ўраджаю на палетках і прыплоду свойскай жывёлы. І хоць калядны www.etnolog.org.ua IM FEла і на песенны рэпертуар, уключэнне песень IM FEла і на песенны рэпертуар, уключэнне песень цыганскай тэматыкі. Па ўспамінах Аляксеен- IM FEцыганскай тэматыкі. Па ўспамінах Аляксеен- кі Хізаў, «сабяром трапак, здзелаем IM FEкі Хізаў, «сабяром трапак, здзелаем адзілі па дамам, дзіцёнка IM FE адзілі па дамам, дзіцёнка носім, калі ў цыганку пераапранаемся. Адна IM FE носім, калі ў цыганку пераапранаемся. Адна ідзе з лялькай, абкрытая, а IM FE ідзе з лялькай, абкрытая, а етыя бе IM FE етыя бегаюць, IM FE гаюць, пяюць, скачуць, карты з сабой носяць: «Да- IM FE пяюць, скачуць, карты з сабой носяць: «Да- вай пагадаю! Маладая, красівая, замуж пой- IM FE вай пагадаю! Маладая, красівая, замуж пой- ляды з’яўляліся падрыхтоўчым этапам IM FE ляды з’яўляліся падрыхтоўчым этапам для атрымання добрага ўраджаю, не выпад-IM FE для атрымання добрага ўраджаю, не выпад- кова абрады, якія выконваліся, насілі закліна-IM FE кова абрады, якія выконваліся, насілі закліна- льны аграрна-магічны характар. Напрыклад, IM FE льны аграрна-магічны характар. Напрыклад, абрад засявання ў вёсках Кармянскага раёна IM FE абрад засявання ў вёсках Кармянскага раёна адбываўся на другі дзень пасля шчадраван-IM FE адбываўся на другі дзень пасля шчадраван- ня: «Калі шчадроўшчыкі засеюць збожжам у IM FE ня: «Калі шчадроўшчыкі засеюць збожжам у нуцца да апісання каляднай гульні шлюбнага IM FE нуцца да апісання каляднай гульні шлюбнага характару, запісанай у в. IM FE характару, запісанай у в. пераканацца ў лагічнай прысутнасці абраду IM FE пераканацца ў лагічнай прысутнасці абраду «бабінай кашы» на калядным ігрышчы: «Ве- IM FE«бабінай кашы» на калядным ігрышчы: «Ве- чарам зімой збіраемся ў адной хаце і гуляем у IM FEчарам зімой збіраемся ў адной хаце і гуляем у розныя гульні. У IM FEрозныя гульні. У хванты IM FEхванты, у IM FE, у жмуркі IM FEжмуркі ем жаніць каго-небудзь, выбіраем «жаніха» і IM FEем жаніць каго-небудзь, выбіраем «жаніха» і «нявесту», садзім іх у вазок, самі ўпрагаемся і IM FE«нявесту», садзім іх у вазок, самі ўпрагаемся і хутка вязем іх вянчацца. І IM FEхутка вязем іх вянчацца. І ем «вяселле», пажэнім, а IM FEем «вяселле», пажэнім, а ўжо. Яна платочак на жывот пакладзе IM FE ўжо. Яна платочак на жывот пакладзе пуз IM FE пузаценькая ходзя. Кукалку скруцім, мордач- IM FE аценькая ходзя. Кукалку скруцім, мордач- ку нарысуем. «Радзіла» IM FE ку нарысуем. «Радзіла» хлеба і сала несці» [1, с. IM FE хлеба і сала несці» [1, с. кашу» на Каляды з’яўляецца таксама мясцо- IM FE кашу» на Каляды з’яўляецца таксама мясцо- вай асаблівасцю каляднай традыцыі ў в. IM FE вай асаблівасцю каляднай традыцыі ў в. 27 З історії та теорії науки цыкл не быў непасрэдна звязаны з правяд- зеннем земляробчых работ, але ўжо ўзімку ўсе думы і жаданні селяніна былі звязаны з чаканнем новага ўраджаю. Менавіта таму такімі важнымі, напоўненымі магічнай сілай здзяйснення з’яўляюцца ўсе тыя сімвалічныя абрадавыя дзеянні, да якіх звярталіся нашы продкі на працягу ўсяго каляднага перыяду. Найбольш распаўсюджанымі павер’ямі, якія і сёння, як і было заведзена раней, вызначаюць гаспадарчы і сямейны жыццёвы парадак, з’яўляюцца наступныя: «верх куцці зразалі і давалі скату патрохі», «на Каляды семкі елі, на пол плявалі, штоб ураджай быў харошы» (запісана ў в. Хізаў ад Сапроненка Ніны Сі- львестраўны, 1913 г. н.); «зерне кідалі ў печ, каб была добрай жніўка»; «яшчэ ў першы дзень Каляд, калі ў хаце ёсць дзеці, бацькі кіда- лі зерне на паліцу, прыгаворваючы: «Радзі, Божа». А дзеці павінны былі грабсці да сябе гэтае зерне болей» (запісана ў в. Зяцькавічы ад Марозавай Ганны Іванаўны, 1924 г. н.). Факт ваджэння карагодаў на Каляды за- сведчылі жыхары в. Высокае: «Хараводы ва- дзілі большую часць на Каляды каторыя болей выдумлівыя хлопцы і дзеўкі. Табун жа баль- шой па вуліцы ходзіць» (запісана ў в. Высокае ад Жлобы Юліі Клімаўны, 1909 г. н.). Калі ў іншых вёсках Кармяншчыны рыхтавалі тры куцці (на Ражаство, Новы год і Хрышчэнне), то ў в. Высокае «варылі куццю на первый дзе- нь Каляд. Згатовяць, паставяць яе ў карзінку ў сена і да трэціх Каляд яе не ядуць. А тады ўжо на трэція Каляды ядуць гэту куццю і ска- ціне даюць» (запісана ў в. Высокае ад Жлобы Юліі Клімаўны, 1909 г. н.). Са святкаваннем трэцяй куцці (Вадо- хрышча) быў звязаны матыў «развітання» з Калядамі, калі «на хаце на Хрышчэнне ста- вілі хрэсцікі – «Каляду запісвалі» (запісана ў в. Высокае ад Кавалёвай Ганны Ягораўны, 1929 г. н.). Як бачым, структуру мясцовага калядна- навагодняга комплексу Кармяншчыны скла- далі такія абрадавыя элементы, як тры куцці (у в. Высокае рыхтавалі толькі першую ку- ццю), абрад ваджэння казы на другую куццю (вв. Лебядзёўка, Ворнаўка), а таксама – пад вечар у першы дзень Каляд (вв. Высокае, Зя- цькавічы), закліканне марозу на першую куццю (вв. Задуб’е, Багданавічы), хаджэнне са «звяз- дой», абрад засявання на Новы год (вв. Хізаў, Лебядзёўка), абрад пераносу «свячы» (в. Вор- наўка), калядныя ігрышчы, на якія збіраліся з усіх суседніх вёсак (в. Задуб’е), варожбы, мі- фалагічныя прыкметы і павер’і, звязаныя з ку- ццёй, выкананне шчадроўных песень, вылучэн- не некалькіх гуртоў калядоўшчыкаў (дарослых, хлопцаў-калядоўшчыкаў, дзяцей), калядныя гульні шлюбнай скіраванасці, пераапрананне ў цыган. Прыведзеныя кампаненты яднаюць ла- кальнае зімовае святкаванне з агульнанароднай каляднай традыцыяй. Па-мясцоваму адметныя з’явы калядна-навагодняга перыяду на Кар- мяншчыне – гэта хаджэнне калядоўшчыкаў з «павай і павуком» (вв. Струкачоў, Задуб’е), абрад «бабінай кашы» («спайка») (вв. Высокае, Задуб’е), ваджэнне карагодаў (в. Высокае). Калядна-навагодні комплекс Ельшчыны адрозніваўся найперш арганічнай паядна- насцю язычніцкага абраду ваджэння казы і хрысціянізаванага хаджэння са «звяздой», выкананнем рытуалу заклікання марозу на ўсе тры куцці і выкананнем царкоўных калядных «песнапенняў». У некаторых вёсках Ельскага раёна на пытанне, як гукалі вясну, інфарматары адказ- валі адназначна: «Вясну не гукалі ў нас, але ж вяснянкі спявалі». Адметнасцю мясцовай фа- льклорнай традыцыі Ельшчыны з’яўляецца той факт, што тут звязвалі Масленіцу з абрадам сустрэчы вясны. У склад масленічнага абрада- вага комплексу ўваходзілі найперш элементы, уласцівыя для абраду гукання вясны: распа- льванне вогнішча, выхад дзяўчат і хлопцаў на бераг ракі, закліканне вясны, ваджэнне кара- годаў, выкананне веснавых карагодных песень: Ой вясна, вясняначка, Ой ты, мая ўнучанька, Ой гаю! Ты свяці па-летняму, па-вясенняму. Ой гаю! www.etnolog.org.ua IM FEКаляд, калі ў хаце ёсць дзеці, бацькі кіда- IM FEКаляд, калі ў хаце ёсць дзеці, бацькі кіда- лі зерне на паліцу, прыгаворваючы: «Радзі, IM FEлі зерне на паліцу, прыгаворваючы: «Радзі, авінны былі грабсці да сябе IM FEавінны былі грабсці да сябе Зяцька IM FEЗяцькавічы IM FEвічы ад Марозавай Ганны Іванаўны, 1924 IM FE ад Марозавай Ганны Іванаўны, 1924 г. IM FE г. н.). IM FE н.). кт ваджэння карагодаў на Каляды за- IM FE кт ваджэння карагодаў на Каляды за- Высокае IM FE Высокае: «Хараводы ва IM FE : «Хараводы ва- IM FE - ольшую часць на Каляды каторыя болей IM FE ольшую часць на Каляды каторыя болей выдумлівыя хлопцы і дзеўкі. Табун жа баль- IM FE выдумлівыя хлопцы і дзеўкі. Табун жа баль- шой па вуліцы ходзіць» (запісана ў в. IM FE шой па вуліцы ходзіць» (запісана ў в. Высокае IM FE Высокае д Жлобы Юліі Клімаўны, 1909IM FE д Жлобы Юліі Клімаўны, 1909 г.IM FE г. н.). КаIM FE н.). Калі IM FE лі ў іншых вёсках Кармяншчыны рыхтавалі тры IM FE ў іншых вёсках Кармяншчыны рыхтавалі тры куцці (на Ражаство, Новы год і Хрышчэнне), IM FE куцці (на Ражаство, Новы год і Хрышчэнне), ае «варылі куццю на первый дзеIM FE ае «варылі куццю на первый дзе нь Каляд. Згатовяць, паставяць яе ў карзінку IM FE нь Каляд. Згатовяць, паставяць яе ў карзінку ў сена і да трэціх Каляд яе не ядуць. АIM FE ў сена і да трэціх Каляд яе не ядуць. А на трэція Каляды ядуць гэту куццю і ска-IM FE на трэція Каляды ядуць гэту куццю і ска- не некалькіх гуртоў калядоўшчыкаў (дарослых, IM FE не некалькіх гуртоў калядоўшчыкаў (дарослых, хлопцаў-калядоўшчыкаў, дзяцей), калядныя IM FE хлопцаў-калядоўшчыкаў, дзяцей), калядныя гульні шлюбнай скіраванасці, пераапрананне ў IM FE гульні шлюбнай скіраванасці, пераапрананне ў цыган. Прыведзеныя кампаненты яднаюць ла IM FEцыган. Прыведзеныя кампаненты яднаюць ла кальнае зімовае святкаванне з агульнанароднай IM FEкальнае зімовае святкаванне з агульнанароднай каляднай традыцыяй. Па-мясцоваму адметныя IM FEкаляднай традыцыяй. Па-мясцоваму адметныя з’явы калядна-навагодняга перыяду на Кар IM FEз’явы калядна-навагодняга перыяду на Кар мяншчыне IM FEмяншчыне – гэта х IM FE– гэта хаджэнне калядоўшчыкаў IM FEаджэнне калядоўшчыкаў з «павай і павуком» (вв. IM FEз «павай і павуком» (вв. абрад «бабінай кашы» («спайка») (вв. IM FEабрад «бабінай кашы» («спайка») (вв. Задуб’е), ваджэнне карагодаў (в. IM FE Задуб’е), ваджэнне карагодаў (в. Калядна-навагодні комплекс Ельшчыны IM FE Калядна-навагодні комплекс Ельшчыны адрозніваўся найперш арганічнай паядна IM FE адрозніваўся найперш арганічнай паядна насцю язычніцкага абраду ваджэння казы і IM FE насцю язычніцкага абраду ваджэння казы і хрысціянізаванага хаджэння са «звяздой», IM FE хрысціянізаванага хаджэння са «звяздой», выкананнем рытуалу заклікання марозу на ўсе IM FE выкананнем рытуалу заклікання марозу на ўсе ISSN 01306936 * Народ На творчість та етНоЛоГія* 6/2018 28 Сонейка закоціцца, Вясна не праходзіцца. Ой гаю! (запісана ў в. Шарын ад Шынкарчук М. П., 1907 г. н). У в. Валаўск гукалі вясну на Саракі 9 (22) сакавіка. З гэтым святам звязвалі такія сім- валічныя абрадавыя дзеянні: «трэба было зламаць 40 дошчак, пакачаць 40 калёс, з’есці 40 пампушак, спекчы 40 жураўлікаў» (запіса- на ад Жураўлёвай Марыі Маркаўны, 1932 г. н., Ляўкоўскай Галіны Сяргееўны, 1952 г. н.). Даследчыца Т. А. Агапкіна звязвае гэта аб- радавае печыва з міфалагемай вяртання прод- каў: «Агульнакультурная прагматыка гэтага сімвала заключаецца ў тым, каб забяспечыць гэта вяртанне, аблегчыць кантакты жывых і мёртвых, а таксама задаволіць патрэбы апош- ніх у харчаванні» [3, с. 272]. Песні-вяснянкі, запісаныя ў вёсках Ельскага раёна, адрозніва- юцца разнастайнасцю традыцыйных сюжэтаў, сярод якіх асабліва вылучаюцца такія, як «Вяс- на, красна, што ты нам прынясла?», «Вясна, вясна, вясняначка, дзе ж твая дачка Ульянач- ка?». У мясцовых варыянтах першага песенна- га сюжэта гучаць матывы заклікання вясны, уласцівыя агульнабеларускім вяснянкам. У тэкстах вар’іруюцца тыя дары, што прыносіць шчодрая вясна: у вёсцы Кавалі гэта «кароба- чка бобу / Хлопцам на хваробу, / Каробачка яіц / Дзеўкам на гасцінец»; у в. Новая Рудня гэта «цёпла лета, ціхае / І цёплая вадзіца, / Зямліцы – травіца», а таксама і людскія ўцехі («старым бабкам па кійку, / А пастушкам – па яйку») [4, с. 38–39]. Мясцовы варыянт вяснянкі, запісаны ў в. Кавалі, дае падставы яшчэ раз пера- канацца, наколькі моцна ўплывала адра- джэнне прыроды вясной на стан душэўных перажыванняў чалавека, адсюль і пэўная ступень лірызаванасці і нават гумарыстычнай скіраванасці сюжэтаў вяснянак: А на нашай вуліцы Да ўсі хлопцы – малодцы, Да ўсі хлопцы – малодцы, Убілі жабку на калодцы, Да ўсім хлопцам па лапцы, А Іваньку цэла жабка, Як пашые, будзе шапка [4, с. 39]. У в. Княжабор’е з абрадам гукання вясны былі звязаны такія магічныя дзеянні, як гуль- ня ў «скокалкі» («ето лажылі доску на пале- но, і адна на адном канцы, друга – на етом. Я прыгнула – тая падлетае, тая ляціць і прыгае – я падлятаю»), выразанне хлопцамі 40 «катлоў з дзерава», якія трэба было пака- ціць і разбіць, выпечка дзяўчатамі 40 «булак», якія трэба было з’есці. Паўсюдна на тэрыторыі Кармянскага раёна быў вядомы абрад гукання вясны. Ін- фарматары Кармяншчыны пацвердзілі, што вясну ў іх мясцовасці гукалі і на 1 сакавіка, і на 9 сакавіка, і на «Благавешчанне» (Дабра- вешчанне) (25 сакавіка), пры гэтым выкон- валі розныя песні: «На берагу вуця купала- ся» (в. Ліцвінавічы), «Благаславіця, старыя дзяды» (в. Валынцы), «Пусці, маменька, на ручэй гуляць», «Пакацілася пяро пад Мацве- ява сяло» (в. Высокае). У вёсцы Лебядзеўка «адкрывалі вясну» на Саракі, на 9 сакавіка па ст. стылі: выпякалі 40 «галушачак, птушачак, лісапетак, пячэнне раздавалі дзецям», спявалі песню на агульнабеларускі сюжэт: «Ой, вясна, ды й вясна, ды й, весянка, / Што ж ты нам прынесёлка, прынесёлка» [1, с. 79]. Своеасаблівасцю абраду гукання вясны на Кармяншчыне з’яўляецца наступны цікавы момант: «Па вадзе пускалі плыць дошчачку, на якой клалі хлеб і запальвалі свечку», адна- часова спявалі: Пусці, маменька, на ручэй гуляць. Ой, лі, ой, люлі, на ручэй гуляць. На ручэй гуляць, селязнёў вітаць, То не селязень, то не селязень, То ж не сізенькі, то ж мой міленькі [1, с. 13]. Паводле ўспамінаў Герасіменка Ефрасінні Рыгораўны, 1927 г. н., перасяленкі з в. Дубра- віна ў сувязі з чарнобыльскай бядой, абрада- вым пячэннем у выглядзе «жаўранкаў» на Са- www.etnolog.org.ua IM FE якія трэба было з’есці. IM FE якія трэба было з’есці. IM FEесні-вяснянкі, IM FEесні-вяснянкі, запісаныя ў вёсках Ельскага раёна, адрозніва IM FEзапісаныя ў вёсках Ельскага раёна, адрозніва- IM FE- юцца разнастайнасцю традыцыйных сюжэтаў, IM FEюцца разнастайнасцю традыцыйных сюжэтаў, сярод якіх асабліва вылучаюцца такія, як «Вяс IM FEсярод якіх асабліва вылучаюцца такія, як «Вяс- IM FE- на, красна, што ты нам прынясла?», «Вясна, IM FE на, красна, што ты нам прынясла?», «Вясна, вясна, вясняначка, дзе ж твая дачка Ульянач IM FE вясна, вясняначка, дзе ж твая дачка Ульянач- IM FE - варыянтах першага песенна IM FE варыянтах першага песенна- IM FE - га сюжэта гучаць матывы заклікання вясны, IM FE га сюжэта гучаць матывы заклікання вясны, уласцівыя агульнабеларускім вяснянкам. IM FE уласцівыя агульнабеларускім вяснянкам. вар’іруюцца тыя дары, што прыносіць IM FE вар’іруюцца тыя дары, што прыносіць шчодрая вясна: у вёсцы Кавалі гэта «каробаIM FE шчодрая вясна: у вёсцы Кавалі гэта «кароба-IM FE - / Хлопцам IM FE / Хлопцам на хваробу,IM FE на хваробу, / КаробIM FE / Каробачка IM FE ачка ам на гасцінец»; уIM FE ам на гасцінец»; у в.IM FE в. Новая РуIM FE Новая Ру гэта «цёпла лета, ціхае IM FE гэта «цёпла лета, ціхае / ІIM FE / І цёплая IM FE цёплая вадзіца,IM FE вадзіца, таксамIM FE таксама і людскія ўцехі IM FE а і людскія ўцехі / АIM FE / А пастуIM FE пасту Паўсюдна на тэрыторыі Кармянскага IM FE Паўсюдна на тэрыторыі Кармянскага раёна быў вядомы абрад гукання вясны. Ін- IM FEраёна быў вядомы абрад гукання вясны. Ін- фарматары Кармяншчыны пацвердзілі, што IM FEфарматары Кармяншчыны пацвердзілі, што вясну ў іх мясцовасці гукалі і на 1 IM FEвясну ў іх мясцовасці гукалі і на 1 на 9 IM FEна 9 сакаві IM FEсакавіка, і IM FEка, і на «Бла IM FEна «Благавешчанне» (Дабра- IM FEгавешчанне» (Дабра- вешчанне) (25 IM FEвешчанне) (25 сакаві IM FEсакавіка), пры гэтым выкон- IM FEка), пры гэтым выкон- валі розныя песні: «На берагу вуця купала- IM FEвалі розныя песні: «На берагу вуця купала- ся» (в. IM FEся» (в. Ліцвін IM FEЛіцвінавічы), «Благаславіця, старыя IM FEавічы), «Благаславіця, старыя дзяды» (в. IM FE дзяды» (в. Валынц IM FE Валынц ручэй гуляць», «Пакацілася пяро пад Мацве- IM FE ручэй гуляць», «Пакацілася пяро пад Мацве- ява сяло» (в. IM FE ява сяло» (в. «адкрывалі вясну» на Саракі, на 9 IM FE «адкрывалі вясну» на Саракі, на 9 ст. стылі: выпякалі 40 IM FE ст. стылі: выпякалі 40 лісапетак, пячэнне раздавалі дзецям», спявалі IM FE лісапетак, пячэнне раздавалі дзецям», спявалі 29 З історії та теорії науки ракі частавалі і дарослых, і дзяцей, а таксама «кармілі ім жывёлу, каб здаровай была. Сорак разоў павінны былі катнуцца на арэлях кожны малы і дарослы» з мэтай засцярогі ад камароў, «каб камары ўлетку не кусалі». У в. Старая Зенькавіна гукалі вясну 1 са- кавіка. Паводле ўспамінаў інфарматараў, вог- нішча не распальвалі і карагодаў не вадзілі. У асноўным «маладзейшыя дзеўкі» выконвалі вяснянкі на сюжэт «Вясна, вясняначка, а дзе ж твая дачка-паненачка?». У гэтай вёсцы на Са- ракі абрадавым печывам у выглядзе жаўран- каў частавалі адзін аднаго, давалі «выпечанае рэчыва жывёле, каб яна была здаровай» (за- пісана ад Мінчанка Праскоўі Лаўрэнцьеўны, 1922 г. н.). Матыў звароту да жаўранкаў знайшоў так- сама адлюстраванне ў мясцовым песенным варыянце: «Жавараначкі, прыляціця, / Вясну- красну прынясіця» [1, с. 79]. Можна пагадзіцца з меркаваннем Т. А. Агапкінай, што «звернуты да жаўранкаў заклік прыляцець і прынесці вясну адлюстра- ваны прама і няма падстаў бачыць у ім больш глыбокія сэнсы» [5, с. 277]. Мясцовым элементам у структуры абрад- насці гукання вясны ў в. Валынцы з’яўлялася «кіданне булачкі» на ваду падчас загукання: Благаславіця, старыя дзяды, Старыя дзяды, ой, вясну-красну пагукаці, Пагукаці, цёплае лета ўстрычаці, Цёплае лета ўстрычаці, зіму люту праклінаці [1, с. 78]. Як бачым, на тэрыторыі Кармяншчыны суіснуюць і «загуканне вясны», і абрад «жаўранкаў» у складзе адзінага фальклорна- этнаграфічнага комплексу. Юраўскае свята ў вёсках Ельскага раёна звязваюць з першым днём выгану жывёлы ў поле. Паводле ўспамінаў інфарматараў, у гэты дзень давалі жывёле печыва, затым дубчыка- мі пасвечанай вярбы выганялі яе на пашу, а «да ўзыходу сонца адразалі каровам хвосцікі і лажылі іх перад двэрэцьмі, штоб карова заўсёды ішла да свайго хваста» (запісана ў в. Валаўск ад Жураўлёвай Марыі Маркаўны, 1932 г. н.). Калі выганялі карову з хлева ў поле, то чыталі адпа- ведную замову: «Ідзі, божая кароўка, пасіся, / А прыйдзе вечар, дамоў вараціся. / Першым разам, лепшым часам / Госпаду Богу памалю- ся, / Святай Прачыстай пакланюся» (запісана ў в. Валаўск ад Жураўлёвай Марыі Маркаўны, 1932 г. н.); «Ідзі, божая кароўка, у чыстае поле, у зялёныя лугі. Там табе яда, трава зялёная, вада студзёная. Як тая ў моры вадзіца пры- баўляецца, каб так у нашай кароўкі малачко прыбаўлялась. А як у моры бераг з беражком не сходзіцца, каб к маёй кароўцы ўрокі не пры- ходзілі: ні жаночыя, ні дзявочыя, ні хлапечыя. І ўгрэе яе яснэ сонейка, а дамоў прывядзе ясны месяц. Амінь» (запісана ў в. Валаўск ад Касен- ка Вольгі Васільеўны, 1939 г. н.). У в. Мядзведнае перад тым, як выгнаць карову ў поле, клалі сякеру, цераз якую, па павер’ях, калі пераступіць карова, то не будзе зайздрасці ў людзей. У юраўскім комплексе аб- радаў і павер’яў адлюстраваліся міфалагічныя ўяўленні, звязаныя з верай у існаванне ведзь- маў. Як паведаміла Касенка Вольга Васільеў- на, 1939 г. н., з в. Валаўск, «на Юрыя сáмо ж ведзьмы, іх людзі бачылі: некаторыя бегалі без сарочкі, а іншыя з цадзілкаю збіралі расу. Людзі абараняліся ад ведзьмаў, перасыпалі дарогу святым макам ці мурашнікам». Як адзначыла Шынкарчук Марыя Пя- троўна з в. Шарын, 1907 г. н., «каля дзвярэй лажылі замок, каб ведзьма нічога не ўкрала». У тэксце юраўскай песні, запісанай у в. Асавы Ельскага р-на, гучаць матывы прадказання дзявочага лёсу, бацькоўскага суму ў сувязі з нешчаслівай доляй дачкі: Пагнала дзеўка ў дуброву валы, Пагубіла, сама заблудзіла. Валы ў дуброве, а татка ў доме. Ен па двару ходзіць, Белы ручкі ломіць, Сам сабе гаворыць: – Валы я за дзень раздабуду, А па свайму дзіцятку www.etnolog.org.ua IM FEсама адлюстраванне ў мясцовым песенным IM FEсама адлюстраванне ў мясцовым песенным / Вясну- IM FE/ Вясну- жна пагадзіцца з меркаваннем IM FEжна пагадзіцца з меркаваннем най, што «звернуты да жаўранкаў IM FE най, што «звернуты да жаўранкаў заклік прыляцець і прынесці вясну адлюстра- IM FE заклік прыляцець і прынесці вясну адлюстра- ваны прама і няма падстаў бачыць у ім больш IM FE ваны прама і няма падстаў бачыць у ім больш 277]. IM FE 277]. ясцовым элементам у структуры абрад- IM FE ясцовым элементам у структуры абрад- насці гукання вясны ў в. IM FE насці гукання вясны ў в. Валынц IM FE Валынцы з’яўлялася IM FE ы з’яўлялася «кіданне булачкі» на ваду падчас загукання:IM FE «кіданне булачкі» на ваду падчас загукання: Благаславіця, старыя дзяды,IM FE Благаславіця, старыя дзяды, Старыя дзяды, ой, вясну-красну пагукаці,IM FE Старыя дзяды, ой, вясну-красну пагукаці, Пагукаці, цёплае лета ўстрычаці,IM FE Пагукаці, цёплае лета ўстрычаці, Цёплае лета ўстрычаці, зіму люту IM FE Цёплае лета ўстрычаці, зіму люту баўляецца, каб так у нашай кароўкі малачко IM FE баўляецца, каб так у нашай кароўкі малачко прыбаўлялась. А IM FE прыбаўлялась. А не сходзіцца, каб к маёй кароўцы ўрокі не пры IM FE не сходзіцца, каб к маёй кароўцы ўрокі не пры ходзілі: ні жаночыя, ні дзявочыя, ні хлапечыя. IM FEходзілі: ні жаночыя, ні дзявочыя, ні хлапечыя. ўгрэе я IM FEўгрэе яе яснэ сонейка, а IM FEе яснэ сонейка, а дамоў п IM FEдамоў п месяц. Амінь» (запісана ў в. IM FEмесяц. Амінь» (запісана ў в. Валаў IM FEВалаў ка Вольгі Васільеўны, 1939 IM FEка Вольгі Васільеўны, 1939 г. IM FEг. У в IM FEУ в. IM FE. Мядзве IM FEМядзведнае перад тым, як выгнаць IM FEднае перад тым, як выгнаць карову ў поле, клалі сякеру, цераз якую, па IM FEкарову ў поле, клалі сякеру, цераз якую, па павер’ях, калі пераступіць карова, то не будзе IM FEпавер’ях, калі пераступіць карова, то не будзе зайздрасці ў людзей. У IM FE зайздрасці ў людзей. У радаў і павер’яў адлюстраваліся міфалагічныя IM FE радаў і павер’яў адлюстраваліся міфалагічныя ўяўленні, звязаныя з верай у існаванне ведзь- IM FE ўяўленні, звязаныя з верай у існаванне ведзь- маў. Як паведаміла Касенка Вольга Васільеў- IM FE маў. Як паведаміла Касенка Вольга Васільеў- на, 1939 IM FE на, 1939 ж ведзьмы, іх людзі бачылі: некаторыя бегалі IM FE ж ведзьмы, іх людзі бачылі: некаторыя бегалі ISSN 01306936 * Народ На творчість та етНоЛоГія* 6/2018 30 Цэлы век плакаць буду. На вянках дзеўкі гадалі, Вянкі ў рэчку яны пакідалі. Чый вянок плыве, а чый патануў. Адна дзеўка, яна не змаўчала, Гучным голасам крычала: – А мой патануў, мілы абмануў (запісана ад Грыц Марыі Іванаўны, 1942 г. н.). Вядома, што «абрадава-песенная традыцыя Юр’я на Беларусі ўключае два семантычна выражаныя комплексы – жывёлагадоўчы і земляробчы» [3, с. 211]. Адзначым, што на Гомельшчыне вядомы як комплекс рытуалаў, звязаных з выганам жывёлы на пашу, так і абрады абходу поля. Заўважым, што юраўскія абрады па ўсім арэале бытавання маюць лака- льныя адрозненні. Даследчык А. С. Ліс звяр- нуў увагу і на факт іх значных рэгіянальных адрозненняў, заўважыўшы, што «земляробчы комплекс юраўскай абраднасці беларускай фалькларыстыкай зафіксаваны слабей, за- пісы зроблены пераважна ў паўднёвым, паўд- нёва-заходнім і заходнім рэгіёнах» [6, с. 216]. Юраўская абраднасць на Ельшчыне захавала не толькі аграрна-магічныя ўяўленні, звязаныя з жывёлагадоўляй, але і з земляробствам. Напрыклад, у в. Валаўск на Юр’я адбываўся абрад агледзін нівы. Як адзначыла Жураўлёва Марыя Маркаўна, 1932 г. н., «гаспадар бярэ каравай і ідзе абглядаць пасевы, калі кара- вай вышэй жыта, то будзе добры ўраджай». Юраўскі карагод, які выконваюць на Ельшчы- не менавіта ў в. Валаўск, – асаблівасць мяс- цовай веснавой традыцыі. Даследчыца А. А. Плотнікава, аналізуючы складаны па струк- туры і сістэме сімвалаў веснавы абрад першага выгану жывёлы, адзначае, што на Палессі ча- сцей за ўсё ў якасці абярэгаў ад зглазу і ад ве- дзьмаў выкарыстоўвалі сякеру, радзей – касу, серп, нож. Міфалагічныя ўяўленні, звязаныя з апошнім прадметам, пацвердзілі інфарматары з вёскі Кочышчы: «...ножа ў порог застрыка- ють, коб ведьмам языки резаў» [7, с. 112]. Што да характарыстыкі юраўскай абрадна- сці Кармяншчыны, то рытуал выгану жывёлы ў поле суправаджаўся замоўнымі формуламі, на- прыклад, як «выганяюць жывёлу ў поле, бяру- ць хлеба і абносяць яго кругом трубы і гавораць: «Як печ стаіць на месцы, каб і мая жывёла пі- льнавала сваё месца і хазяіна» [1, с. 89] (в. Асі- наўка); «як я без хвартука не магу абысціся, так каб і ты, мая цясютка, з двара нікуды не зы- ходзіла» [1, с. 90] (в. Задуб’е). Перад тым як выгнаць жывёлу ў поле, у в. Асінаўка выкон- валі не толькі простыя абрадавыя дзеянні, але і выконвалі складаны па сваёй сутнасці рытуал: «У сераду пякуць з цеста хрэст, бяруць тры не- вялікія каменчыкі, нож, замок, бязмен, сякеру, курыныя яйкі, грамнічную пасвяцоную свечку, бяруць з калодзіжа ваду, выцягаюць са стра- хі салому, патом чэраз увесь скот перакідаюць камень і абліваюць вадой. І так тройчы. Патом чэраз ета ўсё пераганяюць скот» [1, с. 88]. Па- водле ўспамінаў Андрыянавай Наталлі Дзя- мідаўны, 1928 г. н., з в. Асінаўка, «на Юр’я моляцца, абыходзяць сваю усадзьбу з пірагом, на мяжу тыкаюць костачкі, зберажоныя ад Вялікадня, і гавораць: «Юрый, рана адамкай землю, выпускай расу на цёплае лета, на буйнае жыта, на ядраністае, на каласістае, гаспадару на здароўе» [1, с. 88]. Прааналізаваныя матэрыялы па зімовай і асобных з’явах веснавой абраднасці пацвяр- джаюць багацце мясцовай спецыфікі калян- дарна-абрадавага фальклору Кармянскага і Ельскага раёнаў Гомельскай вобласці. 1. Новак В. С. Не згасне жывое народнае сло- ва (Пра багацце і шматграннасць фальклору Кармяншчыны). Крыніц кармянскіх перазвоны (абрады і песні ў сучасных запісах). Гомель : Го- мельскі цэнтр навукова-тэхнічнай і дзелавой інфармацыі, 2000. С. 6–25. Крыніцы і літаратура www.etnolog.org.ua IM FEЛіс звя IM FEЛіс звяр- IM FEр- нуў увагу і на факт іх значных рэгіянальных IM FEнуў увагу і на факт іх значных рэгіянальных адрозненняў, заўважыўшы, што «земляробчы IM FEадрозненняў, заўважыўшы, што «земляробчы комплекс юраўскай абраднасці беларускай IM FE комплекс юраўскай абраднасці беларускай фалькларыстыкай зафіксаваны слабей, за IM FE фалькларыстыкай зафіксаваны слабей, за- IM FE - пісы зроблены пераважна ў паўднёвым, паўд- IM FE пісы зроблены пераважна ў паўднёвым, паўд- нёва-заходнім і заходнім рэгіёнах» [6, с. IM FE нёва-заходнім і заходнім рэгіёнах» [6, с. 216]. IM FE 216]. аўская абраднасць на Ельшчыне захавала IM FE аўская абраднасць на Ельшчыне захавала не толькі аграрна-магічныя ўяўленні, звязаныя IM FE не толькі аграрна-магічныя ўяўленні, звязаныя з жывёлагадоўляй, але і з земляробствам. IM FE з жывёлагадоўляй, але і з земляробствам. Напрыклад, у IM FE Напрыклад, у в. IM FE в. Валаўск IM FE Валаўск на Юр’я адбываўся IM FE на Юр’я адбываўся абрад агледзін нівы. Як адзначыла Жураўлёва IM FE абрад агледзін нівы. Як адзначыла Жураўлёва Марыя Маркаўна, 1932 IM FE Марыя Маркаўна, 1932 г.IM FE г. н., «гаIM FE н., «гаспадар бярэ IM FE спадар бярэ каравай і ідзе абглядаць пасевы, калі кара-IM FE каравай і ідзе абглядаць пасевы, калі кара- вай вышэй жыта, то будзе добры ўраджай». IM FE вай вышэй жыта, то будзе добры ўраджай». Юраўскі карагод, які выконваюць на Ельшчы-IM FE Юраўскі карагод, які выконваюць на Ельшчы- «Як печ стаіць на месцы, каб і мая жывёла пі IM FE «Як печ стаіць на месцы, каб і мая жывёла пі льнавала сваё месца і хазяіна» [1, с. IM FE льнавала сваё месца і хазяіна» [1, с. а); «як я без хвартука не магу абысціся, так IM FE а); «як я без хвартука не магу абысціся, так каб і ты, мая цясютка, з IM FEкаб і ты, мая цясютка, з ходзіла» [1, с. IM FEходзіла» [1, с. 90] (в. IM FE90] (в. Задуб’ IM FEЗадуб’ выгнаць жывёлу ў поле, у IM FEвыгнаць жывёлу ў поле, у в. IM FEв. валі не толькі простыя абрадавыя дзеянні, але і IM FEвалі не толькі простыя абрадавыя дзеянні, але і выконвалі складаны па сваёй сутнасці рытуал: IM FEвыконвалі складаны па сваёй сутнасці рытуал: «У IM FE«У сераду IM FEсераду пякуць з цеста хрэст, бяруць тры не IM FEпякуць з цеста хрэст, бяруць тры не вялікія каменчыкі, нож, замок, бязмен, сякеру, IM FEвялікія каменчыкі, нож, замок, бязмен, сякеру, курыныя яйкі, грамнічную пасвяцоную свечку, IM FE курыныя яйкі, грамнічную пасвяцоную свечку, бяруць з калодзіжа ваду, выцягаюць са стра IM FE бяруць з калодзіжа ваду, выцягаюць са стра хі салому, патом чэраз увесь скот перакідаюць IM FE хі салому, патом чэраз увесь скот перакідаюць камень і абліваюць вадой. І IM FE камень і абліваюць вадой. І чэраз ета ўсё пераганяюць скот» [1, с. IM FE чэраз ета ўсё пераганяюць скот» [1, с. 31 З історії та теорії науки 2. Традыцыйны фальклор Магілёўскага Падняпроўя / уклад. Т. Б. Варфаламеевай ; Бел. ін-т праблем культуры. Мінск, 1996. 126 с. 3. Агапкина Т. А. Очерки весенней обряднос- ти Полесья. Славянский и балканский фольклор. Москва : Индрик, 1995. С. 21–107. 4. Новак В. С. Народная творчасць Ель- скага раёна. Беларуская літаратура. Рэсп. міжведамасны зб. Гомель : Выд-ва Гом. ун-та, 2001. Вып. 21. С. 434–461. 5. Агапкина Т. А. Этнографические связи кален- дарных песен. Встреча весны в обрядах и фольклоре восточных славян. Москва : Индрик, 2000. 336 с. 6. Каляндарна-абрадавая паэзія / А. С. Ліс, А. І. Гурскі, В. М. Шарая, У. М. Сівіцкі ; навук. рэд. А. С. Фядосік. Мінск : Беларуская навука, 2001. 515 с. 7. Плотникова А. А. Первый выгон скота в Полесье. Славянский и балканский фольклор. Мо- сква : Индрик, 1995. С. 108–141. References 1. Novak V. (2000) Ne zgasne zhivoe narodnae slova (Pra bagatstse i shmatgrannasts falkloru Karm- ianshchyny). Krynits karmianskih perazvony (abrady i pesni v suchasnyh zapisah). Gomel: Gomelski tsentr navukova-tehnichnay i dzelavoy infarmatsyi, pp. 6–25. 2. Varfalameeva T. (compiler) (1996) Tradytsyy- ny falklor Magiliovskaga Padniaprovya (Bel. in-t prablem kultury). Minsk, 126 pp. 3. Agapkina T. (1995) Ocherki vesenney obriad- nosti Polesya [Essays on Polissia Vernal Rites]. Sla- vianskiy i balkanskiy folklor [Slavonic and Balkan Folklore]. Moscow: Indrik, pp. 21–107. 4. Novak V. (2001) Narodnaya tvorchasts Els- kaga rayona. Belaruskaya litaratura. Resp. mizh- vedamasny zb. Gomel: Vyd-va: Gom. un-ta, Iss. 21, pp. 434–461. 5. Agapkina T. (2000) Etnograficheskie sviazi kalendarnyh pesen. Vstrecha vesny v obriadah i folklore vostochnyh slavian [Ethnographic Rela- tions of Calendar Songs. Meeting of Spring in Rites and Folklore of East Slavs]. Moscow: Indrik, 336 pp. 6. Fiadosik A. (sci. editor) (2001) Kaliandarna- abradavaya paeziya (A. Lis, A. Gurski, V. Sharaya, U. Sivitski). Minsk: Belaruskaya navuka, 515 pp. 7. Plotnikova A. (1995) Pervyy vygon skota v Polesye [A Maiden Pasture in Polesye]. Slavianskiy i balkanskiy folklor [Slavonic and Balkan Folklore]. Moscow: Indrik, pp. 108–141. Summary The article is dedicated to the investigation of the regional and local peculiarities of the Gomel region calendar and ritual poetry. Attention is paid to the specificity of separate phenomena of the Winter and Spring cycles of the Yelsk and Karma districts agricultural calendar. The structural components of the local Christmas and New Year’s ritual complexes are considered in detail. On the basis of the authentic materials, recorded in the field expeditions, the distinctive features of the preparation of the ceremonial dish (kutia), the local peculiarities of the Christmas caroling rite in the villages of Yelsk and Karma districts are revealed. Interesting examples of both economic fortune-telling and the divination related to the second ritual part named as kutia celebration are given. Such peculiar facts of Christmas and New Year’s periods as the roundabout procession of carol-singing people with a spider (Strukachov, Zadubiye villages), the rite called as babyna kasha (old woman’s porridge), well-known as spaika, peculiar for Vysokaye and Zadubiye villages have been revealed with the help of folklore and ethnographic materials, recorded in Karma district. The facts of the frost calling ritual while the second kutia celebration are confirmed with the direct reminiscences of the inhabitants of the aforenamed districts of the Gomel region. Its semantics is connected with the belief in the ancestry spirits, their magical abilities to influence on the surroundings. www.etnolog.org.ua IM FETradytsyy IM FETradytsyy- IM FE- (Bel. in-t IM FE(Bel. in-t na T. (1995) Ocherki vesenney obriad IM FE na T. (1995) Ocherki vesenney obriad- IM FE - nosti Polesya [Essays on Polissia Vernal Rites]. IM FE nosti Polesya [Essays on Polissia Vernal Rites]. Sla IM FE Sla- IM FE - [Slavonic and Balkan IM FE [Slavonic and Balkan 21–10 IM FE 21–107. IM FE 7. . (2001) Narodnaya tvorchasts Els IM FE . (2001) Narodnaya tvorchasts Els- IM FE - Belaruskaya litaratura IM FE Belaruskaya litaratura. IM FE . Resp. mizh IM FE Resp. mizh- IM FE - vedamasny zb. IM FE vedamasny zb. Gomel: Vyd-va: Gom. un-ta, Iss. IM FE Gomel: Vyd-va: Gom. un-ta, Iss. 434–4 IM FE434–461. IM FE61. 5. IM FE5. Agapki IM FEAgapkina T. (2000) IM FEna T. (2000) Etnograficheskie sviazi IM FEEtnograficheskie sviazi kalendarnyh pesen. Vstrecha vesny v obriadah i IM FEkalendarnyh pesen. Vstrecha vesny v obriadah i folklore vostochnyh slavian IM FEfolklore vostochnyh slavian [Ethnographic Rela IM FE [Ethnographic Rela tions of Calendar Songs. Meeting of Spring in IM FEtions of Calendar Songs. Meeting of Spring in Rites and Folklore of East Slavs]. Moscow: Indrik, IM FERites and Folklore of East Slavs]. Moscow: Indrik, 336 IM FE336 IM FEpp. IM FEpp. 6. IM FE6. Fiadosi IM FEFiadosik IM FEk A. (sci. IM FEA. (sci. abradavaya paeziya IM FE abradavaya paeziya U. IM FE U. Sivit IM FE Sivitski). Minsk: Belaruskaya navuka, 515 IM FE ski). Minsk: Belaruskaya navuka, 515 7. IM FE 7. Plotni IM FE Plotnikova A. (1995) Pervyy vygon skota v IM FE kova A. (1995) Pervyy vygon skota v Polesye [A IM FE Polesye [A i balkanskiy folklor IM FE i balkanskiy folklor Moscow: Indrik, pp. IM FE Moscow: Indrik, pp. The article is dedicated to the investigation of the regional and local peculiarities of the Gomel region IM FE The article is dedicated to the investigation of the regional and local peculiarities of the Gomel region IM FE calendar and ritual poetry. Attention is paid to the specificity of separate phenomena of the Winter and IM FE calendar and ritual poetry. Attention is paid to the specificity of separate phenomena of the Winter and Spring cycles of the Yelsk and Karma districts agricultural calendar. The structural components of the local IM FE Spring cycles of the Yelsk and Karma districts agricultural calendar. The structural components of the local ISSN 01306936 * Народ На творчість та етНоЛоГія* 6/2018 32 Specific features have been distinguished in the Spring calling ceremony on the Gomel region territory. The folklore tradition of Yelsk district is in the organic combination of the elements peculiar both to the Spring calling rite and Shrovetide rituals, while such ceremonies are absent in Karma region. The existence of so called Spring calling and the larks rites within a single folklore-ethnographic complex have been noted just here. The execution of spring songs (vesnianky) has been accompanied by specific actions with the board. It is placed on the water, bread and a candle have been put on it, with a bun thrown into the water during the Spring calling. It should be mentioned among the local elements in the structure of Spring calling ritual. The Yuriy day complex in the villages of Yelsk and Karma districts is distinguished by the rituals preserving both of cattle-breeding (the rite related to the first cow pasture in the field) and the agricultural orientation (the rite of the cornfield roundabout). The Yuriy day round dance, performing in Volavsk village of Yelsk region, is a spring tradition local peculiarity. In some villages of Karma district the rite of the first cow pasture in the field has been accompanied with the charms and corresponding actions with certain subject attributes. They both have a magic significance. Folklore and ethnographic materials, presented in the article as the examples, are a vivid confirmation of the research topicality of the problem based on ethnic, regional and local correlation in modern Folkloristics. Preserving the common ethnic basis, Winter and Spring rites in Gomel region are notable for their original local specificity. Keywords: rite, ritual complex, ceremony, signs and traditional beliefs, calendar ritualism, song, mythological views. www.etnolog.org.ua IM FE of Yelsk region, is a spring tradition local peculiarity. In some villages of Karma district the rite of the first IM FE of Yelsk region, is a spring tradition local peculiarity. In some villages of Karma district the rite of the first cow pasture in the field has been accompanied with the charms and corresponding actions with certain IM FE cow pasture in the field has been accompanied with the charms and corresponding actions with certain Folklore and ethnographic materials, presented in the article as the examples, are a vivid confirmation of IM FEFolklore and ethnographic materials, presented in the article as the examples, are a vivid confirmation of the research topicality of the problem based on ethnic, regional and local correlation in modern Folkloristics. IM FEthe research topicality of the problem based on ethnic, regional and local correlation in modern Folkloristics. Preserving the common ethnic basis, Winter and Spring rites in Gomel region are notable for their original IM FEPreserving the common ethnic basis, Winter and Spring rites in Gomel region are notable for their original : rite, ritual complex, ceremony, signs and traditional beliefs, calendar ritualism, song, IM FE: rite, ritual complex, ceremony, signs and traditional beliefs, calendar ritualism, song,

Ähnliche Einträge