Про геополітичний фактор в історії України
Saved in:
| Published in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Date: | 2002 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2002
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204801 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Про геополітичний фактор в історії України / Р.Г. Симоненко // Український історичний журнал. — 2002. — № 6. — C. 5-31. — Бібліогр.: 113 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859918459011334144 |
|---|---|
| author | Симоненко, Р.Г. |
| author_facet | Симоненко, Р.Г. |
| citation_txt | Про геополітичний фактор в історії України / Р.Г. Симоненко // Український історичний журнал. — 2002. — № 6. — C. 5-31. — Бібліогр.: 113 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Український історичний журнал |
| first_indexed | 2025-12-07T16:07:13Z |
| format | Article |
| fulltext |
ÑÒÀÒÒ²
Ð. Ã. ÑÈÌÎÍÅÍÊÎ (Êè ¿â)
ÏÐÎ ÃÅÎ ÏΠ˲ ÒÈ × ÍÈÉ ÔÀ Ê ÒÎÐ
 ²Ñ ÒΠв¯ ÓÊÐÀ ̄ ÍÈ *
Ãåî ïî ë³ òè ÷ í³ àñ ïå ê òè
áåç äå ð æà â íî ãî ïå ð³ îäó Óêðà ¿ íè
(XIV — ïå ð øà ïî ëî âè íà XVII ñò.)
ÕIV ñòî ë³ò òÿ â³ä êðè âຠäî áó, ïî çíà ÷å íó ñâîº ð³ ä íèì ³ñ òî ðè ÷ íèì ïà ðà äî ê -
ñîì — âòðà òè â øè ñà ìî ñò³é íå äåð æà â íå ³ñ íó âàí íÿ, óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ ñòà þòü
Óêðà ¿ íî þ. ² â öüî ìó íàé ïå ðå êî í ëè â³ øèé äî êàç òî ãî, ùî îñ íî â íîþ íà ïðÿ -
ì íîþ â³ ò ÷è ç íÿ íî¿ ³ñ òî 𳿠— ñå ðåä ³í øèõ âà æ ëè âèõ ôà ê òî ð³â (ç ãåî ïî ë³ òè ÷ -
íèì âêëþ ÷ íî) º ³ñ òî ðè ÷ íà òâî ð ÷³ñòü ñà ìî ãî óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó. Öÿ çà êî -
íî ì³ ð í³ñòü âè ÿâ ëÿ òè ìåòü ñÿ ïðî òÿ ãîì óñ³õ íà ñòó ï íèõ â³ ê³â. ³ä òå ïåð äî
ñòâî ðåí íÿ êî çà öü êî¿ äåð æà âè ó ÕVII ñò. øëÿ õè çà áåç ïå ÷åí íÿ ãåî ïî ë³ òè ÷ -
íèõ ³í òå ðå ñ³â óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü óñêëà ä íþ þòü ñÿ, ñòà þòü îïî ñå ðå ä êî âà íè -
ìè. Îñòàí íº ïî â’ÿ çà íå ç ¿õ âêëþ ÷åí íÿì äî ñêëà äó ³í øèõ äåð æàâ — Îð äè,
Âå ëè êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà Ëè òîâ ñü êî ãî (äà ë³ — ÂÊË), Ïîëü ù³. Îñ íî â í³ ïðî öå ñè
â óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ ìà ëè ñï³ ëü í³ ðè ñè, òà êîí ê ðå ò íà õî äà ¿õ ðîç âè ò êó
ñêëà äà ëà ñÿ íå îä íà êî âî.
Ðîëü ãåî ïî ë³ òè ÷ íî ãî ôà ê òî ðà â áåç äå ð æà â í³ ïå ð³ îäè ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè
çà ñëó ãî âóº íà ðå òå ëü íå âè â÷åí íÿ é îñìè ñ ëåí íÿ. ² ñïðà âà íå ò³ ëü êè â òî ìó,
ùî âî íè õðî íî ëî ã³ ÷ íî ñòà íî â ëÿòü, íà æàëü, á³ ëü ø³ñòü ³ñ òî ðè ÷ íî ãî øëÿ õó,
ïðîé äå íî ãî óêðà ¿ í ñü êèì íà ðî äî ì. Öå ïî òð³ á íî, ïå ðå ä ó ñ³ì, äëÿ óñ â³ äî ì -
ëåí íÿ ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ ³í òå ðå ñ³â Óêðà ¿ íè, ñòó ïå íÿ ¿õ çà õè ùå íî ñ ò³ é øëÿ õ³â
óòâå ð äæåí íÿ â ð³ ç í³ åïî õè. Éäåòü ñÿ ïðî âè ðî á ëåí íÿ àäå ê âà ò íî¿ ðå à ê ö³¿
Óêðà ¿ íè íà çì³ íè â ºâ ðî ïåé ñü ê³é òà ñâ³ òî â³é ãåî ñò ðà òå ã³ ¿.
Îá’ ºê òè â íà ãåî ïî ë³ òè ÷ íà âà ãà Óêðà ¿ íè ïðî ãëÿ äà ºòü ñÿ é êð³çü ïðè çìó
ïî ë³ òè êè ³í øèõ äåð æàâ ùî äî íå ¿. Ðîç ì³ ùå í³ â êî í òà ê ò í³é çî í³ öè â³ ë³ çà ö³é
óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ ïðî òÿ ãîì óñ³ º¿ ³ñ òî 𳿠ïðè âàá ëþ âà ëè íå ëè øå ñó ñ³ ä³â. Äî
íèõ âè ÿâ ëÿ ëè ïî ñò³é íó óâà ãó é âå ëè ê³ òî ä³ êðà ¿ íè, ùî ïðà ã íó ëè ïà íó âà òè
íà îá øè ðàõ ç³ òê íåí íÿ öè â³ ë³ çà ö³é íèõ ïî òî ê³â, ó ñòðà òå ã³ ÷ íî âà æ ëè âèõ ðå -
ã³ î íàõ, â³ä ÿêèõ çà ëå æèòü äî ëÿ êî í òè íå í ò³â ³ âñüî ãî ñâ³ òó.
Ñõ³ ä íà ªâ ðî ïà ï³ ñ ëÿ îð äèí ñü êî ãî íà øå ñ òÿ
Îð äèí ñü êà íà âà ëà âè êëè êà ëà ³ñ òî ò í³ çðó øåí íÿ íà âå ëè ÷å ç íèõ ïðî ñ òî ðàõ
ªâ ðà ç³ ¿. Ïî âí³ ñ òþ çáå ðå ã òè ïî çè ö³¿ õðè ñ òè ÿí ñü êî¿ öè â³ ë³ çà ö³¿ íå âäà ëî ñÿ.
Çíè ê ëà îä íà ç íàé á³ ëü øèõ ºâ ðî ïåé ñü êèõ ³ì ïå ð³é — Êè ¿â ñü êà Ðóñü. Äà ë³
ïî ã³ ð øè ëî ñÿ ñòà íî âè ùå ³ çà í ò³ ¿. Çà ãà ð áàí íÿ Îð äîþ ïðè ðî ä íî ãî ðå ã³ î íó
ñõ³ ä íî ñëî â’ÿí ñü êî¿ êî ëî í³ çà ö³¿ — Ïðè ÷î ð íî ìîð ñü êî ãî ñòå ïó ï³ä ðè âà ëî ³í -
òå í ñè â í³ çâ’ÿ ç êè Öàð ãî ðî äà ç Ïî äí³ ï ðî â’ÿì ³ Ïî äí³ ñ ò ðî â’ÿì, íà ä³é í³ñòü
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 5
* Ï ð î ä î â æ å í í ÿ. Ïî ÷à òîê äèâ.: “Óêð. ³ñò. æóðí.” — 2002 ð. — ¹ 3.
“øëÿ õó ç âà ðÿ ã³â ó ãðå êè”. Êî ëè æ òó ð êè- îñ ìà íè óâ³ ðâà ëèñü íà Áà ë êà íè é
ï³ ñ ëÿ Êî ñî âñü êî¿ áè ò âè 1389 p. ä³ ñ òà ëèñü Äó íàþ, “ãðå öü êèé øëÿõ” îïè íè -
â ñÿ ïå ðåä ïî äâ³é íîþ çà ãðî çîþ — ç³ ñõî äó é çà õî äó.
Íî âà ñè òó à ö³ÿ âêðàé óñêëà ä íè ëà çà ãà ëü íå ñòà íî âè ùå óêðà ¿ í ñü êèõ òå -
ðè òî ð³é. ßê ùî â ϳ â í³ ÷ íî -Ñõ³ ä í³é Ðó ñ³ áó ëî ôà ê òè ÷ íî çáå ðå æå íî íà ÿâ í³
íà ìî ìåíò íà øå ñ òÿ óä³ ëü í³ êíÿ ç³â ñ ò âà, òî Êè ¿â ñü ê³é çå ì ë³ ï³ä øó êó âà ëè ñÿ
âî ëî äà ð³, ÿê³ ÷à ñîì ââà æà ëè çà êðà ùå â³ä ìî âè òè ñÿ â³ä ïðå ñòè æ íî ãî ðà í³ øå
âå ëè êî êíÿ æî ãî ñòî ëó. Ïî íå âî ëå íèé Êè ¿â âè ÿâè â ñÿ íå ñïðî ìî æ íèì â³ä -
ñòî þ âà òè ãåî ïî ë³ òè ÷ í³ ³í òå ðå ñè ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³.  óìî âàõ áåç äå ð -
æà â íî ñ ò³ â³í íå ìàâ ìî æ ëè âî ñ ò³ íà â³òü ïðî ãî ëî øó âà òè ¿õ ùî äî äà â í³õ îá’ ºê -
ò³â ñâî ãî çà ö³ êà â ëåí íÿ — Ïî äó íà â’ÿ òà Áà ë êàí. Îñòàí í³ ñòà ëè àðå íîþ
áà ãà òî â³ êî âî ãî ç³ òê íåí íÿ õðè ñ òè ÿí ñü êî¿ é ìó ñó ëü ìàí ñü êî¿ öè â³ ë³ çà ö³é, ÿêå
â³ä áó âà ëî ñÿ â äî òè ÷ í³é áëè çü êî ñ ò³ â³ä Óêðà ¿ íè, áåç ïî ñå ðå ä íüî âïëè âà þ ÷è
íà ¿¿ áóò òÿ é äî ëþ.
Ó òîé æå ÷àñ çðî ñ òà ëî çíà ÷åí íÿ çà õ³ä íî ãî âå ê òî ðà óêðà ¿ í ñü êî¿ ãåî ïî -
ë³ òè êè. Öè â³ ë³ çà ö³é íà îñ íî âà ïðè ñó ò íî ñ ò³ Óêðà ¿ íè â ªâ ðî ï³ ï³ä êð³ ï ëþ âà -
ëà ñÿ ó÷à ñ òþ â ðîç â’ÿ çàí í³ çà ãà ëü íèõ ì³æ íà ðî ä íèõ ïðî áëåì ñòà ðî ãî êî í òè -
íå í òó. ² õî÷ ï³ ñ ëÿ ïà ä³í íÿ Ãà ëè öü êî-Âî ëèí ñü êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà öå â³ä áó âà ëî -
ñÿ â ñêëà ä³ ³í øèõ äåð æàâ àáî ñï³ ëü íî ç Ëè ò âîþ, Ïîëü ùåþ ÷è Óãî ð ùè íîþ,
à ïî ò³ì ³ Ðî ñ³ ºþ, àáî â³ä áè âà þ ÷è ¿õ íà ñòóï íà óêðà ¿ í ñü êó ñâî áî äó, — öÿ
ó÷àñòü çà ëè øà ëà ñÿ âà ãî ìî þ. Óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ òà ¿õ íà ñå ëåí íÿ çì³ ö íþ âà ëè
äåð æà âè, äî ñêëà äó ÿêèõ âî íè âõî äè ëè. Ïðî äî â æó þ ÷è ä³ ÿ òè â ³í òå ðå ñàõ ºâ -
ðî ïåé ñü êî¿ öè â³ ë³ çà ö³¿, Óêðà ¿ íà òàê ÷è ³í àê øå â³ä ñòî þ âà ëà âëà ñ íå ì³ ñ öå íà
ñòà ðî ìó êî í òè íå í ò³, âè ÿâ ëÿ þ ÷è â îïî ñå ðå ä êî âà íèé ñïî ñ³á ïðè òà ìàí í³ ¿é
ãåî ïî ë³ òè ÷ í³ ³í òå ðå ñè.
³ä XIII é äî ïî ëî âè íè ÕIV ñòî ë³ò òÿ ïî ë³ òè÷ íà êà ð òà êî í òè íå í òó çà -
çíà âà ëà ñóò òº âèõ òðàíñ ôî ð ìà ö³é. Ïî ãëè áè ëà ñÿ êðè çà í³ ìå öü êî¿ ³ì ïå ð³¿,
ÿêà çìå í øó âà ëà ñÿ, ïî äð³ á íþ þ ÷èñü íà íå âå ëè ê³ êíÿ ç³â ñ ò âà; ñëà á øà ëà çà ëå -
æ í³ñòü â³ä ³ì ïåð ñü êî¿ âëà äè ãà í çåé ñü êèõ ì³ñò, ùî áà ãà ò³ ëè. Ñõî æ³ ïðî öå ñè
â³ä áó âà ëè ñÿ íà Àïåí í³ íàõ. Âà ãî ìî çðî ñ òà ëà ðîëü Ôðàí ö³ ¿. ² âñå æ êà ð òà Çà -
õ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè — ïî ïðè âè ä³ ëåí íÿ Øâåé öà 𳿠ç Ãà á ñ áó ð çü êî¿ ìî íà ð õ³¿ ³
Ñòî ë³ ò íþ â³é íó, ìëÿ âà õî äà ÿêî¿ çà õî ïèòü òà êîæ á³ ëü øå ïî ëî âè íè íà ñòó ï -
íî ãî, ÕV ñò., — ïå ðå êðî þ âà ëà ñÿ äà ëå êî ïî â³ ëü í³ øå ³ íå òàê êà ð äè íà ëü íî,
ÿê íà Ñõî ä³ êî í òè íå í òó. ͳ ìå öü êà ³ì ïå ð³ÿ âñòî ÿ ëà, à Êè ¿â ñü êà Ðóñü — íå
ìåí øèé çà çíà ÷åí íÿì äåð æà â íèé ³ ãåî ïî ë³ òè ÷ íèé ÷èí íèê — í³. Ö³ çì³ íè
âïëè íó ëè íà óòî ÷ íåí íÿ ìåæ òå ð ì³ íà “Ñõ³ ä íà Öåíòðà ëü íà ªâ ðî ïà”. Éî ãî
àâ òîð ðîç ì³ ñ òèâ ¿¿ “ì³æ Øâå ö³ ºþ, ͳ ìå ÷ ÷è íîþ òà ²òà ë³ ºþ, ç îä íî ãî áî êó,
Òó ðå ÷ ÷è íîþ é Ðî ñ³ ºþ, — ç ³í øî ãî” 1.  ö³é ÷à ñ òè í³ êî í òè íå í òó ì³æ íà ðî ä -
í³ â³ä íî ñè íè áó ëè á³ëüø äè íà ì³ ÷ íè ìè, í³æ íà Çà õî ä³. Óíè ê íó â øè ñòðà õ³ ò -
ëè âî¿ íà âà ëè ×è í ã³ çè ä³â, â³í îòðè ìóº ê³ ëü êà ñòî ë³òü ñòà á³ ëü í³ øî ãî, í³æ íà
Ñõî ä³, ðîç âè ò êó. ³ä áè âà þ ÷èñü, çà âè ð³ øà ëü íî¿ ó÷à ñ ò³ íà ðî ä³â Ñõ³ ä íî¿
Öåíòðà ëü íî¿ ªâ ðî ïè, â³ä íî âî¿ íà âà ëè — öüî ãî ðà çó òó ðîê- îñ ìà í³â, ªâ ðî -
ïà ïî ñòó ïî âî íà áè ðà ëà ñó ÷àñ íî ãî âè ãëÿ äó. Çà âå ð øè â øè Òðè äöÿ òè ë³ ò íþ
â³é íó, Âå ñ ò ôàëü ñü êèé ìèð 1648 p. íà êðå ñ ëèâ êî í òó ðè íî âî¿ ãåî ïî ë³ òè ÷ íî¿
ñè ñ òå ìè. “Òå, ùî ñüî ãî äí³ ø í³ ³ñ òî ðè êè íà çè âà þòü ºâ ðî ïåé ñü êîþ ñè ñ -
òå ìîþ ð³ â íî âà ãè ñèë, — çà çíà ÷ຠÃ. ʳññ³íäæåð, — íà ðî äè ëî ñÿ â
ÕVII ñòîë³òò³ â ðå çóëü òà ò³ îñ òà òî ÷ íî ãî êðà õó ñå ðå ä íüî â³ ÷ íèõ íà ä³é íà
óí³ âåð ñà ëü í³ñòü êîí öå ï ö³¿ ñâ³ òî âî ãî ïî ðÿä êó, ùî ñòà íî âèòü ñïëàâ òðà äè -
ö³é Ðèì ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠é êà òî ëè öü êî¿ öå ð ê âè”. Ïî çà ñõå ìîþ ñó ÷àñ íî ãî ãåî -
ïî ë³ òè êà ïðàê òè ÷ íî îïè íÿ ºòü ñÿ Ñõ³ä ªâ ðî ïè 2.
Òà çà ëè øà þ ÷èñü í³ áè íà ïå ðè ôå 𳿠êî í òè íå í òó, éî ãî íà ðî äè, ÷à ñîì
êîí ôå ñ³é íî ïî ä³ ëå í³, äî ëà þ ÷è ñêëà ä í³ âíó ò ð³ øíüî- é çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ í³
ïå ðå øêî äè, íå ò³ëü êè â³ä ñòî ÿ ëè âëà ñ íå ³ñ íó âàí íÿ. Âî íè ïðî äî â æó âà ëè
6 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
âèêîíó âà òè ðîëü ôî ð ïî ñ ò³â, ùî çà õè ùà ëè Çà õ³ä — âà æ ëè âå ñå ðå äî âè ùå
õðè ñ òè ÿí ñü êî¿ öè â³ ë³ çà ö³ ¿. Áåç çâå ð íåí íÿ äî ¿õ ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ðîç âè ò êó òà
ðî ë³, ÿêó â³ ä³ ãðà âàâ ó íüî ìó ãåî ïî ë³ òè ÷ íèé ôà ê òîð, íå ìî æ ëè âî çðî çó -
ì³ òè ñòà íî â ëåí íÿ íè í³ ø íüî ãî ñâ³ òó, òàê ñà ìî ÿê ³ ¿õ ì³ ñ öå â ñó ÷àñ íèõ
ªâ ðî ï³ é ñâ³ ò³.
Ïðî òÿ ãîì íà ñòó ï íèõ ï³ ñ ëÿ “äðå â íüî êè ¿â ñü êî ãî ïå ð³ îäó” â³ ê³â çà ãà ëü íå
ãåî ïî ë³ òè ÷ íå ñòà íî âè ùå óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü çì³ íþ âà ëî ñÿ ïî âî ë³. Ôå î äà ëü -
íà ôî ð ìà ö³ÿ âî ëî ä³ ëà ðå çå ð âà ìè íå êâà ï ëè âî¿ ïî ñòó ïà ëü íî¿ õî äè. Êà ð òà
Ñõ³ ä íî ºâ ðî ïåé ñü êî¿ ð³ â íè íè âè ãëÿ äà ëà í³ áè ðîç ìè òî þ. ²ñ òî ðè ÷ í³ ïðî öå ñè
â óñ³é ªâ ðî ï³ ìà ëè ñï³ ëü íå ñïðÿ ìó âàí íÿ — ç³òêíåííÿ òå í äå í ö³é äî ñòâî -
ðåí íÿ ìî íî íà ö³ î íà ëü íèõ äåð æàâ, ç îä íî ãî áî êó, ³ áà ãà òî íà ö³ î íà ëü íèõ ³ì -
ïå ð³é, — ç äðó ãî ãî. Íå ìî æ ëè â³ñòü âè ñòî ÿ òè íà îäè í ö³ ó íå ð³ â í³é áî ðî òü á³ ç
Îð äîþ òà îñ ìà íà ìè îáó ìî âè ëà ïå ðå âà æàí íÿ íà Ñõî ä³ äðó ãî¿ òå í äå í ö³¿, ùî
ç îñî á ëè âîþ ñè ëîþ ïî çíà ÷è ëî ñÿ íà äî ë³ Óêðà ¿ íè- Ðó ñ³.
Ïî ñò³é íî ä³ þ ÷³ ôà ê òî ðè ¿¿ ðîç âè ò êó 3 â óìî âàõ ìî í ãî ëî-òà òàð ñü êî ãî
íà øå ñ òÿ çà çíà ëè çíà ÷ íèõ ìî äè ô³ êà ö³é. Ãåî ïî ë³ òè ÷ íó íà ïðÿ ì íó ³ñ òî ðè ÷ -
íî ãî ïî ñòó ïó âè çíà ÷à ëè: ïî -ïå ð øå, ñòà íî âè ùå íà åò í³ ÷ íèõ çå ì ëÿõ ³ õà ðà ê -
òåð â³ä íî ñèí ç Îð äîþ; ïî -äðó ãå, êà ð äè íà ëü íà çì³ íà ðîç ñòà íî â êè ñèë íà
âå ëè ÷å ç íèõ ïðî ñ òî ðàõ ªâ ðà 糿, Ïðè ÷î ð íî ìî ð’ÿ, Áëè çü êî ãî Ñõî äó òà Áà ë -
êàí; ïî -òðå òº, âè íÿ ò êî âà ðîëü óêðà ¿ í ñü êèõ òå ðè òî ð³é ó ç³ òê íåí í³ òà âçà -
º ìî 䳿 Ñõ³ä— Çà õ³ä; ïî -÷å ò âå ð òå, 䳿 ñó ñ³ ä³â, åâî ëþ ö³ÿ âçà º ìèí ç íè ìè. Ãåî -
ïî ë³ òè ÷ í³ ìî ìå í òè ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ðîç âè ò êó âêðàé óñêëà ä íþ þòü ñÿ íå ëè øå
÷å ðåç âòðà òó äåð æà â íî ñ ò³. ßñ ê ðà âî âè ðà æå íå ó ïî ïå ðå äí³é ïå ð³ îä òî ð ãî âå -
ëü íî- åêî íî ì³ ÷ íå é ïî ë³ òè êî- ³äå î ëî ã³ ÷ íå òÿ æ³í íÿ íà ϳâ äåíü, ùî áó ëî
îáó ìî â ëå íå, ïî -ïå ð øå, çðó ÷ íè ìè øëÿ õà ìè ñïî ëó ÷åí íÿ ³, ïî -äðó ãå, ñï³ ëü -
íè ìè ç ³ çà í ò³ ºþ öè â³ ë³ çà ö³é íè ìè ôà ê òî ðà ìè, íå îá õ³ä í³ ñ òþ ¿õ çà õè ñ òó,
ïî ñëà á ëþ º òü ñÿ. Ïî çáà â ëå í³ âëà ñ íî¿ äåð æà â íî ñ ò³, ïà ð öå ë³ çî âà í³, åêî íî ì³ ÷ -
íî âè ñíà æå í³ óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ âè ÿâè ëè ñÿ ïðàê òè ÷ íî ³çî ëüî âà íè ìè â³ä ñâî -
¿õ êî ëè ø í³õ ïî áðà òè ì³â ïî Êè ¿â ñü ê³é Ðó ñ³ ³ — ï³ä çðî ñ òà þ ÷îþ çà ãðî çîþ
âè íà ðî äî â ëåí íÿ ç ϳâ äíÿ é Ñõî äó — ïå ðå òâî ðè ëè ñÿ íà îá’ ºêò ïî ñò³é íèõ
çà ç³ õàíü ç áî êó çà õ³ ä íèõ ñó ñ³ ä³â. Áëî êó âàí íÿ ïðè ðî ä íèõ äí³ï ðîâ ñü êèõ êî -
ìó í³ êà ö³é äî ïîâíþ âà ëîñÿ ðóé íó âàí íÿì ì³ñò ³ òÿ æ êè ìè âòðà òà ìè ïðî äó ê -
òè â íî ãî íà ñå ëåí íÿ. Ïðà öÿ òðó äà ð³â íà çå ì ë³ òà ó ì³ ñ òàõ, ùî çìî ã ëè ïå ðå -
æè òè îð äèí ñü êó íà âà ëó, çáå ðå æåí íÿ âî ã íèù êóëü òó ðè é öè â³ ë³ çà ö³¿, ÿêè ìè
íà òîé ÷àñ âè ñòó ïà ëè ðå ë³ ã³é í³ öåíòðè, äຠìî æ ëè â³ñòü ïå ðå òðè âà òè, ÷å êà -
þ ÷è íà êðà ù³ ÷à ñè, îä íàê íå çàëèøຠðå à ëü íèõ øà í ñ³â íà øâè ä êå é ïî âíå
â³ä íî â ëåí íÿ âòðà ÷å íèõ ïî çè ö³é.
Çíà êî â³ ïî 䳿 â æèò ò³ ö³ ëî ãî ñõ³ ä íî ãî ñëî â’ÿí ñ ò âà é îêðå ìèõ éî ãî ã³ ëîê
â³ä áó ëè ñÿ ùå çà ÷à ñ³â îð äèí ñü êî¿ íà âà ëè. Âî ëî äè ìèð (çãî äîì Ìî ñ ê âà),
Òâåð ³ Íîâ ãî ðîä âè áî ðþ þòü ì³ ñ öå îá’ ºä íó âà ÷à ðó ñü êèõ çå ìåëü. Ïî ðÿä ç
ïî â³ ëü íèì â³ä ðî äæåí íÿì ϳ â í³ ÷ íî -Ñõ³ ä íî¿ Ðó ñ³ íà íàé á³ ëü øó äåð æà âó
Öåíòðà ëü íî¿ Ñõ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè ïå ðå òâî ðþ ºòü ñÿ Ëè ò âà. Öå áó ëî ïî â’ÿ çà íå ç
ïðè ºä íàí íÿì äî îñòàí íüî¿ ñõ³ ä íî ñëî â’ÿí ñü êèõ çå ìåëü. Ñïî ÷à ò êó äî ¿¿
ñêëà äó ââ³é ø ëè á³ ëî ðó ñü ê³ òå ðè òî 𳿠4. Äà ë³ íà ñòàâ ÷àñ óêðà ¿ í ñü êèõ.
Óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ ó ñêëà ä³ Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êî¿ äåð æà âè
Ëè ò âà âè ñòó ïè ëà îá’ ºä íà â ÷èì öåíòðîì ðó ñü êèõ òå ðè òî ð³é ðà í³ øå Ìî ñ ê âè.
Ñà ìå òàê ââà æàâ Î. ª. Ïðåñíÿêîâ 5. Ó äðó ã³é ïî ëî âè í³ XX ñò. éî ãî ï³ä òðè -
ìàâ ². Á. Ãðåêîâ 6, ÿêî ìó îïî íó âàâ Â. Ò. Ïàøóòî 7. Ñüî ãî äí³ ì³ ñ öå Âå ëè êî -
ãî êíÿ ç³â ñ ò âà Ëè òîâ ñü êî ãî â áî ðî òü á³ ñõ³ ä íèõ ñëî â’ÿí ïðî òè îð äèí ñü êî¿
âëà äè — ïðåä ìåò çíà ÷ íî¿ óâà ãè ³ñ òî ðè ê³â. Âà ð³ à òè â í³ ïî ãëÿ äè íà öþ ïðî -
áëå ìó âè ñëî â ëþ þòü, çî ê ðå ìà, Ô. Ì. Øàáóëüäî 8 òà Î. Â. Ðóñèíà 9.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 7
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
Çà óìîâ çà ãà ð áàí íÿ òèõ ÷è ³í øèõ çå ìåëü ãåî ïî ë³ òè ÷ í³ ôà ê òî ðè, ùî
âïëè âà þòü íà ¿õ ì³æ íà ðî ä íó îð³ º í òà ö³þ, ä³ þòü ³í àê øå, í³æ çà ³ñ íó âàí íÿ
âëà ñ íî¿ äåð æà â íî ñ ò³. Ïî çè òè â í³, âòðà òè â øè íàä âà æ ëè âó îïî ðó, ð³ ç êî çâó -
æó þòü ñôå ðó ïðî ÿâó, íå ãà òè â í³ — àê òè â í³ øå âè êî ðè ñ òî âó þòü ñÿ òè ìè äåð -
æà â íè ìè óòâî ðåí íÿ ìè, ÿê³ ïðà ã íóòü ðîç øè ðè òè ñÿ çà ¿õ ðà õó íîê. ³ä ñó ò -
í³ñòü äåð æà â íî ñ ò³ âè êëþ ÷ຠîô³ ö³é í³ âçà º ìè íè ì³æ ñó á’ºê òà ìè ì³æ íà ðî ä -
íî ãî ïðà âà, âå äå äî ïå ðå õî äó “ï³ä ÷ó æó ðó êó”. Íî âèé âî ëî äàð óêðà ¿ í ñü êèõ
çå ìåëü óòâå ð äæó âà â ñÿ íà ãåî ïî ë³ òè ÷ íî âà æ ëè âèõ òî ð ãî âå ëü íèõ ³ ì³ ã ðà ö³é -
íèõ øëÿ õàõ ç ϳâ íî ÷³ íà ϳâ äåíü, ³ç Ñõî äó íà Çà õ³ä, çà áåç ïå ÷ó þ ÷è ñî á³ ïå ð -
ø³ñòü ó ñõ³ ä í³é ÷à ñ òè í³ ºâ ðî ïåé ñü êî ãî êî í òè íå í òó, â³ä ïî â³ ä íî — âè ã³ ä í³
ñòðà òå ã³ ÷ í³ ïî çè ö³¿ íà âå ëè ÷å ç íèõ îá øè ðàõ ªâ ðà ç³ ¿.
Ó ÷à ñè Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ ö³ òå ðè òî 𳿠ñòà íî âè ëè ñå ð öå âè íó îä í³ º¿ ç äâîõ
íàé ìî ãó ò í³ øèõ ³ì ïå ð³é ªâ ðî ïè — ì³ ö íî ãî ôî ð ïî ñ òó õðè ñ òè ÿí ñü êî¿ öè -
â³ ë³ çà ö³ ¿. Çà Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêèì, âî íè áó ëè “áðó ñ ò âå ðîì”, ùî “ïðèé íÿâ íà
ñå áå ò³ óäà ðè, ÿê³ ³í àê øå âïà ëè áè íà çà õ³ ä í³ íà ðî äè ç ¿õ êóëü òó ðîþ òà äî á -
ðî áó òîì”. ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä í³é Ðó ñ³ äî âå ëî ñÿ “â³ ä³ ã ðà òè ïî ÷å ñ íó ðî ëþ çà áî -
ðî ëà ºâ ðî ïåé ñü êî¿ êóëü òó ðè â³ä àç³é ñü êèõ îðä” 10. Ïðî òÿ ãîì ïî äà ëü øèõ
ñòî ë³òü óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ ïðî äî â æó âà ëè çà ëè øà òè ñÿ “î áî ðîí íèì âà ëîì”,
ùî çà õè ùàâ ªâ ðî ïó. ³í áóâ æè âèì — òóò çáå ð³ ãà ëî ñÿ é ïðî ãðå ñó âà ëî ìà -
òå ð³ à ëü íå ³ äó õî â íå æèò òÿ. Ïî çáà â ëå í³ äåð æà â íî ñ ò³, óêðà ¿ í ö³ â³ä ñòî þ âà ëè
çáå ðå æåí íÿ âëà ñ íî¿ ìî âè, êóëü òó ðè, çâè ÷à ¿â, íîðì ïî âå ä³ í êè ³ âçà º ìèí ç
íà âêî ëè ø í³ì ñâ³ òîì, âðå ø ò³ ³äå î ëî 㳿 (ðå ë³ ã³¿).  òà êèé ñïî ñ³á çì³ ö íþ âà ëà -
ñÿ ¿õ ñà ìî ñâ³ äî ì³ñòü, ð³ øè ì³ñòü ïî ñëà áè òè, à çãî äîì ïî çáó òè ñÿ âëà äè çà âî -
éî â íè ê³â, âè ðî á ëÿ ëè ñÿ ìå òî äè áî ðî òü áè ç íè ìè, îáè ðà ëè ñÿ ñî þ ç íè êè äëÿ
äî ñÿ ã íåí íÿ ö³ º¿ ìå òè.
Óêðà ¿ í ñü ê³ ³ñ òî ðè êè â³ä êè äà þòü çà ÿëî æå íó òå í äå í ö³þ ðîç ãëÿ äà òè ìè -
íó ëå Óêðà ¿ íè “ì³æ ÷è ìîñü ³ ÷è ìîñü”. Ó öüî ìó âáà ÷à ºòü ñÿ íå áà æàí íÿ ÷è
íå âì³í íÿ âè â÷à òè é âè ñâ³ ò ëþ âà òè ¿¿ ìè íó ëå ÿê ³ñ òî ð³þ êðà ¿ íè, ùî éøëà
âëà ñ íèì, íå çì³ ð íî òÿ æ êèì øëÿ õîì, çðî áè â øè ã³ ä íèé, âñå ùå íå îö³ íå íèé
ñâ³ òîì âíå ñîê ó êóëü òó ðó é íà ó êó, çà õèñò ëþä ñü êî¿ öè â³ ë³ çà ö³ ¿. Ïðè âå ð òà -
þòü óâà ãó, çî ê ðå ìà, öè ê ëè ðîç â³ äîê Â. À. Ïîòóëüíèöüêîãî — “Ó ê ðà ¿í ñü êà
òà ñâ³ òî âà ³ñ òî ðè ÷ íà íà ó êà: ðå ô ëå ê ñ³¿ íà ìå æ³ ñòî ë³òü” 11 òà “² í òå ëå ê òó à ëü í³
âïëè âè Çà õî äó íà äó õî â íå æèò òÿ óêðà ¿ í ñü êî¿ åë³ òè â ÕVII—ÕVIII ñò.” 12.
Ñëó ø í³ äó ì êè, ùî ç’ÿ ñî âó þòü íå ñïðî ìî æ í³ñòü “çà ëè ø êî âî ãî ï³ä õî äó” äî
âè ñâ³ ò ëåí íÿ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè, çíà õî äè ìî â ïî ëå ì³ ÷ íî ìó åñå Î. Ï. Òîëî÷êà
“The Good, the Bad and the Ugly”. Îñü îä íà ç íèõ: “ ò³é ÷à ñ òè í³ ñâ³ òó, äå
ðîç òà øî âà íà Óêðà ¿ íà, òðå áà ïî ñ³ äà òè ÷³ ò êå ì³ ñ öå, àáè “áó òè âè äè ìèì” äëÿ
ðå ø òè ñâ³ òó. “Ì³æ ªâ ðî ïîþ ³ Àç³ º þ” íà ñïðà â ä³ îçíà ÷ຠ“í³ äå”, ïî çà áóäü-
ÿêè ìè îð³ º í òè ðà ìè, ïî ñó ò³, îçíà ÷ຠ“íå áó òè” 13. Àëå æ Óêðà ¿ íà áó ëà ³ º,
õî÷, ç îä íî ãî áî êó, ïðî öå â ñâ³ ò³ çíà þòü íå âñ³ (ïðî ùî éøëî ñÿ â ïî ïå ðå -
äí³é ñòàò ò³ íà îá ðà íó òå ìó 14), à ç äðó ãî ãî, — ¿¿ ³ñ òî ðè ÷ íèé ðîç âè òîê íå çàâ -
æäè âêëà äà ºòü ñÿ ó çâè ÷ í³ ñõå ìè. Ùî æ ðî áè òè â òà êî ìó ðà ç³? Ìà áóòü, â³ä -
äà òè ïå ðå âà ãó ðå à ë³ ÿì ìè íó ëî ãî.
³ä ä³ ëå í³ â³ä ³í øèõ ñõ³ ä íî ñëî â’ÿí ñü êèõ çå ìåëü íå ëè øå ìå æà ìè îêðå -
ìèõ óä³ ëü íèõ êíÿ ç³âñòâ, à é êî ð äî íà ìè, íà â’ÿ çà íè ìè Îð äîþ, Ïî äí³ ï ðî â’ÿ
é Ãà ëè ÷è íà ìà ëè á³ ëü øó ñâî áî äó, í³æ ïðè âî ë çü ê³ êíÿ ç³â ñ ò âà. ϳä ïî ðÿä êî -
âà í³ñòü “íå áó ëà òà êîþ æî ð ñ ò êîþ, ÿê ó ϳ â í³ ÷ íî -Cõ³ ä í³é Ðó ñ³, — äà ëü í³ñòü
â³ä ñòà í³ òà áëè çü ê³ñòü ö³ º¿ ÷à ñ òè íè Ðó ñ³ äî ªâ ðî ïè ïî ì’ÿ ê øó âà ëè õà ðà ê òåð
çà ëå æ íî ñ ò³, — çà çíà ÷å íî â “È ñ òî ðèè âíå ø íåé ïî ëè òè êè Ðîñ ñè è”, — àëå
ôàêò çà ëè øà â ñÿ ôà ê òîì: öå áóâ â³ä äà ëå íèé àâ òî íî ì íèé, àëå âñå æ óëóñ Çî -
ëî òî¿ îð äè” 15. Íà ï³â äåíü Ðó ñ³ ïî øè ðþ âà ëà ñÿ ô³ ñ êà ëü íî- àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íà
ñè ñ òå ìà óïðàâ ë³í íÿ. Ñïè ðà þ ÷èñü íà ïî ð³ â íÿ íî íå âå ëè ê³ çáðîé í³ çà ãî íè,
òóò êå ðó âà ëè áà ñ êà êè õà íà, ñþ äè — â ðà ç³ íå ïî êî ðè — íàä ñè ëà ëè ñÿ êà ðà -
ëü í³ åêñ ïå äè ö³ ¿.
8 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
ϳâ í³ ÷ í³ òå ðè òî ð³¿, äå çáå ðå ã ëà ñÿ êíÿ æà âëà äà, ïå ðå òâî ðè ëè ñÿ íà ïî -
âí³ ñ òþ çà ëå æ í³ â³ä Ñà ðàþ âà ñà ëü í³ êíÿ ç³â ñ ò âà. “Ñà ìå ϳ â í³ ÷ íî -Ñõ³ ä íà Ðóñü
ñòà ëà ö³ ë êî âè òèì “ó ëó ñîì” Îð äè... Öå îçíà ÷à ëî, ïî -ïå ð øå, ïî ë³ òè÷ íó çà ëå -
æ í³ñòü ç ¿¿ ñè ñ òå ìîþ ÿð ëè ê³â, à ïî -äðó ãå, — â³ä íî ñè íè äàí íè êà, ñî þ ç í³ çî -
áî â’ÿ çàí íÿ Ðó ñ³ ùî äî Îð äè” 16. Äå ùî ³í øè ìè áó ëè ¿¿ âçà º ìè íè ç ϳ â äåí íî -
Çà õ³ ä íîþ Ðóñ ñþ. Æèò òÿ íà ñå ëåí íÿ Êè ¿â ñü êî¿ é ïðè ëå ã ëèõ çå ìåëü áó ëî âà æ -
êèì, àëå âî íî ïå ðå áó âà ëî, çà íà ðîä íîþ ìó ä ð³ ñ òþ, äà ë³, í³æ ϳ â í³ ÷ íî -ñõ³ ä íà
Ðóñü ³ Íîâ ãî ðîä, — ³ â³ä õàí ñü êî ãî ãí³ âó ³ â³ä õàí ñü êî¿ ëþ áî â³. Îñòàí í³ æ
“çáå ð³ ãà ëè çà ñî áîþ ïðî òÿ ãîì äî â ãî ãî ÷à ñó â³é ñü êî âó ï³ä òðè ì êó îð äèí ñü êèõ
ñèë ó áî ðî òü á³ ³ç çî â í³ ø í³ ìè âî ðî ãà ìè. ...Ôàêò çà ëè øà ºòü ñÿ ôà ê òîì: ó áî ðî -
òü á³ ïðî òè Ëè ò âè, õðå ñ òî íî ñ íî ãî íà òè ñ êó Âî ëî äè ìè ðî- Ñó ç äàëü ñü êà, Íîâ ãî -
ðîä ñü êà, à çãî äîì ³ Ìî ñ êîâ ñü êà Ðóñü ïî âíîþ ì³ ðîþ ñïè ðà ëè ñÿ íà ï³ä òðè ì -
êó Îð äè”. Òà ÷è ñïðè ÿ ëî öå çáå ðå æåí íþ ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ ³í òå ðå ñ³â óñ³õ ðó ñè -
÷³â? Àäæå Îð äà çà áåç ïå ÷ó âà ëà ïåðø çà âñå ³í òå ðå ñè âëà ñ í³ 17.
Ïè øó ÷è ïðî “ïî ñó ò³ ñïðà âè... ñî þ ç íèé äî ãî â³ð” 1243 p. âå ëè êî ãî
êíÿ çÿ Âî ëî äè ìèð ñü êî ãî ç Áà òè ºì, ïðåä ñòà â íèê ³í øî ãî íà ïðÿ ì êó ðî ñ³é ñü -
êî¿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ Ë. Ì. Ãóì³ëüîâ çà õî ïè â ñÿ “äè ï ëî ìà òè ÷ íîþ ãíó ÷ ê³ ñ òþ”
ßðî ñëà âà Âñå âî ëî äî âè ÷à, ÿêà “ó áå ðå ã ëà ϳ â í³ ÷ íî -Ñõ³ ä íó Ðóñü â³ä çàé âèõ
á³ä ³ â³ä çà ïó ñ ò³í íÿ, ùî ¿õ çà çíà ëà Êè ¿â ñü êà Ðóñü” 18. Íà ñïðà â ä³ ãî ëî âíå ïî -
ëÿ ãຠ⠳í øî ìó — ñî þ ç íè öü ê³ âçà º ìè íè ç Îð äîþ ñâ³ ä ÷è ëè, ùî ãåî ïî ë³ òè ÷ -
í³ ³í òå ðå ñè ϳ â í³ ÷ íî -Ñõ³ ä íî¿ é ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³ ðîç õî äè ëè ñÿ. Íà
ÿêèéñü ÷àñ — ó äðó ã³é ïî ëî âè í³ XIII ñò. — ïî ñëà á ëþ ºòü ñÿ ³í òå ðåñ ï³â í³ ÷ -
íèõ çå ìåëü äî Êè º âà òà éî ãî ñïà ä ùè íè 19. Á³ ëü øå óâà ãè ïðè ä³ ëÿ ºòü ñÿ ñó ïå ð -
íè ö ò âó ç Ëè ò âîþ çà Çà õ³ ä íó Ðóñü. Òà êà ïî çè ö³ÿ ñõâà ëü íî ðîç ãëÿ äà ºòü ñÿ ó
äî â³ ä íè êó- äî ñ ë³ äæåí í³ Â. Â. Ïîõëüîáê³íà: “dz âñ³õ ðó ñü êèõ êíÿ ç³âñòâ ò³ëü -
êè Ìî ñ êîâ ñü êå êíÿ ç³â ñ ò âî ç ñà ìî ãî ïî ÷à ò êó çà éìຠÿñ íó àí òè ëè òîâ ñü êó
ïî çè ö³þ ³ ïðî âî äèòü ÷³ ò êó àí òè ëè òîâ ñü êó çî â í³ ø íþ ïî ë³ òè êó, ïî ÷è íà þ ÷è
áåç ïî ñå ðå ä íüî ç ñå ðå äè íè XII â., òîá òî ç ìî ìå í òó ñâî ãî óòâî ðåí íÿ *. Íå
âî ëî ä³ þ ÷è ñïî ÷à ò êó äî ñòà ò íüîþ â³é ñü êî âîþ ñè ëîþ, íå âå ëè êå Ìî ñ êîâ ñü êå
êíÿ ç³â ñ ò âî âñå æ òà êè âå äå àê òè â íó çî â í³ ø íþ ïî ë³ òè êó ïðî òè ìî ãó ò íüî¿ íà
òîé ÷àñ Ëè ò âè, ñïè ðà þ ÷èñü... íà òà òàð”. Àâ òîð ðîç ïî â³ äຠïðî ñï³ ëü í³ ç òà -
òà ðà ìè ïî õî äè íà Ëè ò âó ó 1259—1325 pp., ââà æàº, ùî “ïðà âè ëü í³ñòü àí òè -
ëè òîâ ñü êî¿ ïî ë³ òè êè Ìî ñ ê âè ç’ÿ ñî âó ºòü ñÿ ëè øå â ïå ð ø³ äå ñÿ òè ë³ò òÿ
ÕIV â.”, ïî â’ÿ çóº öå ç ïî ÷à ò êîì áî ðî òü áè çà ñïà ä ùè íó Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³, ÿêó
âå ëè “å ò í³ ÷ íî ñòðî êà òà” Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êà äåð æà âà òà “Ìî ñ êîâ ñü êå âå ëè -
êå êíÿ ç³â ñ ò âî ÿê âå ëè êî ðó ñü êèé öåíòð îá’ ºä íàí íÿ âñ³õ ðó ñü êèõ ³ ñõ³ ä íî -
ñëî â’ÿí ñü êèõ çå ìåëü”. Äëÿ ç³ ñòà â ëåí íÿ çî â í³ ø íüî- é ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ îð³ º í -
òà ö³é ϳ â í³ ÷ íî -Ñõ³ ä íî¿ òà ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³ ïî êà çî âèì º çà ãà ëü íå
ïî ð³ â íÿí íÿ ñèë Ëè ò âè é Ìî ñ ê âè ó ïå ð ø³é ÷âå ð ò³ ÕIV ñò.: “Âè äè ìà ñè ëà â
òîé ³ñ òî ðè ÷ íèé ìî ìåíò... íà áî ö³ Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êî¿ äåð æà âè, ÿêà é òå ðè -
òî ð³ à ëü íî á³ ëü øà çà Ìî ñ êîâ ñü êå êíÿ ç³â ñ ò âî ³ ó â³é ñü êî âî ìó â³ä íî øåí í³
ñè ëü í³ øà, ³ â åêî íî ì³ ÷ íî ìó á³ëüø ðîç âè íó òà, ³ â êóëü òó ð íî- ³ñ òî ðè ÷ íî ìó
á³ëüø ïå ðå äî âà, à ùî äî ñâî ¿õ çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íèõ çâ’ÿ ç ê³â ç ªâ ðî ïîþ
âçà ãà ë³ çà ëè øຠÌî ñ ê âó äà ëå êî ïî çà äó” 20. Ö³ îá ñòà âè íè âïëè íóëè íà òî -
ä³ ø í³ ãåî ïî ë³ òè ÷ í³ ïð³î ðè òå òè ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³, ÿê³ ñõè ëÿ ëè ñÿ â á³ê
ñî þ çó ç Ëè ò âî þ.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 9
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
* Ë. Ì. Ãóì³ëüîâ ³äå í òè ô³ êóº àí òè ëè òîâ ñü êó ïî ë³ òè êó Ìî ñ ê âè ç “à í òè çà õ³ ä íè öü -
êî þ”. Òà âè ñëî âè â øè öþ, íà çà ãàë ìî æ ëè âó âå ð ñ³þ, àâ òîð äå ùî ìå õà í³ ÷ íî ïå ðå íî ñèòü
ñâîþ ñõå ìó é íà ïî ë³ òè êó ïðà âè òå ë³â êî ëè ø íüî¿ Çî ëî òî¿ Îð äè. ³í ñòâå ð äæóº, ùî âî íè
ïî ä³ ëÿ ëè ñÿ íà äâ³ “ïà ð ò³ ¿” — “çà ïà ä íè öü êó î÷î ëþ âàâ òå ì íèê Ìà ìàé, à ïàð ò³þ ïðè õè ëü -
íè ê³â Ìî ñ êîâ ñü êî¿ Ðó ñ³ — õàí Òî õ òà ìèø” (à ó ì è ë å â Ë. Í. Îò Ðó ñè ê Ðîñ ñè è. — Ì.,
1994. — Ñ. 159).
Ïî ð³ â íÿ íà â³ä äà ëå í³ñòü ³ íå ó÷àñòü ó â³é ñü êî âî- ïî ë³ òè ÷ íèõ àê ö³ ÿõ Ñà -
ðàÿ íå îçíà ÷à ëè â³ä âå ð íåí íÿ çà ãðî çè âè íà ðî äî â ëåí íÿ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü.
Îñ íî â íà íå áåç ïå êà âè õî äè ëà ç ϳâ äíÿ. Ðîç îðå íå Ïî äí³ ï ðî â’ÿ, îñëà á ëå í³
×å ð í³ ã³ â ùè íà- ѳ âå ð ùè íà é Âî ëèíü íå ìî ã ëè ñïî ä³ âà òè ñÿ íà äî ïî ìî ãó êî -
ëè ø í³õ ñï³â â³ ò ÷è ç íè ê³â ïî Êè ¿â ñü ê³é Ðó ñ³. Âî íè øó êà ëè ¿¿ ó òèõ, õòî íå
ï³ä ïàâ ï³ä îð äèí ñü êå ïà íó âàí íÿ *.
Ãåî ïî ë³ òè ÷ íèé àñ ïåêò óêðà ¿ í ñü êî- ëè òîâ ñü êî ãî çáëè æåí íÿ âè ìà ãàº
ç’ÿ ñó âàí íÿ ìî òè â³â ä³é îáîõ ñòî ð³í. Ìà º ìî óÿñ íè òè ïè òàí íÿ — ÷è ðå à ëü íó
ïî ë³ òè êó îá ðà ëà ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íà Ðóñü â ÷à ñè îð äèí ñü êî ãî ÿð ìà? ×è Ëè ò -
âà ìî ã ëà ñòà òè ïðî òè âà ãîþ Çî ëî ò³é Îð ä³ òà ¿¿ äî ìå íàì íà ϳâ äí³, ïå â íîþ
ì³ ðîþ çà õè ùà þ ÷è íà ñå ëåí íÿ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü? ×è îï òè ìà ëü íèì äëÿ
ïî ñëà á ëåí íÿ îð äèí ñü êî ãî ÿð ìà ñòà ëî âõî äæåí íÿ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü äî
ñêëà äó Âå ëè êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà Ëè òîâ ñü êî ãî? ×è â³ä ïî â³ äຠä³é ñ íî ñ ò³ éî ãî ñà -
ìî íà çâà ³ õà ðà ê òå ðè ñ òè êà ÿê Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êî¿ äåð æà âè?
Âçà º ìè íàì ï³ â äåí íî -çà õ³ ä íèõ êíÿ ç³âñòâ Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ ç Ëè ò âîþ âëà ñ òè -
â³ ðè ñè ðàí íüî ôå î äà ëü íî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà. Äî ÷à ñó — öå íà á³ ãè ç ï³â íî ÷³ òà ïî -
õî äè çà äà íè íîþ ç Êè ¿â ùè íè é Âî ëè í³. Íà ïðè ê³ í ö³ XII — íà ïî ÷à ò êó XIII ñò.
÷à ñ ò³ øà þòü íà á³ ãè íà ï³â äåíü — â³ä Âî ëè í³ äî Ïó òè â ëü ùè íè. ²íî ä³ ëè òîâ ñü -
êèé ôðîíò åêñ ïà í ñ³¿ íà óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ çìè êà ºòü ñÿ ³ç çà õ³ ä íèì (ïîëü ñü êèì),
÷à ñîì — ëè òî â ö³ é ðó ñè ÷³ ñï³ ëü íî ïðî òè ä³ þòü ïîëü ñü êî ìó íà ñòó ïó.  ïî äà ëü -
øî ìó, êð³ì çâè ÷ íî ãî â ò³ ÷à ñè ïðà ã íåí íÿ çáà ãà ò³ òè çà ðà õó íîê ñó ñ³ ä³â, êî ëî
ñï³ ëü íèõ ³í òå ðå ñ³â ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³ é Ëè ò âè çá³ ëü øó ºòü ñÿ, îñî á ëè âî ç
âè íè ê íåí íÿì ñî þ çó ëè òîâ ñü êèõ çå ìåëü. “Öåíòð öüî ãî íî âî ãî ïî ë³ òè÷ íî ãî
ÿä ðà, — íà ãî ëî øóº Î. ª. Ïðåñíÿêîâ, — âè íèê íà ðó ñü ê³é òå ðè òî ð³¿, â ðó ñü êî -
ìó åò íî ãðà ô³ ÷ íî ìó ñå ðå äî âè ù³ íà ×î ð í³é Ðó ñ³..., ïðè íàé ò³ ñ í³ øèõ çâ’ÿ ç êàõ ç
ï³ â äåí íîþ Ðóñ ñþ” 21. (ϳä êðå ñ ëå íî íà ìè. — Ð. Ñ.). Ó ÕII ñò. Ëè ò âà ôî ð ìó ºòü -
ñÿ ÿê áàë òî- ñëî â’ÿí ñü êà äåð æà âà, ¿¿ ïðà âè òå ë³ éìå íó þòü ñÿ “êî ðî ëÿ ìè Ëè ò âè
é Ðó ñ³”, ó ÕIV — ïðè áè ðຠíà çâó “Âå ëè êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà Ëè òîâ ñü êî ãî, Æî ìî -
¿ò ñü êî ãî é Ðó ñü êî ãî”, ó ïå ð ø³é ïî ëî âè í³ ÕV — “Ëè òîâ ñü êî ãî é Ðó ñü êî ãî” 22.
Åâî ëþ ö³ÿ íà çâ çà ñâ³ ä ÷óº ðîç øè ðåí íÿ Ëè òîâ ñü êî¿ äåð æà âè çà ðà õó íîê ñõ³ ä íî -
ñëî â’ÿí ñü êèõ çå ìåëü, ÿê³ â îêðå ì³ ìî ìå í òè ñòà íî âè ëè 9/10 ¿¿ òå ðè òî ð³ ¿.
Ïå ðå òâî ðåí íÿ ÂÊË íà íàé á³ ëü øó äåð æà âó Ñõ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè 23 çá³ ã ëî ñÿ
ç îñ òà òî ÷ íèì ðîç ïà äîì Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³. Âêëþ ÷åí íÿ äî Ëè ò âè òå ðè òî ð³é, ÿê³
“íà ëå æà ëè äî âè ñî êî ðî ç âè íå íèõ ó ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî ìó é êóëü òó ð íî ìó
ñå í ñ³ ðå ã³ î í³â Äà â íüî¿ Ðó ñ³” 24, íå áó ëî ïðî öå ñîì îä íî á³ ÷ íèì. ³í íå ì³ã
çä³é ñ íè òè ñÿ áåç á³ëüø àáî ìåíø çíà ÷ íî¿ ñï³ â䳿 ðó ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ, ùî
äáà ëî ïðî âëà ñ í³ æèò òº â³ ³í òå ðå ñè. ßêè ìè áó ëè ö³ ³í òå ðå ñè ³ ÿê â³ä ïî â³ äà ëè
âî íè òî ä³ ø í³é ãåî ïî ë³ òè ÷ í³é ñè òó à ö³¿ ó Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³?
Àã ðå ñè â í³ñòü Îð äè ùî äî Ðó ñ³ é Ëè ò âè çì³ íþº ñï³â â³ä íî øåí íÿ âî éî â -
íè ÷èõ ³ ìè ð íèõ çà ñàä ëè òîâ ñü êèõ àê ö³é íà ϳâ äí³ íà êî ðèñòü îñòàí í³õ, ðî -
áèòü ¿õ á³ëüø çâà æå íè ìè. Ïî ñè ëþ þòü ñÿ ïðà ã íåí íÿ â³ä ð³ çà íî¿ â³ä Áàë òè êè
Ëè ò âè íå ïðî ñ òî ðîç øè ðè òèñü, à é ç äî áó òè íà ϳâ äí³ îïî ðó äëÿ ïðî-
òè䳿 ï³ä òðè ìà íî ìó ïàï ñü êîþ êó ð³ ºþ íà øå ñ òþ í³ ìå öü êèõ îð äå í³â**, ÿêå
10 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
* “Äæåðåëà íå çíà þòü ïðî âòî ð ã íåí íÿ òà òàð ñü êèõ â³éñüê... ó Ëè ò âó...”, — ñòâå ð -
äæóº Â. Ò. Ïàøóòî (“Î á ðà çî âà íèå Ëè òî â ñ êî ãî ãî ñó äàð ñ ò âà”. — Ì., 1959. — Ñ. 375). Âî -
íà çáå ðå ã ëà “íå çà ëå æ í³ñòü ³ ï³ ñ ëÿ çáðîé íî ãî ïî õî äó ãà ëè öü êî- âî ëèí ñü êî ãî áà ñ êà êà Áó -
ðó í äàÿ íà ëè òîâ ñü ê³ çå ì ë³ ó 1258—1259 pp. ²í ø³ äî ñë³ ä íè êè âè ñëî â ëþ þòü ñÿ îáå ðå æ -
í³ øå, âêà çó þ ÷è íà ïå â íó çà ëå æ í³ñòü Ëè ò âè â³ä Îð äè.
** “Õðåñòîâ³ ïî õî äè â Ïðè áà ë òè êó ïðî òè ÿçè ÷ íè ê³â, — çà çíà ÷ຠÞ. Ì. Þðã³í³ñ, —
ïðî ãî ëî øó âà ëè ñÿ îäèí çà îä íèì. Ìàé æå îä íî ÷à ñ íî êó ð³ÿ âè äà âà ëà áó ë ëè, ùî çà áî ðî -
íÿ ëè ïðî äàæ ³òà ë³é ñü êè ìè ì³ ñ òà ìè çáðî¿ àðà áàì ³ í³ ìå öü êè ìè ì³ ñ òà ìè — íà ðî äàì Ïðè -
áà ë òè êè. Ëè ò âà áó ëà áëî êî âà íà...” (Þ ð ã è í è ñ Þ. Ì. Ïðè ÷è íû ïî çä íå ãî ðà ñ ï ðî ñ ò ðà -
íå íèÿ õðè ñ òè àí ñ ò âà â Ëè ò âå. — Ì., 1970. — Ñ. 7 (ϳä êðå ñ ëå íî íà ìè. — Ð. Ñ.).
À. Òîéíá³ õà ðà ê òå ðè çóº ÿê “ñìå ð òå ëü íèé òèñê Çà õî äó *. Íå çí³ ìà ºòü ñÿ ç
ïî ðÿä êó äåí íî ãî é íå îá õ³ä í³ñòü ïî ñò³é íî îãëÿ äà òè ñÿ íà ì³ ö í³ þ ÷ó Ïîëü -
ùó. Áðàê ñâ³ äîöòâ ç ³ñ òî 𳿠Ëè ò âè ³ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü ** ðî áèòü ïðè ìà ð -
íèì äå òà ëü íèé ïî êàç çðî ñ òà þ ÷î¿ òå í äå í ö³¿ äî ñï³â ðî á³ ò íè ö ò âà òà ºä -
íàí íÿ ëè òî â ö³â ³ ðó ñü êèõ. “Ó XIII â. óêðà ¿ í ñü êà êî ëî í³ çà ö³ÿ, — çà çíà ÷àº
². Ï. Êðèï’ÿêåâè÷, — ï³ ø ëà ³ â çå ì ë³ íàä ͳ ìà íîì ³ Äâè íî þ. Äà íè ëî â áî -
ðî òü á³ ç ëè òîâ ñü êè ìè ïëå ìå íà ìè, ÿò âÿ ãà ìè ³ ïðóñ ñà ìè ïî øè ðèâ äåð æà âó â
ò³ îêî ëè ö³, ³ â³í òà éî ãî íà ñë³ ä íè êè ïî çà ñíî âó âà ëè òàì íî â³ ãî ðî äè (Ãî ðîä -
íî, Êà ì’ÿ íå öü Ëè òîâ ñü êèé) — î÷å âè äÿ ÷ êè, òó äè ïå ðå õî äè ëè â³é ñü êî â³ çà -
ëî ãè é ãî ñ ïî äàð ñü ê³ îñå ë³ ç ³í øèõ çå ìåëü. Àëå âñÿ òà êî ëî í³ çà ö³ÿ íà ï³â í³÷
íå áó ëà òà êà ñè ëü íà é òà êà ÷è ñ ëåí íà, ùîá ìî ã ëà çáå ðå ã òè óêðà ¿ í ñü êèé õà -
ðà ê òåð — âî íà ðîç ïëè âà ëà ñÿ ñå ðåä íàé áëè æ ÷î ãî á³ ëî ðó ñü êî ãî íà ñå ëåí -
íÿ” 25. Áà ãà ò øè ìè º â³ äî ìî ñ ò³ ïðî â³é ñü êî â³ ïî õî äè Ëè ò âè íà ϳ â äåí íî -
Çà õ³ ä íó Ðóñü. Îñòàí í³ ãëè á øå âêà ð áî âó âà ëè ñÿ â ³ñ òî ðè ÷ íó ïà ì’ÿòü, ïå -
ðå õî äÿ ÷è ç îä íî ãî ë³ òî ïè ñ íî ãî ñïè ñ êó äî ³í øî ãî ³ â³ä òâî ðþ þ ÷è æî ð ñ òî ê³
ðå à 볿 åïî õè. ² âñå æ — íà æàëü, ÷è íà âò³ õó — íå äî âå äå íî, ùî òî ä³ ø í³ ïî -
êî ë³í íÿ ðî çó ì³ ëè ñÿ íà ïðàê òè ÷ í³é ïî ë³ òè ö³ ã³ ð øå, í³æ ¿õ í³ íà ùà ä êè.
Âçà º ìè íè ì³æ çå ì ëÿ ìè ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³ é Ëè ò âè ðîç âè âà ëè ñÿ â
ïî ë³ ³í òå ðå ñ³â òà òàð ñü êî¿ çà éìà í ùè íè. Íà Ïî äí³ ï ðî â’¿ — äå ùî ³í àê øå,
í³æ íà Ïî ä³ë ë³, ³ ïðî ñ òî ³í àê øå, í³æ íà Âî ëè í³ é ó Ãà ëè ÷è í³, ÿê³ äî â øå
çáå ð³ ãà ëè âëà ñ íó äåð æà â í³ñòü. ³ä ÷ó âà þ ÷è á³ ëü øó çà ãðî çó, ×å ð í³ ã³â ñü êî-
ѳ âåð ñü êà é Êè ¿â ñü êà çå ì ë³ â³ä ïî â³ ä íî â³ä âå ð ò³ øå ïðà ã íó ëè äî âçà º ìî 䳿 ç
Ëè ò âî þ. Ïî ë³ òè êà îñòàí íüî¿ â ñâîþ ÷åð ãó âè õî äè ëà ÿê ç ïå ðå òâî ðåí íÿ ¿¿ íà
âà ãî ìèé ôà ê òîð ãåî ïî ë³ òè ÷ íî ãî ðîç êëà äó ñèë ó Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³, òàê ³ ç òî -
ãî, ùî íàé á³ ëü øà äåð æà âà ó ö³é ÷à ñ òè í³ êî í òè íå í òó âè íè ê ëà íà ðó ñü ê³é
îñ íî â³ é òå ðè òî ð³¿, ïå ðå áó âà ëà ï³ä âïëè âîì á³ëüø âè ñî êî¿ ðó ñü êî¿ êóëü òó -
ðè, ìà ëà îô³ ö³é íó ðó ñü êó (óêðà ¿ í ñü êî- á³ ëî ðó ñü êó) ìî âó òà îá’ ºê òè â íî
â³ ä³ ãðà âà ëà ðîëü îä íî ãî ç îá’ ºä íà â ÷èõ öåíòð³â ðó ñü êèõ çå ìåëü. Çíà ÷ íèé
çá³ã ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ ïî òðåá Ëè ò âè é ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³ ñòâî ðþ âàâ ðå à ëü -
íå ïî ëå äëÿ ¿õ ñï³ ëü íî¿ áî ðî òü áè ïðî òè Îð äè.
Ðîç øè ðåí íÿ çâ’ÿ ç ê³â ì³æ íà ï³ â’ÿ çè ÷ íè öü êîþ Ëè ò âîþ òà ïðà âî ñëà â -
íîþ ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íîþ Ðóñ ñþ, çáëè æåí íÿ ¿õ âíó ò ð³ øíüî- é çî â í³ ø íüî -
ïî ë³ òè ÷ íèõ ïî òðåá íà äà âà ëî øè ð øî ãî çâó ÷àí íÿ ì³æ íà ðî ä íèì ïðî áëå ìàì,
äî òè ÷ íèì äî îáîõ ñòî ð³í. Äî ö³ º¿ âà æ ëè âî¿ îá ñòà âè íè ïðè âå ð íóâ óâà ãó
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 11
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
* “Ëèòîâö³ îñòàí í³ ìè ç ºâ ðî ïåé ñü êèõ ÿçè ÷ íè ê³â â³ä ÷ó ëè ó XIII—ÕIV ââ. øàë õðå ñ -
òî âèõ ïî õî ä³â, — øàë, ÿêèé ùå çáå ð³ ãà â ñÿ â ªâ ðî ï³, íå çâà æà þ ÷è íà ïî âíèé ïðî âàë õðå -
ñ òî íî ñ íèõ àâà í òþð â Ñè ð³ ¿. Øòàá- êâà ð òè ðà òå â òîí ñü êèõ ðè öà ð³â ïå ðå áà çó âà ëàñü ó
1308 p. ç ñè ð³é ñü êî ãî óç áå ðåæ æÿ äî Ìà ð³ º í áó ð ãà... Ìà ð³ º í áóðã çíà õî äè â ñÿ ó ãè ð ë³ Â³ ñ -
ëè, é óâà ãà òå â òîí ñü êî ãî îð äå íó ö³ ëå ñòî ë³ò òÿ áó ëà ïðè êó òà äî Ëè ò âè” (Ò î é í á è À.
Ïî ñòè æå íèå èñ òî ðè è. — Ì., 1991. — Ñ. 145).
** Ïîøëåìîñÿ íà çà ñòå ðå æåí íÿ Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêîãî ùî äî äà íèõ, ÿê³ ñòî ñó þòü ñÿ
ïî ÷à ò êó ëè òîâ ñü êî- ðó ñü êèõ âçà º ìèí, à òà êîæ ïå ð³ îäó âõî äæåí íÿ Êè ¿â ñü êî¿ òà ïðè ëå ã -
ëèõ çå ìåëü äî ñêëà äó Âå ëè êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà Ëè òîâ ñü êî ãî: “Ò³ çâ³ ñ ò êè, ÿê³ ìè ìà º ìî ïðî
â³é íè ðó ñü êèõ êíÿ ç³â ç ëè òîâ ñü êè ìè ïëå ìå íà ìè â Õ—ÕIII â., ... òàê ïî á³ æ í³ é ïðè ïà ä -
êî â³, ùî äî êëà ä í³é øå ïî íÿò òº ïðî ðó ñü êî- ëè òîâ ñü ê³ â³ä íî ñè íè ñèõ ÷à ñ³â òðó ä íî âè ðî -
áè òè” (“² ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè- Ðó ñè”. — Ò. IV. — Ñ. 5). Ïðî ê³ íåöü ÕIII ñò.: “Íà æàëü ³ òóò
íà ø³ â³ äî ìî ñ ò³ òàê á³ ä í³, ùî ìè âëà ñ òè âî ìî æå ìî êîí ñ òà òó âà òè ò³ëü êè ðå çóëü òà òè, ÿê³
ñÿ (ëè òîâ ñü êà. — Ð. Ñ.) ïî ë³ òè êà îñÿ ã íó ëà..., ³ ìàé æå í³ ÷î ãî íå ìî æå ìî ñêà çà òè ïðî òå,
ÿê ³ êî ëè ñ³ ðå çóëü òà òè îñÿ ãà ëè ñÿ” (ñ. 13). Ç äðó ãî ãî áî êó: “Ïðî Êè ¿â ùè íó ç XIV â. íàì
çâ³ ñ íî äî ðîç ïó êè ìà ëî”; “Â... áî ðî òü á³ çà êè ¿â ñü êó (ìè ò ðî ïî ëè ÷ó. — Ð. Ñ.) êà òå ä ðó º
áà ãà òî õðî íî ëî ã³ ÷ íèõ íå ÿñ íî ñ òåé...”; “ͳ ÿ êèõ çâ³ ñ òîê ÷è çà ïè ñîê ïðî ïðè ëó ÷åí íº Ïå -
ðå ÿñ ëà â ùè íè äî â. êí. Ëè òîâ ñü êî ãî íå ìà º ìî...” (ñ. 73, 77, 79). Íà ñàì ê³ íåöü â÷å íèé çà -
çíà ÷àº, ùî äî âå ëî ñÿ âè ñâ³ ò ëþ âà òè ïðî áëå ìó ïðè ëó ÷åí íÿ âñ³õ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü äî
Ëè ò âè “ïðè âå ëè ê³é á³ ä íî ñ ò³ çâ³ ñ òîê ïðî ñþ ëè òîâ ñü êó îêó ïà ö³ þ...” (ñ. 95).
Â. Ò. Ïàøóòî: “Ç á³ ãîì ÷à ñó áàë ò³é ñü êå ïè òàí íÿ ç ëè âîí ñü êî ãî äå äà ë³ á³ ëü -
øå ïå ðå òâî ðþ âà ëî ñÿ íà çà ãà ëü íî ºâ ðî ïåé ñü êå, ç éî ãî ð³ øåí íÿì íå ðîç ðè â -
íî ïî â’ÿ çó âà ëè ñÿ é äî ë³ Á³ ëî ðó ñ³¿ òà Óêðà ¿ íè” 26. Óòî ÷ íþ þ ÷è ì³ ñ öå Óêðà ¿ -
íè íà ãåî ïî ë³ òè ÷ í³é êà ð ò³, çà çíà ÷è ìî, ùî ñìå ð òå ëü íó íå áåç ïå êó äëÿ íå¿ â
ïå ð øó ÷åð ãó ñòâî ðþ âà ëî ïðà ã íåí íÿ Îð äè ö³ ë êîì ïðè áî ð êà òè çå ì ë³ Ðó ñ³ íà
øëÿ õó â ªâ ðî ïó. Îð äà çà ãðî æó âà ëà é ñó ñ³ äàì ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³, ç Ëè -
ò âîþ âêëþ ÷ íî.
Äî ñâ³ä ïî ïå ðå äí³õ â³ä íî ñèí çà ñâ³ ä ÷èâ ðå à ëü í³ñòü ¿õ îá’ ºä íàí íÿ äëÿ
ïðî òè 䳿 Îð ä³. “Ãå î ã ðà ô³ ÷ íà áëè çü ê³ñòü — çà çíà ÷ຠÌ. Ê. Ëþáàâñüêèé, —
îáó ìî âè ëà ì³æ íè ìè äà â í³ ø íº æè òåé ñü êå ñï³ ë êó âàí íÿ ³ ìè ð íî ãî, é íå ìè ð -
íî ãî õà ðà ê òå ðó... Â óñî áè öÿõ çà ñòî ëè ïî ëî öü ê³ êíÿ ç³, ÿê ³ ï³ â äåí íî -ðó ñü ê³,
ïî ÷à ëè çà êëè êà òè íà äî ïî ìî ãó “ïî ãà íèõ”, àëå ò³ëü êè öè ìè “ïî ãà íè ìè”
áó ëè âæå íå ïî ëî â ö³, à ëè òî â ö³. Ëè òî â ö³ ñòà ëè ÷à ñ òî ç’ÿâ ëÿ òè ñÿ â Ïî ëî öü -
êó çå ì ëþ é ñà ìî ñò³é íî” 27.
Çðî ñ òàí íÿ çî â í³ ø íüî¿ íå áåç ïå êè ïî ñè ëþº ïî òðå áó ñï³ âä³ ¿. Íàä Ëè ò -
âîþ íà âè ñຠçà ãðî çà ç áî êó í³ ìå öü êèõ äó õî â íî- ðè öàð ñü êèõ îð äå í³â, Ðóñü
îãî ð òຠõìà ðà îð äèí ñü êî ãî ÿð ìà. Ñïî ÷à ò êó íà ëà ãî äæó ºòü ñÿ ñï³â ðî á³ ò íè ö -
ò âî ì³æ Ëè ò âîþ ³ Ãà ëè öü êî-Âî ëèí ñü êèì êíÿ ç³â ñ ò âîì, ÿêèì çà ãðî æó âà ëè
ùå é ïî ëÿ êè, óãî ð ö³ òà í³ ì ö³. Íàä öèì çà âäàí íÿì áà ãà òî ïî ïðà öþ âà ëè âè -
äà ò í³ îñî áè äâîõ äåð æàâ — Äà íè ëî Ãà ëè öü êèé òà ̳ í äîâã 28. Îä íèì ç êîí -
ê ðå ò íèõ ïðî ÿâ³â ïðà ã íåí íÿ äî ñï³ ëü íèõ ä³é ñòຠîä ðó æåí íÿ ó 1253 p. Ðî ìà -
íà Äà íè ëî âè ÷à ç äî ÷ êîþ âå ëè êî ãî êíÿ çÿ Ëè òîâ ñü êî ãî. ϳ ñ ëÿ ñìå ð ò³ ̳ í -
äî â ãà Âî ëèíü ³ Ãà ëè ÷è íà àê òè â íî äî ïî ìà ãà þòü éî ãî ñè íó Âîé øå ë êó
âè ð³ øó âà òè âíó ò ð³ øí³ é çî â í³ ø í³ ïðî áëå ìè. “Ëè ò âà, — ââà æຠÑ. Ì. Ñî -
ëîâéîâ, — ãî òó âà ëà ñÿ îñ òà òî ÷ íî çëè òè ñÿ ç Ðóñ ñþ ï³ä âëà äîþ îä íî ãî ç ñè í³â
Äà íè ëà (Ãà ëè öü êî ãî. — Ð. Ñ.)” 29.
Î. ª. Ïðåñíÿêîâ ðîç êðè âຠøëÿ õè îôî ð ì ëåí íÿ öüî ãî ñî þ çó — ”Çà
Âîé øå ë êà é Øâà ð íà... ç’ÿâ ëÿ ºòü ñÿ ³äåÿ “ó í³ ¿” ëè òîâ ñü êî ãî ³ ðó ñü êî ãî íà -
ðî ä³â”. ¯¿ äè ê òóº æèò òº âà ïî òðå áà “çëèò òÿ ëè òîâ ñü êèõ ³ ðó ñü êèõ ñèë ó
çä³é ñ íåí í³ ºäè íî ãî ³ñ òî ðè ÷ íî ãî é ïî ë³ òè÷ íî ãî çà âäàí íÿ”, îñî á ëè âî ñ ò³
äåð æà â íî ãî ôî ð ìó âàí íÿ Ëè ò âè. “Ëè òîâ ñü êî- ðó ñü êîþ áó ëà âæå äåð æà âà
̳ í äî â ãà... Ïî ÷à ò êè îð ãà í³ çà ö³¿, â³é ñü êî âî¿ ñïðà âè, êóëü òó ðè, ïî òð³ á í³
äëÿ ðîç â’ÿ çàí íÿ ïî ë³ òè÷ íèõ çà âäàíü, áó ëè óñ ïà ä êî âà í³ áó ä³ â íè ÷è ìè ëè -
òîâ ñü êî¿ äåð æà â íî ñ ò³ ó ðó ñü êî¿ íà ðîä íî ñ ò³, òî ÷ í³ øå, íå óñ ïà ä êî âà í³, à
ñïðèé íÿ ò³, ðà çîì ³ç çà ëó ÷åí íÿì ðó ñü êèõ ñèë... äî çà ãà ëü íî¿ òâî ð ÷î¿ ä³ ÿ ëü -
íî ñ ò³”. Âñå á³ ÷ í³ ðó ñü ê³ âïëè âè íà âíó ò ð³ øíº æèò òÿ ï³ â í³ ÷ íî ãî ñó ñ³ äà çðî -
ñ òà ëè. Ïî ñè ëà þ ÷èñü íà ë³ òî ïè ñ öÿ, ó÷å íèé ñòâå ð äæóº, ùî â Ëè ò â³ ³ñ íó âà -
ëî “ñâî º ð³ ä íå ñî ï ðà â ë³í íÿ Âîé øå ë êà é Øâà ð íà Äà íè ëî âè ÷à” 30. ϳ ñ ëÿ
ñìå ð ò³ Äà íè ëà Ãà ëè öü êî ãî ó 1266 ð. ñï³ ëü íèì ïðî òè â íè êîì ïî áðà òè ì³â
áóâ “Áî ëº ñ ëàâ, ìî íà ð õà ïî ëñ êèé”. Ñâ³ ä ÷èòü “Êðîé í³ êà î Ðó ñ³”: “Øâà ð -
íî, êíÿçü äðî ãè ö êèè é ëó ö êèè, ç Âî è øå ë êîìú, êíçåìú ëè òî â ñ êèìú é
æìî ä ñ êèìú, ñî á ðà â øè âå ëè êèå âî è ñ êà ðó ñ êèå é ëè òî â ñ êè¿, âî å âà ëè îêî -
ëî Ñêà ðè øå âà è îêî ëî Âû âû æ³, Òî ð æ êó é âçÿ ëè ìíî ãî êî ðû ñ òºè è ïî ëî -
íó”. Íî â³ áè ò âè çà âå ð øè ëè ñÿ óêëà äåí íÿì ïå ðå ìè ð’ÿ ç ïî ëÿ êà ìè. 1267 p.
“Âî è øåëêú îò äàë ñâîå Ëè òî â ñ êîå êíÿ æå íèå çÿ òþ àë áî øâà ã ðó ñâîº ìó
Øâà ð íó” ³ ïî äà â ñÿ â ÷å í ö³ 31. Ñòà ëà ñÿ “ïî ä³ÿ íàä çâè ÷àé íî¿ âà ãè”, ç ÿêî¿
“ïî ÷à ëî ñÿ òâî ðåí íÿ Ðó ñü êî- Ëè òîâ ñü êî¿ äåð æà âè”, ââà æຠÌ. Ô. Êîòëÿð,
çâå ð òà þ ÷è óâà ãó íà òå, ùî öå â³ä áó ëî ñÿ “çà ñòî ðî ê³â äî âòî ð ã íåí íÿ êíÿ çÿ
Îëü ãå ð äà íà Íàääí³ïðÿí ùè íó (1361)” 32.
Ïå ðå áó âàí íÿ ãà ëè öü êî ãî êíÿ çÿ íà ëè òîâ ñü êî ìó ïðå ñòî ë³ âè ÿâè ëî ñÿ
íå òðè âà ëèì. Î. ª. Ïðåñíÿêîâ òàê ïî ÿñ íþº ïðè ÷è íè çì³ íè ñè òó à ö³¿:
“Ñïðî áà óòâå ð äè òè íà âå ëè êî ìó êíÿ æ³í í³ Ëè òîâ ñü êî ìó ðó ñü êó äè íà ñ ò³þ
íå âäà ëà ñÿ ³ íå ìî ã ëà âäà òè ñÿ áåç îïî ðè íà îá’ ºä íà í³ ñè ëè ï³ â äåí íî¿ Ðó ñ³.
12 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
À ñè ëè ö³ áó ëè ðîç áè ò³ êíÿ æè ìè ðîç äî ðà ìè, ³ ÿêèì áè ñè ëü íèì íå áóâ ðó -
ñü êèé åëå ìåíò ó Ëè òîâ ñü ê³é äåð æà â³, ïî áó äî âà í³é íà ðó ñü ê³é îñ íî â³, àëå
áåç òà êî¿ îïî ðè â³í íå ì³ã â³ ä³ ãðà âà òè êå ð³ â íå çíà ÷åí íÿ ó ïî äà ëü ø³é îð ãà -
í³ çà ö³¿ ¿¿” 33. Íà òî ì³ñòü ó Ãà ëè ÷³ ç’ÿâ è â ñÿ îð äèí ñü êèé íà ì³ ñ íèê. Öå óñêëà ä -
íè ëî âçà º ìè íè Ãà ëè öü êî- Âî ëèí ñü êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà ç ðó ñü êè ìè çå ì ëÿ ìè,
Ëè ò âîþ òà ñó ñ³ äà ìè íà çà õî ä³ é ï³â äí³.
Çðî ñ òà þ ÷³ âïëè âè Ëè ò âè ïî çíà ÷è ëèñü íà ¿¿ çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íèõ ³
â³é ñü êî âèõ àê ö³ ÿõ íà ï³â äí³ (ñïðà öüî âó âàâ ïðèí öèï “No blesse oblige”). Âè -
çíà ÷è ëè ñÿ íà ì³ ðè ñêî ðè ñ òà òè ñÿ ãåî ïî ë³ òè ÷ íîþ ñïà ä ùè íîþ Êè ¿â ñü êî¿ Ðó -
ñ³. Êð³ì ðîç ðà õó í ê³â ïå ðå áðà òè âà æ ëè â³ ñòðà òå ã³ ÷ í³ ïî çè ö³¿ ϳ â äåí íî -Çà -
õ³ ä íî¿ Ðó ñ³, âè íè êà ëî çà ìà í ëè âå ïðà ã íåí íÿ ä³ ñ òà òè ñÿ òå ï ëèõ ìî ð³â. dz ñâî -
ãî áî êó, â çà õè ñ ò³ â³ä ðóé í³ â íèõ íà á³ ã³â ç ï³â äíÿ áó ëî æèò òº âî çà ö³ êà â ëå íå
íà ñå ëåí íÿ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü. Ñï³ ëü íó íå áåç ïå êó äëÿ Ðó ñ³ é Ëè ò âè ñòà íî -
âèâ Êðèì. ³í ñòàâ íå ò³ëü êè ãî ëî âíîþ ïå ðå ïî íîþ íà øëÿ õó Ëè ò âè äî ×î ð -
íî ãî ìî ðÿ, à é ãî ëî âíèì âè çè ñ êó âà ÷åì ïðè ºä íà íî ãî äî íå¿ íà ñå ëåí íÿ Ðó ñ³.
Ñïå öè ô³ êà ïî ë³ òè÷ íî¿ é åêî íî ì³ ÷ íî¿ ñòðó ê òó ðè Êðèì ñü êî ãî õà íà òó
ïî ðî äæó âà ëà ïî ñò³é íó íå áåç ïå êó äëÿ éî ãî ñó ñ³ ä³â. Åêñ òå í ñè â íèé ðîç âè òîê
ñêî òàð ñ ò âà, çíå âà æàí íÿ çå ì ëå ðîá ñü êî¿ ïðà ö³ äè ê òó âà ëè íåâùó õà þ ÷³ àã ðå -
ñè â í³ àê ö³¿ Êðè ìó. “Âè õ³ä ç ãî ñ ïî äàð ñü êèõ óñêëà ä íåíü òà òà ðè çíà õî äè -
ëè, — çà çíà ÷àâ À. Î. Íîâîñåëüñüêèé, — íå â ðîç âè ò êó âè ðî á íè ÷èõ ñèë, äëÿ
÷î ãî ïðè ðî ä í³ óìî âè íà äà âà ëè ïîâ íó é øè ðî êó ìî æ ëè â³ñòü, à ó â³ä øó êó -
âàí í³ ñòî ðîí í³õ äæå ðåë äî ñòà ò êó, ÿêè ìè ñòà ëè äëÿ íèõ áåç ïå ðå ð â í³ â³é íè ç
ñó ñ³ äà ìè ³ ñòÿ ãó âàí íÿ ç íèõ ïðè ìó ñî âèõ ïëà òå æ³â” 34. Íà ñå ëåí íÿ Ïî äí³ ï -
ðî â’ÿ é Ïî ä³ë ëÿ ñòà ëî æå ð ò âîþ âî éî â íè ÷èõ íà ïà ä³â, ïî ëî íåí íÿ é ïðî äà æó
ëþ äåé íà íå â³ ëü íè ÷èõ ðè í êàõ. ². Ëèñÿê-Ðóäíèöüêèé ââà æàâ “íà ö³ î íà ëü -
íèì ïðî ìè ñ ëîì êðèì ñü êèõ òà òàð... ëþ äî ëîâ ñ ò âî” 35. ³ä ïåð øî¿ ïî ëî âè íè
ÕIV ñò. âå äå ñâ³é ïî ÷à òîê äåð æà â í³ñòü ó Êðè ìó, çà ïðà â ë³í íÿ õà íà Óç áå êà
äåð æà â íîþ ðå ë³ ã³ ºþ ñòຠ³ñ ëàì 36. Çãî äîì òóò çì³ ö íþº ïî çè ö³¿ ìî ãó ò í³é òå -
ì íèê Ìà ìàé. Êðèì, çà çíà ÷ຠÌ. Ñ. Ãðóøåâñüêèé, íà ê³ ëü êà â³ ê³â ñòຠ“íà ä-
ç âè ÷àé íî âà æ ëè âèì ³ çãó á íèì ôà ê òî ðîì â ³ñ òî 𳿠óêðà ¿ í ñü êî ãî æèò òÿ” 37.
Âçà º ìè íè ç Êðè ìîì íà î÷ íî âè ÿâè ëè ãåî ïî ë³ òè ÷ í³ ïî çè òè âè é íå ãà òè -
âè Âå ëè êî ãî Ñòå ïó â ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè. “Ñòåï, — ïî ÿñ íþ âàâ âè çíà ÷ íèé äî -
ñë³ ä íèê óêðà ¿ í ñü êî¿ êî ëî í³ çà ö³¿ Ä. ². Áàãàë³é, — íå áóâ ïå ðå ïî íîþ äëÿ
ðîç ñå ëåí íÿ îñ³ ä ëî ãî ëþ äó, àëå ðà çîì ç òèì â³í íå çà õè ùàâ éî ãî â³ä òà òà ðè -
íà” 38. Ïðè âå ð òຠóâà ãó é äó ì êà ß. Ð. Äàøêåâè÷à ùî äî îñî á ëè âî ñ òåé óêðà ¿ í -
ñü êèõ êî ð äî í³â: “Ñòå ïî âèé êî ð äîí íà Óêðà ¿ í³ — öå äâ³ çî íè ðå à ëü íî ãî ïî -
ë³ òè÷ íî ãî é âî ºí íî ãî âïëè âó, ñë³ äîì çà ÿêè ìè, à äå êî ëè ³ ïî ïå ðå äó ÿêèõ
“ïðî ñó âà ëî ñÿ” íà ðîä íî ãîñïî äàð ñü êå âè êî ðè ñ òàí íÿ òå ðè òî ð³é, ÷à ñ òî íà -
â³òü âñó ïå ðå÷ áà æàí íÿì ïî ë³ òè÷ íî¿ âëà äè” 39. Éäåòü ñÿ ïðî íà ðîä íó êî ëî -
í³ çà ö³þ, ïðè ðî ä íèì îá’ ºê òîì ÿêî¿ áóâ ïðè ÷î ð íî ìîð ñü êèé ñòåï ³ ÿêà íå
ïðè ïè íè ëà ñÿ â “ëè òîâ ñü êó äî áó” ³ñ òî ð³ ¿.
ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íà Ðóñü ïî ñòà ëà ïå ðåä â³ä ïî â³ äà ëü íèì âè áî ðîì. Çíå -
ñè ëå íà êî ÷î âè êà ìè é ôå î äà ëü íè ìè â³é íà ìè, âî íà çà çíà ëà âå ëè ÷å ç íèõ òå -
ðè òî ð³ à ëü íèõ, ëþä ñü êèõ, ïî ë³ òè÷ íèõ ³ ìî ðà ëü íèõ âòðàò â³ä îð äèí ñü êî ãî
íà øå ñ òÿ. Çà âå ð øè ëî ñÿ, çà çíà ÷ຠÌ. Ê. Ëþáàâñüêèé, “ñïó ñ òî øåí íÿ Ñå ðå ä -
íüî ãî Ïî äí³ ï ðî â’ÿ, ÿêå çä³é ñ íþ âà ëè ðà í³ øå ïî ëî â ö³, ³ ï³ ñ ëÿ íèõ òóò óæå
çà ëè øà ëî ñÿ äó æå ìà ëî íà ðî äó”. ×à ñ òè íó íà ñå ëåí íÿ çíè ùè ëè îð äè í ö³, ÷à -
ñ òè íà âðÿ òó âà ëà ñÿ â Ãà ëè öü ê³é çå ì ë³ (äå ÿê³ íà â³òü ó Çà êà ð ïàò ò³), ÷à ñ òè íà —
â ë³ ñî âèõ ìà ñè âàõ íà ï³â íî ÷³ Êè ¿â ùè íè é ×å ð í³ ã³ â ùè íè, áî ëî òàõ Ïî ë³ñ -
ñÿ 40. Öåé íà ïðÿì íà ðîä íî¿ ì³ ã ðà ö³¿ ïî ÿñ íþ âà â ñÿ îð ãà í³ ÷ íè ìè çâ’ÿ ç êà ìè
çå ìåëü Äà â íüî¿ Ðó ñ³, çî ê ðå ìà êíÿ ç³âñòâ Âî ëè í³ òà Ãà ëè ÷è íè ç Êè º âîì 41.
Âå ëè ÷å ç í³ ïðî ñ òî ðè Óêðà ¿ íè, ââà æàâ Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêèé, ïî ñëà á ëþ -
âà ëè ñòðà õ³ò òÿ îð äèí ñü êî¿ íà âà ëè 42. ³ äî ìèé çíà âåöü ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 13
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
Ì. Ê. Ëþáàâñüêèé çâå ð òàâ óâà ãó íà ìà ñî âèé ïå ðå õ³ä æè òå ë³â âè íè ùå íî¿
Îð äîþ Êè ¿â ùè íè äî Ïðè êà ð ïàò òÿ: “ϳ ñ ëÿ â÷è íå íî ãî íè ìè (òà òà ðà ìè) ïî -
ãðî ìó é ñïó ñ òî øåí íÿ ñå ðå ä íüî ãî Ïðè äí³ ï ðî â’ÿ á³ ëü øà ÷à ñ òè íà íà ñå ëåí -
íÿ ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñè çáè ëà ñÿ â Ãà ëè öü êî- Âî ëî äè ìèð ñü ê³é çå ì ë³”.
Ïðè ïëèâ íà ñå ëåí íÿ ç Ïî äí³ ï ðî â’ÿ çì³ ö íèâ çà õ³ ä íèõ ðó ñè ÷³â. “Öèì- òî
çá³ ëü øåí íÿì íà ñå ëåí íÿ â Ãà ëè öü êî- Âî ëèí ñü ê³é çå ì ë³ ³ ïî ÿñ íþ ºòü ñÿ çíà ÷ -
íà ðîëü, ÿêó â³ ä³ ãðà âàâ Äà íè ëî Ðî ìà íî âè÷ ç³ ñâî ºþ áðà ò³ ºþ â ïî ë³ òè÷ íèõ
ïî ä³ ÿõ ñâî ãî ÷à ñó... Âçà ãà ë³ ç óñ³õ ãà ëè öü êî- âî ëèí ñü êèõ êíÿ ç³â Äà íè ëî Ðî -
ìà íî âè÷ áóâ íàé ñè ëü í³ øèì, íàé ìî ãó ò í³ øèì. Öåé ôàêò ìî æ íà ïî ÿñ íè òè...
ïî ñè ëåí íÿì éî ãî â³é ñü êî âèõ ³ ô³ íàí ñî âèõ çà ñî á³â, à öå, ó ñâîþ ÷åð ãó, —
ïðè ïëè âîì íà ñå ëåí íÿ äî Ãà ëè öü êî-Âî ëèí ñü êî¿ çå ì ë³” 43.
Ì. Ê. Ëþáàâñüêèé âêà çàâ íà ì³ ñ öå “çî ñå ðå äæåí íÿ” ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿
Ðó ñ³ ó âè î ê ðå ì ëåí í³ óêðà ¿ í ñü êî¿ íà ðîä íî ñ ò³. Âî íî, “áå ç ïå ðå ÷ íî, â³ ä³ ãðà ëî
ñâîþ ðîëü ³ â åò íî ãðà ô³ ÷ í³é åâî ëþ ö³¿ ðó ñü êî ãî íà ðî äó, ñïðè ÿ ëî ïëå ìåí í³é
êîí ñî ë³ äà ö³¿ ³ â³ ä î ñî á ëåí íþ ìà ëî ðî ñ³é ñü êî¿, óêðà ¿ í ñü êî¿ éî ãî ã³ ë êè. ϳ â -
äåí íî ðó ñü ê³ ïëå ìå íà, ÿê³ ï³ä òè ñ êîì òà òàð çáè ëè ñÿ íà ï³â í³÷, ó ë³ ñî â³ îá ëà -
ñ ò³ Âî ëè í³ é Êè ¿â ùè íè, òà íà ï³â í³ ÷ íèé çà õ³ä, íà ïðåä ã³ ð’ÿ Êà ð ïàò, çãó ð òó -
âà ëè ñÿ òå ïåð îñ òà òî ÷ íî â îä íó íà ðîä í³ñòü, ÿêà ðîç ìî â ëÿ ëà îä í³ ºþ ìî âîþ,
ç íå âå ëè êè ìè â³ä ì³í íî ñ òÿ ìè ãî âî ð³â îêðå ìèõ ì³ ñ öå âî ñ òåé” 44.
Ñïà ä ùè íà Ãà ëè öü êî- Âî ëèí ñü êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà âà ãî ìî ïî çíà ÷è ëà ñÿ íå
ò³ëü êè íà ïî äà ëü ø³é äî ë³ çà õ³ä íî óê ðà ¿í ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ, ÿêî ìó ñó äè ëî ñÿ
íàé äî â øå ïå ðå áó âà òè ó ñêëà ä³ ÷ó æèõ äåð æà â. Î. ª. Ïðåñíÿêîâ çà çíà ÷èâ,
ùî “öÿ ï³ â äåí íî -ðó ñü êà äåð æà âà” çà ëè øè ëà “ïî ñî á³ æè âó òðà äè ö³þ ó ñó ñ -
ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ í³é îñ³ á íî ñ ò³, ÿêîþ ï³ â äåí íî ðó ñü ê³ çå ì ë³ êî ðè ñ òó âà ëè ñÿ â
ñêëà ä³ Ëè òîâ ñü êî¿ äåð æà âè ³ Ïîëü ñü êî ãî êî ðî ë³â ñ ò âà” 45. Öå, áåç ïå ðå ÷ íî,
ñïðè ÿ ëî çáå ðå æåí íþ óêðà ¿ í ñü êî¿ íà ðîä íî ñ ò³.
Ïî øóê øëÿ õ³â ¿¿ âè æè âàí íÿ é ðîç âè ò êó äî âî äè ëî ñÿ âå ñ òè çà óìîâ áåç -
äå ð æà â íî ñ ò³ òà êà ð äè íà ëü íî¿ çì³ íè ãåî ïî ë³ òè ÷ íî¿ ñè òó à ö³¿ ó Ñõ³ ä í³é ªâ ðî -
ï³. Çíå ñè ëå íå âè ñíà æ ëè âîþ áî ðî òü áîþ íà ñå ëåí íÿ Ïî äí³ ï ðî â’ÿ é ïðè ëå ã -
ëèõ êíÿ ç³âñòâ íå ìî ã ëî âëà ñ íè ìè ñè ëà ìè â³ä ðî äè òè âòðà ÷å íó äåð æà â í³ñòü.
Âè õ³ä âáà ÷à â ñÿ â îá’ ºä íàí í³ ç ðå à ëü íîþ ñè ëîþ, ùî ñêëà äà ëà ïðî òè âà ãó
Îð ä³, — ÂÊË. “Ó ñ ï³ õè... ó áî ðî òü á³ ç òà òà ðî- ìî í ãî ëà ìè, — çà çíà ÷ຠëè -
òîâ ñü êèé ³ñ òî ðèê Ð. Áàòóðà, — ñêëà äî âà ÷à ñ òè íà âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè,
ÿêó âå ëà Ðóñü, ïî ÷è íà þ ÷è ç XIII ñò.” 46. Âè êî ðè ñ òî âó þ ÷è íà ðîä íå ïðè -
ñë³ â’ÿ, çà óâà æè ìî: çà öèõ óìîâ, ëè òîâ ñü êèé ã³ñòü (âî ëî äàð) âè äà âà â ñÿ
êðà ùèì çà òà òà ðè íà. Ó ôó í äà ìå í òà ëü í³é ïðà ö³ ñó ÷àñ íèõ óêðà ¿ í ñü êèõ äî -
ñë³ ä íè ê³â çà çíà ÷à ºòü ñÿ: “Ïå ðå õ³ä ç-ï³ä ïðè íè ç ëè âî¿ âëà äè Çî ëî òî¿ Îð äè ó
çà ëå æ í³ñòü â³ä Ëè òîâ ñü êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà ÷à ñ òî ñïðèé ìà â ñÿ ÿê âè ç âî ëåí íÿ” 47.
³ä ïî â³ ä íî íà ñå ëåí íÿ ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³ íå ÷è íè ëî ïî ì³ ò íî ãî
îïî ðó ïî øè ðåí íþ ÂÊË. Ëè ò âà ñòà ëà íàé á³ ëü øîþ çà òå ðè òî ð³ ºþ êðà ¿ íîþ
Ñõ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè ³ â³ ä³ ãðà ëà âà æ ëè âó ðîëü ó æèò ò³ ï³ â äåí íî ðó ñü êèõ çå ìåëü.
“Òå ðè òî ð³ à ëü íà, çî â í³ ø íÿ ³ñ òî ð³ÿ Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êî¿ äåð æà âè â ÷à ñè Îëü -
ãå ð äà, — çà çíà ÷àâ óâà æ íèé äî ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ ïðî áëåì Î. ª. Ïðåñíÿêîâ, —
õà ðà ê òå ðè çó ºòü ñÿ ïå ðå ä ó ñ³ì òèì, ùî çì³ ö í³ ëèé äåð æà â íèé öåíòð ñëó æèòü
îïî ðîþ äëÿ ï³ â äåí íî ãî íà ïðÿ ì êó (¿¿) ïî ë³ òè êè”. Ðå à 볿 ñï³â æèò òÿ ó äâî -
ºäè í³é ôå î äà ëü í³é äåð æà â³ ïðè âàá ëþ âà ëè îáè ä â³ ñòî ðî íè: “ßê ðî çó ì³ òè
çâ’ÿ çîê îáîõ ïî ëî âèí ×å ð í³ ã³ â ùè íè ç Ëè ò âîþ? Öå íå ³í êî ð ïî ðà ö³ ÿ”. Ëè -
òîâ ñü ê³ êíÿ ç³ òàê ñà ìî, ÿê ³ ðó ñü ê³, “ñïè ðà þ ÷èñü íà ì³ ñ öå â³ ³í òå ðå ñè é âçà -
º ìè íè, òðè ìà þòü ñå áå ÿê ñà ìî ñò³é í³ êíÿ ç³, ùî ïå ðå áó âà þòü ëè øå ó ñëà á -
ê³é çà ëå æ íî ñ ò³ â³ä âå ëè êî ãî êíÿ çÿ” 48.
Îêðå ìå çíà ÷åí íÿ â ðîç âè ò êó ÂÊË íà ëå æà ëî Êè º âó — äåð æà â íî ìó, ïî -
ë³ òè÷ íî ìó, êóëü òó ð íî ìó é ðå ë³ ã³é íî ìó öåíòðó äà â íüî¿ Ðó ñ³. Â³í ³ äà ë³
óî ñîá ëþ âàâ ó ³ñ òî ðè ÷ í³é ñâ³ äî ìî ñ ò³ ñõ³ ä íèõ ñëî â’ÿí çî ëî òèé ñâ³ òà íîê ¿õ
14 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
ðîç âè ò êó é êóëü òó ðè. Âî ëî ä³í íÿ Êè º âîì çì³ ö íþ âà ëî ì³æ íà ðî ä í³ ïî çè ö³¿
Ëè ò âè, Óêðà ¿ íè, ùî íà ðî äæó âà ëà ñÿ, ñëî â’ÿí ñ ò âà â ö³ ëî ìó.
“Âñÿ Ðóñü ìຠíà ëå æà òè Ëè ò â³”, — çà ÿâèâ 1358 p. Îëü ãåðä. Äî ìî â ëÿ þ -
÷èñü ç Òî õ òà ìè øåì ïðî òè Ñà ðàÿ, ³ òîâò îá³ öÿâ éî ìó âëà äó íàä Çî ëî òîþ
Îð äîþ, à òîé ëè òî â öþ — “ïî ñà äè òè åãî íà âñåé Ðóñ ñ êîé çå ì ëå ”. Ùî æ äî
Ìî ñ ê âè, òî âî íà âè ñòó ïè ëà ç ïëà íà ìè îá’ ºä íàí íÿ òå ðè òî ð³é Äà â íüî êè ¿â -
ñü êî¿ äåð æà âè ï³ ç í³ øå — ó ÕV ñò.
Ïðè ºä íàí íÿ äî ÂÊË äà ëî ìî æ ëè â³ñòü óêðà ¿ í ñü êèì çå ì ëÿì ïî ñëà áè òè
îð äèí ñü êå ÿð ìî ³ ä³ ñ òà òè ó ñêëà ä íèé ³ ì³ í ëè âèé ³ñ òî ðè ÷ íèé ïå ð³ îä íå îá -
õ³ä íèé ÷àñ äëÿ íà ö³ î íà ëü íî ãî çãó ð òó âàí íÿ. Ïå ðå áó âà þ ÷è ó ñêëà ä³ Ëè ò âè,
âî íè çà áà ãà òü ìà âà æ ëè âè ìè ïî êà ç íè êà ìè â³ ä³ ãðà âà ëè â í³é ïðî â³ ä íó ðîëü,
ùî ñòâî ðþ âà ëî é ïå â í³ óìî âè äëÿ ðîç âè ò êó âëà ñ íî¿ ìà òå ð³ à ëü íî¿ é äó õî â -
íî¿ êóëü òó ðè. Îñî á ëè â³ñòü ñî ö³ à ëü íî¿ ñòðó ê òó ðè ö³ º¿ äåð æà âè — “ñè í òåç
ðà ííüî ôå î äà ëü íèõ ³í ñòè òó ò³â íå çà âå ð øå íî ãî ôå î äà ë³ ç ìó êî ð³í íî¿ Ëè ò âè ç
ðîç âè íó òè ìè ñòðó ê òó ðà ìè ôå î äà ëü íî- ðî ç ä ðî á ëå íî ãî óñò ðî þ” çå ìåëü Êè -
¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ 49.
ϳ ñ ëÿ â³ä íî ñ íî øâèä êî ãî òà áåç áî ë³ ñ íî ãî ïå ðå õî äó óêðà ¿ í ñü êèõ çå -
ìåëü ï³ä âëà äó ÂÊË íà ñòàâ ñïðè ÿ ò ëè âèé ïå ð øèé ïå ð³ îä ïå ðå áó âàí íÿ â
íüî ìó. Îïè íè â øèñü â ³í ø³é äåð æà â³, óêðà ¿ í ñü ê³ åëå ìå í òè çà áåç ïå ÷ó âà ëè
ðîç âè òîê ¿¿ é ñâî ãî æèò òÿ òà êóëü òó ðè. Îð ãà í³ ÷ í³ çâ’ÿ ç êè ì³æ çà õ³ ä íè ìè çå ì -
ëÿ ìè é Íàä äí³ ï ðÿ í ùè íîþ çì³ ö íþ âà ëè ì³ ñ öå âèõ ôå î äà ëü íèõ âî ëî äà ð³â ³
áî ÿð ñ ò âî Âî ëè í³, êíÿ æ³ ðî äè ÿêî¿ ³ñ íó âà ëè ³ ó ÕV—ÕVI ñò. Ïî ä³ á íèé ïðî -
öåñ â³ä áó âà â ñÿ é íà óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ, ÿê³ îïè íè ëèñü ó ñêëà ä³ Ëè ò âè ðà -
í³ øå. “Çäð³ á í³ ë³ êíÿ æ³ ðî äè, — çà çíà ÷ຠÇ. Êíèø, — íà ìíî æè ëè ñÿ é ðîç -
ñ³ ÿ ëè ñÿ ïî Óêðà ¿ í³, âñ³ì ñâî ¿ì ïî áó òîì, ìî âîþ, êóëü òó ðîþ ³ çâè ÷à ÿ ìè
çð³ â íÿ ëè ñÿ ç óêðà ¿ í öÿ ìè, ââ³é ø ëè â óêðà ¿ í ñü êèé íà ð³ä, ÿê éî ãî ÷à ñ òè íà. ²
÷å ðåç òå íà ñå ëåí íÿ òî ä³ ø íüî¿ Óêðà ¿ íè ïî ÷ó âຠñå áå íå ëè òî â öÿ ìè, ò³ëü êè
óêðà ¿ í öÿ ìè àáî ïî òî ä³ ø í³é íà ö³ î íà ëü í³é òå ð ì³ íî ëî 㳿 — ðó ñü êè ìè. Õî÷
ñïî ÷à ò êó Ëè ò âà çà âî þ âà ëà Óêðà ¿ íó ìå ÷åì, ï³ ç í³ øå Óêðà ¿ íà â³ä âî þ âà ëà Ëè -
ò âó ñâî ºþ êóëü òó ðîþ ³ íå ìຠïî òðå áè ïðî òè ñòà âè òè ñÿ Ëè ò â³ çáðîé íî” 50.
Òàê âè ãëÿ äà ëè ñâîº ð³ ä í³ øëÿ õè “ïå ðå ò³ êàí íÿ êè ¿â ñü êî¿ ñïà ä ùè íè” â óêðà -
¿ í ñü êó ³ñ òî ð³þ, ñï³ð ïðî ÿê³ ïðî äî â æó ºòü ñÿ é íè í³ 51. ²í øèé âè ãëÿä íà áó -
âà ëè ïðî öå ñè öüî ãî æ “ïå ðå ò³ êàí íÿ” â á³ ëî ðó ñü êó òà ðî ñ³é ñü êó ³ñ òî ð³þ, çà -
ëè øà þ ÷è ïî ëå ÿê äëÿ ñï³ ëü íèõ, òàê ³ äëÿ â³ä ì³í íèõ ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ ³í òå ðå -
ñ³â ð³ ç íèõ ã³ ëîê ñõ³ ä íî ãî ñëî â’ÿí ñ ò âà.
“Òå ì í³ (ìà ëî â³ äî ì³. — Ð. Ñ.) â³ êè” ïå ðå áó âàí íÿ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü ó
ñêëà ä³ Ëè ò âè ïå â íîþ ì³ ðîþ çáå ð³ ãà ëè é ïå ð ñ ïå ê òè âè íà ö³ î íà ëü íî ãî äåð æà -
âî òâî ðåí íÿ. Âè ð³ øó âà ëè ñÿ íå äî ñÿ æ í³ çà óìîâ ïà íó âàí íÿ Îð äè çî â í³ ø íüî -
ïî ë³ òè ÷ í³ çà âäàí íÿ. Êî ð äî íè Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êî¿ äåð æà âè øâè ä êî ïðî ñó íó -
ëè ñÿ íà ï³â äåíü. Âäà ëî ñÿ íå ò³ëü êè ïî ñëà áè òè ÿð ìî Çî ëî òî¿ Îð äè, à é çäî áó -
òè ïå â í³ ìî æ ëè âî ñ ò³ äëÿ â³ä íî â ëåí íÿ çðóé íî âà íèõ íåþ òå ðè òî ð³é ϳ â äåí -
íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³. ³ä òî ä³ ÿê ÂÊË ðîç øè ðè ëî ñÿ çà ¿õ ðà õó íîê, â³ä áó âà â ñÿ
ïðî öåñ ñâîº ð³ ä íî ãî ïå ðå áðàí íÿ íèì ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ ³í òå ðå ñ³â óêðà ¿ í ñü êèõ
çå ìåëü íà ϳâ äí³. Ëè ò âà äî ïî ìà ãຠñòâî ðþ âà òè çà ñë³í íà øëÿ õó ãðà á³ æ íè öü -
êèõ ïî õî ä³â ç Êðè ìó. Àäæå áî ðî òü áà “ïðî òè òà òàð ñü êî¿ çà ãðî çè” “ñòà íî âè ëà
öåíòðà ëü íó ïðî áëå ìó óêðà ¿ í ñü êî¿ ³ñ òî 𳿠àæ äî ÷à ñó ë³ ê â³ äà ö³¿ Êðèì ñü êî ãî
õàí ñ ò âà çà ïà íó âàí íÿ Êà òå ðè íè II” 52. Óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ ñïè ðà ëè ñÿ â ö³é áî -
ðî òü á³ íà äî ïî ìî ãó ÂÊË ùå äî “ëè òîâ ñü êî ãî ïå ð³ îäó” ¿õ ³ñ òî ð³ ¿.  ñå ðå äè í³
ÕIII ñò. ̳ í äîâã ðà çîì ç Äà íè ëîì Ãà ëè öü êèì “âçÿ âñå ãî ðî äû, ñå äÿ ùèå çà
òà òà ðû” 53. ×å ðåç ñòî ë³ò òÿ Ëè ò âà á³ëüø ð³ øó ÷å 䳺 íà Ïî ä³ë ë³ é ó Ïî äí³-
ï ðî â’¿. Çà õèñò ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ ³í òå ðå ñ³â, óñ ïà ä êî âà íèõ â³ä Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³, àæ
í³ ÿê íå äè ê òó âà â ñÿ àëü ò ðó ¿ ç ìîì íî âî ãî âî ëî äà ðÿ ï³ â äåí íî- çà õ³ ä íèõ çå ìåëü,
àëå íå ì³ã íå âêëþ ÷à òè îáî ðî íó ¿õ ðó áå æ³â â³ä çà ãðî çè ç Êðè ìó.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 15
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
Îð äèí ñü êå ÿð ìî îá ìå æè ëî âè á³ð âåð õ³â óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü ³ íå çà ëè -
øè ëî éî ãî ïðî ñ òî ìó ëþ äó. Âò³ì íà ñòðî¿ á³ ëü øî ñ ò³ ¿õ íà ñå ëåí íÿ çà ÷à ñ³â
“áå ç ê íÿ æ æÿ” àáî “äð³ á íî ê íÿ æ æÿ” â³ ä³ ãðà âà ëè íå àáè ÿêó ðîëü. ² âåð õ³ â êó, ³
íè çè ïðè âàá ëþ âà ëî ïðè ºä íàí íÿ äî äåð æà âè, ÿêà “âñå ùå çà ëè øà ëà ñÿ ìå í -
øå çà ëå æ íîþ â³ä Îð äè, í³æ ³í ø³ ÷à ñ òè íè ðó ñü êî¿ çå ì ë³” 54, ³ íà â³òü âè ñòó -
ïà ëà ¿¿ ïðî òè â íè êîì. Çâ³ä ñè ñïî ä³ âàí íÿ, ùî óêðà ¿ í ñü ê³ òå ðè òî 𳿠çìî æóòü
çâ³ ëü íè òè ñÿ â³ä âëà äè Ñà ðà ÿ.
Ïðèí öè ïî âà îö³ í êà ðå à ëü íî¿ ðî ë³ Ëè ò âè â ³ñ òî 𳿠óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü
ïî â’ÿ çà íà ç äèñ êó ñ³ ºþ ùî äî “Ñè íüî âîä ñü êî¿ ïðî áëå ìè” 55. Ïî çè ö³¿ ñòî ð³í
çíà ÷ íîþ ì³ ðîþ çà ëå æàòü â³ä ñòà â ëåí íÿ äî ÂÊË ÿê äî îä íî ãî ç öåíòð³â îá’ -
ºä íàí íÿ ðó ñü êèõ çå ìåëü. Íå âõî äÿ ÷è ³ç çðî çó ì³ ëèõ ïðè ÷èí ó ðîç ãëÿä ñïå -
ö³ à ëü íèõ ïè òàíü, çà óâà æè ìî, ùî ïî çè ö³ÿ Ô. Ì. Øàáóëüäî ùî äî “Ñè íüî -
âîä ñü êî¿ ïðî áëå ìè”, íà íà øó äó ì êó, á³ ëü øå â³ä ïî â³ äຠëî ã³ ö³ ³ñ òî ðè ÷ íèõ
ïî ä³é òà åâî ëþ ö³¿ ãåî ïî ë³ òè ÷ íî ãî ñòà íî âè ùà ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³ ó
ÕVI ñò. 56
Ïî -ïå ð øå, Îëü ãåðä ðî çó ì³â ñòðà òå ã³ ÷ íå çíà ÷åí íÿ ϳâ äíÿ äëÿ ÂÊË.
“³ä äà â øè Êåé ñ òó òî â³ îáî ðî íó Ëè ò âè íà çà õî ä³ é ï³â íî ÷³, — ïè ñàâ
Ê. Ã. Ãóñëèñòèé, — Îëü ãåðä çî ñå ðå äèâ ñâîþ ä³ ÿ ëü í³ñòü íà ñõî ä³ ³ ï³â äí³,
ïðî äî â æó þ ÷è ïî ë³ òè êó ñâî ãî áà òü êà (Ãå äè ì³ íà). ³í ïî ñòà âèâ ñâî ºþ ìå -
òîþ ïðè ºä íà òè äî Ëè ò âè “âñþ Ðóñü” ³ äî áè âà â ñÿ öüî ãî ç âè íÿ ò êî âîþ íà -
ïî ëå ã ëè â³ ñ òþ” 57. Ïî -äðó ãå, íå âè ïà ä êî âèìè ñòà ëè í³ âè á³ð Ïî ä³ë ëÿ ïåð -
øî ÷å ð ãî âèì îá’ ºê òîì ñå ð éî ç íî ãî óäà ðó ïî îð äèí ñü êèõ ñè ëàõ, í³ çä³é ñ íåí -
íÿ öüî ãî ïëà íó íà ïî ÷à ò êó 60-õ pp. ÕIV ñò. “Ìî ìåíò, — çà çíà ÷àº
Î. ß. ªôèìåíêî, — áó ëî îá ðà íî âäà ëî” 58. Áî ðî òü áà çà âëà äó â Ñà ðà¿ íà áó -
ëà òî ä³ îñî á ëè âî¿, õî ÷à é äå ùî ïî êà ç íî¿, ãî ñ ò ðî òè (¿¿ ³í ñï³ ðó âàâ ó ñâî ¿õ
ö³ ëÿõ áå ã ëå ð áåê — âè ùèé ïî ñà äî âåöü Îð äè êðèì ñü êèé åì³ð Ìà ìàé), à
Ïî ä³ë ëÿ íàé ìåíøå ç óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü â³ä ÷ó âà ëî áåç ïî ñå ðå ä í³é òÿ ãàð
îð äèí ñü êî ãî ÿð ìà. Îò æå, “âî æ ä³ òà òàð ñü êî¿ ñè ëè â çà õ³ä íî ìó Ïðè ÷î ð íî -
ìî ð’¿ çà ëè øè ëè ñÿ áåç îïî ðè â òè ëó, â Çî ëî ò³é Îð ä³” 59. Çâ³ä ñè ðîç ðà õó í êè
ä³ ñ òà òè àê òè â íó äî ïî ìî ãó ì³ ñ öå âî ãî íà ñå ëåí íÿ. Ïî -òðå òº, çà äóì ïî õî äó
Îëü ãå ð äà * íå îá ìå æó âà â ñÿ Ïî ä³ë ëÿì. ³í ìàâ íà ìå ò³ é ïðè ºä íàí íÿ
Ïî äí³ - ï ðî â’ÿ ** òà ѳ âå ð ùè íè 60. Ïðî öå ñâ³ ä ÷èòü ³ ó÷àñòü çà ãî í³â ç Êè ¿â -
ñü êî¿ òà ³í øèõ çå ìåëü ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³ â áè ò â³ íà Ñè í³õ âî äàõ 61 ³
âêëþ ÷åí íÿ ¿õ äî ÂÊË îä ðà çó ï³ ñ ëÿ ðîç ãðî ìó îð äè í ö³â íà Ïî ä³ë ë³ *** — ãî -
ëî âíèé ïå ðåä áà ÷ó âà íèé íà ñë³ äîê áè ò âè. Ùå îäèí ïî ëÿ ãàâ ó âè ÿâ ëåí í³
ñèì ï òî ì³â ïî ñëà á ëåí íÿ Îð äè. ³ä ïà ä³í íþ Ïî äí³ ï ðî â’ÿ é Ïî ä³ë ëÿ ñïðè ÿ -
ëà é îñî á ëè â³ñòü äåð æà â íî ãî óñò ðîþ àç³é ñü êèõ íà ï³â êî ÷î âèõ â³é ñü êî âî-
ôå î äà ëü íèõ äåð æà â íî ñ òåé, ùî çà ëè øà ëà îêðà ¿í íèì àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íèì
îäè íè öÿì ïå â íó ñâî áî äó ä³é. Áè ò âà íà Ñè í³õ Âî äàõ çà âå ð øè ëà çà ãà ëü íå
ôî ð ìó âàí íÿ òå ðè òî 𳿠Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êî¿ äåð æà âè.
Ïå ðå ìî ãà íà Ñè í³õ Âî äàõ ïî ì³ ò íî âïëè íó ëà é íà ðîç êëàä ãåî ïî ë³ òè ÷ -
íèõ ñèë ó Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³, âïå ð øå ï³ä âà æè ëà áåç ðîç ä³ ëü íå ïà íó âàí íÿ Çî -
ëî òî¿ Îð äè â ðå ã³ î í³. “Öåé â³é ñü êî âî- ïî ë³ òè ÷ íèé óäàð ïî Îð ä³, — íà ãî ëî øó -
âàâ ðî ñ³é ñü êèé ³ñ òî ðèê Â. Â. Ïîõëüîáê³í, — áóâ çà âäà íèé Ëè ò âîþ çà ÷âåðòü
16 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
* Î. ª. Ïðåñíÿêîâ çà çíà ÷àº, ùî “î ð ãà í³ çà òî ðà ìè ëè òîâ ñü êî¿ âëà äè íà Ïî äî 볿 áó -
ëè Êî ð³ ÿ òî âè ÷è, íå Îëü ãåðä” (Ëå ê öèè ïî ðóñ ñ êîé èñ òî ðè è. —Ò. II. — Ì., 1939. —
Ñ. 72).
** ². Á. Ãðåêîâ ââà æàº, ùî Îëü ãåðä “âçÿâ ó 1362 p. Êè ¿â, à â 1363 p. çà âäàâ ïî ðà ç êó
íà ð³ ÷ ö³ Ñè í³ Âî äè òà òàð ñü êèì â³é ñü êàì” (“Âî ñ òî ÷ íàÿ Åâ ðî ïà è óïà äîê Çî ëî òîé Îð -
äû”. — Ì., 1875. — Ñ. 43).
*** Çà Ì. Ñòðèéêîâñüêèì, âè ãíà í³ ç Ïî ä³ë ëÿ òà òà ðè ñïî ÷à ò êó îïè íè ëè ñÿ â Êðè ìó,
à ïî ò³ì ïå ðå ñå ëè ëè ñÿ â Äî á ðó äæó (Äèâ.:
Ð î ã î â À. È. Ðóñ ñ êî- ïî ëü ñ êèå êóëü òó ð íûå ñâÿ -
çè â ýïî õó Âî ç ðî æ äå íèÿ (Ñòðûé êî â ñ êèé è åãî “Õðî íè êà”). — Ì., 1966. — Ñ. 169—170).
â³ êó äî Êó ëè êîâ ñü êî¿ áè ò âè, ÿêà, òà êèì ÷è íîì, áó ëà ëè øå íà ñ ë³ä êîì ³ ðîç -
âè ò êîì òî ãî ï³ä ðè âó â³é ñü êî âî¿ ñè ëè Îð äè, ïî ÷à òîê ÿêî ìó ïî êëà ëà Ëè ò âà”
(âè ä³ ëå íî â êíè ç³. — Ð. Ñ.) 62. Ñè í³ Âî äè, âà æ ëè â³ çðó øåí íÿ â ñòà íî âè ù³
Ïî ä³ë ëÿ é Ïî äí³ ï ðî â’ÿ, ïðî ñó âàí íÿ êî ð äî í³â Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êî¿ äåð æà âè
äî ãè ð ëà Äí³ï ðà ñòà ëè ïî ÷à ò êîì çëà ìó ãåî ïî ë³ òè ÷ íî¿ ñè òó à ö³¿ íà âå ëè ÷å ç -
íèõ ïðî ñ òî ðàõ Ñõ³ ä íî ºâ ðî ïåé ñü êî¿ ð³ â íè íè * ùî çì³ íè ëî ñòà íî âè ùå óêðà -
¿ í ñü êèõ çå ìåëü.
Ïðè ºä íàí íÿ äî ÂÊË íå îçíà ÷à ëî ïî â íî ãî çâ³ ëü íåí íÿ ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä -
íî¿ Ðó ñ³ ç-ï³ä âëà äè Îð äè. ¯é ïðî äî â æó âà ëè âè ïëà ÷ó âà òè äà íè íó. Íà ãðî -
øàõ, âè ïó ùå íèõ êè ¿â ñü êèì êíÿ çåì Âî ëî äè ìè ðîì Îëü ãå ð äî âè ÷åì, ³ äà ë³
êà ð áó âà ëè òà ì ãó 63. “Î ä íàê, — çà çíà ÷ຠÐ. Ã. Ñêðèííèêîâ, — ñïëà òà äà íè -
íè íå áó ëà ð³ â íî çíà ÷ íà ñè ñ òå ì³ ïà íó âàí íÿ, ÿêà éìå íó âà ëà ñÿ òà òàð ñü êèì
ÿð ìîì” 64. Âîä íî ÷àñ, íà íà øó äó ì êó, íå ìî æ íà îö³ íþ âà òè ñòà íî âè ùå çå -
ìåëü ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³ ó ñêëà ä³ ÂÊË âè êëþ ÷ íî ç ïî çè ö³é éî ãî ñó ïå -
ðå ÷îê òà áî ðî òü áè ç Ìî ñ êîâ ñü êèì âå ëè êèì êíÿ ç³â ñ ò âîì.  óìî âàõ áåç äå ð -
æà â íî ñ ò³ óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ ïî âè íí³ áó ëè øó êà òè íå â³ä êëà ä íî ãî çà õè ñ òó, ðÿ -
òó âà òè ñÿ â³ä çà ãðî çè âè íà ðî äî â ëåí íÿ, ÿêà íà ñó íó ëà ñÿ ç ï³â äíÿ. Îá’ ºê òè â íå
ðîç õî äæåí íÿ ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ îð³ º í òè ð³â ï³ ñ ëÿ ðîç ïà äó Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³, ÿê
çà çíà ÷à ºòü ñÿ ³ â íî â³ ò í³õ ïðà öÿõ ðî ñ³é ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³â, âè çíà ÷è ëî ð³ ç íèé
õà ðà ê òåð âçà º ìèí ç Îð äîþ ϳ â í³ ÷ íî -Ñõ³ ä íî¿ Ðó ñ³, ç îä íî ãî áî êó, òà ϳ â -
äåí íî -Çà õ³ ä íî¿, — ç äðó ãî ãî. Òî ìó òà ê òè ÷ í³ çî áî â’ÿ çàí íÿ ï³ä òðè ìà òè ¿¿
ïðî òè ìî ñ êîâ ñü ê³ ä³¿ íå áó ëè íàä òî íå ñïî ä³ âà íè ìè. Çà êè äè ùî äî íèõ âè äà -
þòü ñÿ íå äî ñòà ò íüî îá ãðó í òî âà íè ìè 65. Àäæå ó â³ä ïî â³ ä íî ñ ò³ ç òî ä³ ø í³ ìè
ðå à ë³ ÿ ìè íå çâà æà ëà íà ñï³ ëü íå ìè íó ëå é Ìî ñ ê âà. Íå âäî â ç³ âî íà ðà çîì ç
òà òàð ñü êè ìè îð äà ìè ç Êðè ìó é Êà çà í³ âî þ âà òè ìå ñ³ âåð ñü ê³ ì³ ñ òà 66, à ï³ ç -
í³ øå ²âàí III ñïî íó êà òè ìå Ìå í ã ë³- ó ðåÿ äî ðóé í³ â íèõ íà á³ ã³â íà Êè ¿â. Ó
ïî äà ëü øî ìó âñå æ ïî ÷íóòü ïå ðå âà æà òè ³í ø³ ³ñ òî ðè ÷ í³, ïå ðå ä ó ñ³ì ðå ë³ ã³é í³,
ôà ê òî ðè, ùî ä³ ÿ òè ìóòü íà êî ðèñòü îá’ ºä íàí íÿ ñèë ñõ³ ä íèõ ñëî â’ÿí.
Òî ä³ æ (â ñå ðå äè í³ é äðó ã³é ïî ëî âè í³ ÕIV ñò.) ÂÊË âî þ âà ëî ç Ìî ñ ê âîþ
çà Ñìî ëåí ñü ê³ çå ì ë³ íà ï³â í³÷ â³ä íüî ãî — çáðîé í³ ñó òè ÷ êè ëè øå çà ÷å ïè ëè
Ïó òè â ëü ùè íó. Âîä íî ÷àñ Ëè ò âà àê òè â íî ïðî òè ä³ ÿ ëà àã ðå ñ³¿ í³ ìå öü êèõ ðè -
öàð ñü êèõ îð äå í³â, ùî çà ãðî æó âà ëè âñ³é Ðó ñ³. Äî ÷à ñó ÂÊË ïå â íîþ ì³ ðîþ
ñòðè ìó âà ëî é ðîç ãî ð òàí íÿ ðóé í³ â íî¿ ïîëü ñü êî¿ åêñ ïà í ñ³¿ íà óêðà ¿ í ñü ê³ çå -
ì ë³. Öüî ìó ñïðè ÿ ëà é âíó ò ð³ øíÿ ñòðó ê òó ðà ÂÊË. Ðó ñü êà îñ íî âà ³ çíà ÷ íà
äå öå í ò ðà ë³ çà ö³ÿ äà ëè ìî æ ëè â³ñòü çáå ðå ã òè ìî âó, âà æ ëè â³ åëå ìå í òè ïðà âà,
ñó äî ÷èí ñ ò âà é àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íî¿ îð ãà í³ çà ö³¿, öå ð êî â íèé ñòà òóñ îêðå ìèõ òå -
ðè òî ð³é, íà ñàì ïå ðåä Êè ¿â ùè íè — âà æ ëè â³ ñêëà äî â³, ïî â’ÿ çà í³ ÿê ç äåð æà â -
íè öü êîþ ñïà ä ùè íîþ Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³, òàê ³ ç ìàé áó ò í³ì óêðà ¿ í ñ ò âà. Îëü -
ãåðä, çà çíà ÷ຠÎ. Õàëåöüê³, “áóâ äî ñòà ò íüî ìó ä ðèì, ùîá çà ëè øè òè âñ³ì
ðó òåí ñü êèì òå ðè òî ð³ ÿì ïå â íó ñòó ï³íü àâ òî íî 쳿, çà äî âî ëü íÿ þ ÷èñü çà -
ì³ íîþ ¿õ ì³ ñ öå âèõ êíÿ ç³â ÷ëå íà ìè ñâî º¿ âëà ñ íî¿ ðî äè íè” 67. ϳä âïëè âîì
á³ëüø ðîç âè íå íî ãî ðó ñü êî ãî öè â³ ë³ çà ö³é íî ãî ñå ðå äî âè ùà ëè òîâ ñü ê³ âî ëî -
äà ð³ íå âè ÿâ ëÿ ëè íà õè ë³â äî êî ð³í íî çì³ íþ âà òè éî ãî òðà äè ö³¿ é çâè ÷à ¿.
Ðî çó ì³ þ ÷è âñþ óìî â í³ñòü çà ñòî ñó âàí íÿ ñó ÷àñ íèõ òå ð ì³ í³â äëÿ õà ðà ê òå -
ðè ñ òè êè ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ, íà âà æè ìî ñÿ çà çíà ÷è òè, ùî âè çíà ÷å íà îáî ï³ ëü íèì
ïðà ã íåí íÿì äî îá’ ºä íàí íÿ ³ âè ù³ ñ òþ êóëü òó ðè ðó ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ â³ ðî òå ð -
ïè ì³ñòü ÂÊË ó ôå î äà ëü í³ ÷à ñè ìî æå ââà æà òè ñÿ îä í³ ºþ ç ãî ëî âíèõ îçíàê
ñó ñ ï³ëüñòâ, ùî íè í³ éìå íó þòü ñÿ äå ìî ê ðà òè ÷ íè ìè. Ïðî áëå ìà â³ ðî òå ð ïè -
ìî ñ ò³ íà áó ëà îñî á ëè âî ãî çíà ÷åí íÿ íà ðó áå æ³ ÕIV é ÕV ñò., âè ðà ç íî âïëè -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 17
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
* Ë. Ì. Ãóì³ëüîâ ñõè ëü íèé íà äà òè íà ñ ë³ä êàì Ñè íüî âîä ñü êî¿ áè ò âè á³ëüø äà ëå êî -
ñÿ æ íî ãî, âò³ì ã³ ïî òå òè ÷ íî ãî çâó ÷àí íÿ: “Ëè ò âà îòðè ìà ëà òà êèé êî çèð, ÿêèé ì³ã áè äî -
ïî ìî ã òè ¿é âè ãðà òè ãå ãå ìî í³þ ó Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³” ( à ó ì è ë å â Ë. Í. Äðå â íÿÿ Ðóñü è
Âå ëè êàÿ ñòåïü. — Ì., 1992. — Ñ. 572).
âà þ ÷è íà ãåî ïî ë³ òè ÷ íó ðîç ñòà íî â êó â ªâ ðî ï³. “Íà 1400 p., — çà çíà ÷àº
À. Òîéíá³, — çà õ³ ä íå ³ ïðà âî ñëà â íå õðè ñ òè ÿí ñ ò âî, ðà í³ øå ö³ ë êîì ³çî ëüî âà -
í³ îä íå â³ä îä íî ãî, îïè íè ëè ñÿ ó áåç ïî ñå ðå ä íüî ìó ç³ òê íåí í³ ïî âñ³é êî í òè -
íå í òà ëü í³é ë³ í³¿ â³ä Àä ð³ à òè ÷ íî ãî ìî ðÿ äî ϳ â í³ ÷ íî ãî Ëüî äî âî ãî îêå à -
íó” 68. Óêðà ¿ í³ ñó äè ëî ñÿ ïî òðà ïè òè â åï³ öåíòð íî âî ãî æî ð ñ ò êî ãî ðîç ìå æó -
âàí íÿ, öüî ãî ðà çó â ðà ì êàõ ºäè íî¿ êîí ôå ñ³¿, àëå â³ä òî ãî íå çàâ æäè ìåíø
ãî ñ ò ðî ãî, í³æ ïî ïå ðå äí³. Çà ãà ëîì ïå ðå áó âàí íÿ ó ñêëà ä³ ñïî ÷à ò êó â³ ðî òå ð -
ïè ìî¿ Ëè ò âè ñòà íî âè ëî, ç îä íî ãî áî êó, âà æ ëè âèé ÷èí íèê ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ
îð³ º í òè ð³â ïðà âî ñëà â íî¿ Ï³ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³, à ç äðó ãî ãî, — â³ ä³ ãðà ëî
ñóò òº âó ðîëü ó çáå ðå æåí í³ öè â³ ë³ çà ö³é íî¿ ³äå í òè ÷ íî ñ ò³ ¿¿ íà ñå ëåí íÿ.
Çà õ³ä íî ðó ñü êèé, àáî Á³ ëî ðó ñü êèé, ë³ òî ïèñ ç ï³ä íå ñåí íÿì ðîç ïî â³ äàº
ïðî âè ñî êèé ì³æ íà ðî ä íèé àâ òî ðè òåò ÂÊË ùå çà ÷à ñ³â ³ òî â òà: “Íå òî ê ìî
æå Ðó ñü êàÿ çå ì ëÿ âñÿ, íî è åùå æ ãî ñ ïîäàð Óãî ð ñ êîé çå ì ëè, çî âå ìûé öå -
ñàð ðè ì ñ êèé è âå ëè öåé ëþ á âè æè âó ùå ñ íèì. Òîë áè ìè ñÿ óâå ðè ëî. Íå êî -
ëè áó äó ùè òî ìó ñëà â íî ìó ãî ñ ïî äà ðþ, áû â øè åìó âî ñâîº ìó ãðà äå, çî âå -
ìûé Ëó ÷åñê Âå ëè êèé (Ëóöüê), è ïî ñëà ïî ñëû ñâîÿ êî ðî ëþ óãî ð ñ êî ìó, çî -
âå ìî ìó öå ñà ðó ðè ì ñ êî ìó, è ïî âå ëè åìó áû òè ê ñî áå. Îí æå áåç âñÿ êî ãî îñ -
ëó øà íèÿ âñêî ðå ïðè åõà ê íå ìó è ñâî ºþ êî ðî ëè öåþ, è ÷åñòü âå ëè êó è äà ðû
ìíî ãè ïî äà âà øå åìó è îò òî ëå â íèõ óòâå ð äè ñÿ âå ëè êà ëþ áîâ”. Ñå ðåä ³í øî -
ãî ë³ òî ïè ñåöü ðîç ïî â³ äຠïðî âçà º ìè íè ³ òî â òà ç “õðè ñ òî ëþ áè âèì öà ðåì
öà ðü ãî ðî ä ñ êèì”, “òó ðó ñ êèì (òó ðå öü êèì) öà ðåì”, “×å ñ êèì êî ðî ë³â ñ ò âîì”,
ßãàé ëîì, “äå ð æà ùè ñòîë Êðà êî â ñ êî ãî êî ðî ëåâ ñ ò âà”. “Òà êîæ âå ëè êèé
êíÿçü ìî ñ êî â ñ êèé âî âå ëè öåé ëþ á âè æè âÿ ùå ñ íèì”; “âå ëè öè êíÿ çè íå -
ìå ö êè, ïî íå ìå ö êî ìó ÿçû êó çî âå ìî ìå ìè è ñ ò ðî âå, åùå æå ãî ñ ïî äàð çå ì ëè
Ìî ë äà â ñ êîè è Áå ñà ðà á ñ êîè, ïî âëà ñ êî ìó ÿçû êó çî âå ìåì âî å âî äû, òà êîæ
ãî ñ ïî äàðü òîè çå ì ëè Áîë ãà ð ñ êîè, ïî áîë ãà ð ñ êî ìó ÿçû êó çî âå ìûÿ äå è ñ ïî -
òû”. Îêðå ìó óâà ãó ïðè ä³ ëå íî ëè òî â ñü êî- òà òà ð ñü êèì âçà º ìè íàì: “Ñèé æå
âå ëè êèé êíÿçü Àëå ê ñà í ä ðî, çî âå ìûé Âè òîâò, âî âå ëè êîé ÷å ñ òè è ñëà âå
ïðå áû âà øå. Áÿ øå åìó íå êî ë êî îò ñâî èõ ãî ðî äîâ âî âå ëè öåì ãðà äå Êè º âå
íà ðè öà å ìîì, é ïðè ñëà øå ñÿ ê íå ìó âå ëè öè îð äû í ñ êèè êíÿ çè, ïî ëå öà ÿ ñÿ
åìó ïîä âå ëè êóþ ñëó æ áó, è ïðî ñÿ ùå ó íå ãî öà ðÿ íà öàð ñ ò âî” 69.
Ïî ïðè ³äè ë³ ÷ íå çî áðà æåí íÿ ³ òî â òà òà éî ãî çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íèõ
äî ñÿ ã íåíü, ùî, ÿê ³ íå ãà òè â íå ñòà â ëåí íÿ äî “êíÿ ç³â, ÿê³ ñ³ ÿ ëè êîí ô ë³ ê -
òè” 70, â³ä áè âà ëî “ôî ð ìó âàí íÿ óÿâ ëåíü ïðî ïî çè òè â íèé ³äå àë ñïðà âå ä -
ëè âî ãî êíÿ çÿ”, ë³ òî ïè ñåöü çà ô³ ê ñó âàâ çðî ñ òà þ ÷ó ðîëü ÂÊË ó æèò ò³ ðå -
ã³ î íó. Çì³ ö íåí íÿ ì³æ äå ð æà â íèõ ïî çè ö³é Ëè ò âè íà áëè æà ëî çâ³ ëü íåí íÿ
óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü ç-ï³ä ÿð ìà ñëà á íó ÷î¿ Îð äè. Âæå ó ÕIV ñò. ïî ì³ ò í³
ïî çè òè âè é ó â³ä íî â ëåí í³ ¿õ êî í òà ê ò³â ç³ ñëî â’ÿí ñü êè ìè òà áà ë êàí ñü êè -
ìè êðà ÿ ìè, ï³ä íå ñåí í³ ðî ë³ ó ì³æ ñëî â’ÿí ñü êî ìó ñï³ ë êó âàí í³. Âñå öå
ïðî â³ ùó âà ëî ìàé áó ò íþ, çíà ÷ íî àê òè â í³ øó ó÷àñòü Óêðà ¿ íè â ì³æ íà ðî ä -
íèõ â³ä íî ñè íàõ.
Ëè ò âà ïðè éí ÿ ëà õðè ñ òè ÿí ñ ò âî ï³ ç í³ øå ³í øèõ äåð æàâ ªâ ðî ïè 71, ³ íà -
ñòóï êà òî ëè öü êèõ õðå ñ òî íî ñ ö³â, ÿê³ ç íàä çâè ÷àé íîþ æî ð ñ òî ê³ ñ òþ ä³ ÿ ëè ï³ä
çâè ÷ íîþ ìà ø êà ðîþ òèõ ÷à ñ³â — ðå ë³ ã³é íîþ, âè êëè êà â (ïðè íàé ì í³ äî
Êðåâ ñü êî¿ óí³¿ 1385 p.) çà ãà ëü íå íå ñïðèé íÿò òÿ ùå íå õðå ùå íèõ àáî ùîé íî
îáå ð íå íèõ ó êà òî ëè ö ò âî ëè òî â ö³â. Ìàé æå ï³â òî ðà ñòî ë³ò òÿ ÿçè ÷ íè êè- ëè -
òî â ö³ â³ä áè âà ëè àã ðå ñ³þ í³ ìå öü êèõ îð äå í³â — ïî ñó ò³ òåî êðà òè ÷ íèõ äåð -
æàâ, àëå ïðî ïî â³ ä íè êè îáîõ ã³ ëîê õðè ñ òè ÿí ñ ò âà íå çà çíà âà ëè â Ëè ò â³ æî ä -
íèõ ïå ðå ñë³ äó âàíü. Íà äî êàç öüî ãî Þ. Ì. Þðãèí³ñ ñòâå ð äæóº, ùî “ï³ ñ ëÿ
ââå äåí íÿ õðè ñ òè ÿí ñ ò âà àí³ ïà ïà Ðèì ñü êèé, àí³ ìî íà øå ñü ê³ îð äå íè, íå çâà -
æà þ ÷è íà ¿õ çó ñèë ëÿ, íå çíàé øëè ó Ëè ò â³ æî ä íî ãî ìó ÷å íè êà, ÿêî ãî ìî ã ëè
á ïðî ãî ëî ñè òè ñâÿ òèì” 72.
18 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
Ðó ñü êà îñ íî âà ÂÊË çí³ ìà ëà ïðî áëå ìó ñòà â ëåí íÿ äî ðå ë³ ã³é íèõ â³ ðó -
âàíü íà ñå ëåí íÿ ïðè ºä íà íèõ çå ìåëü ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³. “Ó öå ð êî â íèõ
ñïðà âàõ âïëèâ óêðà ¿ í ö³â ó Ëè ò â³ áóâ çíà ÷ íèé, — ââà æຠÅ. ³íòåð. — Âå ëè -
êèé êíÿçü Îëü ãåðä ìàâ ö³ ë êîì ïî âà æ íèé íà ì³ð ïå ðå éòè ç ñâî ¿ì íà ðî äîì
äî ïðà âî ñëà â³ ÿ. Äå êî ò ð³ éî ãî ñè íè, ùî áó ëè óä³ ëü íè ìè êíÿ çÿ ìè, ä³é ñ íî
ïðè éí ÿ ëè ïðà âî ñëà â³ º. Ïðà âî ñëà â íà öå ð ê âà äó æå ñòà ðà ëàñü ïðî õðè ñ òè ÿ -
í³ çà ö³þ ëè òî â ö³â, òàê ñà ìî ÿê í³ ìå öü êèé îð äåí ³ Ïîëü ùà çìà ãà ëèñü çà äó -
øó öüî ãî íà ðî äó. Õî÷ ñàì Îëü ãåðä ïî ìåð íå õðå ùå íèì, ïðî òå â³í óæå ç
äåð æà â íî- ïî ë³ òè ÷ íèõ ïðè ÷èí äó æå äáàâ ïðî ðîç âè òîê ïðà âî ñëà â íî¿ öå ð ê -
âè â Óêðà ¿ í³” 73.
×è ìà ëà Ðó ñü êî- Ëè òîâ ñü êà äåð æà âà äî ñòà ò í³ ìî æ ëè âî ñ ò³ íà äî â ãî çà -
õè ñ òè òè óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³, ÿê³, ïå ðå áó âà þ ÷è ï³ä áóäü- ÿêîþ âëà äîþ, íå çì³í -
íî ïðè âå ð òà ëè äî ñå áå “íå ñè òå îêî” íå ëè øå áåç ïî ñå ðå ä í³õ ñó ñ³ ä³â, à é â³ä -
äà ëå íèõ äåð æàâ? Íà öå ïè òàí íÿ âàæ êî â³ä ïî â³ ñ òè ïî çè òè â íî. Ïî -ïå ð øå,
áó ð õ ëè âå ðîç øè ðåí íÿ ðàí íüî ôå î äà ëü íî¿ äåð æà âè íå çà áåç ïå ÷ó âà ëî ¿¿ îð -
ãà í³ ÷ íó òðè â êó ñòðó ê òó ðó. Çà ãî ñ ò ðåí íÿ âíó ò ð³ ø íüî ëè òîâ ñü êî¿ áî ðî òü áè çà
âëà äó óñêëà ä íþ âà ëî é íî ð ìà ëü íå æèò òÿ ï³â äåí íèõ âî ëî ä³íü ÂÊË. Äî òî ãî
æ îñî á ëè âî ñ ò³ õðè ñ òè ÿ í³ çà ö³¿ Ëè ò âè â³ä äà ëÿ ëè á³ëüø ïå ðå äî â³ — åêî íî -
ì³ ÷ íî é êóëü òó ð íî — åëå ìå í òè â³ä öåíòðà ëü íî¿ âëà äè. Âîä íî ÷àñ
Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêèé, ç’ÿ ñî âó þ ÷è “íå ç âè ÷àé í³ çäî áó ò êè ëè òîâ ñü êî¿ ïî ë³ òè -
êè â óêðà ¿ í ñü êèõ ñïðà âàõ”, íà ãî ëî øó âàâ: “âëà ñ òè âèì ¿¿ òà ë³ ñ ìà íîì áóâ òà -
êè ðó ñü êèé õà ðà ê òåð â. êí. Ëè òîâ ñü êî ãî” 74.
Óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ ï³ ñ ëÿ Êðåâ ñü êî¿ óí³¿
Äà ëü øèé ðîç âè òîê ãåî ïî ë³ òè ÷ íî¿ ñè òó à ö³¿ íà âêî ëî óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü ïî -
â’ÿ çà íèé ç íî âîþ ðîç ñòà íî â êîþ ñèë íà ¿õ çà õ³ ä íèõ êî ð äî íàõ. Âè çíà ÷à ëü -
íèì ôà ê òî ðîì ñòà ëî çì³ ö íåí íÿ Ïîëü ù³, â ñâîþ ÷åð ãó ïî â’ÿ çà íå ç ïî ñè -
ëåí íÿì êî ðî ë³â ñü êî¿ âëà äè, ÿê³é âäà ëî ñÿ, ïî ÷è íà þ ÷è ç ÕIII ñò., óñ ï³ ø íî
äî ëà òè ðîç äðî á ëå í³ñòü ïîëü ñü êèõ åò í³ ÷ íèõ çå ìåëü. Ó ÕIV ñò. öåé ïðî öåñ
çà âå ð øè â ñÿ, ³ ïå ðåä Êî ðî ë³â ñ ò âîì Ïîëü ñü êèì ïî ñòà ëà çâè ÷ íà äëÿ ôå î äà ëü -
íî¿ äåð æà âè ïðî áëå ìà äà ëü øî ãî ðîç øè ðåí íÿ. Íà Çà õî ä³ é ϳâ äí³ çì³ ö -
íè ëè ñÿ äè íà ñ ò³¿ Ãà á ñ áó ð ã³â, ïðåä ñòà â íèê ÿêî¿ Ðó äî ëüô ó 1273 ð. áóâ îá ðà -
íèé í³ ìå öü êèì êî ðî ëåì, òà Ëþê ñåì áó ð ã³â, ÿê³ çà õî ïè ëè ÷å ñü êèé ïðå ñòî ë.
 Óãî ð ùè í³ Àð ïà ä³â çì³ íè ëà Àí æóé ñü êà äè íà ñ ò³ÿ, çâ’ÿ çà íà ç áà ãà òü ìà ºâ -
ðî ïåé ñü êè ìè äî ìà ìè. Íà ï³ â äåí íî -çà õ³ ä íèõ ñõè ëàõ Êà ð ïàò ïî ÷à â ñÿ ïðî -
öåñ óòâî ðåí íÿ Âî ëî ñü êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà. Çà öèõ óìîâ íàé á³ëüø áåç ïå ÷ íèì
âè äà âà â ñÿ øëÿõ Ïîëü ù³ íà ðî äþ ÷èé Ñõ³ä, ïî ñëà á ëå íèé òà òàð ñü êîþ íà âà -
ëî þ. Öüî ãî ïðà ã íóâ ³ ìî ãó ò í³é Ðèì, ðîç ðà õî âó þ ÷è âè êî ðè ñ òà òè Ïîëü ùó
äëÿ ïî øè ðåí íÿ çà õ³ ä íî¿ òå ÷³¿ õðè ñ òè ÿí ñ ò âà íà âñþ ªâ ðî ïó.
Ïðî ñó âàí íÿ ïî ëÿ ê³â íà óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ ïî ñè ëè ëî ñÿ çà Êà çè ìè ðà Âå -
ëè êî ãî, ÿêî ìó â 1340 p. âäà ëî ñÿ çà õî ïè òè Ãà ëè ÷è íó. Öåé çà õ³ä íî óê ðà ¿í-
ñü êèé ïëà ö äàðì ìàâ çà áåç ïå ÷è òè äà ëü øó åêñ ïà í ñ³þ Ïîëü ù³ íà Ñõ³ä. Ãî òó þ -
÷èñü äî íå¿, Êà çè ìèð óêëàâ äè íà ñ òè ÷ í³ ñî þ çè ç ×å õ³ ºþ (1348) òà Óãî ð ùè íîþ
(1350). Ìàé áó ò í³ íà ïðÿ ì êè åêñ ïà í ñ³¿ Êðà êî âà â³ ùó âàâ ³ äî ãî â³ð ç Îð äå íîì
(1343), ÿêèé ïå ðå êðå ñ ëþ âàâ óêëà äå íèé ðà í³ øå — ó 1325 p. ïîëü ñü êî-
ëè òîâ ñü êèé ñî þç ïðî òè í³ ì ö³â. Çà áåç ïå ÷è â øè ï³â í³ ÷ í³ êî ð äî íè,
Ïîëü ùà îòðè ìó âà ëà äî äà ò êî â³ øà í ñè ó áî ðî òü á³ çà Âî ëèíü. Ñå ðå ä íüî â³ ÷ í³
ñî þ çè íå äî â ãî â³ ÷ í³ — ñó ïå ðå ÷ íî ñ ò³ ç Óãî ð ùè íîþ íà ϳâ äí³ çà óêðà ¿ í ñü ê³
çå ì ë³ òà ç Îð äå íîì íà ϳâ íî ÷³ — çà ëè òîâ ñü ê³ íå çãà ñà ëè. ̄ õ ìà ëè âðå ãó ëþ -
âà òè íî â³ â³é íè, ùî âå ëè ñÿ çà Ãà ëè ÷è íó ùå ÷âåðòü â³ êó. Ñó ïå ð íè ö ò âî çà
Âî ëèíü òðè âà ëî íà áà ãà òî äî â øå. Ùî æ äî Êà çè ìè ðà, òî, âî þ þ ÷è é çà ìè -
ðþ þ ÷èñü ç óãî ð öÿ ìè é ëè òî â öÿ ìè, â³í øó êàâ ñïðè ÿí íÿ Îð äè, ÿê³é Ïîëü -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 19
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
ùà çî áî â’ÿ çà ëà ñÿ ïëà òè òè ùî ð³ ÷ íî. Éî ãî ñó ïðî òè â íè êîì ó áî ðî òü á³ çà çà -
õ³ä íî óê ðà ¿í ñü ê³ çå ì ë³ âè ñòó ïèâ ìî ëî ä øèé ñèí Ãå äè ì³ íà òà áðàò Îëü ãå ð äà
ïðà âî ñëà â íèé ëè òîâ ñü êèé êíÿçü Ëþ áàðò (Äìè ò ðî), ÿêèé ïðà âèâ íà Âî ëè -
í³. ϳ ñ ëÿ ïî íàä äå ñÿ òè ë³ò òÿ ñó ïå ð íè ö ò âà Ëè ò â³ âäà ëî ñÿ çà ëè øè òè çà ñî áîþ
öþ óêðà ¿ í ñü êó çå ì ëþ *. Ó ÕIV ñò. áî ðî òü áà çà íå¿ ç ïå ðå ì³í íèì óñ ï³ õîì
ðîç òÿ ã ëà ñÿ íà ÷âåðòü ñòî ë³ò òÿ 75. Ãî ëî âí³ çà ïî á³ ãàí íÿ Êðà êî âà ñïðÿ ìî âó âà -
ëè ñÿ íà çà áåç ïå ÷åí íÿ ï³ä òðè ì êè Ðè ìó, â ÿêî ìó Ïîëü ùà âáà ÷à ëà ñâî ãî îñ -
íî â íî ãî ñî þ ç íè êà é ïà ò ðî íà. Ïðà ã íó ÷è çðî áè òè ñâîþ êðà ¿ íó ºäè íèì
ïðåä ñòà â íè êîì ³í òå ðå ñ³â Ðè ìó íà Ñõî ä³, Êà çè ìèð ïî îá ³öÿâ ïà ï³ Êëè ìå í -
òó VI äî êëà ñ òè ð³ øó ÷èõ çó ñèëü, ùîá çä³é ñ íè òè ïåð øî ÷å ð ãî âèé ïëàí —
“ñòâî ðè òè â ðó ñü êèõ çå ì ëÿõ (Ãà ëè ÷è í³ é Âî ëè í³. — Ð. Ñ.) ñ³ì êà òî ëè öü êèõ
ºïè ñ êî ï³â ç³ ñâî ºþ ìå ò ðî ïî ë³ º þ”. Ïà ïà â ñâîþ ÷åð ãó â 1352 p. çà êëè êàâ äî
õðå ñ òî âî ãî ïî õî äó íà Ëè ò âó 76, ÿêà ñòà íî âè ëà ãî ëî âíó ïå ðå øêî äó íà øëÿ õó
Ïîëü ù³ íà Ñõ³ä. Á³ ëü øà çà ñâî ãî ñó ñ³ äà Ëè ò âà âî ëî ä³ ëà á³ëüø çíà ÷ íèì â³é -
ñü êî âèì ïî òå í ö³ à ëîì. Äî ¿¿ ñêëà äó âõî äè ëè Âî ëèíü, Ïî äí³ ï ðî â’ÿ — îìð³ ÿ -
í³ îá’ ºê òè ïîëü ñü êî¿ åêñ ïà í ñ³¿, à òà êîæ ѳ âå ð ùè íà, äå áó ëè ñè ëü íè ìè é
ïðî ìî ñ êîâ ñü ê³ âïëè âè. Çíî âó çà õè òà ëà ñÿ âíó ò ð³ øíÿ ñòà á³ ëü í³ñòü Ïîëü ù³.
Çà öèõ óìîâ Êðà ê³â ïðà ã íóâ ðîç â’ÿ çà òè âëà ñ í³ ïðî áëå ìè çâè ÷ íèì çà ñî áîì
ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ — äè íà ñ òè ÷ íèì ñî þ çîì ç ÂÊË. Éøëî ñÿ ïðî òå, ùîá íà â’ÿ -
çà òè íî âî ìó äåð æà â íî ìó îá’ ºä íàí íþ çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íèé êóðñ, ÿêèé
ïå ðå ì³ã ó áî ðî òü á³ çà ïîëü ñü êó êî ðî íó ï³ ñ ëÿ ïðè ïè íåí íÿ ðî äî âî äó äè íà ñ -
ò³¿ Ï’ÿ ñ ò³â.
Î. ß. ªôèìåíêî ñòî ñî â íî âè íè ê íåí íÿ ïîëü ñü êî- ëè òîâ ñü êî ãî ñî þ çó
çà çíà ÷àº, ùî Êðåâ ñü êó óí³þ “íå ìî æ íà íà çâà òè ³í àê øå, ÿê îä í³ ºþ ç òèõ
âè ïà ä êî âî ñ òåé, ÿêè ìè ñïî â íå íå æèò òÿ” 77. Ñüî ãî äí³ ïðî “âè ïà äîê” ïè øå
é Í. Ì. ßêîâåíêî 78. Íà íà øó äó ì êó, âè á³ð ÷î ëî â³ êà äëÿ çâå äå íî¿ íà ïðå -
ñòîë ó 1384 p. äî ÷ êè êî ðî ëÿ Óãî ð ùè íè Ëþ äî â³ êà ßä â³ ãè áóâ çà êî íî ì³ ð íèì
àê òîì, ñïðÿ ìî âà íèì ³ íà ðîç ãî ð òàí íÿ åêñ ïà í ñ³¿ ôå î äà ëü íî¿ Ïîëü ù³. Íà öå
âêà çóº áî ðî òü áà â ñåé ì³ íà âêî ëî îä ðó æåí íÿ ßä â³ ãè ç àâ ñ ò ð³é ñü êèì ãå ð öî -
ãîì ³ëü ãå ëü ìîì. ³ä ìî âà â³ä ñî þ çó ç äè íà ñ ò³ ºþ Ëþê ñåì áó ð ã³â ñòà ëà ïå ðå -
ìî ãîþ ïðè õè ëü íè ê³â àê òè â³ çà ö³¿ ïî õî äó íà Ñõ³ä, ïðî â³ ñ òè â øè çì³ íó ãåî ïî -
ë³ òè ÷ íèõ ïð³î ðè òå ò³â Ïîëü ù³.
²íî ä³ ñòâå ð äæó þòü, ùî âî íà îá’ ºä íà ëà ñÿ ç Ëè ò âîþ âè êëþ ÷ íî äëÿ ïðî -
òè 䳿 í³ ìå öü ê³é àã ðå ñ³ ¿. Ç. Õ. Íîâàê — îäèí ç àâ òî ð³â ï’ÿ òè òî ì íî¿ “² ñ òî ð³¿
ïîëü ñü êî¿ äè ï ëî ìà ò³ ¿” äè âèòü ñÿ íà ïðè ÷è íè óêëà äåí íÿ óí³¿ øè ð øå: Òà êå,
ïè øå â³í, “äè ê òó âà ëî ñÿ é ³í øè ìè, íå ìåíø âà æ ëè âè ìè ìî òè âà ìè, îñî á -
ëè âî ç áî êó Ëè ò âè, — âè êî ðè ñ òàí íÿì ñî þ çó ç Ïîëü ùåþ äëÿ åêñ ïà í ñ³¿ íà
ñõ³ä, â ðó ñü ê³ çå ì ë³, à òà êîæ á³ëüø óñ ï³ ø íî¿ ïðî òè 䳿 òà òàð ñü êèì íà ¿ ç äàì.
Ìà ëî ïîëü ñü êå ïàí ñ ò âî, ÿêå áó ëî ìî òî ðîì óêëà äåí íÿ óí³¿ Ïîëü ù³ ç Ëè ò -
âîþ, âáà ÷à ëî â íüî ìó êðà ù³ ìî æ ëè âî ñ ò³ äëÿ çä³é ñ íåí íÿ åêñ ïà í ñ³¿ íà ñõ³ä,
íå ëè øå â íà ïðÿ ì êó ×å ð âî íî¿ Ðó ñ³ (ÿêó âî íî òâå ð äî âè ð³ øè ëî âðå ø ò³
â³ ä³ áðà òè â Óãî ð ùè íè), àëå òà êîæ Âî ëè í³ é Ïî ä³ë ëÿ” 79. Ñëà á êèì ì³ ñ öåì
ïî ëî æåí íÿ º âè ä³ ëå íà íà ìè âêà ç³ â êà íà òå, ùî Ëè ò âà, éäó ÷è íà óí³þ ç
Ïîëü ùåþ, á³ëüø í³æ îñòàí íÿ áó ëà çà ö³ êà â ëå íà â åêñ ïà í ñ³¿ íà Ñõ³ä. Ñïðà â -
ä³, áî ðî òü áà ç Ìî ñ êîâ ñü êîþ Ðóñ ñþ íå ñòà íî âè ëà òî ä³ äëÿ Ïîëü ù³ ïåð øî -
÷å ð ãî âî ãî çà âäàí íÿ — ñï³ ëü íî ãî êî ð äî íó ì³æ íè ìè ùå íå áó ëî, àëå òà êèì
çà âäàí íÿì áó ëà åêñ ïà í ñ³ÿ íà óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ.
20 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
* Ó 1352 p. ó ãðà ìî ò³, óêëà äå í³é Êà çè ìè ðîì òà ëè òîâ ñü êè ìè êíÿ çÿ ìè, ñòî ðî íè äî -
ìî âè ëè ñÿ: “Êî ðî ëþ äå ð æà òè âñþ çå ì ëþ Ëüâ³â ñü êó, à íàì — Âî ëî äè ìèð ñü êó, Ëó öü êó,
Áå ë çü êó, Õî ëì ñü êî-Áå ðå ñ òåé ñü êó” (Ãðà ìî òè XIV ñò. — Ê., 1974. — Ñ. 30). Äèâ. òà êîæ:
 o é í î â è ÷ Ë. Óä³ ëü í³ êíÿ ç³â ñ ò âà íà óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ ó äðó ã³é ïî ëî âè í³
XII—XV ñò. Óêðà ¿ íà: êóëü òó ð íà ñïà ä ùè íà, íà ö³ î íà ëü íà ñâ³ äî ì³ñòü, äåð æà â í³ñòü.
Âèï. 2-é. — Ëüâiâ, 1995. — Ñ. 35.
“Ïå ð øîþ ñõ³ ä íî ñëî â’ÿí ñü êîþ, óêðà ¿ í ñü êîþ òå ðè òî ð³ ºþ, ÿêà îïè íè -
ëà ñÿ ï³ä ïîëü ñü êèì ïà íó âàí íÿì”, ñòà ëà Ãà ëè ÷è íà 80. Êðà ê³â ³ Âà ð øà âà ðîç -
ãëÿ äà ëè ¿¿ ÿê îáî â’ÿ ç êî âèé ïëà ö äàðì äà ëü øî ãî ðîç ãî ð òàí íÿ åêñ ïà í ñ³¿ íà
ï³â äåí íèé ñõ³ä. “Áëè çü ê³ñòü öèõ çå ìåëü äî Çàõ. ªâ ðî ïè, — ââà æàâ
². Ï. Ìà çå ïà, — âè ð³ øè ëà ¿õ äî ëþ íå íà êî ðèñòü Óêðà ¿ íè” 81. ²ç çà ãà ð áàí -
íÿì Ãà ëè ÷è íè ðîç ïî ÷à âñÿ çà ãà ëü íèé íà ñòóï íà óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³. Ïà ä³í íÿ
Ãà ëè öü êî- Âî ëèí ñü êî¿ Ðó ñ³ âè ÿâè ëî ¿õ ñòðà òå ã³ ÷ íó âðà ç ëè â³ñòü íå ëè øå íà
ñõ³ ä íî ìó òà ï³ â äåí íî ìó, à é íà çà õ³ä íî ìó íà ïðÿ ì êàõ; íå áåç ïå êà ¿õ ïî ä³ ëó
ñòà ëà ðå à ëü í³ ñ òþ. ³ä òî ä³ öåé ôà ê òîð âè çíà ÷àâ ïî äà ëü øèé ðîç âè òîê ³ñ òî ð³¿
òà ãåî ïî ë³ òè ÷ íî ãî ñòà íî âè ùà Óêðà ¿ íè.
Ç òèõ ÷à ñ³â ³ äî ê³ í öÿ ÕVIII ñò. Ïîëü ùà âà ãî ìî âïëè âຠíà ì³æ íà ðî ä í³
â³ä íî ñè íè ó Ñõ³ ä í³é ³ Öåíòðà ëü í³é ªâ ðî ï³. Îñ òà òî ÷ íî ïðè áè ðà þ ÷è Ãà ëè -
÷è íó, âî íà âæå íå ïî òðå áóº äî ïî ìî ãè Óãî ð ùè íè, ÿêà âî ëî ä³ ëà Çà êà ð ïàò -
òÿì òà Áó êî âè íîþ, âè ÿâ ëÿ ëà àê òè â í³ñòü ³ íà ï³â í³÷ â³ä Êà ð ïàò. Óí³ÿ ïå ðå -
êðå ñ ëè ëà ïðå òå í 糿 ÂÊË íà ðîëü îá’ ºä íó âà ÷à ðó ñü êèõ çå ìåëü. Ëè ò âà âè ÿâè -
ëàñü íå ñïðî ìî æ íîþ çà õè ñ òè òè çà õ³ä íî óê ðà ¿í ñü ê³ òå ðè òî ð³ ¿.
Ïî ñòó ïî âå ðîç ÷è íåí íÿ â ñêëà ä³ Ïîëü ù³ — äî òè íàé á³ ëü øî¿ ñõ³ ä íî ºâ -
ðî ïåé ñü êî¿ äåð æà âè — ñå ð éî ç íî ïî çíà ÷è ëî ñÿ íà äî ë³ Óêðà ¿ íè. Êðà ê³â
âñ³ ëÿ êî ïðà ã íóâ âè ò³ ñ íè òè ñâî ãî ïàð ò íå ðà ç ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³. Ñòà -
íî âè ùå óñêëà ä íþ âà ëî ñÿ òèì, ùî Îð äà, äî òðè ìó þ ÷èñü çâè ÷ íî¿ ë³ í³¿ íà
ðîç ïà ëþ âàí íÿ ñó ïå ð íè ö ò âà ì³æ ñó ñ³ äà ìè, ÷à ñîì ïå ðå êëþ ÷à ëà ñÿ íà ñï³â ðî -
á³ ò íè ö ò âî ç Ëè ò âîþ 81-à.
Ó ïëà íàõ ïðî òè ä³ ÿ òè åêñ ïà í ñ³¿ õðå ñ òî íî ñ ö³â ãî ëî âí³ íà 䳿 ïî êëà äà ëè ñÿ
íå íà çáðîé í³ ñè ëè íå âå ëè êî¿ òî ä³ Ïîëü ù³, à íà áëè çü ê³ñòü îñòàí íüî¿ äî
ïàï ñ ò âà, ùî ìà ëî óòðè ìà òè äó õî â íî- ðè öàð ñü ê³ îð äå íè â³ä äà ëü øî ãî ðîç ãî ð -
òàí íÿ àã ðå ñ³¿ ïðî òè Ëè ò âè. Íà ïå â íèé ÷àñ õðå ñ òî íî ñ ö³â çó ïè íè ëè. Àëå
íåî ô³ò- êà òî ëèê ßãàé ëî * ³ ëè òîâ ñü êà âå ð õ³ â êà îïè íè ëèñü ó ïî âñÿê äåí í³é
çà ëå æ íî ñ ò³ â³ä á³ëüø äî ñâ³ ä ÷å íèõ ïîëü ñü êèõ êëå ðó é çíà ò³ **.
̳æ íà ðî ä í³ ïî çè ö³¿ ÂÊË äå äà ë³ ñëà á øà ëè. Çì³ ö íè â øè ¿õ íà ï³â íî ÷³,
âî íî íå óõè ëü íî âòðà ÷ຠ¿õ íà ï³â äí³. Ðà çîì ç ïî ñëà á ëåí íÿì ëè òîâ ñü êî ãî
åëå ìå í òó ó ñï³ ëü í³é ç ïî ëÿ êà ìè äåð æà â³ ïî ã³ ð øó ºòü ñÿ é ñòà íî âè ùå Ðó ñ³.
Âæå ï³ä ÷àñ ï³ä ãî òî â êè óí³¿ ïàï ñ ò âî âè ìà ãàº, ùîá “êî ðî ëå âà âî ç ç’º ä íà ëà
Ðó ñü êó çå ì ëþ ç êî ðî ë³â ñ ò âîì Ïîëü ñü êèì” 82.
Óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³, ùî ñòà íî âè ëè íàä çíà ÷ó ùèé åëå ìåíò âíó ò ð³ øíüî¿
ñòðó ê òó ðè é óñüî ãî æèò òÿ Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êî¿ äåð æà âè, ðîç ãëÿ äà ëè ñÿ â
Ïîëü ù³ ÿê âè êóï, ñïëà ÷å íèé ÿçè ÷ íè êîì ßãàé ëîì çà êî ðî íó ³ äî ïó ùåí íÿ
äî âè ùî ãî, êà òî ëè öü êî ãî ñâ³ òó. Ñà ìå òàê òðà ê òó âà ëè ñÿ éî ãî çî áî â’ÿ çàí íÿ
çà Êðåâ ñü êèì àê òîì 14 ñåð ï íÿ 1385 p. — “êðà¿ ñâî¿ Ëè ò âó é Ðóñü íà â³ ÷ íî
ïðè ºä íà òè äî Êî ðî íè Êî ðî ë³â ñ ò âà Ïîëü ñü êî ãî” 83. Ëè òîâ ñü ê³ êíÿ ç³, ùî ñó -
ïðî âî äæó âà ëè ïà ò ðî íà íà âå ñ³ë ëÿ, “ìà ëè ç³ ñòà òè ñÿ â Êðà êî â³... çà êëà ä íÿ -
ìè, íà çà áåç ïå ÷åí íÿ ßãàé ëî âèõ îá³ öÿ íîê. Êî ëè... çà õî ò³ ëè âå ð òà òè ñÿ íà
Ëè ò âó, ìó ñ³ ëè íà òî ïðî ñè òè äî çâî ëó ßä â³ ãè é ïîëü ñü êèõ ïà í³â, ³ îñ³ á íè ìè
ãðà ìî òà ìè îáî â’ÿ çà ëè ñÿ äà ë³ â³ä ïî â³ äà òè çà îáî â’ÿ ç êè, ïðè éí ÿ ò³ íà ñå áå
ßãàé ëîì” 84. Ñïî ÷à ò êó â³í íå â³ä ÷ó âຠñå áå âî ëî äà ðåì ïîëü ñü êî ãî òðî íó,
éìå íó þ ÷èñü ëè øå “ïà íîì ³ îï³ êó íîì êî ðî ë³â ñ ò âà Ïîëü ñü êî ãî” (“dominus
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 21
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
* “Øâèäêî öåé ñëà á êî õà ðà ê òå ð íèé íà ùà äîê Ãå äè ì³ íà ï³ä êî ðè â ñÿ ö³ ë êîì âïëè âó
íî âî ãî ñå ðå äî âè ùà, ùî îòî ÷ó âà ëî éî ãî” (À í ò î í î â è ÷ Â. Á. “Ìîÿ ñïî â³äü. Âè á ðà í³
³ñ òî ðè ÷ í³ òà ïó á ë³ öè ñ òè ÷ í³ òâî ðè”. — Ê., 1995. — Ñ. 541).
** ³äîìèé ïîëü ñü êèé ³ñ òî ðèê Õ. Ëîâìÿíñüêèé ðîç ãëÿ äàâ Êðåâ ñü êèé àêò 1385 p. ÿê
óãî äó ïðî ³í êî ð ïî ðà ö³þ ëè òîâ ñü êèõ çå ìåëü. Ïðî äå ÿê³ ³í ø³ òðà ê òî â êè ïîëü ñü êî¿ ³ñ òî -
ð³ î ãðà ô³¿ (Äèâ.: à ð å ê î â È. Á. Âî ñ òî ÷ íàÿ Åâ ðî ïà è óïà äîê Çî ëî òîé Îð äû. — Ì.,
1975. — Ñ. 4—7).
et tu tor regni Poloniae”) *. ßãàé ëî çî áî â’ÿ çà â ñÿ ïå ðå äà òè íà ðå ÷å í³é “ÿê øëþ á -
íèé äàð, ùî íà ðîä íîþ ìî âîþ íà çè âà ºòü ñÿ â³ íî, çå ì ë³ Êó ÿ ⳿ é Ðó ñ³ ç ¿õ æå
âñ³ ìà çà ì êà ìè, ôî ð òå öÿ ìè, ì³ ñ òà ìè, ìó í³ ö³ ï³ ÿ ìè, ïî â³ òà ìè, ñå ëà ìè...” **.
Çî áî â’ÿ çàí íÿ øâè ä êî âò³ ëþ ºòü ñÿ â æèò òÿ. 1386 p., no ñìå ð ò³ Ëþ áå ð òà,
ßãàé ëî ïî øè ðþº ïîëü ñü êó âëà äó íà Âî ëèíü. Ó Öåí ò ðà ëü íî ìó äåð æà â íî ìó
³ñ òî ðè ÷ íî ìó àð õ³ â³ Óêðà ¿ íè ó Ëüâî â³ çáå ð³ ãà ºòü ñÿ äî êó ìåíò “ïîëü ñü êî ãî
êíÿ çÿ Âëà äè ñ ëà âà” (ßãàé ëà), ÿêèé ó 1387 p. îá³ öÿº æè òå ëÿì Ðó ñ³ êîì ïå í -
ñà ö³þ çà âòðà òè ï³ä ÷àñ ïî õî äó ßä â³ ãè íà Ðóñü ³ çî áî â’ÿ çó ºòü ñÿ ïå ðå øêî äè -
òè ïî âå ð íåí íþ óãîð ñü êî¿ âëà äè íà çà õ³ ä í³ óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ 85. ϳä òè ñ êîì
â³é ñü êà ßä â³ ãè, ï³ä òðè ìà íî ãî ³ òî â òîì ³ ê³ ëü êî ìà ëè òîâ ñü êè ìè êíÿ çÿ ìè,
óãî ð ö³ â³ä õî äÿòü ç Ãà ëè ÷è íè. ßê “heres Russiae” (“âî ò ÷è÷ Ðó ñ³ ¿” ***), ïî âå -
ð òà þ ÷è ïðè â³ ëå¿ âè ùèì âåð ñ ò âàì ì³ ñ öå âî ãî íà ñå ëåí íÿ, äî ÷ êà óãîð ñü êî ãî
êî ðî ëÿ óðî ÷è ñ òî îá³ öÿº “í³ êî ëè íå â³ä ä³ ëÿ òè âî ëî ñ òåé ãà ëè öü êèõ â³ä ïîëü -
ñü êî¿ êî ðî íè ³ íå ñòà âè òè ¿õ ï³ä âëà äó áóäü- ÿêèõ êíÿ ç³â”. Êðà ê³â ïî ñè ëþº
íà ñòóï, òî ä³ ÿê ïðå òå í äå í òè íà âå ëè êî êíÿ æèé ëè òîâ ñü êèé ñò³ë ÷à ñîì çà áó -
âà þòü ïðî ϳ â äåí íî-Çà õ³ ä íó Ðóñü, ùî íà ïðè ê³ í ö³ XIV — ó XV ñò. ñâ³ä÷èëî
ïðî “âçà º ìî â³ ä ÷ó æåí íÿ Ëè ò âè é Ðó ñ³ (Á³ ëî ðó ñ³¿ ³ Óêðà ¿ íè)” 86.
Äî ì³ íó âàí íÿ Êðà êî âà âè çíà ÷à ëî íà ñ ë³ä êè áî ðî òü áè ì³æ ÷à ñ òè íà ìè
“äâî º äè íî¿ äåð æà âè” çà Óêðà ¿ íó. Âî ëî ä³í íÿ íåþ çà áåç ïå ÷ó âà ëî âè ð³ øà ëü -
íó ïå ðå âà ãó íå ò³ëü êè âñå ðå äè í³ “obojgy narodów”, à é ó ïà íó âàí í³ íàä
Ñõ³ ä íîþ ªâ ðî ïîþ, îáó ìî â ëþ âà ëî âêëþ ÷åí íÿ â áî ðî òü áó çà íå¿ ³í øèõ äåð -
æàâ, íà äà âà ëî ïî õî äàì íà óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ îñî á ëè âî¿ æî ð ñ òî êî ñ ò³ é òðè âà -
ëî ñ ò³. Âàæ êî íå ïî ãî äè òè ñÿ ç ïðè ïó ùåí íÿì ². Øåâ÷åíêà: “ß ê áè Ïîëü ùà é
Ëè ò âà ï³ ñ ëÿ XIV ñòîë³òòÿ çà ëè øè ëè ñÿ îêðå ìè ìè äåð æà âà ìè, ñüî ãî äí³ ìè,
ìà áóòü, ñòó ä³ þ âà ëè á (â³ä êðè òó) áî ðî òü áó ì³æ íè ìè çà âëà äó íàä Ðóñ ñþ” 87.
Ìàé æå ñòî ë³ò òÿ Ëè ò âà ùå æè òè ìå ³íå ð ö³ ºþ, æè âè òè ìåòü ñÿ òðà äè ö³ ÿ ìè
ñà ìî ñò³é íî ñ ò³ é íå ïî êî ðîþ êíÿ ç³â, ÿê³ íå áà æà ëè â³ä äà âà òè ñÿ íà ëà ñ êó Êðà -
êî âà. Âè ñòóï ³ òî â òà ïðî òè ßãàé ëà ïðè çâ³â íà ïðè ê³ í ö³ XIV ñò. äî ÷à ñ ò êî âî ãî
â³ä íî â ëåí íÿ ïðå ñòè æó âå ëè êî êíÿ æî ãî ëè òîâ ñü êî ãî ñòî ëó. Ïðî òå öå íå ïðè -
íå ñ ëî Ðó ñ³ âà ãî ìî¿ êî ðè ñ ò³. Ñïî ä³ âàí íÿ íà òå, ùî ³ òîâò ó â³ä ïî â³äü àê òè â íî
ï³ä òðè ìຠðó ñü ê³ ñè ëè ó áî ðî òü á³ ç ïî ëÿ êà ìè, íå âè ïðà â äà ëè ñÿ. ³í, çà çíà ÷àâ
Â. Á. Àíòîíîâè÷, äî òðè ìó âà â ñÿ “ö³ ë êîì ñà ìî ñò³é íî ãî ñïî ñî áó ä³é, ùî íå â³ä -
ïî â³ äàâ àí³ íà ì³ ðàì ßãàé ëà, àí³ ïðà ã íåí íÿì ïðåä ñòà â íè ê³â ðó ñü êî¿ ïàð ò³ ¿” 88.
dzð êà ³ ëü íþ ñà äå äà ë³ çãà ñà ëà, à ïî êà òî ëè ÷åí íÿ âåð õ³â Ëè ò âè â³ä âå ð òà -
ëî ¿õ â³ä îð³ º í òà ö³¿ íà ò³ ñ íå ñï³â ðî á³ ò íè ö ò âî ç óêðà ¿ í ñü êè ìè çå ì ëÿ ìè.
³ òîâò íà äà âàâ á³ ëü øî ãî çíà ÷åí íÿ óí³¿ ç Ïîëü ùå þ. Ïî ñè ëþ þ ÷è öåíòðà -
ë³ çà òîð ñü ê³ çà õî äè òà ïðè ò³ ñ íÿ þ ÷è ïðà âî ñëà â’ÿ, â³í “òðè ìàâ Ðóñü ó “çà ë³ ç -
íèõ ëà í öþ ãàõ” 89. Ïðî òå ³í êî ëè çìó øå íèé áóâ â³ä ñòó ïà òè. Îâî ëî ä³ â øè â
1392 p. Êè º âîì, ³ òîâò ïå ðå äàâ éî ãî â³ äî ìî ìó ïðî ðó ñü êè ìè íà ñòðî ÿ ìè
Ñêè ð ãàé ëó. “Íà â êî ëî Ñêè ð ãàé ëà â Êè º â³ ïî ÷à ëà çî ñå ðå äæó âà òè ñÿ âñÿ çà -
õ³ ä íà Ðóñü; îá ëà ñ ò³ é ì³ ñ òà íàä ñè ëà ëè éî ìó ãðà ìî òè ç âè ÿâ ëåí íÿì â³ä äà íî -
ñ ò³ é â³ ð íî ñ ò³. Êè ¿â çðî áè â ñÿ öåíòðîì Ðó ñ³, ç ÿêèì âå ëè êèé êíÿçü ëè òîâ ñü êèé
ïî âè íåí áóâ ðà õó âà òè ñÿ ³ áðà òè äî óâà ãè éî ãî ³í òå ðå ñè ïðè âñòà íî â ëåí í³ çà -
ãà ëü íî ãî íà ïðÿ ì êó ñâî º¿ ïî ë³ òè êè”, — ñòâå ð äæó âàâ Â. Á. Àí òîíîâè÷ 90 (ï³ä -
22 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
* Âò³ì íå ïå â í³ñòü ñòà íî âè ùà ñó ïðî âî äæó âà ëà éî ãî é ó ïî äà ëü ø³ ÷à ñè, çî ê ðå ìà
ï³ ñ ëÿ ñìå ð ò³ ßä â³ ãè ó 1399 p., êî ëè çíî âó ïî ñòà ëî ïè òàí íÿ ùî äî ïðà âà ßãàé ëà íà ïîëü -
ñü êèé òðîí.
** Íàâîäÿ÷è öåé äî êó ìåíò, Î. ª. Ïðåñíÿêîâ çà óâà æóº: “Î ñ ê³ ëü êè òóò Russiae ñòî -
¿òü ïî ðÿä ç ïîëü ñü êîþ âî ëî ñ òþ Êó ÿ â³ º þ, òî, ïðè ðî ä íî, ðî çó ì³ þòü ï³ä íåþ Ãà ëè ÷è íó”,
(“Ëå ê öèè ïî ðóñ ñ êîé èñ òî ðè è”. — Ñ. 82).
*** ×à ñ òè íà ñï³ ëü íî ãî òè òó ëó êî ðî ë³â ñü êî ãî ïî äðóæ æÿ, ÿêèì ï³ ç í³ øå éìå íó âàâ ñå -
áå é ßãàé ëî — “rex Poloniae, princeps supremus Litwaniae et heres Russiae”, (“êî ðîëü
Ïîëü ù³, âå ëè êèé êíÿçü ëè òîâ ñü êèé ³ âî ò ÷è÷ ðó ñü êèé”). Ó “Âå ëè ê³é ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè”
ßä â³ ãà òè òó ëó ºòü ñÿ “ïà íåþ Ðó ñè” (Ëüâ³â, 1993. — Ò. 1. — Ñ. 310).
êðå ñ ëå íî íà ìè. — Ð. Ñ.). Âå äó ÷è äà ë³ áî ðî òü áó ç ßãàé ëîì, ³ òîâò âèñòóïèâ
³ ïðîòè Ñêè ð ãàé ëà. ² âñå æ ñà ìå ³ òîâò â³ä ñó íóâ íà ê³ ëü êà äå ñÿ òè ë³òü àíå ê -
ñ³þ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü Ïîëü ùå þ. Éî ãî âëà äà ïðî äî â æè ëà ðîç áó äî âó ϳâ -
äíÿ é çì³ ö íåí íÿ ñòå ïî âî ãî êî ð äî íó. “ß ê ùî Îëü ãåðä ðîç øè ðèâ äåð æà âó
(Ëè ò âó. — P. C.) ïðè ºä íàí íÿì ï³ â äåí íî -ðó ñü êèõ îá ëà ñ òåé, òî ëè øå ³ òîâò
îñ òà òî ÷ íî çà êð³ ïèâ öå ïðè ºä íàí íÿ... ïà íó âàí íÿì íàä Ñòå ïîì...” 91.
Âçäîâæ ìîð ñü êî ãî óç áå ðåæ æÿ — ì³æ Äí³ï ðîì ³ Äí³ ñ ò ðîì — óêð³ï ëþ âà ëè ñÿ
ñòà ð³ é áó äó âà ëè ñÿ íî â³ çà ì êè. “³ òî â òî â³ ïî õî äè — îð ãà í³ ÷ íà ñïà ä ùè íà
ïî ïå ðå äíüî ãî æèò òÿ ðó ñü êî¿ çå ì ë³”, — Î. ª. Ïðåñíÿêîâ ö³ ë êîì ñïðèé ìàº
öå ïî ëî æåí íÿ, âè ñó íó òå Â. Ëÿñêîðîíñüêèì íà ïî ÷à ò êó XX ñò. ³í â³ä çíà -
÷ຠäâà âà æ ëè âèõ íà ñ ë³ä êè ïî õî ä³â ³ òî â òà: “Ïî æ âà âè ëî ñÿ ïî ë³ òè÷ íå æèò -
òÿ íà ï³â äí³, îæè ëà áî ðî òü áà ç³ ñòå ïîì” 92.
Íà â³òü ï³ ñ ëÿ â³ä ÷ó ò íî¿ ïî ðà ç êè ëè òîâ ñü êî ãî â³é ñü êà â³ä òà òàð íà Âî ð ñ êë³
(1399) *, ùî ñó ïðî âî äæó âà ëà ñÿ ÷åð ãî âèì âè íè ùó âà ëü íèì ïî õî äîì îñòàí í³õ
íà Êè ¿â ³ Âî ëèíü 93, íà ×î ð íî ìîð ñü êî ìó óç áå ðåæ æ³, âêëþ ÷à þ ÷è Õà äæè áå -
¿â ñü êèé ëè ìàí, åíå ð ã³é íî çâî äè ëè ñÿ ôî ð òå ö³, â ãè ð ë³ Äí³ï ðà áó ëî çáó äî âà -
íî êà ì’ÿ íó ìè ò íè öþ, ÷å ðåç ϳâ äåí íèé Áóã — êà ì’ÿ íèé ì³ñò, ó ãè ð ë³ Äí³ ñ -
ò ðà, ïðî òè Á³ë ãî ðî äà, — âå ëè êèé çà ìîê ×î ð íèé ãî ðîä 94.
². Ï. Êðèï’ÿêåâè÷ õà ðà ê òå ðè çóº ãåî ïî ë³ òè ÷ íèé ïî òå í ö³ àë Óêðà ¿ íè, ÿêèé
ðîç êðè âà â ñÿ íà â³òü â óìî âàõ ïå ðå áó âàí íÿ ó ñêëà ä³ ³í øî¿ äåð æà âè. Ðîç øè -
ðþ âà ëè ñÿ ñïðè ÿ ò ëè â³ óìî âè äëÿ ðîç âè ò êó ì³æ íà ðî ä íî¿ òî ð ã³ â ë³ òà âè õ³ä íà
ñòðà òå ã³ ÷ í³ òðàíñ ïî ð ò í³ ìà ã³ ñ ò ðà ë³ Áëè çü êî ãî Ñõî äó é Ñå ðåä çåì íî ìî ð’ÿ.
Ïî ïðè ïî ë³ òè÷ íèé òèñê íà óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³, 䳿 ³ òî â òà ñïðè ÿ ëè â³ä íî â -
ëåí íþ ïå ðå ðâà íî¿ ïà ä³í íÿì Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ êî ëî í³ çà ö³¿ Âå ëè êî ãî Ñòå ïó,
ïðè â³ ä ÷è íÿ þ ÷è ïðè ðî ä íèé øëÿõ òî ð ã³ â ë³ é ñïî ëó ÷åí íÿ ç Áëè çü êèì Ñõî -
äîì ³ ªâ ðî ïîþ 95. Íî â³ ôî ð òå ö³ ïî ñëà á ëþ âà ëè ðóé í³ â í³ ïî õî äè Êðèì ñü êî -
ãî õà íà òó **.
³ òîâò ä³ ÿâ óïå â íå í³ øå ï³ ñ ëÿ ïå ðå ìî ãè ñëî â’ÿí ³ ëè òî â ö³â ï³ä Ãðþí -
âàëüäîì (1410), çà êð³ ïè â øè çà ñî áîþ Ïî ä³ë ëÿ é âå ëè êî êíÿ æèé ñò³ë. Âîä -
íî ÷àñ öåíòðà ë³ çà òîð ñü ê³ é âè ðà ç íî àí òè ïðà âî ñ ëà â í³ *** 䳿 ³ ëü íþ ñà, ÿê³
íà áðà ëè îñî á ëè âî ãî ðîç ìà õó ïî ñìå ð ò³ ³ òî â òà ³ éî ãî íà ñòó ï íè êà Ãå äè -
ì³ íà, âè êëè êà þòü îï³ð íà óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 23
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
* Ê. Ã. Ãóñëèñòèé ïðè âå ð íóâ óâà ãó äî âà æ ëè âî ãî ñòðà òå ã³ ÷ íî ãî çíà ÷åí íÿ ì³ ñ öÿ
áè ò âè: “̳ ñ öå â³ñòü, äå âïà äຠð. Âîðñêëà â Äí³ï ðî, áó ëà âà æ ëè âèì òî ð ãî âå ëü íî- åêî íî -
ì³ ÷ íèì ³ âî ºí íî- ñò ðà òå ã³ ÷ íèì ïóí ê òîì. Òóò ñõðå ùó âà ëèñü âî ä í³ ³ ñó õî ïó ò í³ øëÿ õè ³ áó -
ëè áðî äè, ÿêè ìè êî ÷î âè êè ïå ðå õî äè ëè ç ë³ âî ãî áå ðå ãà Äí³ï ðà íà ïðà âèé; êð³ì òî ãî,
ï³ä âè ùå íå ïðà âî áå ðåæ æÿ ðî áè ëî Âî ð ñ ê ëó ïðè ðî ä íèì çà õè ñ òîì Óêðà ¿ íè ç ï³ â äåí íî ãî
ñõî äó, à òà êîæ áó ëî áà çîþ ï³ä ÷àñ ïî õî ä³â êíÿ ç³â ó ñòå ïè”. (Äèâ.: à ó ñ ë è ñ ò è é Ê. Ã.
Íà ðè ñè ç ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè. — II âèï. “Ó ê ðà ¿ íà ³ çà õî ï ëåí íÿ ¿¿ Ïîëü ùå þ...”. — Ñ. 79).
** “Àëå ï³ ñ ëÿ ñìå ð ò³ ³ òî â òà (1430) íå ñòà ëî ïðî äî â æó âà ÷³â éî ãî âå ëè êèõ ïëà í³â.
Âå ëè êå êíÿ ç³â ñ ò âî ç³ éø ëî ç³ øëÿ õó øè ðî êî¿ ÷î ð íî ìîð ñü êî¿ åêñ ïà í ñ³¿, çà íå äáà ëî ï³â -
äåí íó êî ëî í³ çà ö³þ, çà ëè øè ëî áåç îï³ êè ³ òî â òî â³ çà ì êè ³ ñâ³ æ³ ñòå ïî â³ îñå ë³. Îáî ðîí íà
ë³ í³ÿ ïî ÷à ëà â³ä ñòó ïà òè íà ï³â í³÷, âðå ø ò³ îïè íè ëà ñÿ íà çà ì êàõ ³í íè öÿ, Áðà ö ëàâ, ×åð -
êà ñè, Êà í³â. ×î ð íî ìîð ñü êà êî ëî í³ çà ö³ÿ çíè ä³ ëà ³ çà íå ïà ëà, à ì³ ñ öå, äå áó ëè êà ì’ÿ í³ çà -
ì êè ³ ëþ ä í³ ñå ëà, çà éíÿâ äè êèé ñòåï, “äè êå ïî ëå”” (Ê ð è ï’ ÿ ê å â è ÷ ². Ï. ²ñ òî ð³ÿ
Óêðà ¿ íè. — Ëüâ³â, 1992. — Ñ. 124).
*** Íàéâ³äîì³ø³é ç íèõ Ãî ðî äåëü ñü ê³é óí³¿ 1413 p. áóâ âëà ñ òè âèé “êà òî ëè öü êèé
äóõ” (Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 97).
**** “ͳê÷åìíèé Ñè ã³ ç ìóíä òðè ìàâ ñå áå òàê, ùî îáó ðþ âàâ íå ò³ëü êè ðó ñè í³â, à é
ëè ò âè í³â- êà òî ëè ê³â: ïîëü ñü êà êðå à òó ðà, â³í áóâ ãî òî âèé ïî ñò³é íî æå ð ò âó âà òè ³í òå ðå ñà -
ìè Ëè ò âè íà êî ðèñòü Ïîëü ù³. Ó çìî â³ ... ïðî òè íüî ãî ðà çîì ç ðó ñü êè ìè êíÿ çÿ ìè ×à ð òî -
ðè æ ñü êè ìè (×î ð òî ðèé ñü êè ìè. — Àâò.) áðà ëè ó÷àñòü ³ ëè òîâ ñü ê³ âå ëü ìî æ³”
(ª ô è ì å í ê î À. ß. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 100—101).
Ïðî òè dz ãìà í òà ñà Êå ñ òó òî âè ÷à, ÿêèé çà ñïðè ÿí íÿ Êðà êî âà çà õî ï ëþº ó
1432 p. âå ëè êî êíÿ æèé ïðå ñòîë ³ ïå ðå äຠÏîëü ù³ Ïî ä³ë ëÿ é ÷à ñ òè íó Âî ëè -
í³ ****, âè ñòó ïຠÑâè ä ðè ãàé ëî. ². Øåâ÷åíêî ââà æàº, ùî â³í “íà ìà ãà ºòü ñÿ
â³ä ä³ ëè òè Ëè òîâ ñü êó Ðóñü, âêëþ ÷à þ ÷è óêðà ¿ í ñü êó òå ðè òî ð³þ, â³ä Âå ëè êî ãî
êíÿ ç³â ñ ò âà” 96. Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêèé óíè êàâ íàä òî êà òå ãî ðè ÷ íèõ çà ÿâ ùî äî
äà ëå êî ñÿ æ íèõ äåð æà â íè öü êèõ çì³í ó ñòà íî âè ù³ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü. ³í
ââà æàâ: “Ñâè ä ðè ãàé ëî, çà éíÿ â øè ì³ ñ öå ³ òî â òà..., íå ïî çáà â ëÿ þ ÷è çíà -
÷åí íÿ ëè òîâ ñü êèõ âå ëü ìîæ, õî ò³â íà äà òè â³ä ïî â³ ä íå ì³ ñ öå Ëè òîâ ñü ê³é Ðó -
ñ³”. Òà êà ïî çè ö³ÿ ä³ ñ òà ëà ï³ä òðè ì êó ñå ðåä ðó ñü êî¿ çíà ò³, ³ ðà í³ øå ò³ ñ íî
çâ’ÿ çà íî¿ ç áðà òîì ßãàé ëà *. Íà òî ì³ñòü ïî êà òî ëè ÷å íà ëè òîâ ñü êà çíàòü ëÿ -
êà ëà ñÿ íà ì³ ð³â Ñâè ä ðè ãàé ëà, áîÿ ÷èñü, ùî ¿õ çä³é ñ íåí íÿ ÷å ðåç ïå ðå âà ãè ³ñ -
òî ðè ÷ íî ãî, êóëü òó ð íî ãî é ãåî ïî ë³ òè ÷ íî ãî ïî ðÿä êó ïî âå ð íå ϳ â äåí íî -Çà -
õ³ ä í³é Ðó ñ³ ïðî â³ ä íå ñòà íî âè ùå ó ÂÊË. Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêèé îö³ íþ âàâ êðè -
çó âçà º ìèí ì³æ ëè òîâ ñü êîþ é ðó ñü êîþ çíàò òþ ÿê “íà ö³ î íà ëü íèé ðîç -
êîë” 97. Â÷å íèé ïðè âå ð òàâ óâà ãó äî âåð õ³ â êî âî ãî õà ðà ê òå ðó â³éíè. Ñâè ä ðè -
ãàé ëî âè ñòó ïàâ “ïðî âî äè ðåì àðè ñ òî ê ðà ò³ ¿..., áóâ ðå ÷ íè êîì íå òàê ðó ñü êî ãî
íà ðî äó, ÿê ðó ñü êî¿ àðè ñ òî ê ðà ò³¿, êíÿ ç³â ³ ìî æ íèõ ïà í³â ** ... Íà ðîä íîþ â³é -
íîþ ó âëà ñ òè â³ì çíà ÷åí í³ òî ãî ñëî âà âî íà íå áó ëà í³ êî ëè. Òèì ïî ÿñ íþ ºòü -
ñÿ, ùî õî÷ ñÿ â³é íà âå ëà ñÿ ï³ä îêëè êîì ï³ä íå ñåí íÿ ðó ñü êî¿ íà ðîä íî ñ òè é
ðó ñü êî¿ â³ ðè, âëà ñ òè âî ãî íà ðîä íüî ãî ðó õó — çî âñ³ì íå âè êëè êà ëà, âî íà íå
ðó øè ëà øè ðî êèõ êðó ã³â óêðà ¿ í ñü êèõ òà á³ ëî ðó ñü êèõ, íå êà æó ÷è âæå çà íà -
ðîä í³ ìà ñè. Òî ìó é ìà ëà âî íà äî ñèòü ñëà áî ñè ëèé, àíå ì³ ÷ íèé õà ðà ê òåð, íå -
çâà æà þ ÷è íà æèò òº â³ñòü ãî ëî øå íî ãî íåþ ðó ñü êî ãî íà ö³ î íà ëü íî ãî îêëè -
êó” 98. Çà òà êèõ óìîâ íà ì³ ðè “â³ä ä³ ëåí íÿ” â³ä ÂÊË âè äà þòü ñÿ ìà ëî ðå à ëü -
íè ìè. Çâà æè ìî é íà ïî ñè ëåí íÿ åêñ ïà í ñ³¿ ïîëü ñü êèõ âåð õ³â, ÿê³ àæ í³ ÿê íå
äî ïó ñ òè ëè á öüî ãî. ² âñå æ ï³ä òðè ì êà ðó ñü êè ìè áî ÿ ðà ìè Ñâè ä ðè ãàé ëà, òàê
ñà ìî ÿê ³ ð³ øó ÷å íå ïðèéíÿò òÿ Ñè ã³ ç ìó í äà, çà ñâ³ ä ÷è ëè ³ñ íó âàí íÿ ïå â íî ãî
ðî çó ì³í íÿ ò³ º¿ íå áåç ïå êè, ÿêó ñòà íî âè ëî ðîç ãî ð òàí íÿ ïîëü ñü êî¿ åêñ ïà í ñ³¿
ÿê äëÿ Ðó ñ³, òàê ³ äëÿ âëà ñ íå Ëè ò âè. “ßê áè òî íå áó ëî, Ñè ã³ ç ìóíä çà ãè íóâ,
âáè òèé â ³ì’ÿ Ñâè ä ðè ãàé ëà” 99, — çàçíà÷àâ Î. ª. Ïðåñíÿêîâ.
Ïðà ã íó ÷è ïî ñëà áè òè ñï³ ëü íó ðó ñü êî- ëè òîâ ñü êó ïðî òè ä³þ ðîç ãî ð òàí íþ
äà ëü øî ãî íà ñòó ïó Ïîëü ù³ íà Ñõ³ä, ßãàé ëî ó 1434 p. ÷à ñ ò êî âî ïî øè ðèâ íà
ïðà âî ñëà â íó øëÿ õ òó Ëè ò âè ïðè â³ ëå¿ êà òî ëè öü êî ¿. ³í äî ìà ãà â ñÿ ïî ãëè á -
ëåí íÿ ðîç ëà äó â ëè òîâ ñü êî-ðó ñü êèõ (êà òî ëè öü êî- ïðà âî ñ ëà â íèõ) âåð õàõ
ÂÊË ³ ë³ ê â³ äà ö³¿ çà ëè ø ê³â êíÿ æî¿ äåð æà â íî ñ ò³ — àâ òî íî ì íèõ çå ìå ëü- àíå ê -
ñ³â — ðó ñü êèõ êíÿ ç³âñòâ, ïå ðå ä ó ñ³ì Êè ¿â ñü êî ãî. Òàê ãî òó âà ëè ñÿ óìî âè äëÿ
ïå ðå õî äó ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ÿä ðà óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü ï³ä âëà äó Ïîëü ù³ íå ò³ëü êè,
à ìî æ ëè âî, é íå ñò³ ëü êè òî ìó, ùî Êè ¿â íà êî ðî ò êèé ÷àñ ñòຠ“ñâî º ð³ ä íîþ
24 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
* Çàçíà÷àþ÷è â³ä äà ëå í³ñòü ðó ñü êèõ âå ëü ìîæ â³ä ³ òî â òà òà ó÷à ñ ò³ ó çä³é ñ íåí í³ éî -
ãî ïëà í³â, ². Ï. Êðèï’ÿêåâè÷ ïè øå: “Çà òå óêðà ¿ í ñü ê³ âå ëü ìî æ³ äó æå áëè çü êî ñòî ÿ ëè äî
äðó ãî ãî ïî âî äè ðÿ ëè òîâ ñü êî¿ îïî çè ö³¿, Ñâè ä ðè ãàé ëà... Ïðî æè âà þ ÷è â Óêðà ¿ í³, â³í ïðè -
ºä íàâ ñî á³ óêðà ¿ í ñü êèõ ïà í³â òèì, ùî ïî îá ³öÿâ ïðè âå ð íó òè ¿ì ïðî â³ ä íå ñòà íî âè ùå ó
Âå ëè êî ìó êíÿ ç³â ñ ò â³”. Çà ëó ÷àâ ¿õ íà ñâ³é á³ê ³ ßãàé ëî, ÿêèé âî ëî ä³â á³ ëü øè ìè ìî æ ëè âî -
ñ òÿ ìè ùî äî öüî ãî (Ê ð è ï’ ÿ ê å â è ÷ ². Ï. “² ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè”. — Ëüâ³â, I992. —
Ñ. 125—126.)
** Îêðåìîãî çíà ÷åí íÿ íà áè ðàâ òîé ôàêò, ùî öåé ïå ð³ îä â ³ñ òî 𳿠ÂÊË õà ðà ê òå ðè -
çó âà â ñÿ àê òè â³ çà ö³ ºþ çà êð³ ï ëåí íÿ ñïà ä êî âî ãî ïðà âà íà çå ì ëå âî ëî ä³í íÿ òà ³í øèõ ïðè -
â³ ëå ¿â ôå î äà ë³â. Ó âà æ ëè âèõ âíó ò ð³ øí³õ ïðî öå ñàõ, ùî â³ä áó âà ëè ñÿ â ÕV ñò., “ïðî òè ñ òà â -
ëåí íÿ íè çàì ñà ìî î÷å âè ä íå” (ß ê î â å í ê î H. M. Óêðà ¿ í ñü êà øëÿ õ òà ç ê³ í öÿ XIV äî
ñå ðå äè íè XVII ñò. (Âî ëèíü ³ Öåíòðà ëü íà Óêðà ¿ íà). — Ê., 1993. — Ñ. 31—51.
*** Ïàòð³àðõ Ìà ê ñèì 14 ÷å ð â íÿ 1481 p. íà çè âàâ Êè ¿â “áî ãî ñ ïà ñà å ìûì ãðà äîì, îí
æå íà ðå ÷å ò ñÿ ìà òè ãðà äî âîì Ðóñ ñ êîå çå ì ëè, à íå èíà êî” (Äèâ.: Ï à ø ó ò î B. T.,
Ô ë î ð ÿ Á. Í., Õ î ð î ø ê å â è ÷ À. Ë. Äðå â íå ðóñ ñ êîå íà ñëå äèå è èñ òî ðè ÷å ñ êèå ñó äü -
áû âî ñ òî ÷ íî ãî ñëà âÿí ñ ò âà. — Ñ. 72).
ñòî ëè öåþ îïî çè ö³ ¿” 100. Ç óñó íåí íÿì îä íî ãî ç íàé á³ ëü øèõ öåíòð³â ïðà âî -
ñëà â’ÿ ³ ñëî â’ÿí ñ ò âà *** êà òî ëè öèçì çì³ ö íþ âàâ ïî çè ö³¿ äëÿ àê òè â íî ãî ïî -
øè ðåí íÿ íà Ñõ³ä.
Éî ãî çà êëþ ÷ íà ï³ä ãî òî â êà ïðî õî äè ëà íå ãëà ä êî, ç â³ä êà òà ìè. Ïî äå êî -
ëè ðîëü Êè º âà é Êè ¿â ñü êî¿ çå ì ë³ â æèò ò³ ÂÊË ïî ñè ëþ âà ëà ñÿ. Â 1440 p. ó
éî ãî ñêëà ä³ áó ëî â³ä íî â ëå íî Êè ¿â ñü êå óä³ ëü íå êíÿ ç³â ñ ò âî. Öÿ ïî ä³ÿ â³ä áó -
ëàñü ó ð³ê ïðî ãî ëî øåí íÿ ëè ò o â cü êo- ðó ñü êè ìè áî ÿ ðà ìè ìà ëî ë³ ò íüî ãî Êà -
çè ìè ðà ßãå ëî í ÷è êà âå ëè êèì êíÿ çåì Ëè ò âè. “Öå îçíà ÷à ëî, — ïå ðå á³ ëü øóº
“² ñ òî ð³ÿ ïîëü ñü êî¿ äè ï ëî ìà ò³ ¿”, — ö³ ë êî âè òèé ðîç ðèâ ïîëü ñü êî- ëè òîâ ñü -
êî¿ óí³¿ òà óñà ìî ñ ò³é íåí íÿ Ëè ò âè” 101. Ïî êà çî âî, ùî ïî ëÿ êè çà ãðà âà ëè ³ç
çíàò òþ Êè ¿â ñü êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà, íà ä³ ëè â øè ¿¿ òî ä³ æ ð³ â íè ìè ç ëè òî â öÿ ìè
ñî ñ ëî â íè ìè ïðè â³ ëå ÿ ìè. Çãî äîì ñòà â øè êî ðî ëåì (1447—1792), Êà çè ìèð
ßãå ëî í ÷èê ïðî òÿ ãîì ñâî ãî äî â ãî ãî ïðà â ë³í íÿ ôî ð ìà ëü íî ïðè ä³ ëÿâ óêðà ¿ í -
ñü ê³é ïî ë³ òè ö³ îá ìàëü óâà ãè. Òà çà ëè øè â øèñü Âå ëè êèì êíÿ çåì Ëè òîâ -
ñü êèì, â³í êî îð äè íó âàâ çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ í³ é çáðîé í³ àê ö³¿ äâî ºäè íî¿
äåð æà âè íà ïåð øî ðÿ ä íî ìó äëÿ Êðà êî âà íà ïðÿ ì êó åêñ ïà í ñ³ ¿.
×à ñ ò êî âå ïî ñëà á ëåí íÿ öåíòðà ë³ çà òîð ñü êî¿ ïî ë³ òè êè ÂÊË ùî äî Êè º âà
ïðè çâå ëî äî ÷åð ãî âî ãî çðî ñ òàí íÿ éî ãî åêî íî ì³ ÷ íî¿ âà ãè òà ïî ë³ òè÷ íèõ ïî -
çè ö³é. Îñòàí íº îñî á ëè âî íå ïî êî ¿ ëî êî ðî ëÿ, ÿêèé ðî áèâ óñå, ùîá çáå ðå ã òè
çà ñî áîþ îáè ä â³ âè ù³ ïî ñà äè â “obojgie narod\w”. Îä íàê, êî ëè ó ³ ëü íþ ñ³
âè íè êà ëî ïè òàí íÿ ïðî çà ì³ ùåí íÿ âå ëè êî êíÿ æî ãî ñòî ëó, — ñà ìå êè ¿â -
ñü êèé êíÿçü Ñå ìåí Îëå ëü êî âè÷ * ââà æà â ñÿ îä íèì ç îñ íî â íèõ ïðå òå í äå í -
ò³â íà öå ì³ ñ öå. “Âî ëî ä³ þ ÷è â³é ñü êî âè ìè òà ëà í òà ìè é õî ðî á ð³ ñ òþ, â³í ïî -
äàâ âà æ ëè â³ ïî ñëó ãè Êè ¿â ñü êî ìó êíÿ ç³â ñ ò âó, â³ä áè âà þ ÷è ç âå ëè êèì óñ -
ï³ õîì íà ïà äè Êðèì ñü êî¿ Îð äè”, — çà çíà ÷àâ Â. Á. Àíòîíîâè÷ 102. Íå áà æà -
þ ÷è ìà òè íà íàä âà æ ëè âî ìó ï³ â äåí íî ìó ãåî ïî ë³ òè ÷ íî ìó íà ïðÿ ì êó ñè ëü íó
îñî áè ñ ò³ñòü, ³ ëü íþñ ïëà íóº ïå ðå òâî ðè òè Êè ¿â ñü êå êíÿ ç³â ñ ò âî íà çâè ÷àé -
íå íà ì³ ñ íè ö ò âî. Ñå ìåí Îëå ëü êî âè÷ ç êíÿ çÿ ìàâ ñòà òè óðÿäîâöåì. Òà îä ðà -
çó ñêà ñó âà òè Êè ¿â ñü êå êíÿ ç³â ñ ò âî íå âäà ëî ñÿ. Ëè øå ï³ ñ ëÿ éî ãî ñìå ð ò³
îñòàí íº ï³ â äåí íî -ðó ñü êå êíÿ ç³â ñ ò âî ó 1471 p. (ñë³ äîì çà Âî ëèí ñü êèì) ïå -
ðå òâî ðþ âà ëî ñÿ íà âîº âîä ñ ò âî. Êè ¿â ùå äâ³ ÷³ (ó 1482 p. çà Ìè õàé ëà Îëå ëü -
êî âè ÷à ³ 1508 — çà Ìè õàé ëà Ãëèí ñü êî ãî) â³ä ñòî þ âàâ ñâî¿ ïðà âà. Òà ñè ëè
âæå áó ëè äà ëå êî íå ð³ â í³. Çì³öíåííÿ öåíòðà ë³ ç ìó Ëè ò âè òî ðó âà ëî äà ëü øèé
øëÿõ ïîëü ñü ê³é åêñ ïà í ñ³¿ íà óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³, îñ òà òî ÷ íî ïî çáà â ëÿ þ ÷è ¿õ
çà ëè ø ê³â äåð æà â íî ñ ò³.
˳ ê â³ äà ö³ÿ ðå ø ò ê³â êíÿ æî¿ âëà äè â óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ âïëè âຠíà ¿õ ïî -
äà ëü ø³ ãåî ïî ë³ òè ÷ í³ îð³ º í òà ö³ ¿. ̳ ö í³º òÿ æ³í íÿ íà Ñõ³ä. Íà äà ìî ñëî âî “Âå -
ëè ê³é ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè” ². Òèêòîðà: “Ïå ðå õ³ä ëè òîâ ñü êî ãî áî ÿð ñ ò âà íà ëà òèí -
ñ ò âî, ùî íà áóâ ìà ñî âî ãî õà ðà ê òå ðó çà ³ òî â òà é ßãàé ëà, äó æå ñêî ðî ñòâî ðèâ
ó Âå ëè êî ìó êíÿ ç³â ñ ò â³ Ëè òîâ ñü êî ìó äâà âî ðî æèõ ñî á³ ãðî ìà äÿí ñ ò âà. Ëè -
òîâ ñü êå, îêà òî ëè ÷å íå é çà òå îá äà ðî âà íå ìà º ò íî ñ òÿ ìè é ïðè â³ ëå ÿ ìè, òà
óêðà ¿ í ñü êî- á³ ëî ðó ñü êå, ïðà âî ñëà â íå ³ ÷å ðåç òå â³ä ñó íó òå íà á³ê â³ä äåð æà â íèõ
ñïðàâ, óðÿ ä³â òà äî ñòî ¿íñòâ. Ëè òîâ ñü êî- Óê ðà ¿í ñü êà äåð æà âà ïî ÷è íຠðîç êî -
ëþ âà òè ñÿ íà ñêëà äî â³ ÷à ñ òè íè, ïðè÷î ìó Ëè ò âà òÿ ãî òèòü äî Ïîëü ù³, Óêðà ¿ íà
³ Á³ ëî ðóñü ìè ìî õ³òü ïî âå ð òà þòü î÷³ íà ï³â í³÷, ó á³ê îä íî â³ ð íî¿ ç íè ìè Ìî ñ -
ê âè. Ãà ëè ÷è íà òèì ÷à ñîì ïî ÷è íຠîð³ º í òó âà òè ñÿ íà ìî ëî äó Ìî ë äà â³ þ” 103.
². Ï. Êðèï’ÿêåâè÷ êîí ñ òà òó âàâ: “Ïå ð øè ìè ïå ðå éø ëè íà á³ê Ìî ñ ê âè ó ¿¿
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 25
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
* Ñåìåí Îëå ëü êî âè÷ îï³ êó âà â ñÿ ä³ ÿ ëü í³ ñ òþ íà ó êî âî- ïå ðå ê ëà äà öü êî ãî ãó ð ò êà â Êè -
º â³, ùî ïî øè ðþ âàâ íà ñõ³ ä íî ñëî â’ÿí ñü êèõ çå ì ëÿõ ô³ ëî ñîô ñü ê³ é íà ó êî âî- ïðè ðî ä íè ÷³
òðà ê òà òè, à òà êîæ õó äî æ í³ òâî ðè àðàá ñü êèõ, ñòà ðî ºâ ðåé ñü êèõ, â³ çà í ò³é ñü êèõ, àí ã ë³é ñü -
êèõ òà ³í øèõ àâ òî ð³â (Äèâ.: Ä ç þ á à Î., Ï à â ë å í ê î Ã. ˳ òî ïèñ íàé âà æ ëè â³ øèõ ïî -
ä³é êóëü òó ð íî ãî æèò òÿ â Óêðà ¿ í³ (Õ — ñå ðå äè íà XVII ñò.). — Ê., 1998. — Ñ. 102—105).
çìà ãàí í³ ç Ëè ò âîþ çà ðîëü îá’ ºä íó âà ÷à ðó ñü êèõ çå ìåëü ÷å ð í³ ã³â ñü ê³ êíÿ -
ç³” 104. Ñó ÷àñ íèé äî ñë³ ä íèê ââà æàº: “˳ ê â³ äà ö³ÿ Âî ëèí ñü êî ãî é Êè ¿â ñü êî ãî
êíÿ ç³âñòâ, çð³ â íÿí íÿ øëÿ õ òè ç êíÿ çÿ ìè, îá ìå æåí íÿ ïðàâ îñòàí í³õ, çà ô³ ê ñî -
âà íå ³ ëåí ñüêèì ïðè â³ ëå ºì 1492 ð., ñïî íó êà ëî á³ ëü ø³ñòü ÷å ð í³ ã³â ñü êèõ êíÿ -
ç³â äî ïå ðå õî äó íà ñëó æ áó äî Ìî ñ êîâ ñü êî¿ äåð æà âè” 105.
Öå ñó ïðî âî äæó âà ëî ñÿ çó ñòð³ ÷ íè ìè êðî êà ìè Ìî ñ ê âè. Íà ïðè ê³ í ö³
ÕV — íà ïî ÷à ò êó ÕVI ñò. äî Ðî ñ³é ñü êî¿ äåð æà âè áó ëî ïðè ºä íà íî ×å ð í³ ãî -
âî- ѳ âå ð ùè íó. Çíà êî âîþ ïî ä³ ºþ â áî ðî òü á³ Æå ÷³ Ïî ñ ïî ëè òî¿ òà Ìî ñ ê âè
ñòà ëî ïðî ãî ëî øåí íÿ ²âà íà III ó 1479 p. âå ëè êèì êíÿ çåì “âñåÿ Ðó ñè”. Â
1490 p. â³í çà ÿâ ëÿº ïðà âî Ìî ñ ê âè íà “íà øå ãî ãî ñó äàð ñ ò âà ðó ñ êèõ çå ìåëü”
Êè å â ñ êóþ çå ì ëþ, ÿêó “çà ñî áîþ äðúæèò Êà çè ìèð” 106. Òàê ïðî ëó íà ëè ïå ð -
ø³, ïî êè ùî ñëî âå ñ í³, çà ë ïè ó ê³ëü êà ñòî ë³ ò í³é â³é í³ çà Óêðà ¿ íó. Ñïî ÷à ò êó
âè ðà ç íà ïå ðå âà ãà áó ëà ó Ïîëü ù³, ÿêà ôî ð ìà ëü íî óñ ïà ä êó âà ëà óêðà ¿ í ñü ê³
òå ðè òî ð³¿, ùî âõî äè ëè äî ñêëà äó ÂÊË.
ϳä ñó ìî âó þ ÷è âè êëà äå íèé ìà òå ð³ àë, çà çíà ÷è ìî:
1. Ó ÕIV ñò. çà âå ð øè â ñÿ ïå ðå õ³ä â³ä ìî ãó ò íüî¿ Êè ¿â ñü êî¿ äåð æà âè —
“³ ì ïå 𳿠Ðþ ðè êî âè ÷³â” äî ïà ä³í íÿ îñòàí í³õ, áî äàé îá ìå æå íèõ, íî ñ³ ¿â
óêðà ¿ í ñü êî¿ äåð æà â íî ñ ò³. Ðîç äðî á ëå í³ñòü êî ëè ø íüî¿ Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ çà âå ð -
øè ëàñü ïðè ïè íåí íÿì ¿¿ ³ñ íó âàí íÿ. Îêðå ì³ óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ àáî óâ³éø ëè
äî ñêëà äó Ëè ò âè (ï³â í³ ÷ í³ é öåíòðà ëü í³ êíÿ ç³â ñ ò âà), çáå ð³ ã øè ñïî ÷à ò êó ïå -
â í³ îçíà êè àâ òî íî 쳿 â ïå ð³ îä äå öå í ò ðà ë³ çî âà íî ãî ðîç âè ò êó ÂÊË, àáî îñ òà -
òî ÷ íî ïå ðå ñòà ëè ³ñ íó âà òè (Ãà ëè öü êå êíÿ ç³â ñ ò âî), çíå ì³ ã øè ó âà æ ê³é
çáðîé í³é áî ðî òü á³ (ãî ëî âíèì ÷è íîì — ç Ïîëü ùåþ), àáî âòðà òè ëè áóäü- ÿê³
ðå ø ò êè îêðå ìî ãî ³ñ íó âàí íÿ â ñå ðå äè í³ ÕV ñò.
2. Ùîäî îá ñòà âèí ¿õ ïå ðå áó âàí íÿ ó ñêëà ä³ Ëè ò âè çà çíà ÷è ìî: ïðî òÿ ãîì
ìàé æå âñüî ãî ÕIV ñò. âî íî ìà ëî ïî çè òè â í³ íà ñ ë³ä êè äëÿ îáîõ ñòî ð³í. Ôà õ³ â -
ö³ ç ³ñ òî 𳿠ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ ââà æà þòü, ùî â òîé ÷àñ óñòð³é ÂÊË çà ñó ÷àñ íîþ
òå ð ì³ íî ëî ã³ ºþ “ëè øà â ñÿ ôå äå ðà ö³ ºþ çå ìå ëü- êíÿ ç³âñòâ, ó òî ìó ÷è ñ ë³ óêðà ¿ -
í ñü êèõ — Êè ¿â ñü êî ãî, ×å ð í³ ãî âî- ѳ âåð ñü êî ãî, Âî ëèí ñü êî ãî, Ïî ä³ëü ñü-
êî ãî” 107.
3. Çàâäÿêè “ðó ñü êî ìó õà ðà ê òå ðó” ÂÊË, íà ãî ëî øó âàâ Ì. Ñ. Ãðó -
øåâñüêèé, îäå ð æà ëî “...ñâ³é íå çâè ÷àé íèé ïî ë³ òè÷ íèé çð³ñò, ³ â³í ñëó æèâ
éî ìó, äî êè ëè òîâ ñü êå ïðà âè òå ëü ñ ò âî íå çãó áè ëî éî ãî, çëî ìè â øè ñâîþ äî -
òå ïå ð³ ø íþ ïî ë³ òè êó óí³ ºþ ç Ïîëü ùå þ” 108. Ïå ðå áó âàí íÿ óêðà ¿ í ñü êèõ çå -
ìåëü ó ñêëà ä³ ÂÊË ñïðè ÿ ëî âè ð³ øåí íþ ãî ëî âíî ãî ³ñ òî ðè ÷ íî ãî çà âäàí íÿ
÷à ñó — âðÿ òó âàí íþ â³ä òà òàð ñü êî¿ çà ãëà äè. Ïå ðå âà ãà â êóëü òó ð íî ìó é ñî -
ö³ àëüíî ìó ïëà í³, ãëè á øå é ð³ ç íî ïëà íî âå ³ñ òî ðè ÷ íå êî ð³í íÿ îáó ìî âè ëè ¿õ
íàä çíà ÷ó ùó ðîëü ó æèò ò³ Ëè ò âè. Ç äðó ãî ãî áî êó, îñî á ëè âî ñ ò³ âíó ò ð³ ø íüî ãî
æèò òÿ é ñòðó ê òó ðè Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êî¿ äåð æà âè — â³ ðî òå ð ïè ìèé ³ äå öå í ò -
ðà ë³ çî âà íèé óñòð³é ïåð øî ãî ïå ð³ îäó ¿¿ ³ñ íó âàí íÿ, ñïðèé íÿò òÿ ¿¿ âåð õà ìè
ðó ñü êèõ çâè ÷à ¿â ³ òðà äè ö³é äî ïî ìî ã ëè ïðî äî â æè òè, õî÷ ³ â óñêëà ä íå íèõ
óìî âàõ, ïðè ðî ä íó õî äó ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ðîç âè ò êó. Áó ëî çáå ðå æå íî îñ íî â íå ÿä -
ðî óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü, òî ð ãî âå ëü í³ çâ’ÿ ç êè é øëÿ õè, ïðè ðî ä íå åêî íî ì³ ÷ íå
³ êîí ôå ñ³ î íà ëü íå òÿ æ³í íÿ íà ï³â äåíü*, íà ðå ø ò³, çä³é ñ íå íî êðî êè äî ñòà íî -
â ëåí íÿ óêðà ¿ í ñü êî¿ íà ö³ ¿.  òà êèé ñïî ñ³á çà áåç ïå ÷å íî òÿ ã ë³ñòü ãåî ïî ë³ òè ÷ -
íèõ ³í òå ðå ñ³â Óêðà ¿ íè.
26 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
* ³äçíà÷àþ÷è ³ñ íó âàí íÿ “äî ñèòü ñêëà ä íèõ â³ä íî ñèí Êîí ñ òà í òè íî ïî ëÿ ç Îð äèí -
ñü êîþ äåð æà âîþ, à òà êîæ íàé ò³ ñ í³ øèõ çâ’ÿ ç ê³â Êîí ñ òà í òè íî ïîëü ñü êî ãî ïà ò ð³ à ð õà òó ç
ðó ñü êîþ öå ð ê âîþ â òîé ÷àñ”, ². Á. Ãðåêîâ çà ñòå ð³ ãàº: “Ìî âà â äà íî ìó âè ïà ä êó ïî âè ííà
éòè íå ëè øå ïðî ³ñ íó âàí íÿ çâè ÷àé íèõ ôå î äà ëü íèõ êî í òà ê ò³â ì³æ äâî ìà ôå î äà ëü íè ìè
äåð æà âà ìè — Îð äîþ é ³ çà í ò³ ºþ, à é ïðî ñêëà äàí íÿ äî ñèòü ñâîº ð³ ä íèõ ôîðì ïî ë³ òè÷ -
íî ãî ñï³â ðî á³ ò íè ö ò âà öèõ äåð æàâ íà ðó ñü êî ìó ãðó í ò³, ïðî ðîç ðî á êó ïå â íèõ ôîðì êî îð -
äè íà ö³¿ ¿õ ïðàê òè ÷ íî¿ ïî ë³ òè êè â ñè ñ òå ì³ êíÿ ç³âñòâ ðó ñü êî¿ çå ì ë³” (“Âî ñ òî ÷ íàÿ Åâ ðî ïà
è óïà äîê Çî ëî òîé Îð äû”. — Ì., 1975. — Ñ. 53.)
4. Ïî ñëà á ëþ þ ÷è äà ëå êî æî ð ñ ò ê³ ø³ íà ñ ë³ä êè ³í øèõ âà ð³ à í ò³â æèò òÿ íà
óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ, íà â’ÿ çà íèõ îð äèí ñü êèì íà øå ñ òÿì, ³í øè ìè ñìå ð òå ëü-
íè ìè çà ãðî çà ìè 109, âõî äæåí íÿ äî ñêëà äó Ëè ò âè íå ìî ã ëî êîì ïå í ñó âà òè
âòðà òè äåð æà â íî ñ ò³, ð³ ç êî ãî ð³ â íÿ âè ÿâ ëåí íÿ ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ ³í òå ðå ñ³â
óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü. Ç äðó ãî ãî áî êó, ÂÊË íå ñòà ëî íà ³ñ òî ðè ÷ íî òðè âà ëèé
÷àñ ìî ãó ò íüîþ äåð æà âîþ, íå ðå à ë³ çó âà â øè çíà ÷ íèé âíó ò ð³ øí³é ïî òå í ö³ àë,
ïî â’ÿ çà íèé ç âå ëè êîþ ðî ë ëþ ðó ñü êî ãî åëå ìå í òà ó ñòâî ðåí í³ é ïî áó äî â³
Ëè ò âè ïðî òÿ ãîì ïå ð øèõ ñòî ë³òü ¿¿ äåð æà â íî ãî ³ñ íó âàí íÿ.
5. Âèäèì³ é ïðè õî âà í³ ñëà áî ù³ ÂÊË ïî ñë³ äî â íî âè ÿâ èëè óí³¿ ç Ïîëü -
ùå þ. Ñïî ä³ âàí íÿ ³ ëü íþ ñà íà ïðî äî â æåí íÿ ñà ìî ñò³é íî¿ ïî ë³ òè êè â äó à -
ë³ ñ òè ÷ í³é Ïîëü ñü êî- Ëè òîâ ñü ê³é äåð æà â³ ïî ð³ â íÿ íî øâè ä êî âè ÿâè ëè ñÿ
³ëþ çî ð íè ìè. Ãî ðó íå óõè ëü íî áðà ëà ñè ëü í³ øà Ïîëü ùà. Ñïî ÷à ò êó Ëè ò âó
â³ä ò³ ñ íè ëè ç Âî ëè í³, çãî äîì — ç Ïî ä³ë ëÿ, à ïî ò³ì — ç ³í øèõ òå ðè òî ð³é
Ïðà âî áå ðåæ æÿ. ϳ ñ ëÿ Êðåâ ñü êî¿ óí³¿ Óêðà ¿ íà- Ðóñü, çà âëó ÷ íèì âè ñëî â ëþ -
âàí íÿì Í. Ì. ßêîâåíêî, ñòຠ“òðå ò³ì çàé âèì” ó “Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè ò³é äâîõ íà -
ðî ä³â” 110. ³ä âå ð òî ãà ëü ìó ºòü ñÿ ðîç âè òîê óêðà ¿ í ñü êî¿ íà ö³¿ òà ¿¿ êóëü òó ðè,
ðóé íó ºòü ñÿ åêî íî ì³ ÷ íå ñòà íî âè ùå á³ ëü øî ñ ò³ óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ, éî -
ãî ñî ö³ à ëü íà ñòðó ê òó ðà. “Ïî ñè ëå í³ ïîëü ñü ê³ âïëè âè, ñïå ð ò³ íà âî þ þ ÷å êà -
òî ëè ö ò âî..., — çà çíà ÷ຠÇ. Êíèø, — ïî ÷à ëè çà êð³ ï ëþ âà òè ñå áå â àðè ñ òî-
ê ðà òè ÷ í³é âåð ñ ò â³, âè ïè ðà òè óêðà ¿ í ñü êó êóëü òó ðó, âïðî âà äæó þ ÷è íà ¿¿ ì³ ñ -
öå êóëü òó ðó ëà òè íî -ïîëü ñü êó. Ç ñî áîþ íå ñëè âî íè òåæ íî âèé ñî ö³ à ëü íèé
ëàä, çíà ÷ íî ñòðî ã³ øèé â³ä óêðà ¿ í ñü êî ãî, à öå äîâåëî ï³ ç í³ øå äî çà êð³ ïà -
÷åí íÿ óêðà ¿ í ñü êî ãî ñå ëÿ íè íà, äî éî ãî ïî íå âî ëåí íÿ ñî ö³ à ëü íî ãî, à îï³ ñ ëÿ
ðå ë³ ã³é íî ãî é íà ö³ î íà ëü íî ãî” 111. Êà òî ë³ çó þ ÷è é ³í êî ð ïî ðè çó þ ÷è Ëè ò âó,
Ïîëü ùà âêëþ ÷à ëà äî ñâî ãî ñêëà äó é ¿¿ çå ì ë³- àíå ê ñè, á³ ëü ø³ñòü ÿêèõ ñòà íî -
âè ëè óêðà ¿ í ñü ê³ òà á³ ëî ðó ñü ê³ òå ðè òî ð³¿, ùî îïè íè ëè ñÿ ï³ä âñå á³ ÷ íèì ³ æî ð -
ñ òî êèì ³íî çå ì íèì ãíî á ëåí íÿì.
6. Àïîëîãåòè ñèë, ÿê³ ç ïðè ïè íåí íÿì ³ñ íó âàí íÿ ÂÊË çà âî ëî ä³ ëè Óêðà -
¿ íîþ, çà ïå â íÿ ëè, í³ áè, ïðè éøî â øè â “äè êå ïî ëå”, ðîç áó äî âó âà ëè éî ãî ç
“÷è ñ òî ãî ëè ñ òà” 112, à óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü, íå êà æó ÷è âæå ïðî ¿õ ãåî ïî ë³ òè -
÷ í³ ³í òå ðå ñè, âçà ãà ë³ íå ³ñ íó âà ëî é íå ³ñ íóº — ëè øå “î ê ðà ¿í í³” òå ðè òî ð³¿
çà âî éî â íè ê³â. “ ïî ãëÿ äàõ ïîëü ñü êèõ ïèñü ìåí íè ê³â Óêðà ¿ íà, — çà çíà ÷àâ
Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêèé, — ïðåä ñòà â ëÿ ëà ñÿ áåç ëþ ä íîþ ïó ñ òè íåþ, êî ò ðó àæ
ïî ëÿ êè íà íî âî êî ëüî í³ çó âà ëè, îð ãà í³ çó âà â øè ì³ ñ öå âó ëþ ä í³ñòü, à ùå
á³ ëü øå çà ëþ ä íè â øè ïó ñ ò³ ïðî ñ òî ðè Óêðà ¿ íè ïîëü ñü êèì ñå ëÿí ñ ò âîì, é ñòà -
ëè íå ò³ëü êè âî ëî äà ðÿ ìè, à é òâ³ ð öÿ ìè íî âî¿ Óêðà ¿ íè.  ïî ãëÿ äàõ ðî ñ³é ñü -
êèõ... âè ðî á ëþ þòü ïå ðå êî íàí íº, ùî Êè ¿â ñü êà Ðóñü áó ëà äà ëå êî áëè ç øå åò -
íî ãðà ô³ ÷ íî é âñ³ ëÿ êî äî íå¿, í³æ äî êî çà öü êî¿ Óêðà ¿ íè ÕVI—ÕVII â.”.
7. ³äñóòí³ñòü âëà ñ íî¿ äåð æà â íî ñ ò³ íà â³ êè ïå ðå òâî ðè ëà óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³
íà îá’ ºêò çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íî¿ ãðè. Ïðî òÿ ãîì òðè âà ëî ãî ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ïå -
ð³ îäó íàä ïå ð ñ ïå ê òè âà ìè ñó âå ðåí íî ãî âè õî äó Óêðà ¿ íè íà ì³æ íà ðî ä íó
àðå íó íà âè ñ ëà ÷³ ëü íà çà â³ ñà. Ç âòðà òîþ äåð æà â íî ñ ò³ — íà ä³é íî ãî çíà ðÿ ä äÿ
çà õè ñ òó ³í òå ðå ñ³â íà ö³¿ — ñòà ë³ ïå ð ñ ïå ê òè âè ¿¿ ðîç âè ò êó îïè íÿ þòü ñÿ íàä
ïð³ ð âî þ. ³ä íè í³ âî íè çà ëå æàòü â³ä ëà ñ êè äåð æàâ, ùî âî ëî ä³ þòü çå ì ëÿ ìè
Óêðà ¿ íè, à òà êîæ â³ä ¿õ ñè ëè, ðå à ëü íî ñ ò³ ÷è ïðè ìà ð íî ñ ò³ ¿õ íüî¿ ïî ë³ òè êè.
Î. ª. Ïðåñíÿêîâ ó ïðè ñâÿ ÷å í³é çà ãà ëü íèì ïðî áëå ìàì ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè
ÕII—ÕVII ââ. ïðà ö³, ùî ïî áà ÷è ëà ñâ³ò 1999 p., ïðè ä³ ëèâ âå ëè êó óâà ãó ïðî -
áëå ìàì ãåî ïî ë³ òè êè: “À í³ âíó ò ð³ øíÿ ñïàé êà åëå ìå í ò³â, ùî ñêëà äà ëè Ëè -
òîâ ñü êî- Ðó ñü êó äåð æà âó, àí³ çî â í³ ø íº ñòà íî âè ùå ö³ º¿ äåð æà âè íå äî ñÿ ã ëè
òà êî ãî ñòà íó, ùîá âî íî ìî ã ëî ïî äî ëà òè ñâî¿ âêðàé ñêëà ä í³ é íà ïðó æå í³ çà -
âäàí íÿ, â³ä ðîç â’ÿ çàí íÿ ÿêèõ çà ëå æà ëî ñà ìå éî ãî ³ñ íó âàí íÿ; éî ìó íå âäà -
ëî ñÿ... çà êð³ ïè òè çà ñî áîþ âè õ³ä äî Áàë ò³é ñü êî ãî ìî ðÿ... ³ ñòà òè ì³ ö íî â ãè ð -
ëàõ Äí³ï ðà”. Â÷å íèé ïî ÿñ íþ âàâ ì𳿠Ëè ò âè ïà íó âà òè “íàä âñ³ ºþ ñõ³ ä íîþ é
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 27
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
ï³ â í³ ÷ íî -ñõ³ ä íîþ Ðóñ ñþ, ÿê ³ íàä Ðóñ ñþ ï³ â äåí íî -çà õ³ ä íî þ”, ãëè áî êèì
óñ â³ äî ì ëåí íÿì òî ãî, “ùî ëè øå îá’ ºä íà í³ ðó ñü ê³ ñè ëè äà ëè á ¿é äî ñòà ò íþ
îïî ðó äëÿ âè õî äó ç áåç ïå ðå ð â íèõ ³ áåç íà ä³é íî îá òÿ æ ëè âèõ òðó ä íî ù³â ¿¿
íàä òî ñêëà ä íî ãî ñòà íî âè ùà” 113.
8. Ïîøèðåííÿ êà òî ëè öè ç ìó ðîç êî ëþº Ëè òîâ ñü êî- Ðó ñü êó äåð æà âó,
âïëè âà þ ÷è íà çì³ íó ãåî ïî ë³ òè ÷ íèõ îð³ º í òè ð³â Óêðà ¿ íè, ÿê³ âè çíà ÷à þòü ñÿ
ïå ðå ä ó ñ³ì ¿¿ íà ëå æ í³ ñ òþ äî ïðà âî ñëà â íî¿ ã³ ë êè õðè ñ òè ÿí ñü êî¿ öè â³ ë³ çà ö³ ¿.
Ðî ç³ ðâà í³ñòü åò í³ ÷ íèõ çå ìåëü íàä çâè ÷àé íî óñêëà ä íþº ä³þ ãåî ïî ë³ òè ÷ íî ãî
ôà ê òî ðà â ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè ³ óñêëà ä íèòü ¿¿ ðîç âè òîê ó íà ñòó ï í³ ñòî ë³ò òÿ. Ó
ñâîþ ÷åð ãó áî ðî òü áà çà âî ç ç’º ä íàí íÿ, îð ãà í³ ÷ íî ñòà â øè íà ñêð³ç íèì çà -
âäàí íÿì óñ³ º¿ ³ñ òî 𳿠óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó, âå ëè êîþ ì³ ðîþ âïëè âà òè ìå íà
éî ãî ãî ëî âí³ ãåî ïî ë³ òè ÷ í³ îð³ º í òè ðè â íà ñòó ï í³ ñòî ë³ò òÿ.
1 H a l e c k i O. Bor der lands of Eu ro pean Civ i li za tion. — New York, 1952. — P. 3.
2 Ê è ñ ñ è í ä æ å ð Ã å í ð è. Äè ï ëî ìà òè ÿ. — M., 1997. — Ñ. 45—55.
3 “Ïîñò³éí³ñòü ãåî ïî ë³ òè ÷ íî¿ ñè òó à ö³¿ òåæ º ïî âà æ íèì åëå ìå í òîì òÿ ã ëî ñ ò³. Êî çà öü -
êà Óêðà ¿ íà ìà ëà ñïðà âó ç ïðî áëå ìîþ ñòå ïî âî¿ çà ãðî çè (ñòà â ëåí íÿ äî òó ðå öü êî- òà òàð ñü -
êî ãî ñâ³ òó); â äå ùî ³í øî ìó, çì³ íå íî ìó âè ä³ öå áó ëî òå ñà ìå æèò òº âå ïè òàí íÿ, ùî ç íèì
â³÷- íà- â³÷ ñòî ÿ ëà âæå êíÿ æà Ðóñü” (Ë è ñ ÿ ê - Ð ó ä í è ö ü ê è é ². Ôî ð ìó âàí íÿ óêðà ¿ í -
ñü êî ãî íà ðî äó é íà ö³ ¿.  êí.: ²ñ òî ðè ÷ í³ åñå. — Ò. 1. — Ê., 1994. — Ñ. 23).
4 Ë þ á à â ñ ê è é Ì. Ê. Îá çîð èñ òî ðèè ðóñ ñ êîé êî ëî íè çà öèè ñ äðå â íåé øèõ âðå -
ìåí è äî XX âåêà. — M., 1996. — Ñ. 175.
5 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öèè ïî ðóñ ñ êîé èñ òî ðè è. — Ò. II. — Âè ï. 1. Çà ïà ä íàÿ
Ðóñü è Ëè òî â ñ êî- Ðóñ ñ êîå ãî ñó äàð ñ ò âî. — M., 1939. — Ñ. 6.
6 à ð å ê î â È. Á. Î÷å ð êè ïî èñ òî ðèè ìå æ äó íà ðî ä íûõ îò íî øå íèé Âî ñ òî ÷ íîé Åâ -
ðî ïû ÕIV—ÕVI ââ. — M., 1963. — Ñ. 38—41; Éî ãî æ. Âî ñ òî ÷ íàÿ Åâ ðî ïà è óïà äîê Çî ëî -
òîé Îð äû (íà ðó áå æå ÕIV—ÕV ââ.). — M., 1975.  ö³é ïðà ö³, ñïðà âå ä ëè âî çà ïå ðå ÷ó þ ÷è
ïðè õî âó âàí íÿ çà ãåî ïî ë³ òè ÷ íèì ôà ê òî ðîì ñïðà â æ í³õ ìî òè â³â, ÿêè ìè ïðè êðà øó þòü ñÿ
䳿 ïîëü ñü êî¿ ñòî ðî íè ïðè óêëà äåí í³ Êðåâ ñü êî¿ òà ïî äà ëü øèõ óí³é ç Ëè ò âîþ, ³ñ òî ðèê
çâå ð òຠóâà ãó íà ïà ðà ëå ë³çì â ³ñ òî ðè ÷ íèõ ïðî öå ñàõ, ùî â³ä áó âà ëè ñÿ ó Âî ëî äè ìèð ñü êî ìó
òà Ëè òîâ ñü êî ìó êíÿ ç³â ñ ò âàõ. ². Á. Ãðåêîâ ï³ä êðå ñ ëþº, ùî âî íè çðî ñ òà ëè çà ðà õó íîê ð³ ç -
íèõ ÷à ñ òèí ðó ñü êî¿ çå ì ë³, áëè çü êèõ îä íà îä í³é çà ïî õî äæåí íÿì, óêëà äîì ñî ö³ à ëü íî-
åêî íî ì³ ÷ íî ãî æèò òÿ, ð³ â íåì äó õî â íî ãî é êóëü òó ð íî ãî ðîç âè ò êó, ðå ë³ ã³¿, çâè ÷à ¿â òî ùî
(Ñ. 46).  ïî äà ëü øî ìó â³í çà çíà ÷ຠ³ ôî ð ìà ëü íó ñï³ ëü í³ñòü ïðî ãðàì â³ä íî â ëåí íÿ “êî ëè -
ø íüî¿ ö³ ë³ ñ íî ñ ò³ Ðó ñ³” (êó ð ñèâ íàø. — Ð. Ñ.) ³ ïðàê òè ÷ í³ íà ì³ ðè çä³é ñ íè òè «¿¿ øëÿ õîì
“çáè ðàí íÿ” âñ³õ äà â íüî ðó ñü êèõ çå ìåëü» (ñ. 47).
7 Ï à ø ó ò î Â. Ò., Ô ë î ð ÿ Á. Í., Õ î ð î ø ê å â è ÷ À. Ë. Äðå â íå ðóñ ñ êîå íà ñëå -
äèå è èñ òî ðè ÷å ñ êèå ñó äü áû âî ñ òî ÷ íî ãî ñëà âÿí ñ ò âà. — Ì., 1982. — Ñ. 28.
8 Ø à á ó ë ü ä î Ô. Ì. Çå ì ëè Þãî- Çà ïà ä íîé Ðó ñè â ñî ñ òà âå Âå ëè êî ãî êíÿ æå ñ ò âà
Ëè òî â ñ êî ãî. — Ê., 1987; Ðóñü â ³í òå ã ðà ö³é íèõ ïðî öå ñàõ XIII—XIV ñò. // Äðó ãèé ì³æ íà -
ðî ä íèé êîí ãðåñ óêðà ¿ í³ ñ ò³â. Äî ïî â³ ä³ ³ ìà òå ð³ à ëè. — ×. 1. — Ëüâ³â, 1994.
9 Ð ó ñ è í à Î. Â. Óêðà ¿ íà ì³æ òà òà ðà ìè ³ Ëè ò âî þ. — Ê., 1998.
10 à ð ó ø å â ñ ü ê è é Ì. Ñ. ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè- Ðó ñè. — Ò. 1. — Ê., 1991. — Ñ. 14.
11 “Óêðà¿íñüêèé ³ñ òî ðè ÷ íèé æó ð íàë”. — 2000. — ¹¹ 1—4.
12 “Êè¿âñüêà ñòà ðî âè íà”. — 2001. — ¹¹ 1—4.
13 “Êðèòèêà”. — Ëè ïåíü/Ñåð ïåíü. — 1998. — Ñ. 26.
14 “Óêðà¿íñüêèé ³ñ òî ðè ÷ íèé æó ð íàë”. — 2001. — ¹ 3. — Ñ. 108.
15 Èñòîðèÿ âíå ø íåé ïî ëè òè êè Ðîñ ñè è. Êî íåö XV—XVII âåê. — Ì., 1999. — Ñ. 80.
16 Òàì ñà ìî. — Ñ. 78.
17 Òàì ñà ìî.
18 Ã ó ì è ë å â Ë. Í. Äðå â íÿÿ Ðóñü è Âå ëè êàÿ Ñòåïü. — Ì., 1992. — Ñ. 509.
19 Ð ó ñ è í à Î. Â. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 30.
20 Ï î õ ë å á ê è í Â. Â. Âíå ø íÿÿ ïî ëè òè êà Ðó ñè, Ðîñ ñèè è ÑÑÑÐ çà 1000 ëåò. —
Âûï. II. — Êí. 1. — Ì., 1995. — Ñ. 332—333.
21 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Óïà äîê Êèå âà è èñ òî ðè ÷å ñ êèé ïóòü Óêðà è íû. —Æóðí.
“Ðî äè íà”. — 1999. — ¹ 8. — Ñ. 54.
22 Ä ó ì è í Ñ. Â. Äðó ãàÿ Ðóñü (Âå ëè êîå êíÿ æå ñ ò âî Ëè òî â ñ êîå è Ðóñ ñ êîå). Â êí.
Èñ òî ðèÿ Îòå ÷å ñ ò âà: ëþ äè, èäåè, ðå øå íè ÿ. Î÷å ð êè èñ òî ðèè Ðîñ ñèè IX — íà ÷à ëà XX â. —
Ì., 1991. — Ñ. 78.
23 Äèâ.: H a l e c k i O. Op. cit. — P. 110—114.
28 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
24 Ï à ø ó ò î Â. Ò., Ô ë î ð ÿ Á. Í., Õ î ð î ø ê å â è ÷ À. Ë. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 27.
25 Ãåîãðàô³ÿ óêðà ¿ í ñü êèõ ³ ñó ì³ æ íèõ çå ìåëü. Îïðà öþ âàâ ³ ñêëàâ Â. Êóá³éîâè÷. —
Êðà ê³â, 1943. — Ñ. 265.
26 Ï à ø ó ò î Â. Ò., Ô ë î ð ÿ Á. Í., Õ î ð î ø ê å â è ÷ À. Ë. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 51. Äå -
ùî á³ëüø êîí ê ðå òè çî âà íèì º ïî ëî æåí íÿ Â. Ò. Ïàøóòà, ÿêå âè ïëè âຠ³ç çà çíà ÷å íî¿ âè ùå
ïî çè ö³ ¿. Âî íî âè ñó íó òå â îêðå ì³é ðîç â³ ä ö³ “Î ïûò ïå ðè îäè çà öèè èñ òî ðèè ðóñ ñ êîé äè ï -
ëî ìà òèè (ðàí íèé è ðà ç âè òîé ôå î äà ëèçì)” (äèâ.: êí. “Äðå â íåé øèå ãî ñó äàð ñ ò âà íà òå ð -
ðè òî ðèè ÑÑÑÐ. Ìà òå ðè à ëû è èñ ñ ëå äî âà íè ÿ. 1982”. — Ì., 1984. — Ñ. 24).
27 Ë þ á à â ñ ê è é Ì. Ê. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 175.
28 Ê î ò ë ÿ ð Ì. Ô. ²ñ òî ð³ÿ äè ï ëî ìà ò³¿ ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿ Ðó ñ³. — Ê., 2002. —
Ñ. 121—122.
29 Ñ î ë î â ü å â Ñ. Ì. Èñ òî ðèÿ Ðîñ ñèè ñ äðå â íåé øèõ âðå ìåí. — Êí. II. — Ì.,
1960. — Ñ. 189.
30 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öè è... . — Ñ. 52—53.
31 Ô å î ä î ñ ³ é Ñ î ô î í î â è ÷. Õðî í³ êà ç ë³ òî ïè ñ ö³â ñòà ðî äà â í³õ. — Ê., 1992. —
Ñ. 158—159.
32 Ê î ò ë ÿ ð Ì. Ô. Äè ï ëî ìà ò³ÿ Ãà ëè öü êî- Âî ëèí ñü êî¿ Ðó ñ³.  êí. Íà ðè ñè ç ³ñ òî ð³¿
äè ï ëî ìà ò³¿ Óêðà ¿ íè. — Ê., 2001. — Ñ. 71. Éî ãî æ. ²ñ òî ð³ÿ äè ï ëî ìà ò³¿ ϳ â äåí íî -Çà õ³ ä íî¿
Ðó ñ³. — Ñ. 122—123.
33 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öè è... . — Ñ. 52—54.
34 Í î â î ñ å ë ü ñ ê è é À. À. Áî ðü áà Ìî ñ êî â ñ êî ãî ãî ñó äàð ñ ò âà ñ òà òà ðà ìè â ïå ð âîé
ïî ëî âè íå ÕVII ñò. — Ì.,—Ë., 1948. — Ñ. 418.
35 Ë è ñ ÿ ê -Ð ó ä í è ö ü ê è é ². Íà çâ. ïðà öÿ (â êí. “² ñ òî ðè ÷ í³ åñå”. — Ò. 1. — Ñ. 4).
36 Íàðèñè ç ³ñ òî 𳿠äè ï ëî ìà ò³¿ Óêðà ¿ íè. — Ñ. 219.
37 à ð ó ø å â ñ ê è é Ì. Ñ. Î÷åðê èñ òî ðèè óêðà è í ñ êî ãî íà ðî äà. — Ê., 1991. —
Ñ. 113.
38 Á à ã à ë ³ é Ä. ². ²ñ òî ð³ÿ Ñëî á³ä ñü êî¿ Óêðà ¿ íè. — Õà ð ê³â, 1990. —Ñ. 18.
39 Ä à ø ê å â è ÷ ß. Óêðà ¿ íà íà ìå æ³ ì³æ Ñõî äîì ³ Çà õî äîì (XIV—XVIII ñò.). — Çà -
ïè ñ êè íà ó êî âî ãî òî âà ðè ñ ò âà ³ì. Ò. Øåâ÷åíêà. — Ò. ÑÑÕÕII. — Ëüâ³â, 1991. — Ñ. 32.
40 Äèâ.: Ë þ á à â ñ ê è é Ì. Ê. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 173, 169.
41 Äèâ.: à ð ó ø å â ñ ü ê è é Ì. Ñ. ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè- Ðó ñè. — Ò. II. — Ê., 1992. —
Ñ. 398—402.
42 Äèâ.: à ð ó ø å â ñ ü ê è é Ì. Ñ. ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè- Ðó ñè. — Ò. I. — Ñ. 12—13 (“Óêð.
³ñ òîð. æóðí.” — 2001. — ¹ 3. — Ñ. 119—120).
43 Ë þ á à â ñ ê è é Ì. Ê. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 169.
44 Òàì æå. — Ñ. 170.
45 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öè è.... — Ñ. 7.
46 Öèò. çà Ø à á ó ë ü ä î Ô. Ì. Ñè íüî âîä ñü êà ïðî áëå ìà: ìî æ ëè âèé ñïî ñ³á ¿¿ ðîç -
â’ÿ çàí íÿ. — Ê., 1998. — Ñ. 6.
47 ²ñòîð³ÿ óêðà ¿ í ñü êî¿ êóëü òó ðè XIII — ïåð øî¿ ïî ëî âè íè ÕVII ñòî ë³òü. — Ò. 2. — Ê.,
2001. — Ñ. 45.
48 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öè è... — Ñ. 69—70.
49 Ï à ø ó ò î Â. Ò. Îá ðà çî âà íèå Ëè òî â ñ êî ãî ãî ñó äàð ñ ò âà. — Ì., 1959. — Ñ. 7.
50 Ê í è ø Ç. ²ñ òî ð³ÿ óêðà ¿ í ñü êî¿ ïî ë³ òè÷ íî¿ äó ì êè äî ê³ í öÿ XVIII ñòî ë³ò òÿ. — Ïà -
ðèæ— Â³í í³ ïåã, 1952. — Ñ. 44.
51 Äèâ.: ß ê î â å í ê î H. Ì. Íà ðèñ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè ç íàé äà â í³ øèõ ÷à ñ³â äî ê³ í öÿ
XVIII ñòî ë³ò òÿ. — Ê., 1997. — Ñ. 76—77.
52 Ë è ñ ÿ ê - Ð ó ä í è ö ü ê è é ². Íà çâ. ïðà öÿ (â êí. “² ñ òî ðè ÷ í³ åñå”. — Ò. 1. — Ñ. 7).
53 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öè è… — Ñ. 38.
54 Ã ð å ê î â È. Á. Âî ñ òî ÷ íàÿ Åâ ðî ïà è óïà äîê Çî ëî òîé Îð äû... — Ñ. 31.
55 Äèâ.: Ø à á ó ë ü ä î Ô. Ì. Ñè íüî âîä ñü êà ïðî áëå ìà... — Ñ. 41, 51—68;
Ð ó ñ è í à Î. Â. Óêðà ¿ íà ï³ä òà òà ðà ìè ³ Ëè ò âî þ. — Ê., 1998. — Ñ. 64 (ïðè ì³ ò êà).
56 Ø à á ó ë ü ä î Ô. Ì. Çå ì ëè Þãî- Çà ïà ä íîé Ðó ñè â ñî ñ òà âå Âå ëè êî ãî êíÿ æå ñ ò âà
Ëè òî â ñ êî ãî. — Ê., 1982. — Ñ. 65—73; Éî ãî æ. Áè ò âà á³ ëÿ Ñè í³õ Âîä 1362 p.: ìà ëî â³ äî ì³
òà íå çíà í³ àñ ïå ê òè. Óêð. ³ñ òîð. æóðí. — 1996. — ¹ 2. — Ñ. 3—15; Éî ãî æ. Ñè íüî âîä ñü êà
ïðî áëå ìà…
57 à ó ñ ë è ñ ò è é Ê. Ã. Íà ðè ñè ç ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè. — âèï. II. Óêðà ¿ íà ï³ä ëè òîâ ñü -
êèì ïà íó âàí íÿì ³ çà õî ï ëåí íÿ ¿¿ Ïîëü ùåþ (ç ÕIV ñò. ïî 1569 p.). — Ê., 1939. — Ñ. 17.
58 Å ô è ì å í ê î À. ß. Èñ òî ðèÿ óêðà è í ñ êî ãî íà ðî äà. — Ê., 1990. — C. 93.
59 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öè è... — Ñ. 71.
60 Ïðî ѳ âå ð ùè íó äèâ.: Ð ó ñ è í à Î. ѳâåðñüêà çå ì ëÿ ó ñêëà ä³ Âå ëè êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà
Ëè òîâ ñü êî ãî. — Ê., 1998. — Ñ. 79—88.
61 ß ê î â å í ê î H. Ì. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 91.
62 Ï î õ ë å á ê è í Â. Â. Âíå ø íÿÿ ïî ëè òè êà Ðó ñè, Ðîñ ñèè è ÑÑÑÐ. — Âûï. II,
êí. 1. — Ì., 1995. — Ñ. 339—340.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 29
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
63 Ê î ò ë ÿ ð Í. Ô. Ìî íå òû Âëà äè ìè ðà Îëü ãå ð äî âè ÷à. — Ñ. 60—62.
64 Ñ ê ð û í í è ê î â Ð. Ã. Ãî ñó äàð ñ ò âî è öå ð êîâü íà Ðó ñè XIV—XVI ââ. — Íî âî ñè -
áèðñê, 1991. — Ñ. 13.
65 Äèâ.: Ô ë î ð ÿ Á. Í. Ëè ò âà è Ðóñü ïå ðåä áè ò âîé íà Êó ëè êî âîì ïî ëå. Â êí. Êó ëè -
êî â ñ êàÿ áè ò âà. — Ì., 1980. — Ñ. 147—148.
66 Ð ó ñ è í à Î. Â. ѳ âåð ñü êà çå ì ëÿ... — C. 195—203; ̄ ¿ æ. Óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³ ÿê îá’ ºêò
çìà ãàíü äåð æàâ Öåí ò ðà ëü íî -Ñõ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè.  êí. Íà ðè ñè ç ³ñ òî 𳿠äè ï ëî ìà ò³¿ Óêðà ¿ -
íè. — Ñ. 89.
67 H a l e c k ³ O. Bor der lands... — Ð. 112.
68 Ò î é í á è À. Ïî ñòè æå íèå èñ òî ðè è. — Ì., 1991. — Ñ. 144.
69 Äèâ.: Óêðà ¿ í ñü êà ë³ òå ðà òó ðà ÕIV—XVI ñò. — Ê., 1988. — Ñ. 79—81.
70 ²ñòîð³ÿ óêðà ¿ í ñü êî¿ êóëü òó ðè. — Ò. 2. — Ê., 2001. — Ñ. 802.
71 Þ ð ã è í è ñ Þ. Ì. Ïðè ÷è íû ïî çä íå ãî ðà ñ ï ðî ñ ò ðà íå íèÿ õðè ñ òè àí ñ ò âà â Ïðè áà ë -
òè êå. — Ì., 1970. Äèâ. òà êîæ: êî ðî ò êå çì³ ñ òî â íå åñå â³ äî ìî ãî ïîëü ñü êî ãî ôà õ³ â öÿ ç ³ñ òî -
𳿠Ëè ò âè ª. Îõìÿíñüêîãî “Przyzcyny op\ïnej chrystianizacji Litwy” in “Kwartalnik
historyczny”. — 1971 . — N 4. — S. 870—871.
72 Þ ð ã è í è ñ Þ. Ì. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 5. Ó ñâîþ ÷åð ãó Ñ. Ì. Ñîëîâéîâ ñòâå ð äæóº:
“² ñ íóº íà â³òü â³ äî ì³ñòü, ùî ïðà âî ñëà â íà öå ð ê âà â Ëè ò â³ ìà ëà ìó ÷å íè ê³â çà ßãàé ëà”
(Óêàç. ñî÷. — Ñ. 303).
73  ³ í ò å ð Å. ³çàíò³ÿ òà Ðèì ó áî ðî òü á³ çà Óêðà ¿ íó. 955—1939. — Ïðà ãà, 1944. —
Ñ.41. Äèâ. òà êîæ: Ñêðû í íè êîâ Ð. Ã. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 17—20.
74 à ð ó ø å â ñ ü ê è é Ì. Ñ. ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè- Ðó ñè. — Ò. IV. — Ñ. 99.
75 Å ô è ì å í ê î À. ß. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 94. Ñó ÷àñ íèé ëè òîâ ñü êèé äî ñë³ ä íèê ââà æàº:
“Êî í ô ë³êò ì³æ Ïîëü ùåþ ³ Ëè ò âîþ çà ãà ëè öü êî- âî ëèí ñü êó ñïà ä ùè íó ïî ÷à â ñÿ 7 êâ³ ò íÿ
1340 p. (³ ïðî äî â æó âà â ñÿ ïî íàä äâ³ñò³ ðî ê³â!)”. Þ ÷ à ñ Ì. À. “Ãà ëè ö êî- Âî ëû í ñ êàÿ
Ðóñü è ïðî áëå ìà õðè ñ òè à íè çà öèè Ëè ò âû âî âòî ðîé ïî ëî âè íå ÕIV â.” â êí. Âî ñ òî ÷ íàÿ
Åâ ðî ïà â èñ òî ðè ÷å ñ êîé ðå ò ðî ñïå ê òè âå. — Ì., 1999. — Ñ. 264.
76 Þ ÷ à ñ Ì. Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 266.
77 Å ô è ì å í ê î À. ß. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 95.
78 ß ê î â å í ê î H. Ì. Íà ðèñ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè ç íàé äà â í³ øèõ ÷à ñ³â äî ê³ í öÿ
XVIII ñòîë³òòÿ. — Ê., 1997. — Ñ. 92.
79 Historia dyplomacji Polskiej. — Tom 1. Po»owa X w. — 1572. — Warszawa, 1982. —
S. 303.
80 Ë è ñ ÿ ê - Ð ó ä í è ö ü ê è é ². ²ñ òî ðè ÷ í³ åñå. — Ò. 1. — Ñ. 86.
81 Ì à ç å ï à ². ϳä ñòà âè íà øî ãî â³ä ðî äæåí íÿ. ×. 1. Ïðè ÷è íè íà øî¿ áåç äå ð æà â íî ñ -
ò³. — á. ì., 1946. — Ñ. 36.
81-à Ã ð å ê î â È. Á. Âî ñ òî ÷ íàÿ Åâ ðî ïà è óïà äîê Çî ëî òîé Îð äû. — Ñ. 52.
82 Öèò. çà: Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öè è… — Ñ. 77.
83 Öèò. çà: Historia dyplomacji Polskiej. — S. 320.
84 à ð ó ø å â ñ ü ê è é Ì. Ñ. ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè- Ðó ñè. — Ò. IV. — Ñ. 132. ³ äî ìî ñ ò³ ùî -
äî “ïðè ñÿ æ íèõ ãðà ìîò” ëè òîâ ñü êèõ êíÿ ç³â äèâ.: Òàì æå. — Ñ. 466—468.
85 Êàòàëîã ïå ð ãà ìå í ò íèõ äî êó ìå í ò³â Öåí ò ðà ëü íî ãî äåð æà â íî ãî ³ñ òî ðè ÷ íî ãî àð õ³ âó
ÓÐÑÐ ó Ëüâî â³. 1233—1799. — Ê., 1972. — Ñ. 34.
86 Ã ó ñ ë è ñ ò è é Ê. Ã. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 39.
87 S h e v c h e n k o I. Op. cit. — P. 112.
88 À í ò î í î â è ÷ Â. Á. Ìîÿ ñïî â³äü. Âè á ðà í³ ³ñ òî ðè ÷ í³ òà ïó á ë³ öè ñ òè ÷ í³ òâî ðè. —
Ê., 1995. — Ñ. 545.
89 Ã ó ñ ë è ñ ò è é Ê. Ã. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 86.
90 À í ò î í î â è ÷ Â. Á. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 546.
91 Å ô è ì å í ê î À. ß. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 96.
92 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öè è... — Ñ. 86.
93 Äèâ.: à ð å ê î â È. Á. Î÷å ð êè ïî èñ òî ðèè ìå æ äó íà ðî ä íûõ îò íî øå íèé... — Ñ. 78.
94 Ã ó ñ ë è ñ ò è é Ê. Ã. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 87.
95 Ê ð è ï’ ÿ ê å â è ÷ ². ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè. — Ëüâ³â, 1992. — Ñ. 124.
96 S h e v c h e n k o J. Ukraine be tween East and West. — Ed mon ton—To ronto,
1996. — P. 114.
97 Äèâ.: à ð ó ø å â ñ ê è é Ì. Ñ. Î÷åðê èñ òî ðèè óêðà è í ñ êî ãî íà ðî äà. — Ñ. 108.
98 Éîãî æ. ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè- Ðó ñè. — Ò. IV. — C. 206.
99 Ï ð å ñ í ÿ ê î â À. Å. Ëå ê öè è... — C. 139.
100 ß ê î â å í ê î H. Ì. Íà çâ. ïðà öÿ. — C. 95.
101 Historia dyplomacij Polskiej. — T. 1. — S. 399.
102 À í ò î í î â è ÷ Â. Á. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 549.
103 Âåëèêà ³ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè. — T. 1. — Ëüâ³â, 1993. — Ñ. 312—313.
104 Ê ð è ï’ ÿ ê å â è ÷ ². Ï. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ.126.
30 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6
Ð. Ã. Ñèìîíåíêî
105  î é í î â è ÷ Ë. Óä³ëüí³ êíÿ ç³â ñ ò âà íà óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ ó äðó ã³é ïî ëî âè í³
XII—XV ñò.  êí. Óêðà ¿ íà: êóëü òó ð íà ñïà ä ùè íà, íà ö³ î íà ëü íà ñâ³ äî ì³ñòü, äåð æà â í³ñòü.
Çá³ ð íèê íà ó êî âèõ ïðàöü. Âèï. 2. — Ëüâ³â, 1995. — Ñ. 42—43.
106 Ïàìÿòíèêè äè ï ëî ìà òè ÷å ñ êèõ ñíî øå íèé Ðîñ ñèè ñ äåð æà âà ìè èíî ñ ò ðàí íû ìè. —
T. 1. — Ñïá., 1851. — Ñòá. 37.
107 ß ê î â å í ê î H. Ì. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 91.
108 à ð ó ø å â ñ ü ê è é Ì. Ñ. ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè- Ðó ñè. — Ò. IV. — Ñ. 99.
109 Çàçíà÷àþ÷è pro ³ con tra ïå ðå áó âàí íÿ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü ó ñêëà ä³ Âå ëè êî ãî êíÿ -
ç³â ñ ò âà Ëè òîâ ñü êî ãî, íå ìî æå ìî ïî ãî äè òè ñÿ ç äó ì êîþ Î. É. Ïð³öàêà, ùî íå îð äèí ñü êà
íà âà ëà, à ïðè ºä íàí íÿ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü äî Ëè ò âè ó ÕIV ñò. ñòà ëî ãî ëî âíîþ ïðè ÷è íîþ,
ÿêà ðî ç³ ðâà ëà ïðè ðî ä íó õî äó ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè. Äèâ.: P r i c a k Î. “Kievan Rus’ and Six -
teenth-Sev en teenth-Cen tury Ukraine” in Rethjinking Ukrai nian His tory. Edited by Ivan
L. Rudnytsky. — Ed mon ton, 1981. — P. 1—28. Íà íà øó äó ì êó, ñà ìå îð äèí ñü êà íà âà ëà
ïå ðå ðâà ëà ïðè ðî ä íèé ³ñ òî ðè ÷ íèé ïðî öåñ ðîç âè ò êó óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü. Íà òî ì³ñòü ïðè -
ºä íàí íÿ äî Ëè ò âè äî ïî ìî ã ëî, áî äàé ó íå ïðî ñ òèõ óìî âàõ, ïðîäîâæèòè éî ãî.
110 ß ê î â å í ê î H. Ì. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 119.
111 Ê í è ø Ç. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 44.
112 à ð ó ø å â ñ ü ê è é Ì. Ñ. ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè- Ðó ñè. — Ò. III. — Ê., 1993. — Ñ. 146.
113 Äèâ.: æóðí. “Ðî äè íà”. — 1999. — ¹ 8. — Ñ. 55.
(Äàë³ áóäå)
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2002, ¹ 6 31
Ïðî ãåîïîë³òè÷íèé ôàêòîð â ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204801 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0130-5247 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T16:07:13Z |
| publishDate | 2002 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Симоненко, Р.Г. 2025-07-18T11:34:12Z 2002 Про геополітичний фактор в історії України / Р.Г. Симоненко // Український історичний журнал. — 2002. — № 6. — C. 5-31. — Бібліогр.: 113 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204801 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Статті Про геополітичний фактор в історії України Article published earlier |
| spellingShingle | Про геополітичний фактор в історії України Симоненко, Р.Г. Статті |
| title | Про геополітичний фактор в історії України |
| title_full | Про геополітичний фактор в історії України |
| title_fullStr | Про геополітичний фактор в історії України |
| title_full_unstemmed | Про геополітичний фактор в історії України |
| title_short | Про геополітичний фактор в історії України |
| title_sort | про геополітичний фактор в історії україни |
| topic | Статті |
| topic_facet | Статті |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204801 |
| work_keys_str_mv | AT simonenkorg progeopolítičniifaktorvístorííukraíni |