В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Datum: | 2003 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainian |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204815 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу / Ю.І. Шаповал // Український історичний журнал. — 2003. — № 1. — C. 118-129. — Бібліогр.: 41 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204815 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Шаповал, Ю.І. 2025-07-18T12:14:10Z 2003 В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу / Ю.І. Шаповал // Український історичний журнал. — 2003. — № 1. — C. 118-129. — Бібліогр.: 41 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204815 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Історія в особах В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу |
| spellingShingle |
В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу Шаповал, Ю.І. Історія в особах |
| title_short |
В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу |
| title_full |
В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу |
| title_fullStr |
В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу |
| title_full_unstemmed |
В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу |
| title_sort |
в.в. щербицький: особа політика серед обставин часу |
| author |
Шаповал, Ю.І. |
| author_facet |
Шаповал, Ю.І. |
| topic |
Історія в особах |
| topic_facet |
Історія в особах |
| publishDate |
2003 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Український історичний журнал |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
0130-5247 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204815 |
| citation_txt |
В.В. Щербицький: особа політика серед обставин часу / Ю.І. Шаповал // Український історичний журнал. — 2003. — № 1. — C. 118-129. — Бібліогр.: 41 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT šapovalûí vvŝerbicʹkiiosobapolítikaseredobstavinčasu |
| first_indexed |
2025-11-27T02:42:23Z |
| last_indexed |
2025-11-27T02:42:23Z |
| _version_ |
1850795015411859456 |
| fulltext |
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
Þ. ². ØÀÏÎÂÀË (Êè ¿â)
Â. Â. ÙÅ Ð ÁÈ ÖÜ ÊÈÉ: ÎÑÎ ÁÀ ÏΠ˲ ÒÈ ÊÀ
ÑÅÐÅÄ ÎÁ ÑÒÀ ÂÈÍ ×À ÑÓ
˳ òå ðà òó ðî ç íà âåöü Þð³é Ëó öü êèé ó 1999 ð. çà óâà æó âàâ: “ϳäõ³ä äî á³î ãðà -
ô³é ìî æå áó òè ð³ ç íèé, àëå óâà ãà ìó ñèòü áó òè çâå ð íå íà íà ñêëà ä íó é áà ãà òî -
ãðàí íó ëþä ñü êó ³í äè â³ äó àëü í³ñòü… Êî ëè íàì òå ïåð çà ÿâ ëÿ þòü, ùî ³ñ òî ð³þ
íå ìî æ íà çíà òè, ò³ëü êè â³ä ò âî ðþ âà òè, òî â³ä ò âî ðþé ìî ¿¿ ÷å ðåç æèò òº ïè ñè,
äëÿ ÿêèõ ìà º ìî äî êó ìåí òàëü í³ äà í³…” 1.
Òà êèõ äî êó ìåí òàëü íèõ äà íèõ òà ³í øèõ ñâ³ä ÷åíü ùî äî Â. Â. Ùåð áèöü -
êîãî ñüî ãî ä í³ í³ áè òî íå áðà êóº. Ñïåêòð ³ åâî ëþ ö³þ îö³ íîê éî ãî ä³ ÿ ëü íî ñ ò³
ìî æ íà ïðî ñòå æè òè íà â³òü çà åí öè ê ëî ïå äè ÷ íè ìè ³ äî â³ä êî âè ìè âè äàí íÿ -
ìè 2. ßê ùî ðà í³ øå ñïðî áè îö³ íè òè ä³ ÿ ëü í³ñòü Â. Â. Ùåðáèöüêîãî, ïðî àíà -
ë³ çó âà òè ïî ë³ òè÷ í³ âå ê òî ðè éî ãî “ñèìïàò³é” ³ “àíòèïàò³é” ì³ ñ òè ëè ñÿ ïå ðå -
âà æ íî â çà êîð äîí íèõ ïó á ë³ êà ö³ ÿõ 3, òî ï³ ñ ëÿ éî ãî ñìåð ò³, à îñî á ëè âî ç ïðî -
ãî ëî øåí íÿì íå çà ëå æ íî ñ ò³ Óêðà ¿ íè òà ê³ óçà ãàëü íþ þ ÷³ îö³í êè çíà õî äè ìî ó
ïðà öÿõ ³ñ òî ðè ê³â ç Óêðà ¿ íè 4.
Éî ãî ä³ ÿ ëü í³ñòü ïî- ð³ ç íî ìó òðà ê òó º òü ñÿ ó âè äàí íÿõ ìå ìó à ð íî ãî õà ðà -
ê òå ðó, ùî ç’ÿ âè ëè ñÿ â îñòàí í³ ðî êè. Íàé á³ëüø ö³ êà âè ìè º ïó á ë³ êà ö³¿ òèõ,
õòî áåç ïî ñå ðå ä íüî ïðà öþ âàâ ç Â. Â. Ùåðáèöüêèì 5.
Íå ìî æ íà çà áó âà òè âè äàí íÿ, ï³ä ïè ñà í³ ³ìå íåì ñà ìî ãî Â. Â. Ùåðáèöü -
êîãî, ùî õà ðà ê òå ðè çó þòü ñïî ñ³á éî ãî ìè ñ ëåí íÿ ³ ïî âå ä³í êè ÿê ïî ë³ òè÷ íî -
ãî ä³ ÿ ÷à 6.
Îò æå, º âñ³ ï³ä ñòà âè êîí ñ òà òó âà òè, ùî íà ÿâ íà àð õ³ â íî- äæå ðå ëü íà áà çà
äຠìî æ ëè â³ñòü ñòâî ðè òè ïî â íî ö³í íó íà ó êî âó á³î ãðà ô³þ Â. Â. Ùåðáèöü -
êîãî, õî ÷à íà ñüî ãî ä í³ ø í³é äåíü òà êî ãî ðî äó ñïðîá ùå íå áó ëî çä³é ñ íå íî. Ñà -
ìå òî ìó ñïî ÷à ò êó äî ö³ ëü íî áî äàé êî ðî ò êî îêðå ñ ëè òè éî ãî æèò òº âèé øëÿõ.
Âî ëî äè ìèð Âà ñè ëüî âè÷ Ùå ð áè öü êèé íà ðî äè â ñÿ 17 ëþòîãî 1918 ð. ó
ì. Âåðõíüîäí³ïðîâñüêó Êà òå ðè íî ñ ëàâ ñü êî¿ ãó áå ð í³¿ (íè í³ Äí³ ï ðî ïå ò ðîâ ñü -
êà îá ëàñòü) ó ðî á³ ò íè ÷³é ðî äè í³. ϳ ñ ëÿ çà ê³í ÷åí íÿ 9 êëàñó ó 1934 ð. áóâ çà -
òâåð äæå íèé ³í ñò ðó ê òî ðîì Âåð õ íüî ä í³ ï ðîâ ñü êî ãî ðàé êî ìó êî ì ñî ìî ëó.
Ïðà öþ âàâ áëè çü êî ðî êó, à ïî ò³ì éî ãî â³ä ïó ñ òè ëè äëÿ ïðî äîâ æåí íÿ
íàâ÷àí íÿ. Ó ÷åð â í³ 1941 ð. â³í çà ê³í ÷èâ Äí³ ï ðî ïå ò ðîâ ñü êèé õ³ ì³ êî- òå õ íî -
ëî ã³ ÷ íèé ³í ñòè òóò ³ ä³ ñ òàâ ïðè çíà ÷åí íÿ íà ïî ñà äó çà ñòó ï íè êà ãî ëî â íî ãî
ìå õà í³ êà çà âî äó. Ó êâ³ ò í³ òî ãî ñà ìî ãî ðî êó — ñòàâ ÷ëå íîì ÂÊÏ(á). Ç
1937 ð. ïà ðà ëå ëü íî ç íàâ÷àí íÿì ïðà öþ âàâ êðå ñ ëÿ ðåì, êîí ñòðó ê òî ðîì ³ ìà -
øè í³ ñ òîì êîì ï ðå ñî ð³â íà çà âî äàõ Äí³ ï ðî ïå ò ðîâ ñü êà.
Ó ëè ï í³ 1941 ð. Â. Â. Ùåðáèöüêèé áóâ ìî á³ ë³ çî âà íèé äî ×åð âî íî¿ àð -
쳿. Éî ãî íà ïðà âè ëè íà íàâ÷àí íÿ äî ³é ñü êî âî¿ àêà äå 쳿 ³ìå í³ Ê. ª. Âî -
ðîøèëîâà, ÿêà çíà õî äè ëà ñÿ ñïî ÷à ò êó â Ìî ñ ê â³, à ïî ò³ì ó Ñà ìàð êàí ä³. Îñü
ÿê â³í ñàì îïè ñó âàâ ïî äàëü ø³ ñòî ð³í êè ñâî ãî æèò òÿ â àâ òî á³ î ã ðà ô³¿: “Ó
ãðó ä í³ 1941 ð. äî ñò ðî êî âî çà ê³í ÷èâ ïðè øâè ä ÷å í³ êóð ñè ïðè êî ìàí ä íîìó
ôà êóëü òå ò³ ö³ º¿ àêà äå 쳿, îòðè ìàâ îô³ öåð ñü êå çâàí íÿ ³ áóâ ñêå ðî âà íèé äî
ij þ ÷î¿ àð 쳿. 3 ãðóäíÿ 1941 ð. äî ãðó ä íÿ 1945 ð. ïðà öþ âàâ íà ð³ ç íèõ
îô³ öåð ñü êèõ ïî ñà äàõ ó ñêëà ä³ â³éñüê Çà êàâ êà çü êî ãî ôðî í òó, ï³ ñ ëÿ ÷î ãî áóâ
çâ³ ëü íå íèé ó çà ïàñ ÿê ôà õ³ âåöü íà ðîä íî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà. ϳ ñ ëÿ äå ìî á³ ë³ çà -
ö³¿ äî ñåð ï íÿ 1946 ð. ïðà öþ âàâ çà ôà õîì ó ì. Äí³ïðîäçåðæèíñüêó” 7.
Ñë³ä çà óâà æè òè, ùî éî ãî îñòàí íÿ àð ì³é ñü êà ïî ñà äà — ïî ì³ ÷ íèê íà -
÷àëü íè êà õ³ ì â³ä ä³ ëó øòà áó îêðó ãó ïî áî éî â³é ï³ä ãî òî â ö³.  ðî êè â³é íè â³ä -
áó ëî ñÿ éî ãî ïåð øå çíà éîì ñ ò âî ³ç çà êîð äî íîì: ç êâ³ ò íÿ 1942 äî ëþ òî ãî
1943 ðð. ó ñêëà ä³ ðà äÿí ñü êèõ â³éñüê â³í ïå ðå áó âàâ â ²ðà í³.
Ó ñåð ï í³ 1946 ð. Â. Â. Ùåðáèöüêîãî âè ñó âà þòü íà ïàð ò³é íó ðî áî òó. Ç
òî ãî ÷à ñó â³í ñòàâ ïðî ôå ñ³ î íàëü íèì ïàð ò³é íèì ïðà ö³â íè êîì. Ó 1946—
118 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
1948 ðð. — ñå ê ðå òàð ïàð ò áþ ðî Äí³ ï ðî äçåð æèí ñü êî ãî êî ê ñî õ³ ì³ ÷ íî ãî çà âî -
äó ³ì. Ã. Ê. Îðäæîí³ê³äçå, ó ñ³ ÷ í³— ñåð ï í³ 1948 ð. — çà â³ äó âà÷ îð ã³ í ñ ò-
ðó ê òîð ñü êèì â³ä ä³ ëîì Äí³ ï ðî äçåð æèí ñü êî ãî ì³ ñü ê êî ìó ïàð ò³¿, ó ñåð ï í³
1948 ð. — ñ³ ÷ í³ 1952 ð. — äðó ãèé ñå ê ðå òàð òî ãî ñà ìî ãî ì³ ñü ê êî ìó, â ñ³ ÷ -
í³— ñåð ï í³ 1952 ð. — ïàðòîðã ÖÊ ÊÏÐÑ íà Äí³ ï ðî äçåð æèí ñü êî ìó ìå òà ëó -
ð ã³é íî ìó çà âî ä³, â ñåð ï í³ 1952 ð. — ëþ òî ìó 1954 ð. — ïåð øèé ñå ê ðå òàð
Äí³ ï ðî äçåð æèí ñü êî ãî ì³ ñü ê êî ìó ïàð ò³¿.
ßê çà çíà ÷àâ êî ëè ø í³é ïî ì³ ÷ íèê Â. Â. Ùåðáèöüêîãî, â³í “íå áóâ â³ä -
êðè òîþ ëþ äè íîþ” 8. Àâ òîð ³í øî¿ ïó á ë³ êà ö³¿ çà óâà æóº: “ͳ ó íàñ, í³ çà êîð -
äî íîì, çäà º òü ñÿ, íå ìຠæî ä íî ãî æó ð íà ë³ ñ òà, ÿêèé ì³ã áè ïîñòà âè òè ñî á³ â
çà ñëó ãó îñî áè ñ òå ³í òåð â’þ ç Â. Â.” 9. Öå ïðà â äà, à òî ìó íå çàâ æäè ìî æ íà
ñêëà ñ òè óÿâó ïðî òå, ÿêè ìè ñà ìå ðè ñà ìè õà ðà ê òå ðó áóâ íà ä³ ëå íèé
Â. Â. Ùåðáèöüêèé íà òî ìó ÷è ³í øî ìó åòà ï³ êà ð’º ðè.
Ó çâ’ÿç êó ç öèì íàä ç âè ÷àé íî ö³ êà âè ìè âè äà þ òü ñÿ äâà äî êó ìåí òè. Ïåð -
øèé — öå çðî á ëå íèé â óïðà â ë³í í³ êà ä ð³â ÖÊ ÊÏ(á)Ó âè ñíî âîê “ïðî
òîâ. Ùåðáèöüêîãî Â. Â.”, êî ëè éî ãî âè ñó âà ëè íà ïî ñà äó äðó ãî ãî ñå ê ðå òà ðÿ
Äí³ ï ðî äçåð æèí ñü êî ãî ì³ ñü ê êî ìó ïàð ò³¿. Òóò, çî êðå ìà, çà çíà ÷à ëî ñÿ: “Ç ðîç -
ìî âè ç òîâ. Ùå ð áè öü êèì ç’ÿ ñó âà ëî ñÿ, ùî â³í ó ïè òàí íÿõ îð ãà í³ çà ö³é íî-
ïàð ò³é íî¿ ðî áî òè îð³ º í òó º òü ñÿ ïðà âè ëü íî, ðî çó 쳺 ¿¿, îä íàê âè ñëî â ëþº òà -
êó äó ì êó, ùî öþ ðî áî òó â³í óæå äî ñêî íà ëî çíàº. Ñõè ëü íèé äî ñà ìî ñò³é íî¿
ðî áî òè, ìຠíà óâà ç³ çà âîä, îð ã ïàð ò ðî áî òîþ îá òÿ æå íèé… Ç³ ñâî ãî áî êó,
ââà æàþ, ùî òîâ. Ùåðáèöüêèé çà ñâî ¿ ìè îá’ºê òè â íè ìè äà íè ìè ³ íå äî ñòà ò -
í³ì äî ñâ³ äîì ïàð ò³é íî¿ ðî áî òè íå ï³ä õî äèòü íà ðå êî ìåí äî âà íó ïî ñà äó —
äðó ãî ãî ñå ê ðå òà ðÿ Äí³ ï ðî äçåð æèí ñü êî ãî ì³ ñü ê êî ìó ÊÏ(á)Ó… ³ä ïî â³ äîð -
ãà í³ çà òîð Óïðà â ë³í íÿ êà ä ð³â ÖÊ ÊÏ(á)Ó Àëå ê ñà øèí” 10.
Äðó ãèé äî êó ìåíò — öå âè ñíî âîê çàâ. â³ä ä³ ëîì ïàð ò³é íèõ, ïðîô ñï³ë êî -
âèõ ³ êî ì ñî ìîëü ñü êèõ îðãàí³â ÖÊ Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè Ê. Ìîñêàëüöÿ òà ³í -
ñïå ê òî ðà ÖÊ Ê ÏÓ Â. Ñòåöåíêà ó çâ’ÿç êó ç âè ñó íåí íÿì Â. Â. Ùåðáèöüêîãî
íà ïî ñà äó ïåð øî ãî ñå ê ðå òà ðÿ Äí³ ï ðî äçåð æèí ñü êî ãî ì³ ñü ê êî ìó ïàð ò³¿ ó
1952 ð.: “Äðóãèé ñå ê ðå òàð îá êî ìó ïàð ò³¿ ò. Ëóêè÷ Ë. ª. ³ çàâ. ³ä ä³ ëó ïàð -
ò³é íèõ, ïðîô ñï³ë êî âèõ ³ êî ì ñî ìîëü ñü êèõ îð ãà í³â îá êî ìó ò. Áåêåòîâ Ì. Í.
õà ðà ê òå ðè çó þòü ò. Ùåðáèöüêîãî ÿê äî ñâ³ä ÷å íî ãî, ï³ä ãî òî â ëå íî ãî ïàð ò³é -
íî ãî ïðà ö³â íè êà, ÿêèé äî á ðå çíຠðî áî òó ïàð ò³é íèõ îð ãà í³ çà ö³é ï³ä ïðè -
ºìñòâ ÷î ð íî¿ ìå òà ëó ð 㳿. Ðà çîì ç òèì ò. Ëóêè÷ â³ä çíà ÷àº, ùî
ò. Ùåðáèöüêèé äå ùî ãà ðÿ ÷èé, ÷å ðåç ùî ìî æå ïðè ïó ñ òè òè ñÿ ïî ñï³ õó â ðî -
áî ò³. Äî íå äî ë³ ê³â ò. Ùå ð áè öü êî ãî ñë³ä â³ä íå ñ òè ³ òå, ùî â³í çà õà ðà ê òå -
ðîì äå ùî çà ïàëü íèé ³ çà ðî çó ì³ ëèé. Íà âêà çà í³ íå äî ë³ êè íà ìè çâåð òà ëà ñÿ
éî ãî óâà ãà, â³í ¿õ âðà õó âàâ ³ âè ïðà â ëÿº” 11.
Â. Â. Ùåðáèöüêèé ñïðà â ä³ áà ãà òî ÷î ãî ìó ñèâ âðà õî âó âà òè, îñê³ëü êè
ðî áèâ ñòð³ì êó êà ð’º ðó. Òèì íå ìåíø éî ãî “çàïàëüíèé” õà ðà ê òåð äà ñ òü ñÿ
âçíà êè, àëå ïðî öå ùå éòè ìå òü ñÿ. Ó 1954 ð. éî ãî îáè ðà þòü äðó ãèì, à ó
1955 ð. — ïåð øèì ñå ê ðå òà ðåì Äí³ ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî ãî îá êî ìó. Ç 1957 ð. ³ äî
ëþ òî ãî 1961 ð. â³í áóâ ÷ëå íîì ïðå çè 䳿 ³ ñå ê ðå òà ðåì ÖÊ Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ -
íè, â³ä ïî â³ äàâ çà ïè òàí íÿ ðîç âè ò êó ïðî ìè ñ ëî âî ñ ò³.
Ó 1961 ð. Â. Â. Ùåðáèöüêîãî ïðè çíà ÷à þòü ãî ëî âîþ Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â
ÓÐÑÐ ³ îáè ðà þòü êàí äè äà òîì ó ÷ëå íè ïðå çè 䳿 ÖÊ ÊÏÐÑ. Ïî ñó ò³ â³í âõî -
äèòü äî êî ëà çà ãàëü íî ñî þ ç íèõ ë³ äå ð³â, à éî ãî ä³ ÿ ëü í³ñòü íà öüî ìó ïîñòó
çá³ ãà º òü ñÿ ç àïî ãå ºì õðó ùîâ ñü êèõ ðå ôîðì ³ åêñ ïå ðè ìåí ò³â, ÿê³ ôà òàëü íî
çà ãî ñ ò ðþ âà ëè íà ðîä íî ãî ñ ïî äàð ñü ê³ òðó ä íî ù³.
ßê ãî ëî âà óðÿ äó ðå ñ ïó á ë³ êè Â. Â. Ùåðáèöüêèé, âè ÿâè â øè
“çàïàëüíèé” õà ðà ê òåð, íà âà æè â ñÿ ïðî òè ñòî ÿ òè ë³ í³¿ Ì. Ñ. Õðóùîâà. Äî
ðå ÷³, ïðî êîí ê ðå ò í³ ôîð ìè öüî ãî ïðî òè ñòî ÿí íÿ àâ òî ðî â³ öèõ ðÿä ê³â íå
âäà ëî ñÿ çíàéòè â àð õ³ âàõ æî ä íèõ êîí ê ðå ò íèõ ìà òå ð³ à ë³â, õî ÷à êî ëè ø í³é
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 119
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ïî ì³ ÷ íèê Â. Â. Ùåðáèöüêîãî ïè øå ïðî öå òàê: “×åðåç ñâ³é õà ðà ê òåð ³ ñòà â -
ëåí íÿ äî ñïðà âè Â. Â. íå ì³ã íå îïè íè òè ñÿ â îïî çè ö³¿. Áåç äó ì íå çá³ëü øåí -
íÿ ïëîù ï³ä êó êó ðó äçó, âïðî âà äæó âà íèé çãî ðè øà á ëîí íèé êâà ä ðà ò íî-
ãí³ ç äî âèé ñïî ñ³á ¿¿ âè ðî ùó âàí íÿ ïðè çâå ëè çî âñ³ì íå äî çðî ñ òàí íÿ âà ëî âèõ
çáî ð³â, à äî çá³ëü øåí íÿ ïîñòà ÷àí íÿ çå ð íà äî ñî þ ç íî ãî ôîí äó, ÷î ìó îïè ðà â -
ñÿ Â. Â. Ôîðìàëüíèì ïðè âî äîì îïà ëè ñòà ëî òå, ùî Â. Â. íå ñïðèé íÿâ ïî ä³ ëó
ïàð ò³¿ ïî “ãàëóçåâîìó” ïðèí öè ïó. À íà â³ä ì³ íó â³ä ³í øèõ — ³ íå ìîâ ÷àâ. Íå
çâè ê ëèé äî òà êî ãî ïî âî ðî òó ñïðà âè, Õðó ùîâ â³ä ïðà â ëÿº Ùå ð áè öü êî ãî íà
“çàñëàííÿ” 12. Ó äî êó ìåí òàõ Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â ÓÐÑÐ æî ä íèõ ñë³â öüî ãî “íå
ìîâ ÷àí íÿ” íå çáå ðå ã ëî ñÿ. Ìî æ ëè âî, öå áó ëè íà ï³â ïðè âà ò í³ ðîç ìî âè, ïðî
ÿê³ Ì. Ñ. Õðóùîâà ïî ³í ôîð ìó âà ëè.
 ö³ ëî ìó, ÿê ââà æà þòü ôà õ³ â ö³, ðî áî òà óðÿ äó ï³ä êå ð³ â íè ö ò âîì
Â. Â. Ùåðáèöüêîãî çà ëè øè ëà ïî ñî á³ ïî ì³ ò íèé êîí ñòðó ê òè â íèé ñë³ä. Î÷å -
âè ä íî, öå, à òà êîæ, ïî çà ñó ì í³ âîì, çíà éîì ñ ò âî ùå ç ê³ í öÿ 40-õ ðî ê³â îñî -
áè ñ òî ç Ë. ². Áðå æ íº âèì äà ëè çìî ãó Â. Â. Ùåðáèöüêîìó, íå çâà æà þ ÷è íà
ïî çáà â ëåí íÿ éî ãî ïî ñà äè â ðå çóëü òà ò³ â³ä êðè òî ãî âè êëè êó ë³ í³¿ Ì. Ñ. Õðó -
ùîâà, çà ëè øè òè ñÿ íà ïî ë³ òè÷ í³é àðå í³. 28 ÷åðâíÿ 1963 ð. ïðå çè ä³ÿ
ÖÊ Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè óõ âà ëè ëà òà êå ð³ øåí íÿ: “1. Óâ³ëüíèòè òîâ. Ùå ð áè -
öü êî ãî Â. Â. â³ä îáî â’ÿç ê³â ãî ëî âè Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â Óêðà ¿í ñü êî¿ ÐÑÐ ó çâ’ÿç -
êó ç ïå ðå õî äîì éî ãî íà ³í øó ðî áî òó.
2. Çàòâåðäèòè òîâ. Êà çà í öÿ ². Ï. ãî ëî âîþ Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â Óêðà ¿í ñü êî¿
ÐÑÐ, óâ³ ëü íè â øè éî ãî â³ä îáî â’ÿç ê³â äðó ãî ãî ñå ê ðå òà ðÿ ÖÊ ÊÏ Óêðà ¿ -
íè” 13. Â. Â. Ùåðáèöüêèé ïî âåð òà º òü ñÿ ó Äí³ ï ðî ïå ò ðîâñüê íà ïî ñà äó ïåð -
øî ãî ñå ê ðå òà ðÿ îá êî ìó ïàð ò³¿.
Ö³ êà âå ñâ³ä ÷åí íÿ ïðî öåé ïå ð³ îä çà ëè øèâ Þ. Ëàçåáíèê. ³í ââà æàâ,
ùî ñòà â ëåí íÿ Â. Â. Ùåðáèöüêîãî äî óêðà ¿í ñü êî¿ êóëü òó ðè ³ ìî âè çì³ íè ëî -
ñÿ ñà ìå íà ïî ÷à ò êó 60-õ ðîê³â.  50-õ ðîêàõ â³í ãî âî ðèâ ïðî ñâîþ ëþ áîâ äî
óêðà ¿í ñü êî¿ ìî âè, ïðî íå îá õ³ä í³ñòü óêðà ¿ í³ çà ö³¿ àïà ðà òó îá êî ìó ïàð ò³¿,
ÿêèé î÷î ëþ âàâ, òî ùî. Þ. Ëàçåáíèê çà óâà æó âàâ: “Ìîæëèâî, öå áó ëà íå
âëà ñ íà ïî çè ö³ÿ ó ñòà â ëåí í³ äî óêðà ¿í ñü êî¿ ìî âè, à ëè øå ïðè ñòî ñó âàí íÿ äî
âåð õ íüî¿ íî ìåí ê ëà òó ðè. Àëå òà êà äó ì êà òî ãî ÷à ñó ó ìå íå íå âè íè êà ëà. Òèì
á³ëü øå, ùî ³ â íà ñòó ï í³ ðî êè, êî ëè Ùå ð áè öü êèé áóâ ñå ê ðå òà ðåì ÖÊ Êîì -
ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè (1957—1961), à ïî ò³ì ãî ëî âîþ Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â ÓÐÑÐ
(1961—1963), â³í çäå á³ëü øî ãî ãî âî ðèâ óêðà ¿í ñü êîþ ìî âîþ ³ ï³ä êðå ñ ëå íî
âè ÿâ ëÿâ ñâî¿ ïî ÷óò òÿ äî âñüî ãî óêðà ¿í ñü êî ãî” 14.
Íà îä íî ìó ³ç çà ñ³ äàíü Ïðå çè 䳿 ÖÊ Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè, ùî â³ä áó ëîñü ó
1962 ð., Â. Â. Ùåðáèöüêèé îáó ðþ âà â ñÿ, ùî òà êèé âå ëè êèé íà ðîä ìຠòà ê³
ìà ëåíü ê³ ïðà âà. “ß, — ïè ñàâ Þ. Ëàçåáíèê, — òðè âà ëèé ÷àñ äè âè â ñÿ íà
Ùå ð áè öü êî ãî ç íå ïðè õî âà íîþ ïî âà ãîþ ³ äó ìàâ, ùî ñà ìå â³í ³ º ò³ ºþ ëþ äè -
íîþ, ÿêà çäà ò íà âè ðà æà òè òðè âî ãè ³ áî ë³ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó… Àëå ÿ ïî ìè -
ëè â ñÿ” 15. Íà äó ì êó Þ. Ëàçåáíèêà, ï³ ñ ëÿ îïà ëè â 1963 ð. ³ îñî á ëè âî ï³ ñ ëÿ
ïà ä³í íÿ âèí íî ãî â ò³é îïà ë³ Ì. Ñ. Õðó ùîâà Â. Â. Ùåðáèöüêèé ñòàâ ³í øèì:
“³í ïî ÷àâ âè ïðî ì³ íþ âà òè ÿêóñü íå ïðè ÿçíü äî âñüî ãî óêðà ¿í ñü êî ãî” 16.
Ùå îäèí ö³ êà âèé øòðèõ äî õà ðà ê òå ðè ñ òè êè Â. Â. Ùåðáèöüêîãî ó öåé
ïå ð³ îä çà ëè øèâ Â. Þ. Ñåìè÷àñíèé, ÿêèé ó 1961—1967 ðð. î÷î ëþ âàâ ÊÄÁ
ÑÐÑÐ: “Êîëè ñâî ãî ÷à ñó éî ãî ç ïî ñà äè Ãî ëî âè Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â Óêðà ¿ íè
(ïðè öüî ìó â³í áóâ êàí äè äà òîì ó ÷ëå íè Ïî ë³ ò áþ ðî) â³ä ïðà âè ëè íà çàä ó
Äí³ ï ðî ïå ò ðîâ ñü êèé îá êîì ïàð ò³¿, ÿ, ÿê ãî ëî âà ÊÄÁ, ïðè éìàâ éî ãî â Ìî ñ -
ê â³ íà òî ìó æ ð³ â í³, ÿê ³ êàí äè äà òà â ÷ëå íè Ïî ë³ ò áþ ðî: òà ñà ìà îõî ðî íà, ò³
æ íî ìå ðè íà ìà øè íàõ, ò³ æ êâàð òè ðè, ò³ æ òå ëå ôî íè ³ ò. ï. ³í îä íî ãî ðà çó
ìå í³ ñêà çàâ: “Âîëîäèìèð Þõè ìî âè÷, íà â³ ùî âè öå ðî áè òå? Ó âàñ æå ìî -
æóòü áó òè íå ïðè ºì íî ñ ò³”. ß â³ä ïî â³â: “Íå òóð áóé òåñü. Öå ìîº ð³ øåí íÿ”.
³í öå ïà ì’ÿ òàâ. Ùî ïðà â äà, äðó æ áà ç Áðå æ íº âèì áó ëà äëÿ íüî ãî íå çð³ â -
íÿí íî äî ðîæ ÷îþ, í³æ óñ³ ³í ø³ â³ä íî ñè íè” 17.
120 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
Â. Â. Ùåðáèöüêèé òÿæ êî ðå à ãó âàâ íà ñâîº âè ìó øå íå ïå ðå ì³ ùåí íÿ: â³í
ïî òðà ïèâ äî ë³ êà ð í³ ç ³í ôàð ê òîì, àëå íå âäî â ç³ ñè òó à ö³ÿ çì³ íè ëà ñÿ íà éî ãî
êî ðèñòü. ϳ ñ ëÿ óñó íåí íÿ Ì. Ñ. Õðóùîâà â³ä âëà äè íà æî â ò íå âî ìó (1964 ð.)
ïëå íó ì³ ÖÊ ÊÏÐÑ ³ îá ðàí íÿ ïåð øèì (çãî äîì ãå íå ðàëü íèì) ñå ê ðå òà ðåì
ÖÊ ÊÏÐÑ Ë. ². Áðå æ íº âà ðîç ïî ÷à â ñÿ ïðî öåñ ãóð òó âàí íÿ ïðè á³ ÷ íè ê³â íî -
âî ãî ë³ äå ðà. Ïðè ðî ä íî, ùî ñå ðåä íèõ áó ëè íà ñàì ïå ðåä ò³, õòî ÿêî þñü
ì³ ðîþ ïîñò ðà æ äàâ â³ä ïî ïå ðå äíè êà.
Ó æî â ò í³ 1965 ð. Â. Â. Ùåðáèöüêîãî çíî âó ïðè çíà ÷à þòü ãî ëî âîþ Ðà äè
ì³ í³ ñ ò ð³â ÓÐÑÐ. Ó 1966 ð. éî ãî îáè ðà þòü êàí äè äà òîì, à ó êâ³ ò í³ 1971 ð. —
÷ëå íîì ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ ÊÏÐÑ. Öå áóâ óí³ êàëü íèé âè ïà äîê: æî ä íà ³ç ñî þ ç -
íèõ ðå ñ ïó á ë³ê òî ä³ íå ìà ëà äâîõ ÷ëå í³â ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ ÊÏÐÑ. Öå áóâ âè ðà -
ç íèé ñè ã íàë äëÿ òî ä³ ø íüî ãî ïåð øî ãî ñå ê ðå òà ðÿ ÖÊ Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè
Ï. Þ. Øåëåñòà, ÿêî ãî äå õòî ñõè ëü íèé ñïðèé ìà òè ÿê âè ñó âà í öÿ õðó ùîâ ñü -
êî¿ äî áè. Ôîð ìàëü íî â³í áóâ òà êèì âè ñó âà í öåì, àëå òàê ñà ìî ìî æ íà
îö³ íþ âà òè ³ Â. Â. Ùåðáèöüêîãî (îáè ä âà âî íè çà éíÿ ëè çíà ÷ í³ êå ð³ â í³ ïî ñà -
äè çà Õðó ùîâà). Îä íàê ì³æ íè ìè áó ëà ñóò òº âà ðîç á³ æ í³ñòü. Ï. Þ. Øåëåñò
áóâ ðå ïðå çåí òàí òîì ì³ ñ öå âî¿ åë³ òè, ÿêà íà ãî ëî øó âà ëà íà ðà äÿí ñü êî ìó
óêðà ¿í ñü êî ìó, à íå íà çà ãàëü íî ðà äÿí ñü êî ìó ñó âå ðå í³ òå ò³. Çâè ÷àé íî, â³í íå
áóâ “íàö³îíàë³ñòîì”, ùî éî ìó ïî ò³ì, ÿê â³ äî ìî, çà êè äà ëè, à ñïî â³ äó âàâ òó
“ïîä³ëåíó ëî ÿ ëü í³ñòü”, òó íî âó (õî÷ ³ ðà äÿí ñü êó) óêðà ¿í ñü êó ³äåí òè ÷ í³ñòü,
ÿêó ñâî ãî ÷à ñó ñïî â³ äó âà ëè “íàö³îíàë-êîìóí³ñòè”.
Ï. Þ. Øåëåñò íà ñò³é íî ðîç ñè ëàâ ó öåí ò ðàëü í³ ìî ñ êîâ ñü ê³ ³í ñòà í ö³¿
ëè ñ òè, â ÿêèõ âè ìà ãàâ ó ïðèí öè ï³ äó æå ïðî ñ ò³ ðå ÷³: äî òðè ìàí íÿ êîí ñ òè -
òó ö³é íèõ ïðàâ Óêðà ¿ íè ÿê ñó âå ðåí íî¿ ðå ñ ïó á ë³ êè. Äî ðå ÷³, ÷è ìà ëî äî êó -
ìåí ò³â âî íè ï³ä ïè ñà ëè ðà çîì ³ç Â. Â. Ùåðáèöüêèì, ÿê íà ïðè ê ëàä, ëèñò
äî ÖÊ ÊÏÐÑ â³ä 8 ëèïíÿ 1969 ð., â ÿêî ìó ïðî òå ñ òó âà ëè ïðî òè ïðî ïî çè -
ö³é ìî ñ êîâ ñü êèõ êå ð³ â íè ê³â ë³ ê â³ äó âà òè ̳ í³ ñ òåð ñ ò âî åíå ð ãå òè êè ³ åëå ê ò -
ðè ô³ êà ö³¿ ÓÐ Ñ Ð 18.
Îñü ÿê çãà äó âàâ ïðî öå îäèí ç êî ëè ø í³õ êå ð³ â íè ê³â Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè
Þ. Í. ªëü÷åíêî: “Áóäåìî â³ä âåð òè ìè — çà õè ùà òè ³í òåðåñè Óêðà ¿ íè â
Öåí ò ð³, òîáòî â ñî þ ç íèõ îð ãà íàõ, áó ëî íå ëåã êî. Ïðî ÿê³ ³í òåðåñè... éäå ìî -
âà? Óêðà ¿ íà ïîñò³é íî ïî òðå áó âà ëà ïå ðå äó ñ³ì åíå ð ãî ðå ñóð ñ³â, äå ÿêèõ âè ä³â
ñè ðî âè íè (íà ïðè ê ëàä, îêðå ìèõ âè ä³â õ³ ì³ ÷ íèõ ïðî äó ê ò³â òà êî ëüî ðî âèõ
ìå òà ë³â, áà âî â íè, ë³ ñó òà ³í.). ² íå ð³ä êî òðå áà áó ëî, îá ðà ç íî êà æó ÷è,
“ï³äâèùóâàòè ãî ëîñ” ïå ðåä Äåð æ ï ëà íîì ³ Äåðæ ïî ñ òà ÷åì ÑÐÑÐ, ³í øè ìè
ñî þ ç íè ìè â³ äîì ñ ò âà ìè. Òî ä³ â á³é ³ âñòó ïà ëà âàæ êà àð òè ëå ð³ÿ â îñî á³ ïåð -
øî ãî ñå ê ðå òà ðÿ ÖÊ êîì ïàð ò³¿ ðå ñ ïó á ë³ êè. À ÿê ùî â³í ïå ðå êî íó âàâ êå ð³ â -
íè ö ò âî ÖÊ ÊÏÐÑ, ïè òàí íÿ, áåçóìî â íî, âè ð³ øó âà ëî ñÿ íà êî ðèñòü Óêðà ¿ -
íè. Øå ëåñò âñòó ïàâ ó òà ê³ ñó òè ÷ êè ç âëà ñ òè âè ìè éî ìó òâåð ä³ ñ òþ é æîð ñ ò -
ê³ ñ òþ. Ïðî ñ ò³ øå êà æó ÷è, íå ïðî ñèâ, à âè ìà ãàâ. Àëå òðå áà â³ä äà òè íà ëå æ íå
ñà ìèì âè ñî êèì ïî ñà äî âèì îñî áàì ÖÊ ÊÏÐÑ òà ñî þ ç íî ãî óðÿ äó: äî àí òà -
ãî í³ ç ìó ñïðà âà íå äî õî äè ëà, õî ÷à é ñè ì ïà ò³¿ ç ¿õ áî êó Ïå ò ðó Þõè ìî âè ÷ó íå
äî áà â ëÿ ëî. ³í òàê ñà ìî ð³ç êî ñòà âèâ ïè òàí íÿ ³ ïå ðåä ãåí ñå êà ìè (Õðó -
ùîâèì, Áðå æ íº âèì). À êî ìó öå ïî äî áà ëîñü?” 19.
Çðî çó ì³ ëî, íà òë³ áðå æ íºâ ñü êî ãî ã³ ïåð öåí ò ðà ë³ ç ìó, óí³ ô³ êà òîð ñü êî¿
ë³ í³¿ ³ ïî ë³ òè êè ðó ñè ô³ êà ö³¿ òà êó àê òè â í³ñòü Ï. Þ. Øåëåñòà äî âî ë³ ëåã êî
ìî æ íà áó ëî âè çíà òè “íåáåçïå÷íîþ”. Ó çâ’ÿç êó ç öèì ö³ êà âèì âè äà º òü ñÿ
åï³ çîä ç éî ãî ñïî ãà ä³â, ïðî òå, ÿê óæå ï³ ñ ëÿ ïî çáà â ëåí íÿ ïî ñà äè çà ñòó ï íè -
êà ãî ëî âè Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â ÑÐÑÐ ó 1973 ð. â³í ï³ øîâ íà ðîç ìî âó äî Ë. ². Áðå -
æ íº âà: “ß éî ãî ïðÿ ìî çà ïè òàâ: Ó òà êî ìó âè ïàä êó ñêà æ³òü, ùî ìå í³ ñòà âè -
ëî ñÿ ó ïðî âè íó, êî ëè âè ð³ øó âà ëî ñÿ ïè òàí íÿ ïðî ì³é â³ä õ³ä ç Óêðà ¿ íè?”
³í äî â ãî óõè ëÿ â ñÿ, àëå ñêà çàâ: “Íàêîïè÷èëîñÿ áà ãà òî ìà òå ð³ à ë³â, ÷à ñ òè íà
ïðà â äè, àëå áà ãà òî é íà íî ñ íî ãî”. ß íà ïî ëÿ ãàâ íà òî ìó, ùîá ìå í³ Áðå æ íºâ
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 121
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ñêà çàâ ïðà â äó… Áðå æ íºâ äî â ãî äó ìàâ ³ ñêà çàâ: “Òè áà ãà òî âè ÿâ ëÿâ ñà ìî -
ñò³é íî ñ ò³ ó ðîç â’ÿ çàí í³ ïè òàíü, ÷à ñ òî íå ðà õó âà â ñÿ ç Ìî ñ ê âîþ. Áó ëè åëå -
ìåí òè ì³ ñ íè ö ò âà ³ ïðî ÿâè íà ö³ î íà ë³ ç ìó” 20.
Äî ñë³ ä íè êàì ùå íà ëå æèòü ç’ÿ ñó âà òè, ÿê³ ñà ìå (³ ÷è ¿ ìè çó ñèë ëÿ ìè) íà êî -
ïè ÷ó âà ëèñü ó Ìî ñ ê â³ “ìàòåð³àëè” íà Ï. Þ. Øåëåñòà. Íå ï³ä ëÿ ãຠñó ì í³ âó
³í øå — ìàé áó ò í³é ïåð øèé ñå ê ðå òàð ÖÊ Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè îòðè ìàâ äî á ðèé
óðîê äëÿ ñå áå, ÿê òðè ìà òèñü, ÿêó ì³ ðó ëî ÿ ëü íî ñ ò³ ùî äî öåí ò ðó ñïî â³ äó âà òè.
Ö³ êà âó é âè ðà ç íó õà ðà ê òå ðè ñ òè êó Ï. Þ. Øåëåñòó ³ Â. Â. Ùåðáèöüêîìó
äàâ Â. Â. Êî ðî òè÷: “Øåëåñò ó ïðèí öè ï³ íå áóâ çëî â ðå ä íèì, öå áóâ ðî áî òÿ -
ùèé ìó æèê. Ó íüî ãî íå áó ëî ò³ º¿ ÿêî ñ ò³, ÿêó ïî â íîþ ì³ ðîþ ïðî ÿâèâ Ùå ð -
áè öü êèé, ÿêèé ïðè éøîâ éî ìó íà çì³ íó: Ùå ð áè öü êèé áóâ ãå í³ àëü íèé â
óì³í í³ ïðà öþ âà òè íå ç ëþ äè íîþ, à ç ïî ñà äîþ. (ϳä êðå ñ ëåí íÿ ìîº. — Þ. Ø.).
Øå ëåñò áóâ äó æå ëþ äÿ íèì, â³í çíàâ, ùî òà êå íî ñ òà ëü ã³ÿ, â³í óì³â ëþ áè òè
òà êó äè â íó ëþ äè íó, ÿê Ïà ðà äæà íîâ, Ùå ð áè öü êèé âëà ø òî âó âàâ áóäü- ÿêå
êå ð³ â íè ö ò âî, â³í ì³ã ïðè ëà ø òó âà òè ñÿ äî êî ãî çàâ ãî ä íî. Øå ëåñò öüî ãî íå
âì³â, â³í áóâ çíè êà þ ÷îþ íà òó ðîþ… Íà ìîþ äó ì êó, â êðà ¿ í³ â³ä áó âà ëàñü âå -
ëè ÷å ç íà ÷è íî â íè öü êà ðå âî ëþ ö³ÿ. Øå ëåñò áóâ ÷è íî â íè êîì çà ïî ñà äîþ, àëå
íå áóâ íèì çà ñâî ¿ì äó õîì. Ïà ì’ÿ òàþ, ÿêîñü ïî ì³ ÷ íèê Øå ëå ñ òà çà ïðî ïî -
íó âàâ ìå í³ ñè ãà ðå òó ç ïàð ò³¿, ùî áó ëà ïðè çíà ÷å íà äëÿ Ïå ò ðà Þõè ìî âè ÷à.
³í êó ðèâ ñè ãà ðå òè “Íîâèíêà”, àëå âè ãî òî â ëå í³ íà îêðå ì³é ë³ í³¿. ß ïî íþ -
õàâ ñè ãà ðå òó, âî íà ïà õ ëà ìå äîì. Ç’ÿ ñó âà ëî ñÿ, ùî äëÿ Øå ëå ñ òà òþ òþí âè -
ìî ÷ó þòü ó ìå äó. Âè øè òà ñî ðî ÷ êà, íà ö³ î íàëü í³ ñòðà âè, äî ìà ø í³é òþ òþí,
ðè áà â ïî äà ðó íîê ïè ñü ìåí íè êàì — ó öüî ìó âåñü Øå ëåñò. Ùå ð áè öü êèé êó -
ðèâ “Ìàëüáîðî” ³ íàä ñè ëàâ ó ïî äà ðó íîê â³ ñ ê³. Öå çî âñ³ì ³í øå ÿâè ùå” 21.
Ó òðà â í³ 1972 ð. Ï. Þ. Øåëåñòà áó ëî ïå ðå âå äå íî äî Ìî ñ ê âè çà ñòó ï íè -
êîì ãî ëî âè Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â ÑÐÑÐ, à ïåð øèì ñå ê ðå òà ðåì ÖÊ Êîì ïàð ò³¿
Óêðà ¿ íè îá ðà íî Â. Â. Ùå ð áè öü êî ãî. Ó ïðî òî êî ë³ çà ñ³ äàí íÿ ïëå íó ìó ÖÊ
Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè â³ä 25 òðàâíÿ 1972 ð. öå âè ãëÿ äà ëî òàê: “Ïðî ïåð øî ãî
ñå ê ðå òà ðÿ ÖÊ ÊÏ Óêðà ¿ íè (Ïðî ïî çè ö³þ âíî ñèòü òîâ. Ëó òàê ². Ê.).
1.  çâ’ÿç êó ç ïðè çíà ÷åí íÿì òîâ. Øå ëå ñ òà Ï. Þ. çà ñòó ï íè êîì ãî ëî âè
Ðà äè ̳ í³ ñ ò ð³â ÑÐÑÐ çâ³ ëü íè òè éî ãî â³ä îáî â’ÿç ê³â ïåð øî ãî ñå ê ðå òà ðÿ ³
÷ëå íà Ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ ÊÏ Óêðà ¿ íè.
2. Îáðàòè ïåð øèì ñå ê ðå òà ðåì ÖÊ ÊÏ Óêðà ¿ íè òîâ. Ùåðáèöüêîãî Â. Â.
Ïðî ñè òè ÖÊ ÊÏÐÑ çà òâåð äè òè ï. 2 ö³ º¿ ïîñòà íî âè” 22.
ßê áà ÷è ìî, í³ ÿêèõ ìî òè â³â ïå ðå ì³ ùåíü íå áó ëî âêà çà íî. Çãî äîì ¿õ ïî -
÷à ëè ôîð ìó ëþ âà òè. Çãà äó þ ÷è òî ä³ ø íþ ñè òó à ö³þ, Þ. Í. ªëü÷åíêî çà óâà -
æóº: “Ìè çíà ëè, ùî ó Áðå æ íº âà Âî ëî äè ìèð Âà ñè ëüî âè÷ áóâ á³ëüø í³æ øà -
íî âà íà ëþ äè íà, âè õî äåöü ç îä íî ãî — Äí³ ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî ãî “ïàðò³éíîãî
ãí³ ç äà”. Íå âè êëþ ÷å íî, ùî Áðå æ íºâ áà ÷èâ ó íüî ìó ³ ñâî ãî íà ñòó ï íè êà. Àëå
íà øëÿ õó ñòî ÿâ Øå ëåñò, ÿêî ãî é “âèñóíóëè” â 1972 ðîö³ íà ïî ñà äó çà ñòó ï -
íè êà Ãî ëî âè Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â ÑÐÑÐ. Ùå ð áè öü êèé çà éíÿâ éî ãî ïî ñà äó íà
Óêðà ¿ í³. ßê óæå ãî âî ðè ëî ñÿ, Ïå ò ðó Þõè ìî âè ÷ó ì’ÿ êî ïðè ïè ñà ëè íà ö³ î íà -
ë³ ñ òè ÷ í³ íà õè ëè. Ç òî ãî ÷à ñó â³í ç “íåçðó÷íîãî” (ìî âà éäå, çíî âó æ òà êè,
ïðî éî ãî ð³ç ê³ñòü, ïðÿ ìî òó é íà ïî ëå ã ëè â³ñòü) ïå ðåéøîâ ó êà òå ãî ð³þ
“íåóãîäíîãî”…” 23.
12 âå ðå ñ íÿ 1972 ð. äî ÖÊ ÊÏ Óêðà¿íè íà ä³é øîâ ðîç ëî ãèé ëèñò çà ï³ä -
ïè ñîì àêà äå ì³ êà Ì. Ç. Øà ìî òè, àêà äå ì³ êà Á. Ì. Áà á³ÿ ³ ÷ëå íà- êî ðå ñ ïîí -
äåí òà À. Ã. Øå âå ëº âà, ùî ì³ ñ òèâ êðè òè êó êíè ãè Ï. Þ. Øåëåñòà “Óêðà¿íî
íà øà Ðà äÿí ñü êà” 24. Àâ òî ðè ëè ñ òà ââà æà ëè, ùî “ïðî íå äî ë³ êè çãà äà íî¿ êíè -
ãè äî ö³ ëü íî áó ëî á ó ïðè éíÿ ò í³é ôîð ì³ îçíà éî ìè òè ïàð ò³é íèé ³ ãî ñ ïî äàð ñü -
êèé àê òèâ, íà ó êî âó ãðî ìàä ñü ê³ñòü, à, ìî æ ëè âî, øè ðî ê³ êî ëà ÷è òà ÷³â” 25.
20 ëþòîãî 1973 ð. ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ ÊÏ Óêðà¿íè îá ãî âî ðè ëî öåé ëèñò, à ï³ ñ -
ëÿ öüî ãî, 3 áåðåçíÿ 1973 ð. Â. Â. Ùåðáèöüêèé íà ä³ ñ ëàâ çà ñâî ¿ì ï³ä ïè ñîì òà -
122 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
êî ãî ëè ñ òà äî ÖÊ ÊÏÐÑ: “Ïîë³òáþðî ÖÊ ÊÏ Óêðà ¿ íè îá ãî âî ðè ëî ëèñò àêà -
äå ì³ ê³â ÀÍ ÓÐÑÐ Ì. Ç. Øàìîòè, Â. Ì. Áàá³ÿ ³ ÷ëå íà- êî ðå ñ ïîí äåí òà ÀÍ
ÓÐÑÐ À. Ã. Øåâåëºâà ïðî ñå ð éî ç í³ ìå òî äî ëî ã³ ÷ í³, ³äåé í³ ïî ìè ë êè êíè ãè
Ï. Þ. Øåëåñòà “Óêðà¿íî íà øà Ðà äÿí ñü êà”. Ïðè îá ãî âî ðåí í³ âè ñëî â ëå íî
çãî äó ç âè ñíîâ êà ìè çà çíà ÷å íî ãî ëè ñ òà ïðî òå, ùî ðÿä ïî ëî æåíü êíèãè
Ï. Þ. Øåëåñòà òå î ðå òè ÷ íî íå ñïðî ìî æ í³ ³ ïî ë³ òè÷ íî øê³ ä ëè â³. Âðà õî âó þ -
÷è, ùî êíè ãà “Óêðà¿íî íà øà Ðà äÿí ñü êà” ïî ðÿ äó âà æ ëè âèõ ïðèí öè ïî âèõ
ïè òàíü â³ä õî äèòü â³ä ïàð ò³é íèõ, êëà ñî âèõ ïî çè ö³é ³ çà âäຠøêî äè ñïðà â³
³í òåð íà ö³ î íàëü íî ãî âè õî âàí íÿ òðó äÿ ùèõ, âè çíà íî íå îá õ³ä íèì ïðî ³í ôîð -
ìó âà òè ïðî ¿¿ ñå ð éî ç í³ ïî ìè ë êè ïàð ò³é íèé àê òèâ, îïó á ë³ êó âà òè â æó ð íà ë³
“Êîìóí³ñò Óêðà ¿ íè” àð ãó ìåí òî âà íó ðå äà ê ö³é íó ðå öå í ç³þ, ï³ ñ ëÿ ÷î ãî ïðî -
âå ñ òè ðî áî òó ïî âè ëó ÷åí íþ íà çâà íî¿ êíè ãè ç á³á ë³î òåê (ï³ä êðå ñ ëåí íÿ ìîº. —
Þ. Ø.). Îä íî ñòàé íî òà êîæ çà ñó äæå íî âè äàí íÿ êíèã, ùî ïðà ê òè êó âà ëî ñÿ
Øå ëå ñ òî ì Ï. Þ., çà éî ãî ï³ä ïè ñîì áåç â³ äî ìà Ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ ÊÏÐÑ ³
Öåí ò ðàëü íî ãî Êî ì³ òå òó ÊÏ Óêðà ¿ íè. Íàä ñè ëà º ìî ïðè öüî ìó îä íî ñòàé íî
ïðè éíÿ òå ð³ øåí íÿ ÖÊ ÊÏ Óêðà ¿ íè “Ïðî êíè ãó Ï. Þ. Øåëåñòà “Óêðà¿íî
íà øà Ðà äÿí ñü êà” ³ ëèñò ãðó ïè â÷å íèõ ïî äà íî ìó ïè òàí íþ” 26.
Ñàí ê ö³þ íà êðè òè êó ç ÖÊ ÊÏÐÑ áó ëî îòðè ìà íî. Ó êâ³ ò í³ 1973 ð. â æó ð -
íà ë³ “Êîìóí³ñò Óêðà ¿ íè” ç’ÿ âè ëàñü àí òè øå ëå ñ ò³â ñü êà ðå äà ê ö³é íà ñòàò òÿ
“Ïðî ñå ð éî ç í³ íå äî ë³ êè îä í³ º¿ êíè ãè”, ùî çà âåð øó âà ëà ñÿ òàê: “Âèíèêàº
ïè òàí íÿ: ÿêó ìå òó ïå ðå ñë³ äó âàâ àâ òîð, ïó á ë³ êó þ ÷è íà çâà íó êíè ãó? Ïðî öå
ïî á³ æ íî ³ òó ìàí íî ñêà çà íî â ïå ðåä ìî â³. Çäà âà ëîñü áè, ùî ïî ä³ á íî ãî ðî äó
îá’ºì íå âè äàí íÿ ïî âèí íî áó ëî â³ äî áðà çè òè îñ íî â í³ ðè ñè ñî ö³ àëü íî- åêî -
íî ì³ ÷ íî ãî òà ³äåé íî- ïî ë³ òè ÷ íî ãî æèò òÿ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó â ºäè í³é áðà -
ò í³é ñ³ ì’¿ íà ðî ä³â ÑÐÑÐ. Íà æàëü, äî âî äè òü ñÿ êîí ñ òà òó âà òè, ùî àâ òîð ç
öèì â³ä ïî â³ äàëü íèì çà âäàí íÿì íå ñïðà âè â ñÿ” 27.
Ïî ãðî ì íà ³ çà ï³ ç í³ ëà, íà ïåð øèé ïî ãëÿä, êðè òè êà ñâî ãî ïî ïå ðå äíè êà
íå áó ëà äëÿ Â. Â. Ùåðáèöüêîãî çâå äåí íÿì îñî áè ñ òèõ ðà õóí ê³â. Ì³æ ³í -
øèì, ñà ìå òàê îö³ íèâ òó ñè òó à ö³þ Ï. Þ. Øåëåñò. 22 òðàâíÿ 1972 ð. â³í ô³ ê -
ñóº ó ùî äåí íè êó: “³äáóëàñÿ ó ìå íå âå ëè êà ðîç ìî âà ³ç Ùå ð áè öü êèì, âñå,
ùî ÿ çíàâ ïðî éî ãî “ä³¿” ñòî ñî â íî ìå íå, ÿ éî ìó âè ñëî âèâ ó î÷³. Ùî â³í íå ùè -
ðà, íå áåç ïå ÷ íà ëþ äè íà, âå ëè êèé êà ð’º ðèñò ³ âå ëè êèé ï³ä ëà áó ç íèê, ùî ÿ ïî ãà -
íî çíàâ éî ãî ³ äå ÿêèõ ëþ äåé ç áëè çü êî ãî îòî ÷åí íÿ, áà ãà òî äî â³ ðÿ â ñÿ ¿ì” 28.
Òèì ÷à ñîì äëÿ Â. Â. Ùåðáèöüêîãî öå áó ëà éî ãî îñî áè ñ òà ïå ðå ìî ãà ÿê
ïî ë³ òè êà, ÿêèé ïî ñè ëàâ “ìîñêîâñüêèì áî ÿ ðàì”, ÿê â³í ñàì ¿õ ³ðî í³ ÷ íî íà -
çè âàâ, ñè ã íàë, ùî â³í äî á ðå ïà ì’ÿ òàº, íà ÷î ìó çàâ æäè “ãîð³ëè” êå ð³ â íè êè
Óêðà ¿ íè: íà íà ö³ î íàëü íî ìó ïè òàí í³ ³ íà “õë³á³”.  îñòàí í³ ïî íÿò òÿ âêëþ -
÷à â ñÿ, çðî çó ì³ ëî, íå ëè øå õë³á, à òå, ùî ó ñòàò ò³ áó ëî ïî çíà ÷å íî ÿê
“ñîö³àëüíî-åêîíîì³÷íå æèò òÿ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó â ºäè í³é áðà ò í³é ñ³ ì’¿
íà ðî ä³â ÑÐÑД. Íî âèé ë³ äåð ÊÏÓ íå çáè ðà â ñÿ ïî âòî ðþ âà òè ïî ìè ë êè ìè -
íó ëî ãî, à òî ìó ð³ øó ÷å äè ñ òà í ö³ þ âàâ â³ä “øåëåñò³âùèíè”.
Íå âè ïàä êî âî äî îñòàí íüî ãî ÷å ò âåð òî ãî “êàíîí³÷íîãî” âè äàí íÿ “Íà -
ðèñ³â ³ñ òî 𳿠Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè” Ï. Þ. Øåëåñò óâ³éøîâ ÿê ä³ ÿ÷, ÿêèé
“ïðèïóñòèâñÿ ñå ð éî ç íèõ íå äî ë³ ê³â ó êå ð³ â íè ö ò â³ ðå ñ ïó á ë³ êàí ñü êîþ ïàð -
ò³é íîþ îð ãà í³ çà ö³ ºþ” 29. À Â. Â. Ùåðáèöüêèé ïðà ê òè ÷ íî äî ïî ÷à ò êó 80-õ
ðî ê³â çà éìà â ñÿ òèì, ùî “âèïðàâëÿâ” ïî ìè ë êè ñâî ãî ïî ïå ðå äíè êà. Ïîñò³é -
íî íà ãî ëî øó þ ÷è íà íå îá õ³ä íî ñ ò³ çì³ ö íåí íÿ äðó æ áè, ³í òåð íà ö³ î íàëü íî¿
ºä íî ñ ò³ âñ³õ íà ö³é ³ íà ðî ä³â ÑÐÑÐ, áî ðî òü áè ïðî òè ïðî ÿâ³â íà ö³ î íà ë³ ç ìó,
Â. Â. Ùåðáèöüêèé ðà çîì ç òèì ï³ä êðå ñ ëþ âàâ, ùî í³ ÿêî¿ “íàö³îíàëüíî¿
ïðî á ëå ìè”, ïðî êî ò ðó áà ãà òî ãî âî ðÿòü çà êîð äî íîì, â ÓÐÑÐ íå ³ñ íóº. Íà
òë³ òà êî ãî “áåçïðîáëåìíîãî” ï³ä õî äó ã³ ïåð áî ë³ çó âà ëè ñÿ äî ñÿ ã íåí íÿ, äî
ÿêèõ â³ä íî ñè ëè ³í òåð íà ö³ î íà ë³çì ³ â³ä ñó ò í³ñòü ãî ñ ò ðèõ êîí ô ë³ ê ò³â ó ì³æ íà -
ö³ î íàëü íèõ âçà º ìè íàõ. Ïðè öüî ìó “çàáóâàëè” ïðî ³ã íî ðó âàí íÿ äó õî â íèõ çà -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 123
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ïè ò³â ð³ ç íèõ ãðóï íà ñå ëåí íÿ ÿê êî ð³í íî¿, òàê ³ íå êî ð³í íèõ íà ö³ î íàëü íî ñ òåé,
çî êðå ìà, ïðî òå, ùî çíà ÷ íî çâó çè ëî ñÿ çà ñòî ñó âàí íÿ óêðà ¿í ñü êî¿ ìî âè â äåð -
æà â í³é, ïàð ò³é í³é, ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ í³é ³ êóëü òó ð íî- îñ â³ ò í³é ñôå ðàõ.
Ñè ì ï òî ìà òè ÷ íî, ùî ó ñâî ¿õ ÷è ñ ëåí íèõ ñòàò òÿõ, êíè ãàõ ³ âè ñòó ïàõ
Â. Â. Ùåðáèöüêèé çàâ æäè óíè êàâ âæè âà òè âè ñë³â “óêðà¿íñüêèé íà ðîä”,
âè êî ðè ñ òî âó þ ÷è åâ ôå ì³çì “íàðîä Óêðà ¿ íè”. Òà é óêðà ¿í ñü êó ìî âó ï³ä êðå -
ñ ëå íî ³ã íî ðó âàâ, ùî (îñê³ëü êè äëÿ ì³ ñ öå âî¿ íî ìåí ê ëà òó ðè áóâ ïðè êëà äîì
çà íî ìå ðîì 1) âêðàé íå ãà òè â íî âïëè âà ëî íå ò³ëü êè íà ìî â íó ñè òó à ö³þ, à é
íà íà ö³ î íàëü íó ïî ë³ òè êó â ÓÐÑÐ â ö³ ëî ìó.
Îä íàê öå áó ëà íå ëè øå ñëî âå ñ íà ÷è ïè ñü ìî âà ïðî ïà ãàí äà. Âæå ó æî â ò -
í³ 1972 ð. ñå ê ðå òà ðåì ÖÊ ÊÏÓ ïî ³äå î ëî 㳿 çà ì³ñòü Ô. Ä. Îâ÷àðåíêà áó ëî
îá ðà íî Â. Þ. Ìà ëà í ÷ó êà, ïî ë³ òè÷ íó á³î ãðà ô³þ ÿêî ãî, äî ðå ÷³, ùå òà êîæ
íà ëå æèòü íà ïè ñà òè. ³í ðå à ë³ çî âó âàâ ë³ í³þ Â. Â. Ùåðáèöüêîãî ðà çîì ç
ïðè çíà ÷å íèì ùå 16 ëèïíÿ 1970 ð. ãî ëî âîþ ÊÄÁ ïðè Ðà ä³ ì³ í³ ñ ò ð³â ÓÐÑÐ
Â. Â. Ôå äîð ÷ó êîì. Âî íè âè ÿâè ëè ñå áå ÿê áåç çà ñ òå ðå æ í³ ïðè á³ ÷ íè êè æîð ñ -
òî êî ãî ïðè äó øåí íÿ ³íà êî äó ìàí íÿ, ïå ðå ñë³ äó âàí íÿ äè ñè äåí ò³â, íà ö³ î íàëü -
íî¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿ ³ “ñàìâèäàâó”. Ó æî â ò í³ 1972 ð. Â. Â. Ôå äîð ÷óê ðà çîì ç
Â. Þ. Ìàëàí÷óêîì ðîç ðî áèâ ³ âí³ñ íà ðîç ã ëÿä ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ Êîì ïàð ò³¿
Óêðà ¿ íè ïðî ïî çè ö³¿ ùî äî “ïîë³ïøåííÿ ðî áî òè ³äå î ëî ã³ ÷ íèõ óñòà íîâ, ïî -
äàëü øî ãî ïî ñè ëåí íÿ áî ðî òü áè ç ïðî ÿâà ìè âî ðî æî¿ àí òè ðà äÿí ñü êî¿ íà ö³ î -
íà ë³ ñ òè ÷ íî¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³”, ùî, çî êðå ìà, îçíà ÷à ëî “÷èñòêó” íà ó êî âèõ óñòà -
íîâ, âó ç³â, ðå äà ê ö³é ïå ð³ î äè ÷ íèõ âè äàíü, âè äà â íè ö ò â 30.
ϳä êðå ñ ëþ þ ÷è ñâîþ â³ä äà í³ñòü êóð ñó Ë. ². Áðåæíºâà íà “ñòàá³ëüí³ñòü”
(íà ïðî òè âà ãó õðó ùîâ ñü êèì åêñ ïå ðè ìåí òàì ³ ïî øó êàì) ³ ïðà ã íåí íþ çáå -
ðå ã òè ñè ñ òå ìó, Â. Â. Ùåðáèöüêèé âæè âàâ çà õî ä³â äëÿ âè êî íàí íÿ ïëà íî âèõ
çà âäàíü, íå âè õî äèâ çà ðàì êè òî ä³ ø íüî¿ ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íî¿ ïà ðà äè ã -
ìè. ʳëü ê³ ñ íèõ ïî êà ç íè ê³â çðî ñ òàí íÿ áó ëî äî ñÿ ã íó òî çà ðà õó íîê âè êî ðè ñ -
òàí íÿ åêñ òåí ñè â íèõ ôà ê òî ð³â. Òî ìó â ì³ ðó ¿õ âè ÷åð ïàí íÿ ïî ÷à ëî ñÿ ïà ä³í -
íÿ åôå ê òè â íî ñ ò³ ñó ñ ï³ ëü íî ãî âè ðî á íè ö ò âà, äå äà ë³ íå ãà òè â í³ øå âè ÿâ ëÿ â ñÿ
ìå õà í³çì ãà ëü ìó âàí íÿ, îçíà êè çà ñòîþ ó âñ³õ ñôå ðàõ åêî íî ì³ êè.
Òèì ÷à ñîì âì³í íÿ ïî áà ÷è òè ïðè ÷è íè çà ãðî ç ëè âèõ òåí äå í ö³é, ùî çðè -
ìî âè ìà ëþ âà ëè ñÿ íà ðó áå æ³ 70—80-õ ðð., ÿâ íî áðà êó âà ëî ³ â öåí ò ð³, ³ â ðå ñ -
ïó á ë³ êàõ. Óêðà ¿ íà òà êîæ íå ñòà ëà âè íÿ ò êîì. ² õî÷ çà ó÷à ñ òþ Â. Â. Ùåð -
áèöüêîãî âæè âà ëè ñÿ çà õî äè äëÿ çà áåç ïå ÷åí íÿ âè êî íàí íÿ äåð æà â íèõ ïëà -
í³â, çà ïî á³ ãàí íÿ íå ãà òè â íèì ïðî öå ñàì, àëå ðî áè ëè ñÿ ö³ êðî êè ó ðàì êàõ
ñòà ðî ãî åêî íî ì³ ÷ íî ãî ìå õà í³ ç ìó ³ ñè ñ òå ìè óïðà â ë³í íÿ ç ¿õ íàä ì³ ð íîþ öåí -
ò ðà ë³ çà ö³ ºþ, ðå ã ëà ìåí òà ö³ ºþ. Òî ìó âî íè íå ìî ã ëè äà òè íà ëå æ íî ãî åôå ê òó.
Ïî ÷à ëî ñÿ ïà ä³í íÿ òåì ï³â åêî íî ì³ ÷ íî ãî ðî ñ òó, ôîí äî â³ä äà ÷³, ïðî äó ê òè â -
íî ñ ò³ ïðà ö³, íà ö³ î íàëü íî ãî äî õî äó â ö³ ëî ìó. Ç 1961 ïî 1985 ðð. ìàé æå ó 2 ðà -
çè çíè çè ëà ñÿ ðåí òà áå ëü í³ñòü ï³ä ïðè ºìñòâ. Åêî íî ì³ êà ñòà ëà ïðà ê òè ÷ íî íå -
ñïðèé íÿ ò ëè âîþ äëÿ äî ñÿ ã íåíü íà ó êè ³ òåõ í³ êè 31.
Åêî íî ì³ ÷ íà ñòà ã íà ö³ÿ âêðàé çà ãî ñ ò ðè ëà ñî ö³ àëü íó ñôå ðó. Çð³ â íÿ ë³â êà
â îïëà ò³ ïðà ö³, ïî ðó øåí íÿ ïðèí öè ïó ñî ö³ àëü íî¿ ñïðà âå ä ëè âî ñ ò³, çíè æåí -
íÿ ðå àëü íèõ äî õî ä³â, êó ï³ âå ëü íî¿ ñïðî ìî æ íî ñ ò³ êà ð áî âà í öÿ, çðî ñ òàí íÿ
ö³í ³ ïî ãëè á ëåí íÿ ³í ôëÿ ö³¿, äå ô³ öèò íàé íå î á õ³ ä í³ øèõ òî âà ð³â ïðè çâå ëè äî
ñî ö³ àëü íî ãî íà ïðó æåí íÿ. Âî íî ïî ñè ëþ âà ëî ñÿ ãî ñ ò ðî òîþ æè ò ëî âî¿ ïðî á -
ëå ìè, äå äà ë³ ã³ð øèì ñòà íîì îõî ðî íè çäî ðî â’ÿ, îñâ³ òè, íà ó êè ³ êóëü òó ðè.
Íå äî îö³ íþ âà ëà ñÿ ñêëà ä í³ñòü ³ ñó ïå ðå ÷ ëè â³ñòü ñî ö³ àëü íî- êëà ñî âî¿
ñòðó ê òó ðè ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà, çíà ÷åí íÿ ñïå öè ô³ ÷ íèõ ³í òåðåñ³â ³ çà ïè ò³â. Ñå ð éî ç í³
äå ôîð ìà ö³¿ âè ÿâè ëè ñÿ ³ â ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ ïî ë³ òè÷ íèõ ³í ñòè òó ò³â — ðàä, ïàð ò³é -
íèõ ³ ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é.
Îñî á ëè âî ïîñò ðà æ äà ëà ñôå ðà ³äå î ëî 㳿, äó õî â íî ãî æèò òÿ. ³ ä³ ðâà í³ñòü
â³ä ðå àëü íèõ ïðî á ëåì, äî ã ìà òè ÷ íèé ñõå ìà òèçì ó òå î ð³¿, àïî ëî ãå òè êà “ðîç -
âèíóòîãî ñî ö³ à ë³ ç ìó”, îä íî á³ ÷ íà ñïðî ùå í³ñòü êëà ñî âî ãî ï³ä õî äó äî ñêëà ä -
124 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
íèõ ñó ñ ï³ ëü íèõ ÿâèù, ïî ä³é ³ îñ³á, íå äî îö³í êà çà ãàëü íî ëþä ñü êèõ ö³í íî ñ òåé
³ íà ñà äæó âàí íÿ äî ê ò ðè íè “çàãîñòðåííÿ ³äå î ëî ã³ ÷ íî¿ áî ðî òü áè” ïî ðî äæó -
âà ëè íå â³ ð’ÿ, í³ ã³ ë³çì, âå ëè äî âòðà òè ³äåé íèõ îð³ º í òè ð³â, ïà ä³í íÿ ìî ðà ë³,
îñî á ëè âî ñå ðåä ìî ëî ä³.
Íå çäà ò í³ñòü êå ð³ â íèõ îð ãà í³â êðè òè ÷ íî îö³ íè òè ñòàí ñïðàâ ³ âæè òè
íå îá õ³ä íèõ çà õî ä³â, çà ñò³é í³ ÿâè ùà ó êà ä ðî âî ìó êîð ïó ñ³, òåõ íî ê ðà òè ÷ íèé
ï³ä õ³ä äî éî ãî ôîð ìó âàí íÿ, òÿ æ³í íÿ äî àä ì³ í³ ñ ò ðó âàí íÿ çíè æó âà ëè åôå ê -
òè â í³ñòü ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ ðå ñ ïó á ë³ êàí ñü êî¿ ïàð ò³é íî¿ îð ãà í³ çà ö³¿, çó ìî â ëþ âà ëè ¿¿
â³ä ñòà âàí íÿ â³ä ñó ñ ï³ ëü íèõ ïðî öå ñ³â.
Ìî æ íà, çâè ÷àé íî, ñêà çà òè, ùî âñå öå õà ðà ê òå ð íî íå ò³ëü êè äëÿ Óêðà ¿ -
íè ³, ìà áóòü, ñòî ñó âà ëî ñÿ íå ò³ëü êè ³ íå ñò³ëü êè Â. Â. Ùåðáèöüêîãî. Òèì
á³ëü øå, ùî çà éî ãî ó÷à ñ òþ âæè âà ëè ñÿ çà õî äè äî íå äî ïó ùåí íÿ êî ðó ï ö³¿,
ìà ñî âèõ ïî ðó øåíü çà êîí íî ñ ò³ ³ ïðà âî ïî ðÿä êó, åê ñ ò ðå ì³ ñò ñü êèõ ïðî ÿâ³â ó
ðå ñ ïó á ë³ ö³, çä³é ñ íþ âà ëè ñÿ ïå â í³ êðî êè ùî äî ðîç ìå æó âàí íÿ ôóí ê ö³é ïàð -
ò³é íèõ ³ äåð æà â íèõ îð ãà í³â, çî êðå ìà, ïðà ö³â íè êàì àïà ðà òó çà áî ðî íÿ ëî ñÿ
âè ñòó ïà òè ³ äà âà òè âêà ç³â êè â³ä ³ìå í³ â³ä ïî â³ ä íî ãî âè áî ð íî ãî ïàð ò³é íî ãî
êî ì³ òå òó. Áó ëè äå ùî îá ìå æå í³ íåî áã ðóí òî âà í³ ï³ ëü ãè.
² âñå æ îá’ºê òè â í³ñòü âëà ä íî äè ê òóº ïî òðå áó âñå á³ ÷ íî¿ ïðà â äè âî¿ îö³í -
êè, âðà õó âàí íÿ ðå à ë³ ñ òè ÷ íî¿ êàð òè íè ðå çóëü òà ò³â òèõ ÷è ³í øèõ ïî ë³ òè÷ íèõ
ð³ øåíü, îñî á ëè âî êî ëè éäå òü ñÿ ïðî êå ð³ â íè êà ç ïî â íî âà æåí íÿ ìè ÷ëå íà
ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ ÊÏÐÑ.
Â. Â. Ùåðáèöüêèé óî ñî á ëþ âàâ êå ð³ â íè êà äî áè áðå æ íºâ ñü êî ãî “ðîç -
âèíóòîãî ñî ö³ à ë³ ç ìó”. Îñü ÷î ìó, êî ëè ïî ìåð Ë. ². Áðå æ íºâ, à ãåí ñå êîì ÖÊ
ÊÏÐÑ áó ëî îá ðà íî Þ. Â. Àí ä ðî ïî âà (12 ëèñòîïàäà 1982 ð.), ñòà ëî â³ä ÷ó ò -
íî, ùî ðå ã³ î íàëü íèì ë³ äå ðàì äî âå äå òü ñÿ çì³ íþ âà òè ñïî ñ³á ìè ñ ëåí íÿ ³ ä³é.
“Ãåíñåê ç Ëó á’ÿ í êè” íå ëè øå äå êëà ðó âàâ, ùî ìè íå çíà º ìî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà, â
ÿêî ìó æè âå ìî, à é ðîç ïî ÷àâ êà ä ðî â³ çì³ íè. Çà ï’ÿò íà ä öÿòü ì³ ñÿ ö³â ñâî ãî
ïðà â ë³í íÿ (ñå ðå äè íà ëè ñ òî ïà äà 1982 ð. — ñå ðå äè íà ëþ òî ãî 1984 ð.) áó ëî
çì³ íå íî 18 êåð³âíèê³â ñî þ ç íèõ ì³ í³ ñ òåðñòâ ³ ïðè ð³ â íÿ íèõ äî íèõ îñ³á,
37 ïåðøèõ ñå ê ðå òà ð³â îá êî ì³â, êðàé êî ì³â ÊÏÐÑ, ÖÊ êîì ïàð ò³é ñî þ ç íèõ
ðå ñ ïó á ë³ê 32. Äî ñêëà äó ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ ÊÏÐÑ ââå ëè Ã. À. Àë³ º âà, à â³ä ä³ë
îð ãà í³ çà ö³é íî- ïàð ò³é íî¿ ðî áî òè î÷î ëèâ ª. Ê. ˳ãà÷îâ.
Äî ðå ÷³, ç îñòàí í³ì çâ’ÿ çà íèé ìà ëî â³ äî ìèé åï³ çîä á³î ãðà ô³¿ Â. Â. Ùåð -
áèöüêîãî. Âë³ ò êó 1983 ð. ª. Ê. ˳ãà÷îâ ç ïå ðå â³ð êîþ â³ä â³ äàâ áà ãà òî îá êî -
ì³â ÓÐÑÐ. Çðî çó ì³ ëî, Â. Â. Ùåðáèöüêèé áóâ íå äó æå çà äî âî ëå íèé ö³ ºþ
ì³ ñ³ ºþ, îñê³ëü êè ñòàí êà ä ðî âèõ ñïðàâ â Óêðà ¿ í³, ÿêó çà Ë. ². Áðåæíºâà ç
Ìî ñ ê âè ñâ³ äî ìî “íå ÷³ ïà ëè”, áóâ ñêëà ä íèì. Òèì íå ìåíø çà òðà äè ö³ ºþ ç
Êè º âà íà ìî ñ êîâ ñü êó àä ðå ñó ª. Ê. ˳ãà÷îâà â³ä ïðà âè ëè ö³ ëèé êîí òåé íåð ç
êî ø òî â íè ìè ïî äà ðóí êà ìè, õàð ÷à ìè ³ “ñóâåí³ðàìè”. Îä íàê ìàé áó ò í³é ïðî -
òè â íèê Á. Ì. ªëüöèíà íà êà çàâ â³ ä³ ñëà òè êîí òåé íåð íà çàä â Óêðà ¿ íó, äî äà -
â øè ëè ñ òà ç ïðî õàí íÿì íà ìàé áó ò íº ïî çáà âè òè éî ãî òà êî ãî ðî äó
“ï³êëóâàííÿ” 33.
Äî ïî â³ äà þ ÷è ïðî ñòàí ñïðàâ â Óêðà ¿ í³, ª. Ê. ˳ãà÷îâ íå çà áóâ çãà äà òè ³
ïðî êîí òåé íåð. Ìî æ ëè âî, Þ. Â. Àí ä ðî ïîâ ³ ïëå êàâ ïëà íè ùî äî çì³í â
ÓÐÑÐ, îä íàê õâî ðî áà ³ ñìåðòü (â³í ïî ìåð 9 ëþòîãî 1984 ð.) íå äà ëè éî ìó
ðå à ë³ çó âà òè ö³ ïëà íè.
Ç ïðè õî äîì äî âëà äè Ê. Ó. ×åðíåíêà Â. Â. Ùåðáèöüêèé îòðè ìàâ â³ä -
÷ó ò íèé ñè ã íàë ïðî òå, ùî éî ìó äî â³ ðÿ þòü: 3 áå ðå ç íÿ 1985 ð. íà ÷î ë³ äå ëå ãà -
ö³¿ Âåð õî â íî¿ Ðà äè ÑÐÑÐ â³í ïðè áóâ äî Âà øèí ã òî íà. Ïî äà þ ÷è ³í ôîð ìà -
ö³þ ïðî öåé ïðè ¿çä, ãà çå òà “Ïðàâäà” ïè ñà ëà: “Â. Â. Ùåðáèöüêèé òà êå ð³ â -
íè êè àìå ðè êàí ñü êî¿ ïà ð ëà ìåíò ñü êî¿ äå ëå ãà ö³¿ Ò. Ôîë³, à òà êîæ ïðå ä ñòà â íèê
äåðæ äå ïàð òà ìåí òó Å. Äåð â³í ñü ê³ çðî áè ëè çà ÿâè äëÿ ïðå ñè… Ó ñâî ¿é çà ÿâ³
Â. Â. Ùåðáèöüêèé âè ñëî âèâ ãëè áî êó âäÿ ÷ í³ñòü êå ð³ â íè êàì êîí ãðå ñó çà çà -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 125
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ïðî øåí íÿ. Ðà äÿí ñü ê³ ëþ äè, çà çíà ÷èâ Â. Â. Ùåðáèöüêèé, ïëå êà þòü äî
àìå ðè êàí ñü êî ãî íà ðî äó äî á ð³ ïî ÷óò òÿ ïî âà ãè ³ ñè ì ïà ò³¿. Â³ä ³ìå í³ äå ëå ãà ö³¿
Âåð õî â íî¿ Ðà äè ÑÐÑÐ â³í ïå ðå äàâ àìå ðè êàí ñü êî ìó íà ðî äó ïî áà æàí íÿ ìè -
ðó, ùà ñ òÿ ³ ïðî öâ³ òàí íÿ” 34.
Âñå äëÿ Â. Â. Ùåðáèöüêîãî ñêëà äà ëî ñÿ äî á ðå, àëå òóò éî ãî ó ïðÿ ìî ìó
ñåí ñ³ ñëî âà íà çäî ã íà ëà äî ëÿ: ï³ä ÷àñ ïî ¿ç ä êè ïî ìåð Ê. Ó. ×å ð íåí êî. Ïî ÷à -
ëà ñÿ áî ðî òü áà çà òå, êî ìó áó òè íà ñòó ï íèì ãåí ñå êîì, à äå ëå ãà ö³¿ íà êà çà ëè
âåð òà òè ñÿ äî äî ìó. ßê çãà äóº êî ëè ø í³é ïî ì³ ÷ íèê Â. Â. Ùåðáèöüêîãî, “â
î÷³ êó âàí í³ âè ëüî òó íà áà òü ê³ â ùè íó Â. Â. óñàì³òíèâñÿ ó ñâî ¿õ àïàð òà ìåí òàõ,
íà ïå â íî, õî ò³â ïðî àíà ë³ çó âà òè ñè òó à ö³þ, ùî ñêëà ëà ñÿ. Íà ñê³ëü êè ìå í³
â³ äî ìî, í³ õòî éî ãî äó ì êè ÿê ÷ëå íà ïî ë³ ò áþ ðî íå çà ïè òó âàâ” 35.
² ñïðà â ä³, éî ãî äó ì êîþ ùî äî îá ðàí íÿ Ì. Ñ. Ãî ð áà ÷î âà ãåí ñå êîì ÖÊ
ÊÏÐÑ í³ õòî íå ö³ êà âè â ñÿ: Â. Â. Ùåðáèöüêèé ï³ä ÷àñ ïåð øî ãî çà ñ³ äàí íÿ
ïî ë³ ò áþ ðî ùå áóâ ó ÑØÀ. Íå âñòèã â³í ïî òðà ïè òè ³ íà äðó ãå çà ñ³ äàí íÿ. “Íå
âñòèã” ó ëà ï êàõ. ² öå ï³ ñ ëÿ õðó ùîâ ñü êî ãî “ïîêàðàííÿ”, ìà áóòü, áóâ äðó ãèé
ïî ë³ òè÷ íèé â÷è íîê, çà ÿêèé Â. Â. Ùåðáèöüêîìó ñë³ä â³ä äà òè íà ëå æ íå.
ßê äî ñâ³ä ÷å íèé ïî ë³ òèê, â³í â³ä ðà çó çðî çó ì³â, ùî îçíà ÷ຠïðè õ³ä
Ì. Ñ. Ãî ð áà ÷î âà äî âëà äè, ùî “ñëóæèòè” àð õ³ òå ê òî ðàì “ïåðåáóäîâè” â³í
íå çìî æå. Éî ãî àì á³ âà ëåí ò íå ñòà â ëåí íÿ äî òî ãî, ùî â³ä áó âà ëî ñÿ ó Ìî ñ ê â³,
ïî âèí íî áó ëî ïðè çâå ñ òè äî ÿêî ¿ñü ðîç â’ÿç êè. Êà òà ë³ çà òî ðîì òà êî¿ ðîç â’ÿç -
êè ñòà ëà ×î ð íî áèëü ñü êà òðà ãå ä³ÿ, ïðî ÿêó òàê áà ãà òî íà ïè ñà íî.
Òîð êà þ ÷èñü ö³ º¿ ïðî á ëå ìè, ïðå çè äåíò ÍÀÍ Óêðà ¿ íè Á. ª. Ïà òîí ïè -
ñàâ 6 ëþòîãî 1990 ð. ó ãà çå ò³ “Ðàäÿíñüêà Óêðà ¿ íà”: “Íàñàìïåðåä, ìè ð³ øó ÷å
âè ñòó ïè ëè ïðî òè áó ä³ â íè ö ò âà ×î ð íî áèëü ñü êî¿ ÀÅÑ, ¿¿ äðó ãî¿ ÷åð ãè. Àæ äî -
êè íà ä³é øîâ ëèñò â³ä ñî þ ç íèõ ì³ í³ ñ ò ð³â Ñëàâ ñü êî ãî, Íå ïî ðî æ íüî ãî, ïðå -
çè äåí òà ÀÍ ÑÐÑÐ Àëå ê ñàí ä ðî âà äî êå ð³ â íè ê³â íà øî¿ ðå ñ ïó á ë³ êè. Âî íè
âè ìà ãà ëè íà êëà ñ òè íà ìå íå, ÿê ïðå çè äåí òà Àêà äå 쳿 íà óê Óêðà ¿ íè, ñòÿ ã -
íåí íÿ çà áó ö³ ì òî íå ïðà âè ëü íå ³í ôîð ìó âàí íÿ ùî äî ñïî ðó äæåí íÿ ÀÅÑ.
Îò æå, ç äó ì êîþ ó÷å íèõ íà øî¿ àêà äå 쳿 íå ïî ãî äè ëè ñÿ… Ìó øó ñêà çà òè â³ä -
âåð òî: íå ñëó õà ëè ðå ñ ïó á ë³ êó â ö³ ëî ìó, îñê³ëü êè ïè òàí íÿ áó ëî ö³ë êîì â ðó -
êàõ îä íî ãî â³ äîì ñ ò âà — ̳ í³ ñ òåð ñ ò âà ñå ðå ä íüî ãî ìà øè íî áó äó âàí íÿ — ³,
äî ïå â íî¿ ì³ ðè, ̳ í³ ñ òåð ñ ò âà åíå ð ãå òè êè òà åëå ê ò ðè ô³ êà ö³¿ ÑÐÑД 36.
Ç öüî ãî âè ïëè âà ëî, ùî ïàð ò³é í³ ³ äåð æà â í³ êå ð³ â íè êè ÓÐÑÐ íå âðà õó -
âà ëè äó ì êó â÷å íèõ. Á³ëü øå òî ãî, âî íè íå çà ïå ðå ÷ó âà ëè ïðî òè áó ä³ â íè ö ò âà
×ÀÅÑ, à ÿê ùî ñó ì í³ âè é ìà ëè ì³ ñ öå, òî, î÷å âè ä íî, êîí ò ðà ð ãó ìåí òè íå áó -
ëè äî ñòà ò íüî ïå ðå êî í ëè âè ìè ³ ð³ øó ÷è ìè.
¯õ íå âçÿ ëè äî óâà ãè öåí ò ðàëü í³ â³ äîì ñ ò âà. ßê çà óâà æó þòü êî ìåí òà òî -
ðè òèõ ïî ä³é, ðîç ãó á ëå í³ñòü ³ íà â³òü ñïðà â æ í³é øîê, ñïðà âå ä ëè âå îáó ðåí íÿ
ó ëþ äåé âè êëè êà ëî ïî â íå çà ìîâ ÷ó âàí íÿ ÷î ð íî áèëü ñü êî¿ êà òà ñ ò ðî ôè ó
ïåð ø³, íàé ä ðà ìà òè ÷ í³ ø³ äí³ ê³ í öÿ êâ³ ò íÿ — ïî ÷à ò êó òðà â íÿ 1986 ð., íå ïðà -
â äè âà, äî çî âà íà, áåç æàëü íà ùî äî âëà ñ íî ãî íà ðî äó (äåç)³í ôîð ìà ö³ÿ ó íà -
ñòó ï í³ ì³ ñÿ ö³. Ìîâ ÷àâ Ì. Ñ. Ãîðáà÷îâ, ìîâ ÷àâ Â. Â. Ùåðáèöüêèé.
Ö³ êà âèé êî ìåí òàð ç ïðè âî äó öüî ãî äຠÂ. Ê. Âðó á ëåâ ñü êèé: “Çâè -
÷àéíî, ÿê áè ï³ ñ ëÿ ×î ð íî áè ëÿ Ùå ð áè öü êèé ïî âñ òàâ ïðî òè Ìî ñ ê âè, òî â³í
áè ìàâ ³ñ òî ðè ÷ íèé øàíñ ñòà òè õà ðè ç ìà òè ÷ íèì ë³ äå ðîì ³ íà ö³ î íàëü íèì ãå -
ðî ºì. Àëå… öüî ãî íå ñòà ëî ñÿ. ×î ìó? Ó áóäü- ÿêî ìó âè ïàä êó íå ÷å ðåç ì³ð êó -
âàí íÿ îñî áè ñ òî¿ çà ö³ êà â ëå íî ñ ò³” 37.
ßê ùî â³ä êè íó òè ìà ëî çðî çó ì³ ë³ ñëî âà ùî äî “õàðèçìè”, òî Â. Â. Ùåð -
áèöüêèé, ñïðà â ä³, ìàâ øàíñ âè ÿâè òè ñâ³é “çàïàëüíèé” õà ðà ê òåð (ÿê öå áó -
ëî ó âè ïàä êó ï³ä ÷àñ õðó ùîâ ñü êî¿ “â³äëèãè”). Îä íàê ó íüî ìó çíîâ ïå ðå ì³ã
ïî ë³ òèê, ÿêî ãî æèò òÿ íàâ÷è ëî ìîâ ÷à òè ³ “íå âè ñî âó âà òèñü”.
Öå ïó á ë³ ÷ íî, à äëÿ ñå áå, âíó ò ð³ ø íüî, “ìîâ÷àòè” â³í âæå íå ì³ã. ßê ó
ìà êà á ðè ÷ íî ìó ñí³, ïî âåð òà ëî ñÿ âñå, áî ðî òü á³ ç ÷èì â³í ïðè ñâÿ òèâ æèò òÿ:
126 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
âè íè êà ëè íå ï³ä êî í ò ðî ëü í³ ïàð ò³¿ ôîð ìó âàí íÿ, ó ñà ì³é ïàð ò³¿ ñòâî ðþ âà ëè -
ñÿ ð³ ç íî ãî ðî äó “äåìîêðàòè÷í³ ïëà ò ôîð ìè”, ÿê³ ðå â³ çó âà ëè “äåìîêðà òè÷ -
íèé öåí ò ðà ë³çì” ³ âñå, íà ÷î ìó áó äó âà ëàñü ïàð ò³ÿ, ïî âåð òà ëèñü ò³, õòî ïî -
òðà ïèâ çà ãðà òè çà “íàö³îíàë³çì”. Ùå é äî âñüî ãî öüî ãî â³í çðî çó ì³â, ùî
ãî ð áà ÷îâ ñü êà “ïåðåáóäîâà” ðóé íóº ãî ëî â íå — ìî íî ïî ë³þ ïàð ò³¿ ó äåð æà â³.
Öå îñî á ëè âî âè ðà ç íî ïðî äå ìîí ñ ò ðó âà ëà XIX ïàðò³éíà êîí ôå ðå í ö³ÿ
ÊÏÐÑ, äå ëå ãà òîì ÿêî¿ áóâ Â. Â. Ùåðáèöüêèé. Çà ëè øà þ ÷è éî ãî íà ïî ñà -
ä³ ïåð øî ãî ñå ê ðå òà ðÿ, ïå ðå òâî ðþ þ ÷è Óêðà ¿ íó íà “çàïîâ³äíèê çà ñòîþ”,
Ì. Ñ. Ãîðáà÷îâ í³ áè çä³é ñ íþ âàâ åêñ ïå ðè ìåíò íà àíà õ ðî í³ ÷ íó âè òðè âà -
ë³ñòü, í³ áè ïå ðå â³ ðÿâ, ñê³ëü êè çìî æå “îñòàíí³é ç ìî ã³ êàí çà ñòîþ” éòè ïðî -
òè íî âî¿ ïî ë³ òè÷ íî¿ òå ÷³¿.
Â. Â. Ùåðáèöüêèé ïåð øèì äàâ çðî çó ì³ òè, ùî â³í á³ëü øå íå áà æຠáðà -
òè ó÷àñòü ó öüî ìó åêñ ïå ðè ìåí ò³. 21 âåðåñíÿ 1989 ð. â³í íà ïè ñàâ çà ÿâó äî
ÖÊ Ê ÏÓ: “Ó æèò ò³ íà øî¿ ïàð ò³¿ ³ äåð æà âè íà ñòàâ äó æå â³ä ïî â³ äàëü íèé ³
âàæ êèé ïå ð³ îä ïðà ê òè ÷ íî¿ ðå à ë³ çà ö³¿ ðå ôîð ìè åêî íî ì³ ÷ íî¿ ³ ïî ë³ òè÷ íî¿
ñè ñ òå ìè ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà ó â³ä ïî â³ ä íî ñ ò³ äî ð³ øåíü XXVII ç’¿çäó, XIX êîí ôå ðå í -
ö³¿ ÊÏÐÑ ³ Ïåð øî ãî ç’¿ç äó íà ðîä íèõ äå ïó òà ò³â ÑÐÑÐ. Ó çâ’ÿç êó ç öèì îá ñÿã
ðî áî òè ³ â³ä ïî â³ äàëü í³ñòü êî æ íî¿ ïàðòîð ãà í³ çà ö³¿ ³ êî æ íî ãî ç íàñ çà ðå çóëü -
òà òè ðî áî òè íå ïî ð³ â íÿí íî çðî ñ ëè. Íà ïðå âå ëè êèé æàëü, â³ê ³ ñòàí çäî ðî â’ÿ
íå äàþòü ìå í³ ìî æ ëè âî ñ ò³ ïðà öþ âà òè òàê, ÿê öüî ãî âè ìà ãà þòü ³í òåðåñè
ñïðà âè. Ó çâ’ÿç êó ç öèì ïðî øó Öåí ò ðàëü íèé Êî ì³ òåò Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè
çâ³ ëü íè òè ìå íå â³ä îáî â’ÿç ê³â ïåð øî ãî ñå ê ðå òà ðÿ ³ ÷ëå íà ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ
Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè.
Ïðî øó ïðè éíÿ òè ìîþ ãëè áî êó ³ ñåð äå ÷ íó âäÿ ÷ í³ñòü ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ
ÊÏÐÑ, Öåí ò ðàëü íî ìó Êî ì³ òå òó, ïî ë³ ò áþ ðî ³ Ñå ê ðå òà ð³ à òó ÖÊ Êîì ïàð ò³¿
Óêðà ¿ íè çà âå ëè êó äî â³ ðó ³ òî âà ðè ñü êó äî ïî ìî ãó â ðî áî ò³ ïðî òÿ ãîì áà ãà -
òüîõ ðî ê³â ñï³ ëü íî¿ ðî áî òè ó ÖÊ Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè ³ Ðà ä³ Ì³ í³ ñ ò ð³â ðå ñ ïó -
á ë³ êè. Ïî ìî æ ëè âî ñ ò³ áó äó ïðà ã íó òè âíî ñè òè ñâ³é ïî ñè ëü íèé âíå ñîê ó
îíî â ëåí íÿ íà øî ãî ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà” 38.
28 âå ðå ñ íÿ 1989 ð. ïëå íóì ÖÊ ÊÏÓ çâ³ ëü íèâ Â. Â. Ùåðáèöüêîãî â³ä
îáî â’ÿç ê³â ïåð øî ãî ñå ê ðå òà ðÿ ³ ÷ëå íà ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè “ó
çâ’ÿç êó ³ç çà ÿâîþ ïðî âè õ³ä íà ïåí ñ³þ” 39.
Âè ñòó ïà þ ÷è ó çâ’ÿç êó ç öèì íà ïëå íó ì³, Ãî ð áà ÷îâ íà ãî ëî ñèâ, ùî ïî -
ë³ òè÷ íà ³ ïðà ê òè ÷ íà ä³ ÿ ëü í³ñòü Ùå ð áè öü êî ãî íà ð³ ç íèõ ïîñòàõ çà ñëó ãî âó -
þòü ïî çè òè â íî¿ îö³í êè. Íà äó ì êó ². Ô. Êóðàñà, öÿ îö³í êà óâ³ áðà ëà â ñå áå
îá’ºê òè â í³ ôà ê òè: ñ³ì íà ä öÿòü ðî ê³â ïå ðå áó âàí íÿ Â. Â. Ùåðáèöüêîãî íà
÷î ë³ ðå ñ ïó á ë³ êàí ñü êî¿ ïàðòîð ãà í³ çà ö³¿, äâà ä öÿòü ø³ñòü — ó ñêëà ä³ íàé âè -
ùî ãî êå ð³ â íî ãî ïàð ò³é íî ãî îð ãà íó. Ïî ÷à â øè ïàð ò³é íó ä³ ÿ ëü í³ñòü ó çà âåð -
øàëü íèé ïå ð³ îä ñòà ë³í ñü êî¿ åïî õè, Â. Â. Ùåðáèöüêèé ïðîé øîâ ÷å ðåç õðó -
ùîâ ñü ê³ “â³äëèãó” ³ âî ëþ í òà ðèçì, “ñòàá³ëüí³ñòü” áðå æ íºâ ñü êî ãî çà ñòîþ,
ïå ðå õ³ ä í³ ÷à ñè “ìåðòâî¿ çî íè” Àí ä ðî ïî âà— ×å ð íåí êà ³ ìàé æå ï’ÿòü ðî ê³â
çì³ã óòðè ìà òè ñÿ íà áó ðó í í³é õâè ë³ “ïåðåáóäîâè” 40.
² ùå îä íà òå çà ². Ô. Êó ðà ñà çà ñëó ãî âóº íà óâà ãó: “Ó íà ø³ äí³ íå ð³ä êî
ìî æ íà ïî ÷ó òè é òà êå: ÷è áóâ êóëüò Â. Â. Ùåðáèöüêîãî? Ââà æàþ, í³. Àëå
÷è íî ïî ÷è òàí íÿ, äî âå äå íå ëåäü äî íå ïðè ñòîé íî ñ ò³, áåçóìî â íî, ìà ëî ì³ ñ öå.
Âî íî æè âè ëî ñÿ íå ò³ëü êè çà ãàëü íîþ àò ìî ñ ôå ðîþ, çî êðå ìà, ñõè ëü í³ ñ òþ äî
ñà ìî íà ãî ðî äæó âàí íÿ, ñïî ðó äæåí íÿ ïðè æèò òº âèõ áþ ñ ò³â, âè äàí íÿ ÷è ñ ëåí -
íèõ êíè æîê ï³ä âëà ñ íèì ³ìå íåì, àëå ÷ó æèì àâ òîðñ ò âîì, íî ìåí ê ëà òó ð íîþ
ìî ðàë ëþ ³ òà êå ³í øå” 41.
ϳ ñ ëÿ âè õî äó íà ïåí ñ³þ â³í ïðî æèâ ìå í øå ðî êó. Â. Â. Ùåðáèöüêèé
ïî ìåð 16 ëþòîãî 1990 ð.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 127
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
1 Ëèñòè // Ê ðè òè êà. — 1999. — ¹ 5. — Ñ. 30.
2 Äèâ.: Ùå ð áè öü êèé Âî ëî äè ìè ð // Å í öè ê ëî ïå ä³ÿ Óêðà ¿ íî ç íàâ ñ ò âà. Ñëî â íè êî âà
÷à ñ òè íà. — Paris — New York, 1984. — T. 10. — C. 3917; Ùå ð áè öü êèé Â. Â. // Ó ê ðà ¿í ñü êà
Ðà äÿí ñü êà Åí öè ê ëî ïå ä³ÿ. — Âè äàí íÿ äðó ãå. — Ê., 1985. — Ò. 12. — Ñ. 460; Ñòî ð³í êè ³ñ -
òî 𳿠Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè: çà ïè òàí íÿ ³ â³ä ïî â³ ä³. — Ê., 1990. — Ñ. 324—332; Êî ìó í³ ñ òè ÷ íà
ïàð ò³ÿ Óêðà ¿ íè: ç’¿ç äè ³ êîí ôå ðå í ö³¿. — Ê., 1991. — Ñ. 459—465; Ùå ð áè öü êèé Â. Â. // Äî -
â³ ä íèê ç ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè. Âè äàí íÿ 2-ãå, äî î ï ðà öüî âà íå ³ äî ïî â íå íå. — Ê., 2001; Ùå ð áè -
öü êèé Â. Â. // Ó ðÿ äè Óêðà ¿ íè ó ÕÕ ñò. Íà ó êî âî- äî êó ìåí òàëü íå âè äàí íÿ. — Ê., 2001. —
Ñ. 388—389, òà ³í.
3 Äèâ. íà ïðè ê ëàä: S z p o r l u k R. Ukraine: A Brief His tory. — De troit, 1982; B i l i n-
s k y Y. Shcherbytskyi, Ukraine, and Kremlin Pol i tics // Prob lems of Com mu nism, 32, N 4
(July-Au gust 1983): p. 1—20; Ukraine af ter Shelest. Ed. By B. Krawchenko. — Ed mon ton,
1983; L e w y t s k y j B. Pol i tics and So ci ety in So viet Ukraine 1953—1980. — Ed mon ton, 1984;
K r a w c h e n k o B. So cial Changes and Na tional Con scious ness in Twen ti eth-Cen tury
Ukraine. — Lon don 1985; S o l c h a n y k R. “Shcherbitskyi: A Long Time Going”
// SOVIET ANALYST (Lon don), March 25, 1987, p. 5—7; S u b t e l n y O. Ukraine: A His -
tory. — To ronto—Buf falo—Lon don, 1988 etc.).
4 Äèâ.: Ê ó ð à ñ ². Ôå íî ìåí Ùå ð áè öü êî ãî: 17 ðî ê³â íà ÷î ë³ Êîì ïàð ò³¿ Óêðà ¿ -
íè // Ñ ï³ë êà. — 1990. — 13—19 ñåðïíÿ; Á à ð à í Â. Ê. Óêðà ¿ íà ï³ ñ ëÿ Ñòà ë³ íà. Íà ðèñ ³ñ -
òî 𳿠1953—1985 ðð. — Ëüâ³â, 1992; à ð è ö à ê ß. Íà ðèñ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè. Ôîð ìó âàí íÿ
ìî äå ð íî¿ óêðà ¿í ñü êî¿ íà ö³¿ XIX—XX ñòîë³òòÿ. — Ê., 1996; Ê ó ð à ñ ². Ô. Åò íî ïî ë³ òè êà.
²ñ òî ð³ÿ ³ ñó ÷à ñ í³ñòü. — Ê., 1999. — Ñ. 487—496; ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè. Íàâ÷àëü íèé ïî ñ³ á íèê.
Âè äàí íÿ 3-å, äî ïî â íå íå é ïå ðå ðî á ëå íå. ϳä ðåä. Â. À. Ñ ì î ë ³ ÿ. — Ê., 2002 òà ³í.
5 Äèâ.: Â ð ó á ë å â ñ ê è é Â. Ê. Âëàäèìèð Ùå ð áè ö êèé: ïðà â äà è âû ìû ñ ëû. Çà ïè ñ -
êè ïî ìî ù íè êà: âî ñ ïî ìè íà íèÿ, äî êó ìåí òû, ñëó õè, ëå ãåí äû. — Ê., 1993; Ø å ë å ñ ò
Ï. Å. “…Äà íå ñó äè ìè áó äå òå”. Äíå â íè êî âûå çà ïè ñè, âî ñ ïî ìè íà íèÿ ÷ëå íà Ïî ëè ò áþ ðî
ÖÊ ÊÏÑÑ. — Ì., 1995; Î â ÷ à ð å í ê î Ô. Ä. Ñïî ãà äè. — Ê., 2000.
6 Äèâ.: Èç á ðàí íûå ðå ÷è è ñòà òüè. — Ì., 1978; Îâî ëî ä³ âà òè ëå í³í ñü êèì ñòè ëåì ðî -
áî òè. — Ê., 1978; Ñî âå ò ñ êàÿ Óêðà è íà. — Ê., 1978; Çíà ÷å íèå êíè ãè Ë. È. Áðåæíåâà
“Âîñïîìèíàíèÿ” äëÿ äàëü íåé øå ãî ñî âåð øåí ñ ò âî âà íèÿ èäåé íî- ïî ëè òè ÷å ñ êî ãî, òðó äî -
âî ãî è íðàâ ñ ò âåí íî ãî âî ñ ïè òà íèÿ òðó äÿ ùè õ ñÿ // Ç íà ÷å íèå êíè ãè Ë. È. Áðåæíåâà
“Âîñïîìèíàíèÿ” äëÿ äàëü íåé øå ãî ñî âåð øåí ñ ò âî âà íèÿ èäåéíî-ïîëèòè÷åñêîãî,
òðóäîâîãî è íðàâñòâåííîãî âîñïèòàíèÿ òðó äÿ ùè õ ñÿ. Ìà òå ðè à ëû ðå ñ ïó á ëè êàí ñ êîé íà ó -
÷ íî- ïðà ê òè ÷å ñ êîé êîí ôå ðå í öèè, ã. Êèåâ, 19 ÿíâàðÿ 1982 ã. — Ê., 1982. — Ñ. 10—29; Íà -
ó ÷ íî- òå õ íè ÷å ñ êèé ïðî ãðåññ — çà áî òà ïàð òèé íàÿ. — Ê., 1983, òà ³í.
7 Öåíòðàëüíèé äåð æà â íèé àð õ³â ãðî ìàä ñü êèõ îá’ºä íàíü Óêðà ¿ íè (äà ë³ —
ÖÄÀÃÎÓ), ô. 1, îï. 62, ñïð. 4506, àðê. 19 çâ.
8 Â ð ó á ë å â ñ ê è é Â. Ê. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 41.
9 Ñ à ì î é ë å í ê î Ë. Ùå ð áè ö êèé. Ïîð ò ðåò ó òðà ïà ñà ìî ëå òà // ÌÃ. — 1993. —
19 áåðåçíÿ, ¹ 7.
10 ÖÄÀÃÎÓ, ô. 1, îï. 62, ñïð. 4506, àðê. 34.
11 Òàì ñà ìî, àðê. 52.
12 Â ð ó á ë å â ñ ê è é Â. Ê. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 22.
13 ÖÄÀÃÎÓ, àðê. 76.
14 Öèò. çà: Á à ð à í Â. Ê. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 55.
15 Òàì ñà ìî.
16 Òàì ñà ìî.
17 ²íòåðâ’þ ç Â. Þ. Ñåìè÷àñíèì. Îñî áè ñ òèé àð õ³â Þ. ². Øàïîâàëà.
18 Äèâ.: ÖÄÀÃÎÓ, ô. 1, îï. 25, ñïð. 169, àðê. 6—9.
19 “Ìîÿ òî ÷ êà çðå íèÿ î Øå ëå ñ òå ñî áè ðà òå ëü íà…”. Ñïî ãà äè Þ. Í. ªëü÷åíêà. Îñî -
áè ñ òèé àð õ³ â Þ. ². Øàïîâàëà.
20 Ø å ë å ñ ò Ï. Å. “…Äà íå ñó äè ìû áó äå òå”. Äíå â íè êî âûå çà ïè ñè, âî ñ ïî ìè íà íèÿ
÷ëå íà Ïî ëè ò áþ ðî ÖÊ ÊÏÑÑ. — Ñ. 564.
21 ²íòåðâ’þ ç Â. Â. Êî ðî òè ÷åì. Îñî áè ñ òèé àð õ³â Þ. ². Øàïîâàëà.
22 ÖÄÀÃÎÓ, ô. 1, îï. 2, ñïð. 11, àðê. 3.
23 “Ìîÿ òî ÷ êà çðå íèÿ î Øå ëå ñ òå ñî áè ðà òå ëü íà…”. Ñïî ãà äè Þ. Í. ªëü÷åíêà. Îñî -
áè ñ òèé àð õ³â Þ. ². Øàïîâàëà.
24 ÖÄÀÃÎÓ, ô. 1, îï. 16, ñïð. 166, àðê. 12—25.
25 Òàì ñà ìî, àðê. 25.
26 Òàì ñà ìî, àðê. 11.
27 Ïðî ñå ð éî ç í³ íå äî ë³ êè îä í³ º¿ êíè ãè // Êî ìó í³ñò Óêðà ¿ íè. — 1973. — ¹ 4. —
Ñ. 82.
28 Ø å ë å ñ ò Ï. Å. Íàçâ. ïðàöÿ. — Ñ. 522.
29 Î÷åðêè èñ òî ðèè Êî ì ìó íè ñ òè ÷å ñ êîé ïàð òèè Óêðà è íû. — Èçä. 4, äîï. — Ê.,
1977. — Ñ. 734.
128 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
30 Äîêëàäí³øå äèâ.: Ê ó ð í î ñ î â Þ. Î. ²íà êî ìè ñ ëåí íÿ â Óêðà ¿ í³. (60-ò³ — ïåð øà
ïî ëî âè íà 80-õ ðð. ÕÕ ñò.). — Ê., 1994; Ê à ñ ü ÿ í î â Ã. Íå çãî ä í³: óêðà ¿í ñü êà ³í òå ë³ ãå í -
ö³ÿ â ðó ñ³ îïî ðó 1960—80-õ ðî ê³â. — Ê., 1995; Ä à í è ë þ ê Þ. Ç., Á à æ à í Î. Ã. Îïî çè -
ö³ÿ â Óêðà ¿ í³ (äðó ãà ïî ëî âè íà 50-õ — 80-ò³ ðð. ÕÕ ñò.). — Ê., 2000.
31 Ê ó ð à ñ ². Ô. Åò íî ïî ë³ òè êà. ²ñ òî ð³ÿ ³ ñó ÷à ñ í³ñòü. — Ñ. 487.
32 Äèâ.: Ïî ëè òè ÷å ñ êàÿ èñ òî ðèÿ: Ðîñ ñèÿ— ÑÑ ÑЗ Ðîñ ñèé ñ êàÿ Ôå äå ðà öèÿ.  2 ò. —
Ì., 1996. — Ò. 2. — Ñ. 607.
33 Äèâ.: Ì å ä â å ä å â Ð. Ãåí ñåê ñ Ëó áÿ í êè. Ïî ëè òè ÷å ñ êèé ïîð ò ðåò Þ. Â. Àíä -
ðîïîâà. — Ì., 1993. — Ñ. 202.
34 Ïîåçäêà â ÑØÀ // Ï ðà â äà. — 1985. — 5 ìàðòà.
35 Â ð ó á ë å â ñ ê è é Â. Ê. Íàçâ. ïðàöÿ. — Ñ. 195.
36 Öèò. çà: Ê ó ð à ñ ². Ô. Åò íî ïî ë³ òè êà. ²ñ òî ð³ÿ ³ ñó ÷à ñ í³ñòü. — Ñ. 487.
37 Â ð ó á ë å â ñ ê è é Â. Ê. Íàçâ. ïðàöÿ. — Ñ. 216.
38 ÖÄÀÃÎÓ, ô. 1, îï. 62, ñïð. 4506, àðê. 99.
39 Òàì ñà ìî, àðê. 98.
40 Ê ó ð à ñ ². Ô. Åò íî ïîë³òèêà. ²ñ òî ð³ÿ ³ ñó ÷à ñ í³ñòü. — Ñ. 487.
41 Òàì ñà ìî, ñ. 495.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 129
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
|