“Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі
Saved in:
| Published in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Date: | 2003 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204821 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі / В.К. Козюба // Український історичний журнал. — 2003. — № 1. — C. 36-53. — Бібліогр.: 109 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859738080601178112 |
|---|---|
| author | Козюба, В.К. |
| author_facet | Козюба, В.К. |
| citation_txt | “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі / В.К. Козюба // Український історичний журнал. — 2003. — № 1. — C. 36-53. — Бібліогр.: 109 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Український історичний журнал |
| first_indexed | 2025-12-01T16:02:08Z |
| format | Article |
| fulltext |
64 “Ãîðà” — Êàð ïàò ñü ê³ ãî ðè ñëó æè ëè ïðè ðî ä íèì ðó áå æåì ì³æ Ãà ëè öü êîþ çå ì ëåþ
òà Óãî ð ùè íîþ ç XII ñò.
65 Ëåòîïèñü ïî Èïà ò ñ êî ìó ñïè ñ êó. — Ñ. 445.
66 Òàì æå. — Ñ. 474.
67 Âîñêðåñåíñêàÿ ëå òî ïèñü. — Ñ. 108; Ëà â ðåí òüå â ñ êàÿ ëå òî ïèñü. — Ñòëá. 419 (ìåíø
äî êëàäíî).
Â. Ê. ÊÎÇÞÁÀ (Êè ¿â)
“Ä²Д  ²Ñ ÒÎ ÐÈ ÊÎ- ÞÐÈ ÄÈ × ÍÈÕ
ÏÀÌ’ßÒÊÀÕ ÄÀ  ÍÜί ÐÓѲ
Îä í³ ºþ ç íàé âà æ ëè â³ øèõ îçíàê ñå ðå ä íüî â³ ÷ íèõ ì³ñò Ðó ñ³ ââà æà º òü ñÿ ¿õ
äâî ðî âî- ñà äè á íà çà áó äî âà 1. ² ÿê ùî çà ãàëü í³ ñïî ñòå ðå æåí íÿ ïðî ïëà íó âàí -
íÿ äâî ð³â, ñå ðå ä íþ ¿õ ïëî ùó, òè ïè îãî ðîæ ³ ò. ³í., ùî ãðóí òó þ òü ñÿ íà àð õå -
î ëî ã³ ÷ íî ìó ìà òå ð³ à ë³ âå ëè êèõ ³ ìà ëèõ ì³ñò Ðó ñ³, âæå çíàéøëè ñâîº â³ äî áðà -
æåí íÿ â íà ó êî â³é ë³ òå ðà òó ð³, òî ñè ñ òå ìà òè çà ö³ÿ ñâ³ä ÷åíü ïðî äâî ðè ó ïè ñå -
ì íèõ äæå ðå ëàõ, à îñî á ëè âî ïà ì’ÿ ò êàõ þðè äè ÷ íî ãî õà ðà ê òå ðó, çà ëè øà ëà ñÿ
ïî çà ðàì êà ìè äî ñë³ äæåíü.
Çà ïðî ïî íî âà íà ïðà öÿ ñïè ðà º òü ñÿ íà ìà òå ð³ àë, ÿêèé ì³ ñ òÿòü þðè äè ÷ í³
ïà ì’ÿ ò êè Äà â íüî¿ Ðó ñ³. Ñþ äè â³ä íî ñÿ òü ñÿ ÿê çá³ ð íè êè çà êî í³â ñâ³ò ñü êî ãî
òà öå ð êî â íî ãî õà ðà ê òå ðó, ñòâî ðå í³ íà Ðó ñ³ (Ðó ñü êà Ïðà â äà, óñòà âè Âî ëî äè -
ìè ðà òà ßðî ñ ëà âà), òàê ³ ïà ì’ÿ ò êè â³ çàí ò³é ñü êî ãî ïî õî äæåí íÿ, ïå ðå êëà äå í³
ó íàñ ÷è ³í øèõ ñëî â’ÿí ñü êèõ êðà ¿ íàõ (Çà êîí Ñó ä íèé ëþ äåì, Êíè ãè çà êîí -
í³ òà ³í ø³), à òà êîæ çá³ ð íè êè, ùî ³ñ íó âà ëè ó íàñ â ãðå öü êî ìó âà ð³ àí ò³ ³
ïîñòó ïî âî, ÷à ñ òè íà ìè ïå ðå êëà äà ëè ñÿ íà äà â íüî ðó ñü êó ìî âó (Åê ëî ãà, Ïðî -
õ³ ðîí) 2. Çà çíà ÷è ìî, ùî óñ³ âî íè áåç âè íÿ ò êó âè êî ðè ñ òî âó âà ëè ñÿ â
XI—XIII ñò. íà Ðó ñ³ ÿê ïà ì’ÿ ò êè ä³ þ ÷î ãî ïðà âà. Äî íèõ òà êîæ íà ëå æàòü
ì³æ íà ðî ä í³ äî ãî âî ðè â³ä ïî ÷à ò êó Õ (äî ãî â³ð Îëå ãà ç ³ çàí ò³ ºþ 911 ð.) äî
äðó ãî¿ ïî ëî âè íè ÕIII ñò. (äî ãî â³ð Íî â ãî ðî äà ç í³ ì öÿ ìè).
dz áðà íèé ìà òå ð³ àë îá’ºä íà íî â ÷î òè ðè ãðó ïè, óòâî ðå í³ çà ñï³ ëü íîþ òå -
ìà òè êîþ.
Äâ³ ð — ïðè âà ò íà âëà ñ í³ñòü.  ÐÏ äâ³ð âè ñòó ïຠÿê ïðè âà ò íà âëà ñ í³ñòü.
Çà ïî ðó øåí íÿ éî ãî êîð äî í³â (“Àæå… äâî ð íóþ òû íîìü ïå ðå ãî ðî äèòü ìå -
æþ…”) ñò. 65 Òð. ïå ðå äáà ÷ຠíàé á³ëü øèé øòðàô (“ïðîäàæó”) —
12 ãðèâåíü. Ó çà êî í³ íå äå òà ë³ çî âà íà ïðî öå äó ðà ñó äî âî ãî âè ð³ øåí íÿ öüî ãî
ïè òàí íÿ, àëå â çà ãàëü íèõ ðè ñàõ âî íà, ìà áóòü, áó ëà áëè çü êîþ äî àíà ëî ã³ ÷-
íî¿ ïðî öå ä óðè çà õ³ äíî º â ðî ïåé ñü êî ãî ì³ ñü êî ãî ñå ðå ä íüî â³ ÷ íî ãî çà êî íî äàâ-
ñ ò âà 3. ϳä ò âåð äæåí íÿì öüî ãî º íîð ìè ³í øèõ ñòà òåé ÐÏ, çà ÿêè ìè ïðè
âè ð³ øåí í³ ñï³ ð íèõ ïè òàíü â ñó ä³ çà ñëó õî âó âà ëè ñÿ ñâ³ä êè (“à âûëhçóòü ïî -
ñëó ñè” — ñò. 23 Òð., “à âûëhçóòü ëþ äèå” — ñò. 60, 97 Òð.), ÿê³ ó âè ïàä êó íå îá -
õ³ä íî ñ ò³ ïðè ñÿ ãà ëè (“îæå… âû âå äåòü ïî ñëó ñè, òî òè ïî è äóòü íà ðî òó” —
ñò. 43 Òð.), ïðè öüî ìó ïðè äå ÿêèõ ïðà âî ïî ðó øåí íÿõ öèõ ïðè ñÿ ã íó â øèõ
ñâ³ä ê³â ïî âèí íî áó ëî áó òè ñà ìå äâîº (“…âûâåäåòü ñâî áî ä íà ìó æà äâà… òî
èòè … òhìú âè äî êîìú íà ðî òó…” — ñò. 32 Òð.). Ó çâ’ÿç êó ç ö³ ºþ íîð ìîþ
òðå áà çâå ð íó òè óâà ãó íà äâà ìî ìåí òè. Ïåð øèé ç íè õ — íà ÿâ í³ñòü ïå â íî¿
åâî ëþ ö³¿ â çà êî íî äàâ ñ ò â³. Çà Êî ðî ò êîþ Ïðà â äîþ (ñò. 33 Àê.), êà ð íèì çëî -
÷è íîì ââà æà ëî ñÿ ïñó âàí íÿ ìå æî âèõ çíà ê³â íà ïî ëÿõ ÷è äå ðå âàõ. ²ìî â³ ð íî,
áóð õ ëè âèé ðîç âè òîê äð³ á íî¿ ïðè âà ò íî¿ âëà ñ íî ñ ò³, â òî ìó ÷è ñ ë³ é íà ñà äè á í³
ä³ ëÿ í êè (ó ïåð øó ÷åð ãó â âå ëè êèõ ì³ ñ òàõ), ó äðó ã³é ïî ëî âè í³ XI—XII ñò.
36 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
Â. Ê. Êîçþáà
ñïðè ÷è íèâ íå îá õ³ä í³ñòü óòî ÷ íåí íÿ ö³ º¿ íîð ìè çà êî íî äàâ ñ ò âà, ùî é áó ëî
ðå à ë³ çî âà íî â Ïðî ñ ò ðàí í³é ðå äà ê ö³¿.
²í øèé ìî ìåíò ïî â’ÿ çà íèé ç â³ä íî ñ í³ ñ òþ ñà ìî ãî ïî íÿò òÿ ïðè âà ò íî ãî
âî ëî ä³í íÿ.  Çà õ³ ä í³é ªâðî ï³ ò³ëü êè íà ïðè ê³ í ö³ XIII ñò. ì³ ñü ê³ æè òå ë³ äî -
ìî ã ëè ñÿ ïî â íî¿ ñâî áî äè ïðè âà ò íî¿ âëà ñ íî ñ ò³ íà ñâî¿ ïðè ñà äè á í³ ä³ ëÿ í êè 4.
Äî òî ãî ÷à ñó âî íè áó ëè çìó øå í³ ïëà òè òè ð³ ç í³ çáî ðè (ðå ãó ëÿ ð í³ ùî ð³ ÷ í³ —
çà ïðà âî êî ðè ñ òó âàí íÿ ä³ ëÿ í êîþ ñà äè áè àáî íå ðå ãó ëÿ ð í³ — ïðè çì³ í³ âëà ñ -
íè êà íå ðó õî ìî ãî ìàé íà — ïðî äà æó, îá ì³ í³, íà ñë³ äó âàí í³, äà ðó âàí í³ òî ùî)
íà êî ðèñòü ñå íü éî ðà 5. Ïðè öüî ìó äî ñèòü ÷à ñ òî ðå ì³ ñ íè êàì òà êó ï öÿì äî -
âî äè ëîñü îðåí äó âà òè çå ìå ëü í³ ä³ ëÿ í êè ó âëà ñ íè ê³â çå ì ë³, ³ öÿ îðåí äà, ìî -
æ ëè âî, ìà ëà õà ðà ê òåð íà ñë³ äó âàí íÿ 6. Ùî äî þðè äè ÷ íî ãî ñòà òó ñó ì³ ñü êî¿
çå ì ë³ â Äà â í³é Ðó ñ³, òî ùå äî ñë³ ä íè êè XIX — ïî ÷à ò êó ÕÕ ñò.
(Á.Ì. ×è÷åð³í, Ì.Ô. Âëàäèìèðñüêèé-Áóäàíîâ) â³ä çíà ÷à ëè, ùî òî ä³ äåð -
æà âà (÷è êíÿçü, ÿêèé ¿¿ óî ñî á ëþ âàâ) áó ëà ãî ëî â íèì âëà ñ íè êîì çå ìåëü
ì³ ñü êèõ òà ñ³ëü ñü êèõ ãðî ìà ä 7. ϳ ç í³ øå äå ÿêè ìè äî ñë³ ä íè êà ìè (Â.Ò. Ïàøó -
òî, À.Ë. Õîðîøêåâè÷) áó ëà âè ñó íó òà òå çà ïðî ³ñ íó âàí íÿ ³ìó í³ òå òó â³ä êíÿ -
ç³â ñü êî¿ âëà äè ãðî ìàä íàé á³ëüøèõ ì³ñò Ðó ñ³, à îò æå, ³ çà êð³ ï ëåí íÿ çà íè ìè
â³ä ïî â³ ä íèõ ïðàâ âëà ñ íî ñ ò³ 8. Ï.Ï. Òîëî÷êî, ïðè ä³ ëè â øè öüî ìó ïè òàí íþ
çíà ÷ íó óâà ãó, ä³é øîâ âè ñíîâ êó, ùî êíÿ ç³â ñü ê³ ì³ ñ òà Ðó ñ³ ìà ëè, áåçóìî â íî,
äåð æà â íèé ñòà òó ñ 9.
Íå âè êëè êຠçà ïå ðå ÷åíü òîé ôàêò, ùî çíà ÷ íà ÷à ñ òè íà íà ñå ëåí íÿ âå -
ëè êèõ ì³ñò Ðó ñ³ áó ëà îñî áè ñ òî íå çà ëå æ íîþ ³ ìà ëà ñâîþ ïðè âà ò íó íå ðó õî ìó
âëà ñ í³ñòü, õî ÷à ê³ëü ê³ñòü äî ìî- ÷è äâî ðî â ëà ñ íè ê³â, ïðè ðî ä íî, ìå í øà,
àäæå â ñ³ ì’ÿõ áóâ ò³ëü êè îäèí íî ì³ íàëü íèé ãî ñ ïî äàð ìàé íà, íàâ³òü ÿêùî
ö³ ñ³ì’¿ áóëè íåðîçä³ëüíèìè. Äâî ðî â ëà ñ íè êà ìè âè ñòó ïà ëè ÿê íàé âè ù³ âåð -
ñ ò âè ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà — êíÿ ç³, áî ÿ ðè, êíÿ ç³â ñü ê³ ÷è íî â íè êè, ùî âè ä íî ç ë³ òî -
ïè ñ íèõ ïî â³ äî ì ëåíü, òàê é ³í ø³ ñî ö³ àëü í³ ãðó ïè — ðå ì³ ñ íè êè, êó ï ö³, à
òà êîæ ïðå ä ñòà â íè êè öå ð ê âè. ×è ³ñ íó âàâ ó Ðó ñ³ äåð æà â íèé ïî äà òîê íà íå -
ðó õî ìå ì³ ñü êå ìàé íî, ïî ä³ á íèé äî ïî äà ò êó ç “ðàëà” ÷è “äèìó” â ñ³ëü ñü êî -
ãî ñ ïî äàð ñü êî ìó âè ðî á íè ö ò â³, ÷è ïëà òè ëè éî ãî óñ³ êà òå ãî 𳿠âëà ñ íè ê³â ³ ÷è
áóâ öåé ïî äà òîê îçíà êîþ îá ìå æå íî ãî é óìî â íî ãî ïðè âà ò íî ãî âî ëî ä³í íÿ
äâî ðà ìè ó ì³ ñ ò³, ùî ïî âèí íî áó ëî â³ä áè òè ñÿ â ïå â íèõ íþ àí ñàõ ðîç ïî ðÿ -
äæåí íÿ, êî ðè ñ òó âàí íÿ òà âî ëî ä³í íÿ öè ìè ïðè ñà äè á íè ìè ä³ ëÿ í êà ìè? Ç îä -
íî ãî áî êó, â ÐÏ ìè áà ÷è ìî êíÿ ç³â ñü êå ïðà âî íà âè ìî ðî ÷ íå ìàé íî ëè øå
ñòî ñî â íî ñìåð ä³â (ñò. 85 Òð.), à îò æå, ñïà äîê â³ ëü íèõ ì³ ñü êèõ ìå ø êà í ö³â íå
ïå ðå õî äèâ äî äåð æà â íî¿ (êíÿ ç³â ñü êî¿) ñêà ð á íè ö³, ÷î ãî ñë³ä áó ëî á î÷³ êó âà -
òè, ÿê áè âñÿ çå ì ëÿ ì³ñò íà ëå æà ëà äåð æà â³ 10. Ç ³í øî ãî áî êó, äà â íüî ðó ñü ê³
äæå ðå ëà íå äà þòü ï³ä ñòàâ äëÿ ïðè ïè ñó âàí íÿ ì³ ñü êèì ãðî ìà äàì òà êî¿ æ àê -
òè â íî¿ åêî íî ì³ ÷ íî¿ òà þðè äè ÷ íî¿ ðî ë³ â æèò ò³ äåð æà âè, ÿêà ñïî ñòå ð³ ãà º òü ñÿ
â Çà õ³ ä í³é ªâ ðî ï³, õî ÷à ÷à ñ ò êî âî öå ìî æå áó òè ïî â’ÿ çà íèì ç íå çà äî â³ ëü -
íèì ñòà íîì äæå ðåë ç äà íî ãî ïè òàí íÿ. ßê âè ä íî, ïè òàí íÿ ïî ë³ òè êî- åêî íî -
ì³ ÷ íî¿ ñà ìî ñò³é íî ñ ò³ ì³ ñü êèõ ãðî ìàä îñ òà òî ÷ íî ùå íå ðîç â’ÿ çà íå ³ ïî òðå -
áóº îêðå ìî ãî äî ñë³ äæåí íÿ.
Ïðî á ëå ìà íå äî òîð êàí íî ñ ò³ ïðè âà ò íî ãî æè ò ëà ä³ ñ òà ëà ñâîº â³ äî áðà -
æåí íÿ â òåê ñ ò³ äî ãî âî ðó êíÿ çÿ Îëå ãà ç ãðå êà ìè 911 ð., ÿêèé ïî äà íî â ë³ òî -
ïè ñ³. ² õî ÷à öÿ íîð ìà âè êëà äå íà â äå ùî ïå ðå êðó ÷å íî ìó âè ãëÿ ä³, ùå
Ì.Ì. Êàðàìç³í çà ïðî ïî íó âàâ ïðà âè ëü íå, íà íàø ïî ãëÿä, òëó ìà ÷åí íÿ ö³ º¿
ñòàò ò³ 11. Çà íåþ çà áî ðî íÿ ëî ñÿ ïðî âî äè òè ñà ìî ÷èí í³ îá øó êè ÷ó æèõ îñåëü,
õî ÷à á ³ çà ï³ äî çðîþ â ïðè õî âó âàí í³ êðà äå íî ãî. Ñõî æà íîð ìà âè êëà äå íà â
ãë. 19 ÇÑË, çà ÿêîþ, ÿê ùî ïðè òÿ æ á³ çà áóäü- ÿêó ð³÷ ëþ äè íà íå ñïî â³ ùàº
âëà äó (“íå ïî âå äàÿ âëà äû êàì”), à ñà ìà â³ä áè ðຠ¿¿ ñè ëîþ (“ïî âëà ñ òè ëè ïî
ñè ëå”), òî ãî ñ ïî äàð âòðà ÷ຠïðà âî íà öþ ð³÷; ÿê ùî æ â³í áå ðå òà êèì ÷è íîì
÷ó æó ð³÷, òî ï³ä ïà äຠï³ä ñó ä 12.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 37
“Äâ³ð” â ³ñòîðèêî-þðèäè÷íèõ ïàì’ÿòêàõ Äàâíüî¿ Ðóñ³
Äå ùî ³íà ê øå öå ïè òàí íÿ ðîç â’ÿ çó º òü ñÿ â ÐÏ. ßê ùî õòîñü çà ãó áèâ
ñâîþ ð³÷ (êî íÿ, çáðîþ, îäÿã, õó äî áó) àáî ¿¿ âêðà äå íî, òðå áà áó ëî ïðî öå ïó -
á ë³ ÷ íî ñïî â³ ñ òè òè (“çàïîâhñòü íà òîð ãó”). Ïðè öüî ìó ãî ñ ïî äàð ðå ÷³ íå ìàâ
ïðà âà ñà ìî ÷èí íî ïî âåð òà òè ¿¿, ÿê ùî íà â³òü â³í ¿¿ óï³ ç íàâ. Äëÿ öüî ãî ³ñ íó -
âà ëà ñïå ö³ àëü íà ïðî öå äó ðà — ñâî ä 13. Öÿ íîð ìà áó ëà ñïðÿìîâàíà ïðî òè ñà -
ìî ÷èí íèõ îá øó ê³â, êîí ô³ ñ êà ö³é òà ³í øèõ çëîâ æè âàíü ïðè ïî øó êàõ òà ïî -
âå ð íåí í³ âêðà äå íèõ ðå ÷åé. Äó æå äèñ êó ñ³é íîþ º ñòàò òÿ ÐÏ, â ÿê³é âè êëà äå -
íà íîð ìà ïðî âè äà ÷ó õî ëî ïà, ùî âäà ðèâ â³ ëü íî ãî ÷î ëî â³ êà (“ñâîáîäíà ìî ó -
æà”) ³ ïî ò³ì ñõî âà â ñÿ â ãî ñ ïî äàð ñü ê³é îñå ë³, ³ ÿêî ãî ãî ñ ïî äàð íå õî ÷å âè äà -
òè.  Êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ º ôðà çà “òî õî ëî ïà ïî ÿ òè” (ñò. 16 Àê.), ùî âêà çóº
íà ìî æ ëè â³ñòü âçÿ òè õî ëî ïà, ÿêèé çà âè íèâ, ñè ëîþ. Á³ëü ø³ñòü äî ñë³ ä íè ê³â,
ïî ÷è íà þ ÷è ç Â.Ì. Òàòèùåâà, ââà æàº, ùî òóò îïè ñ êà, àäæå â Ðî ñ òîâ ñü êî ìó
ñïè ñ êó Ïðà â äè ñòî ¿òü “íå ÿòè” 14, õî ÷à äå õòî â³ä ñòî þº ïðà âè ëü í³ñòü âà ð³ àí -
òó “ïîÿòè” 15. Ìî æ íà ï³ä òðè ìà òè ïî øè ðå íå òðà ê òó âàí íÿ ö³ º¿ ÷à ñ òè íè çãà -
äà íî¿ ñòàò ò³, àäæå ÿê ùî á ³ñ íó âà ëî ïðà âè ëî ñè ëîþ çà áè ðà òè ç ïðè âà ò íî -
âëà ñ íè öü êî ãî ïî äâ³ ð’ÿ âèí íî ãî õî ëî ïà áåç çãî äè éî ãî âëà ñ íè êà, òî ÿêèé
áóâ áè ñåíñ ó â÷èí êó, êî ëè “ãîñïîäèíú íà ÷ íåòü íå äà òè åãî”? Öå ï³ä ò âåð -
äæóº ³ çì³ñò Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê ö³¿ (ñò. 58 Òð.), äå ðîç ã ëÿ äà þ òü ñÿ ñàí ê ö³¿ çà
íå âè äà ÷ó õî ëî ïà, òîáòî ôà ê òè ÷ íî ï³ä ò âåð äæó º òü ñÿ ïðà âî íà íå äî òîð êàí -
í³ñòü æè ò ëà.
Îáå ð³ ãàí íÿ ñïî êîþ ïðè âà ò íî ãî æèò òÿ ñ³ ìåé çíà õî äèòü ï³ä ò âåð äæåí íÿ
â íå ïðÿ ìèõ ñâ³ä ÷åí íÿõ þðè äè ÷ íèõ äî êó ìåí ò³â.  ÐÏ, çî êðå ìà, íàé á³ëü -
øî ìó øòðà ôó ï³ä ëÿ ãà ëè 䳿 ç íà âìè ñ íî ãî çà âäàí íÿ øêî äè (“ïàêîùè”)
ñâ³é ñü êèì òâà ðè íàì (ñò. 80 Òð.).  öèõ ä³ ÿõ çà êîí âáà ÷àâ íà ìà ãàí íÿ çà âäà -
òè íå ñò³ëü êè åêî íî ì³ ÷ íî¿, ñê³ëü êè ìî ðàëü íî¿ øêî äè ãî ñ ïî äà ðþ 16. Ö³ êà âî,
ùî äå ùî ï³ ç í³ øå äî ïå ðå ë³ êó äî ìà ø í³õ òâà ðèí áó ëî çà íå ñå íî ñî áàê òà
ê³ øîê.  îðè ã³ íàëü í³é þðè äè ÷ íèé ïà ì’ÿ ò ö³ — Ïðà âî ñó ä ä³ ìè ò ðî ïî ëè ÷î -
ìó — ïðî öèõ òâà ðèí çãà äó º òü ñÿ äâ³ ÷³ 17. Â ñò. 5, ùî çà çì³ ñ òîì º êîì ï³ ëÿ -
ö³ ºþ ñòà òåé ÐÏ “À ñå îó ðî öè ñêî òó” (ñò. 41, 76, 77 Òð.) ³ äå ïî äà íî øòðà ôè
çà êðà ä³æ êó ñâ³é ñü êèõ òâà ðèí, éî ãî ðîç ì³ð çà ñî áà êó ÷è ê³ ø êó (3 ãðèâí³)
ïðè ð³ â íÿ íèé äî ðîç ì³ ðó øòðà ôó çà âî ëà òà âòðè ÷³ á³ëü øèé çà æå ðå á öÿ 18. Â
³í ø³é ñòàò ò³ çà âáèâ ñ ò âî ñî áà êè ÷è ê³ ø êè “âèíû” ãðè â íà, ç â³ä äà âàí íÿì
íî âî¿ òâà ðè íè çà ì³ñòü çà áè òî ¿ 19. Òå, ùî ñî áà êè òà ê³ ø êè æè ëè â äâî ðàõ,
ïðè íàé ì í³ ó âå ëè êèõ ì³ ñ òàõ, ñâ³ä ÷àòü ë³ òî ïè ñ í³ äà í³ 20.
Äâ³ ð — ì³ ñ öå çëî ÷è íó.  äà â íüî ðó ñü êèõ þðè äè ÷ íèõ ïà ì’ÿ ò êàõ äâ³ð ³íî -
ä³ ô³ ãó ðóº ÿê ì³ ñ öå çëî ÷è íó (ïî ãðà áó âàí íÿ- òà òü áà òà ïî â’ÿ çà íå ç íèì âáèâ -
ñ ò âî òà òÿ, ïå ðå õî âó âàí íÿ çëî ä³ÿ), ÿê éî ãî îá’ºêò (ó âè ïàä êàõ ï³ä ïà ëó) àáî
ÿê ì³ ñ öå ïå â íî¿ þðè äè ÷ íî¿ ä³¿ (ïî êëà æà). dz ñòà òåé ÐÏ ïðî êðà ä³æ êè ìè
ä³ ç íà º ìî ñÿ, ùî íà äâî ðàõ ñòî ÿ ëè òà ê³ ñïî ðó äè, ÿê êë³òü òà õë³â (ñò. 38 Àê.,
37 Òð.), ³ ùî íà òèõ æå äâî ðàõ ÷è ïðè ñà äè á íèõ ä³ ëÿ í êàõ ðîç ì³ ùó âà ëèñü ãó -
ì íà òà ÿìè ç æè òîì (ñò. 39, 79 Òð.). Ó õë³ âàõ ÷è á³ ëÿ íèõ ³ñ íó âà ëè çà ãî ðîä êè
(“çàáîè”), â ÿêèõ òðè ìà ëàñü õó äî áà (ñò. 72 Êàð.). Îá’ºê òà ìè êðà ä³ æîê ÿê ó
äâî ðàõ, òàê ³ ó ïî ë³ ÷è íà ³í øèõ ä³ ëÿ í êàõ çå ì ë³ (ïà ñî âè ñü êà, ë³ñ), äæå ðå ëà
íà çè âà þòü ñ³ íî, äðî âà (ñò. 39 Àê., 78 Òð.), êî íåé (ñò. 25 Àê.) òà ð³ ç í³ âè äè
äî ìà ø íüî¿ õó äî áè (“ñêîòó”): êî áèë (ñò. 41 Òð.), âî ë³â (“ãîâÿäà”) òà êî ð³â
(ñò. 20 Àê.), áà ðà í³â (ñò. 26 Àê.), îâåöü, ê³ç, ñâè íåé (ñò. 40 Àê., 38 Òð.) òà
ïòè ö³ (ñò. 35, 36 Àê.). Ïðè öüî ìó êðà ä³æ êà ðå ÷åé òà õó äî áè, ùî îõî ðî íÿ -
ëè ñÿ ÷è çíà õî äè ëè ñÿ ï³ä çàìêîì, ïî ð³ â íÿ íî ç àíà ëî ã³ ÷ íè ìè, ùî íå îõî -
ðî íÿ ëè ñÿ (íà ïðè ê ëàä, “ñêîòú íà ïî ë³”), êà ðà ëà ñÿ çíà ÷ íî ñó âî ð³ øå
(ñò. 37, 38 Òð.) 21. ßê ùî â òà òü á³ áðàëè ó÷àñòü ê³ëü êà ëþ äåé, óñ³ âî íè íå ñëè
îä íà êî âó ìà òå ð³ àëü íó â³ä ïî â³ äàëü í³ñòü çà çëî ÷èí, ïðè öüî ìó ðîç ì³ð
øòðà ôó íå ä³ ëè â ñÿ, à ìíî æè â ñÿ íà ê³ëü ê³ñòü ó÷à ñ íè ê³â êðà ä³æ êè (ñò. 29, 40
Àê., 37—39 Òð.).
38 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
Â. Ê. Êîçþáà
Äå ùî îñ³ á íî ñòî ÿòü ê³ëü êà ñòà òåé Óñòà âó ßðî ñ ëà âà, â ÿêèõ ðîç ã ëÿ äà -
þ òü ñÿ âè ïàä êè êðà ä³ æîê ðî äèí íî ãî (ñ³ ìåé íî ãî) ìàé íà îä íèì ç ÷ëå í³â
ïî äðóæ æÿ. Îá’ºê òîì öèõ êðà ä³ æîê âè ñòó ïà þòü êî íî ï ë³, ëüîí, “âñÿêîå
æè òî” (ñò. 32), “áhëûà ïîð òû” àáî “ïîðòèùà”, ïî ëî ò íî (ñò. 33), “ñâà -
òåáíîå è ñãî ðî ä íîå” (ñò. 34) àáî êë³òü íà ñâîº ìó äâî ð³ (ñò. 37) 22. Çà ôà ê -
òîì êðà ä³æ êè âè íó âà òèé ñïëà ÷ó âàâ 3 àáî 12 (ñò. 32) ãðè âåíü íà êî ðèñòü
ìè ò ðî ïî ëè òà, àëå ñàì çëî ÷èí íå ì³ã áó òè ï³ä ñòà âîþ äëÿ ðîç ëó ÷åí íÿ ïî -
äðóæ æÿ (ñò. 36, 37) 23.
Âè êëè êຠâå ëè êó çà ö³ êà â ëå í³ñòü íîð ìà ÐÏ, çà ÿêîþ ãðà á³ æ íè êà- òà òÿ
ìî æ íà áó ëî áåç êà ð íî âáè òè íà ì³ ñ ö³ çëî ÷è íó.  Êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ öüî ìó
âè ïàä êó ïðè ñâÿ ÷å íî 2 ñòàòò³ (20 òà 38 Àê.), â Ïðî ñ ò ðàí í³é — ïî äà íî óçà -
ãàëü íþ þ ÷ó ñò. 36 Òð. (37 Êàð.). Ïðè öüî ìó “íåÿñí³ñòü ôðà çè” (çà âè ñëî âîì
Ì.Ì. Òèõîìèðîâà) — “àæå îó áè þòü îã íè ùà íè íà… òî îó áè òè âú ïñà ìå ñ -
òî” — ñïðî âî êó âà ëà äâà ä³ à ìå ò ðàëü íî ïðî òè ëå æ í³ òëó ìà ÷åí íÿ ñò. 20 Àê.
Á³ëü ø³ñòü äî ñë³ ä íè ê³â (².Ä. Áºëÿºâ, Ì.Ô. Âëàäèìèðñüêèé-Áóäàíîâ, Â.². Ñåð -
㺺âè÷, Ì.Î. Äüÿêîíîâ, Ì.Ì. Òèõîìèðîâ òà ³í ø³) ñà ìå îã íè ùà íè íà òà òè -
âó í öÿ ââà æà ëè çà çëî ä³ ¿â, ÿêèõ ìî æ íà áó ëî âáè òè ïðè ¿õ ñïðî á³ òà òü áè, ïðè
öüî ìó íà âî äè ëèñü àíà ëî ã³ ÷ í³ ïðè êëà äè ç ïî ñà äî â öÿ ìè ç â³ çàí ò³é ñü êî ãî çà -
êî íî äàâ ñ ò âà 24.
Ðà çîì ç òèì ³ñ íó âà ëà é ³í øà òî ÷ êà çî ðó, ïðè õè ëü íè êè ÿêî¿
(Á.Î. Ðîìàíîâ, Î.ª. Ïðåñíÿêîâ, Ì.Ï. Ïàâëîâ-Ñèëüâàíñüêèé) ââà æà ëè,
ùî â ö³é ñòàò ò³ îã íè ùà íèí ô³ ãó ðóº íå ÿê òàòü, à ÿê æåð ò âà çëî ÷è íó, ùî ãè -
íå, çà õè ùà þ ÷è äî á ðî ãî ñ ïî äà ðÿ 25. ßê äî êà çè íà êî ðèñòü îñòàí íüî ãî ïðè -
ïó ùåí íÿ âè ñó âà ëèñü òà ê³ àð ãó ìåí òè: íà ÿâ í³ñòü ó òå ê ñ ò³ ñòàò ò³ ïî âòî ðåí íÿ
(“àæå îó áè þòü… òî îó áè òè…”), ÿêå í³ áè òî íå ìî æå ñòî ñó âà òèñü îä í³ º¿ é
ò³ º¿ æ îñî áè; ³ñ íó âàí íÿ â Êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ îä ðà çó äâîõ ñòà òåé ïðî òà òü áó
á³ ëÿ êë³ ò³ ìî æå ïî â’ÿ çó âà òèñü ò³ëü êè ç ð³ ç íèì ¿õ çì³ ñ òîì; ñõî æèé çì³ñò ³í -
øèõ ñòà òåé ÐÏ, ðîç òà øî âà íèõ ïî ðó÷ ç ñò. 20. Â îñòàí íüî ìó âè ïàä êó ìà º òü -
ñÿ íà óâà ç³ òà îá ñòà âè íà, ùî çà ñò. 18, 19 Àê., êî ò ð³, ÿê ³ ñò. 20, ðîç ïî ÷è íà -
þ òü ñÿ ìàé æå îä íà êî âî — “Àùå (à èæå) îó áüþòü îã íè ùà íè íà…”, ïðè çíà -
÷à º òü ñÿ ðîç ì³ð âè ðè çà âáèâ ñ ò âî îã íè ùà íè íà òà ïî ðÿ äîê ¿¿ ñïëà òè â ð³ ç íèõ
âè ïàä êàõ. Ó ñò. 21 âñòà íî â ëþ º òü ñÿ ðîç ì³ð âè ðè çà âáèâ ñ ò âî ³í øèõ êíÿ ç³â -
ñü êèõ ñëó æ áî â ö³ â — òè âó íà òà êî íþ õà.
Îñê³ëü êè öþ òî ÷ êó çî ðó ââà æà þòü ïðà âè ëü íîþ ³ äå ÿê³ ñó ÷à ñ í³ äî ñë³ ä -
íè êè 26, äëÿ ç’ÿ ñó âàí íÿ äà íî ãî ïè òàí íÿ çâå ð íå ìî ñÿ äî ïî ð³ â íÿ ëü íî ãî òå ê -
ñ òî ëî ã³ ÷ íî ãî àíà ë³ çó çãà äà íèõ ñòà òåé:
ñò. 20 Àê.
Àæå îóáèþòü îãíèùà -
íèíà îó êëhòè, èëè îó
êîíÿ, èëè îó ãîâÿäà,
èëè îó êîðîâüh òàòüáû,
òî îóáèòè âú ïñà
ìhñòî; à òî æå ïîêîíú
è òèâîó íèöîó
ñò. 38 Àê.
Àùå îóáüþòü òàòÿ íà
ñâîåìú äâîðh ëþáî îó
êëhòè, èëè îó õëhâà, òî
òîè îóáèòü; àùå ëè äî
ñâhòà äåðæàòü, òî âåñòè
åãî íà êíÿæü äâîð; à îæå
ëè îóáüþòü, à ëþäè áîó -
äîóòü âèähëè ñâÿçàíú, òî
ïëà òèòè â íåìü
ñò. 36 Òð.
Àæå îóáèþòü êîãî îó
êëhòè èëè îó êîòîðîh
òàòáû, òî îóáèþòü âî
ïñà ìhñòî; àæå ëè è
äîäåð æàòü ñâhòà, òî âåñ -
òè íà êíÿæü äâîðú; îæå
ëè îóáèþòü è, à îóæå
áîóäóòü ëþäèå ñâÿçàíà
âè ähëè, òî ïëàòèòè â òîìü
12 ãðèâåíú
Ç öüî ãî ïî ð³ â íÿí íÿ äî á ðå âè ä íî, ùî ñà ìå íà áà ç³ ñò. 20 òà 38 Àê. ç’ÿ âè -
ëàñü óçà ãàëü íþ þ ÷à ñòàò òÿ Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê ö³¿. Ñëî âà “îãíèùàíèí” òà
“òàòü” áó ëè çà ì³ íå í³ íå êîí ê ðå ò íèì “êîãî”, ïå ðå ë³ê ìî æ ëè âèõ ì³ñöü çëî -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 39
“Äâ³ð” â ³ñòîðèêî-þðèäè÷íèõ ïàì’ÿòêàõ Äàâíüî¿ Ðóñ³
÷è íó ñêî ðî ÷å íî äî “êëhòè”, à ìî æ ëè âèõ îá’ºê ò³â çëî ÷è íó — äî “êîòîðîh
òà ò áû”. Ïðè öüî ìó â³ä çíà ÷è ìî çà ì³ íó ñëî âî ñïî ëó ÷åí íÿ “êîðîâüh òà òü áû”
íà “êîòîðîh òà ò áû”. Öÿ çà ì³ íà ìî ã ëà òðà ïè òèñü ëè øå ç äâîõ ïðè ÷è í — àáî
òåêñò Êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ áó ëî íå ïðà âè ëü íî ïðî ÷è òà íî ³ ÿêîñü âè êðè â ëå íå
ñëî âî “êîðîâüh” áó ëî çà ì³ íå íå íà çðî çó ì³ ë³ øå “êîòîðîh”, àáî óêëà äà÷
Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê ö³¿ ñâ³ äî ìî çà ì³ íèâ ñëî âî “êîðîâüh” íà á³ëüø øè ðî êèé
çà çì³ ñ òîì çà éìåí íèê “êîòîðîh”. Íå ìî æ íà ïî ãî äè òèñü ç Ë.Ê. Ãüîòöåì,
ÿêèé ââà æàâ, ùî âè ñë³â “ó êî òî ðîå òà òü áû” áóâ ³ â ñò. 20 Àê., êó äè
“êîðîâüÿ” òà òü áà ïî òðà ïè ëà ÷å ðåç ïî ìè ë êó ïå ðå ïè ñó âà ÷à 27, àäæå ñòà ëå
âè êî ðè ñ òàí íÿ ñëî âà “êîðîâüh” â óñ³õ ñïè ñ êàõ Êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ âêà çóº íà
éî ãî íà ÿâ í³ñòü ³ â àð õå òè ï³ ñòàò ò³. Ôðà çà “òî îó áè òè âú ïñà ìhñòî” òà êîæ
ïî òðà ïè ëà äî Ïðî ñòðàí íî¿ ðå äà ê ö³¿ ç ñò. 20 Àê. Òðå áà òà êîæ âðà õó âà òè, ùî
ñò. 36 Òð. ìຠçà ãî ëî âîê “Î òàòáh” (ñò. 37 Êàð. — “Î òà òå”) ³ àá ñî ëþ ò íî
ïðî çî ðèé çì³ñò, ÿê, äî ðå ÷³, ³ ñò. 38 Àê., à îñê³ëü êè, ÿê áó ëî ïî êà çà íî âè ùå,
òå ê ñ òî ëî ã³ ÷ íî ñò. 36 Òð. ïî õî äèòü â³ä ïå ðå ðîá êè ñò. 20 òà 38 Àê., òî ³ çà
çì³ ñ òîì óñ³ âî íè ïðè ñâÿ ÷å í³ âè êëà äåí íþ îä í³ º¿ íîð ìè — âáèâ ñ ò âó òà òÿ íà
ì³ ñ ö³ çëî ÷è íó 28.
Ó ñòàò ò³ ïðî âáèâ ñ ò âî òà òÿ º ïå â í³ îá ìå æåí íÿ: âáèâ ñ ò âî âè çíà âà ëî ñÿ
çà êîí íèì, ÿê ùî òàòü ÷è íèâ îï³ð ïðè çà òðè ìàí í³. ßê ùî æ éî ãî çà òðè ìà ëè,
â³í áóâ çâ’ÿ çà íèé, àëå ï³ ñ ëÿ öüî ãî âñå îä íî âáè òèé, à íå â³ä âå äå íèé íà
ñâ³ òàí êó äî ñó äó, ³ öå ï³ä ò âåð äæó âà ëè ñâ³ä êè (“à îó æå áî ó äóòü ëþ äèå…
âèähëè”), çà öåé ñà ìî ñóä íà êëà äà â ñÿ øòðàô ó 12 ãðèâåíü. Ó Ðî ñ òîâ ñü êî ìó
ñïè ñ êó ÐÏ º ö³ êà âå äî ïî â íåí íÿ ñò. 36 Òð.: “Îæå óáè åíú òàòü, à ïî äû ìóòú
íî ãè âî äâî ðå, èíî óáèòú; îëè ïî äû ìóòú íî ãè çà âî ðî òû, òî ëè ïëà òè òè â
íåì” 29. Äî ñë³ ä íè êè ñïðà âå ä ëè âî âáà ÷à ëè â íüî ìó óòî ÷ íåí íÿ ö³ º¿ íîð ìè:
âáè òè òà òÿ ìî æ íà áó ëî ëè øå íà òå ðè òî 𳿠ñâî ãî äâî ðó; ÿê ùî æ éî ãî áó ëî
âáè òî ï³ä ÷àñ ïå ðå ñë³ äó âàí íÿ âæå çà ìå æà ìè äâî ðó, òî òà êå âáèâ ñ ò âî ï³ä ëÿ -
ãà ëî êðè ì³ íàëü íî ìó ïî êà ðàí íþ — øòðà ôó 30.
Ñõî æà íîð ìà ïðî ïî êà ðàí íÿ òà òÿ ïðè ñó ò íÿ â ñò. 32 äî ãî âî ðó ñìî ëåí -
ñü êî ãî êíÿ çÿ Ìñòè ñ ëà âà Äà âè äî âè ÷à ç Ðè ãîþ òà Ãî ò ëàí äîì 1229 ð., çà
ÿêîþ ãî ñ ïî äàð ìàé íà, ÿê ùî â³í “èìhòü òà òÿ, íàäú òhìü åìîó ñâîÿ âúëÿ,
êàìü åãî õî ÷åòü, òàì ähæåòü”. Íà äó ì êó Ì.Ô. Âëàäèìèðñüêîãî-Áóäàíîâà,
çì³ñò ö³ º¿ ñòàò ò³ “ð³øó÷å ñó ïå ðå ÷èòü” â³ä ïî â³ ä íèì ñòàò òÿì äî ãî âî ðó Îëå ãà
ç ãðå êà ìè òà ÐÏ (ñò. 38 Àê., 37 Êàð.) ³ “âçàãàë³ äó õó ðó ñü êî ãî ïðà âà” 31. Íà
íà øó æ äó ì êó, í³ ÿêî ãî ïðî òè ð³÷ ÷ÿ ì³æ çì³ ñ òà ìè âêà çà íèõ þðè äè ÷ íèõ ïà -
ì’ÿ òîê íå ³ñ íóº. ßê ùî â äî ãî âî ð³ Îëå ãà òà ÐÏ îêðå ìî ï³ä êðå ñ ëþ º òü ñÿ
âáèâ ñ ò âî êðà ä³ÿ ÿê îäèí ç ìî æ ëè âèõ (àëå çî âñ³ì íå îáî â’ÿç êî âèõ!) âà ð³ àí -
ò³â ðîç âè ò êó ïî ä³é, òî â äî ãî âî ð³ 1229 ð. âî íî ïî ãëè íà º òü ñÿ (àëå íå çà áî ðî -
íÿ º òü ñÿ) á³ëü øîþ ñâî áî äîþ ä³é ãî ñ ïî äà ðÿ ìàé íà.
ʳëü êà ñòà òåé ÐÏ ïðè ñâÿ ÷å íî ðîç ã ëÿ äó ð³ ç íèõ àñ ïå ê ò³â òà êî ãî çëî ÷è -
íó, ÿê ïå ðå õî âó âàí íÿ çëî ä³ÿ. Çà öå ïî ðó øåí íÿ íà êëà äà â ñÿ øòðàô ó ðîç ì³ ð³
3-õ ãðè âåíü çà âò³ êà ÷à- ÷å ëÿ äè íà (ñò. 10 Àê., 26 Òð.) àáî 12 ãðèâåíü çà õî ëî -
ïà, ÿêèé âäà ðèâ â³ ëü íó ëþ äè íó ³ ïå ðå õî âó º òü ñÿ ó ñâî ãî ãî ñ ïî äà ðÿ (ñò. 16
Àê., 58 Òð.). Ò³ëü êè íå çíàí íÿ ñòà òó ñó âò³ êà ÷à çâ³ ëü íÿ ëî ãî ñ ïî äà ðÿ îñå ë³ â³ä
ñó äî âî ãî ïå ðå ñë³ äó âàí íÿ (ñò. 109 Òð.).
Ñå ðåä ñòà òåé ïðî ï³ä ïàë íàé á³ëü øèé ³í òåðåñ âè êëè êຠñòàò òÿ ç Êî ðî ò -
êî¿ (ñò. 13) òà Ïðî ñ ò ðàí íî¿ (ñò. 14) ðå äà ê ö³é Óñòà âó ßðî ñ ëà âà 32. Öÿ ñòàò òÿ
ì³ ñ òèòü ÿê ñêëàä çëî ÷è íó, òàê ³ ñàí ê ö³þ çà íüî ãî: “Àùå êòî çà æ æåòü ãó ì íî,
èëè äâîð, èëè èíîå ÷òî, ìè ò ðî ïî ëè òó 40 ãðè âåí, à îïè òå ìèþ ïî äî è ìóòü, à
êíÿçü êà ç íèòü”. Çì³ñò ñòàò ò³ Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê ö³¿, íà âå äå íèé âè ùå, äå ùî
â³ä ð³ ç íÿ º òü ñÿ â³ä çà ïðî ïî íî âà íî¿ ß.Ì. Ùàïîâèì ðå êîí ñ ò ðó ê ö³¿ òå ê ñ òó àð -
õå òè ïó Óñòà âó 33. ³ä ì³í íî ñ ò³ ïî ëÿ ãà þòü â òà êèõ äå òà ëÿõ: ó ïå ðå ë³ êó îá’ºê -
ò³â ï³ä ïà ëó äâ³ð òà ãó ì íî ì³ íÿ þ òü ñÿ ì³ ñ öÿ ìè; çà ì³ñòü ºïè ñ êî ïà ç’ÿ â ëÿ º òü ñÿ
40 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
Â. Ê. Êîçþáà
ìè ò ðî ïî ëèò; ïî ÿâà â Ïðî ñ ò ðàí í³é ðå äà ê ö³¿ ñàí ê ö³¿ äó õî â íî ãî õà ðà ê òå ðó —
åï³ ò³ 쳿. Äëÿ òå ìè, ÿêó ìè ðîç ã ëÿ äà º ìî, íàé ö³ êà â³ øè ìè º ïî ðÿ äîê ðîç òà -
øó âàí íÿ ñë³â “äâ³ð” òà “ãóìíî” â òå ê ñ ò³ ñòàò ò³ Óñòà âó ßðî ñ ëà âà, êî ò ðèé äî -
çâî ëÿº îêðå ñ ëè òè êî ëî äæå ðåë ö³ º¿ ñòàò ò³ òà ¿¿ âçà º ìî çâ’ÿ çîê ç â³ä ïî â³ ä íîþ
íîð ìîþ ÐÏ, à òà êîæ íà ÿâ í³ñòü äó õî â íî¿ ñàí ê ö³¿, ùî, íà íà øó äó ì êó, ïî ÿñ -
íþº ñà ìó ïî ÿâó ñòàò ò³ ïðî ï³ä ïàë â çãà äà íî ìó Óñòà â³.
Äî ñë³ ä íè êè äà â íî çâå ð íó ëè óâà ãó íà ïå â íó íå â³ä ïî â³ ä í³ñòü çì³ ñ òó ö³ º¿
ñòàò ò³, ùî ì³ ñ òèòü îäèí ç íàé òÿ æ ÷èõ êà ð íèõ çëî ÷è í³ â 34, çà ãàëü íî ìó õà ðà ê -
òå ðó öå ð êî â íî ãî Óñòà âó ßðî ñ ëà âà ÿê þðè äè ÷ íî¿ ïà ì’ÿ ò êè ç ïå ðå ë³ êîì çëî -
÷è í³â ïðî òè ñó ñ ï³ ëü íî¿ ìî ðà ë³, ÿê³ ï³ä ïà äà ëè ï³ä þðè ñ äè ê ö³þ öå ð êî â íî ãî
ñó äó. Íå çâà æà þ ÷è íà òå, ùî â Óñòà â³ çãà äó þ òü ñÿ çëî ÷è íè, â³ä íå ñå í³ ÐÏ äî
öè â³ ëü íî ãî (êíÿ ç³â ñü êî ãî) ñó äó, óñ³ âî íè ìà þòü ñïå öè ô³ ÷ í³ çì³ ñ òî â í³ â³ä -
ò³í êè, ùî ³ ï³ä ïî ðÿä êî âóº ¿õ öå ð êî â íî ìó ñó äó. Ñå ðåä íè õ — ïî áèò òÿ
æ³ íîê, êðà ä³æ êè â ñ³ ì’¿, á³é êè òà âáèâ ñ ò âà ï³ä ÷àñ çà ðó ÷èí òà âå ñ³ëü, çëî â -
ìè ñ íå ï³ä ñòðè ãàí íÿ áî ðî äè 35.
Ñòàò òÿ ïðî ï³ä ïàë ðîç òà øî âà íà â Óñòà â³ ßðî ñ ëà âà ì³æ ñòàò òÿ ìè ïðî
áëóä êó ìà ç êó ìîþ òà áðà òà ç ñå ñ ò ðîþ, ùî äî çâî ëè ëî ñó ÷à ñ íèì äî ñë³ ä íè -
êàì ñòâåð äæó âà òè, ùî âî íà ïî òðà ïè ëà äî Óñòà âó ï³ ç í³ øå ³ áó ëà øòó ÷ íî
âñòà â ëå íà âæå äî ³ñ íó þ ÷î ãî ïî ðÿä êó ñòà òåé 36. Ùî äî ïðè ÷è íè ïî ÿâè ö³ º¿
íîð ìè â Óñòà â³ äó ì êè ôà õ³ â ö³â ðî ç³éø ëè ñÿ. Ì.Ô. Âëàäèìèð ñüêèé-Áó -
äàíîâ ïðè ïó ñ òèâ, ùî òóò ìî âà éäå íå âçà ãà ë³ ïðî óñ³ ï³ä ïà ëè, à ëè øå ïðî
ò³, ÿê³ òðà ï ëÿ ëè ñÿ â ñ³ ìåé íî ìó ñå ðå äî âè ù³, òîáòî ïðî ï³ä ïà ëè ñ³ ìåé íî ãî
ìàé íà â ðå çóëü òà ò³ ñâàð êè ÷è íå ïðè ÿ ç í³ ïî ì³æ ÷ëå íà ìè îä í³ º¿ ðî äè íè ÷è
íàé áëè æ ÷è ìè ðî äè ÷à ìè 37. Çà Ì. Ñåìèäåðê³íèì, çà ö³ êà â ëå í³ñòü öå ð ê âè
ñïðà âà ìè ïðî ï³ä ïà ëè ìî æå ïî ÿñ íþ âà òè ñÿ ¿¿ óâà ãîþ äî îñ³á ç â³ä õè ëåí íÿ -
ìè â ïñè õ³ ö³, íà ïðè ê ëàä äî ï³ ðî ìà í³ â 38. Íàéàâ òî ðè òå ò í³ øèé ç äî ñë³ ä íè ê³â
äà â íüî ðó ñü êèõ êíÿ ç³â ñü êèõ óñòà â³ â — ß.Ì. Ùàïîâ ââà æàº, ùî ïî ÿâà ñòàò ò³
ïðî ï³ä ïàë â Óñòà â³ ßðî ñ ëà âà ïî â’ÿ çà íà ç âî ò ÷èí íîþ ñôå ðîþ öå ð êî â íî¿
þðè ñ äè ê ö³¿, òîáòî ìຠíà óâà ç³ çëî ÷è íè â ñå ëÿí ñü êî ìó ñå ðå äî âè ù³ íà öå ð -
êî â íèõ çå ì ëÿ õ 39.
Íà íà øó äó ì êó, ï³ä êàç êîþ äî ïî ÿñ íåí íÿ ïðè ÷èí ïî ÿâè ö³ º¿ ñòàò ò³ â
Óñòà â³ òà, â³ä ïî â³ ä íî, ¿¿ òëó ìà ÷åí íÿ ìî æå âè ñòó ïè òè ÿê ¿¿ ïî ðÿä êî âå ì³ ñ öå
â òå ê ñ ò³ ñà ìî ãî äî êó ìåí òà, òàê ³ ôàêò íà êëà äåí íÿ åï³ ò³ 쳿 íà ïî ðó ø íè êà. Â
Êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ ñò. 13 ïðî ï³ä ïàë ðîç òà øî âà íà ñå ðåä ³í øèõ, ïðè ñâÿ ÷å -
íèõ âè ïàä êàì áëó äó (¹ 12, 14, 18, 19).  Ïðî ñ ò ðàí í³é ðå äà ê ö³¿ ïå ðå ë³ê öèõ
ñòà òåé ùå äîâ øèé (¹ 13, 15, 20—28, 51). Ïðè öüî ìó çà çíà ÷è ìî, ùî çà
çì³ ñ òîì ñòà òåé Óñòàâ ßðî ñ ëà âà á³ëüø ñòðó ê òó ðî âà íèé 40, í³æ ÐÏ, â Ïðî ñ ò -
ðàí í³é ðå äà ê ö³¿ ÿêî¿ º ê³ëü êà ïðè êëà ä³â, êî ëè çì³ñò îêðå ìèõ ñòà òåé çî âñ³ì
âè ïà äຠç êîí òå ê ñ òó 41. Óñòàâ ßðî ñ ëà âà â ñâî ¿é ñõî 볿 ìຠïðÿ ìå ïî ñè ëàí íÿ
íà Íî ìî êà íîí, à éî ãî ñòàò ò³, íà â³ä ì³ íó â³ä ÐÏ, ïî â í³ ñ òþ ïî çáà â ëå í³ êà çó -
¿ ñ òè ÷ íî ñ ò³. Äî òî ãî æ ó ïî äàëü ø³é ³ñ òî 𳿠òå ê ñ ò³â Óñòà âó ñòàò òÿ ïðî ï³ä ïàë
í³ êî ëè íå ïðî ïó ñ êà º òü ñÿ; íå çì³ íþ º òü ñÿ â³ä íå ñåí íÿ ö³ º¿ ñïðà âè äî öå ð êî â -
íî ãî â³ äàí íÿ ³ â ï³ â í³ ÷ íî-ñõ³ ä íèõ îá ðîá êàõ òå ê ñ òó XIV—XV ñò., â ÿêèõ
ïðî ñòå æó º òü ñÿ îá ìå æåí íÿ öå ð êî â íî¿ þðè ñ äè ê ö³¿ íà êî ðèñòü êíÿ ç³â ñü êî¿
âëà äè ó íàé âà æ ëè â³ øèõ êðè ì³ íàëü íèõ ñïðà âà õ 42. Óñå öå ï³ä ò âåð äæóº, íà
íà øå ïå ðå êî íàí íÿ, íå âè ïàä êî â³ñòü ïî ÿâè òà ì³ ñ öÿ ðîç òà øó âàí íÿ íîð ìè
ïðî ï³ä ïàë â Óñòà â³.
 Ïðî ñ ò ðàí í³é ðå äà ê ö³¿ Óñòà âó ßðî ñ ëà âà ïðè ñó ò íº òà êå ñïå öè ô³ ÷ íå
öå ð êî â íå ïî êà ðàí íÿ, ÿê íà êëà äåí íÿ åïè òè 쳿 íà ïî ðó ø íè ê³â ñó ñ ï³ ëü íî¿
ìî ðà ë³. Ïðè öüî ìó âî íî çà ñòî ñî âó º òü ñÿ âè á³ð êî âî (ñò. 13—16, 20—22, 28),
îñê³ëü êè ³í ø³ ñòàò ò³ ïðî áëóä (ñò. 23—27, 51) íå ïå ðå äáà ÷ó þòü ïî ä³ á íî¿
ñàí ê ö³¿. Âðà õî âó þ ÷è ôàêò íà êëà äåí íÿ åï³ ò³ 쳿 íà ïà ë³ÿ, ìî æ íà ïðè ïó ñ òè -
òè, ùî ñò. 14 ñòî ñó º òü ñÿ âè ïàä ê³â, êî ëè ï³ä ïàë â³ä áó âà â ñÿ ÷å ðåç óñê ëà ä íåí -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 41
“Äâ³ð” â ³ñòîðèêî-þðèäè÷íèõ ïàì’ÿòêàõ Äàâíüî¿ Ðóñ³
íÿ îñî áè ñ òèõ â³ä íî ñèí, à ñà ìå ³ç ðå â íî ù³â, ïî ìñ òè çà áëóä ÷è ³í ø³ ìî ðàëü -
í³ ïî ðó øåí íÿ, êëà ñè ô³ êî âà í³ â Óñòà â³. Âàæ êî óÿâè òè, ùî åï³ ò³ ì³þ íà êëà -
äà ëè íà ïñè õ³ ÷ íî õâî ðèõ ëþ äåé àáî íà ñå ëÿí, ÿçè ÷ íè öü êèé ñå ã ìåíò ñâ³ òî -
ãëÿ äó ÿêèõ ó XII ñò. áóâ ÿê ùî íå äî ì³ íó þ ÷èì, òî äî ñèòü âïëè âî âèì. Çðî çó -
ì³ ëî òà êîæ, ùî ó òðà ê òó âàí í³ âè êî ðè ñ òàí íÿ ñìåð ò íî¿ êà ðè òà åï³ ò³ 쳿 ÿê
ïî êà ðàí íÿ çà ï³ä ïàë íå ìî æ ëè âèé êîì ï ðî ì³ñ, çà ïðî ïî íî âà íèé Ï.Ì. Ìðî -
÷åê-Äðîçäîâñüêèì 43. Ó ñâîº ìó êî ìåí òà ð³ äî àíà ëî ã³ ÷ íî¿ çà çì³ ñ òîì ñòàò ò³
ïðî ï³ä ïàë â ÇÑË â³í ïðè ïó ñ òèâ, ùî ñòðà òà â³ä áó âà ëà ñÿ ï³ ñ ëÿ 12-ð³÷íîãî (!)
äó õî â íî ãî ïî êà ðàí íÿ, ùî çäà º òü ñÿ àá ñî ëþ ò íî íå ðå àëü íèì.
Äî ñ³ íå âè ð³ øå íèì º ïè òàí íÿ äæå ðåë ïî õî äæåí íÿ äà íî¿ ñòàò ò³.
Î.Ñ. Ïàâëîâ íà ïðÿ ìó ïî â’ÿ çó âàâ ¿¿ ç³ ñòàò òåþ â³ çàí ò³é ñü êî ãî Çå ì ëå ðîá ñü -
êî ãî óñòà âó 44, ÿêèé, â ñâîþ ÷åð ãó, âõî äèâ äî ñêëà äó òàê çâà íèõ “Êíèã çà -
êîí íèõ”. Ì.Ñ. Ñóâîðîâ çâå ð íóâ óâà ãó íà òå, ùî ñòàò òÿ ïðî ï³ä ïàë â Óñòà â³
ßðî ñ ëà âà äó æå áëè çü êà äî ñòàò ò³ ³ç “Çàïîâ³ä³ ñâ. îòåöü”: “Àùå êòî äîì
çàæü æåòü èëè ãî ó ì íî … äà ïî êà å òü ñÿ” 45. г ç í³ âè ïàä êè ï³ä ïà ë³â òà ñàí ê ö³é
çà íèõ ô³ ãó ðó þòü ÿê â Åê ëî ç³ 46, òàê ³ â ÇÑË 47. Íà ðå ø ò³, º ñòàò òÿ ïðî ï³ä ïàë
ãó ì íà ÷è äâî ðà ³ â Ïðî ñ ò ðàí í³é ðå äà ê ö³¿ ÐÏ (ñò. 79 Òð.). dz çì³ ñ òó ñòà òåé
âè ä íî, ùî í³ Åê ëî ãà, í³ ¿¿ ïå ðå ðî á ëå íèé ïå ðå êëàä â ÇÑË íå ìî ã ëè áó òè
äæå ðå ëîì íîð ìè ïðî ï³ä ïàë â Óñòà â³ ßðî ñ ëà âà. Ñõî æå íà òå, ùî ñà ìå ñòàò -
òÿ ç “Çàïîâ³ä³ ñâ. îòåöü” ìî ã ëà ñòà òè äæå ðå ëîì ñò. 14 àð õå òè ïó (çà
ß.Ì. Ùàïîâèì) çãà äà íî ãî Óñòà âó.
Ìî æ íà òà êîæ ïðè ïó ñ òè òè, ùî íîð ìà ïðî åï³ ò³ ì³þ áó ëà ïðè ñó ò íÿ ³ â
àð õå òè ï³ ñòàò ò³ ïðî ï³ä ïàë. Ùî äî ïåð âèí íî ãî ïî ðÿä êó ðîç òà øó âàí íÿ ñë³â
“äâ³ð” òà “ãóìíî” â ö³é æå ñòàò ò³, òî òóò ìî æ ëè â³ äâà âà ð³ àí òè. ßê ùî â àð -
õå òè ï³ ñïî ÷à ò êó ñòî ÿâ “äâ³ð”, ÿê öå ïðè ïó ñ òèâ ß.Ì. Ùàïîâ, òî òðå áà âè -
çíà òè, ùî äæå ðå ëî ñò. 79 Òð. ÐÏ áó ëî ³í øèì, í³æ â Óñòà â³, é ï³ä âïëè âîì
ñà ìå ÐÏ ç’ÿ âè â ñÿ íî âèé ïî ðÿ äîê ñë³â ó Ïðî ñ ò ðàí í³é ðå äà ê ö³¿ Óñ òà âó ßðî-
ñ ëà âà. Ïðè öüî ìó çà ëè øà º òü ñÿ íå çðî çó ì³ ëèì, ÷î ìó ï³ ç í³ øå â Êî ðî ò ê³é ðå -
äà ê ö³¿ Óñòà âó çíî âó ïî âå ð íó ëè ñÿ äî ïî ÷à ò êî âî ãî ïî ðÿä êó ñë³â, ÿêèé íå
çá³ ãà â ñÿ ç â³ä ïî â³ ä íîþ íîð ìîþ Ïðà â äè. Çà ³í øèì âà ð³ àí òîì, äæå ðå ëî ïî -
õî äæåí íÿ îáîõ ñòà òåé ïðî ï³ä ïàë áó ëî ñï³ ëü íèì äëÿ îáîõ þðè äè ÷ íèõ ïà -
ì’ÿ òîê, ³ òî ìó âà ð³ àíò ñòàò ò³ Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê ö³¿ Óñòà âó òðå áà âè çíà òè
áëè æ ÷èì äî àð õå òè ïó Óñòà âó. Òî ä³ â çà ì³ í³ ïî ðÿä êó ñë³â Êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿
òðå áà âáà ÷à òè âïëèâ ³í øî ãî äæå ðå ëà, àäæå “ï³äïðàâëåííÿ” ñòàò ò³ ëåã êî
âïè ñó º òü ñÿ â çíà ÷ íå ïî øè ðåí íÿ ³ ïî ñè ëåí íÿ âïëè âó â³ çàí ò³é ñü êèõ þðè äè -
÷ íèõ äæå ðåë ó ϳ â í³ ÷ í³é òà ϳ â í³ ÷ íî-Ñõ³ ä í³é Ðó ñ³, ÿêå ïðî ñòå æó º òü ñÿ ç
ê³ í öÿ XIII ñò., ç ïî øè ðåí íÿì íî âèõ ñïè ñ ê³â êîð ì ÷èõ (Ñî ô³é ñü êî ãî ³ Ðÿ -
çàí ñü êî ãî).
Îä íà ç³ ñòà òåé ÐÏ (45 Òð.) ïðè ñâÿ ÷å íà òà êî ìó ÿâè ùó, ÿê “ïîêëàæà”. ̄ ¿
çì³ñò ïî ëÿ ãຠâ òî ìó, ùî ëþ äè íà ïå ðå äà âà ëà íà ïå â íèé òåð ì³í íà çáå ð³ ãàí -
íÿ ³í øî ìó ÿêåñü ðó õî ìå ìàé íî — îñî áè ñ ò³ ðå ÷³, òî âàð, õó äî áó òî ùî. ³ ðî -
ã³ ä íî, â á³ëü øî ñ ò³ âè ïàä ê³â äå ïî çè òà ð³é çáå ð³ ãàâ ö³ ðå ÷³ ó ñå áå íà ïî äâ³ ð’¿,
õî ÷à ³íî ä³ (â ïåð øó ÷åð ãó öå ñòî ñó º òü ñÿ çà ìî æ íèõ êó ï ö³â) ìî ã ëè âè êî ðè ñ -
òî âó âà òèñü ³ ñêëàä ñü ê³ ïðè ì³ ùåí íÿ íà òîð ãî âè ùàõ ÷è â ãà âà íÿõ. Äæå ðå ëîì
ö³ º¿ íîð ìè, éìî â³ ð íî, âè ñòó ïèâ òè òóë XI Åê ëî ãè, â ÿêî ìó ðîç ïè ñà íî ÿê
âè ïà äîê íå ïî ðî çó ì³í íÿ ì³æ äå ïî íåí òîì ³ äå ïî çè òà ð³ ºì (çà ïå ðå ÷åí íÿ
âêëà äó), òàê ³ âè ïà äîê âòðà òè âêëà äó îñòàí í³ì ÷å ðåç íå çà ëå æ í³ â³ä íüî ãî
îá ñòà âè íè (ïî æå æà, êðà ä³æ êà).
Âòðà òà äâî ðó ÿê ðîç ï ëà òà çà çëî ÷èí. Ó çà êî íî äàâ ñ ò â³ äà â íüî ðó ñü êî ãî
÷à ñó º áà ãà òî âè ïàä ê³â, êî ëè â ðå çóëü òà ò³ çëî ÷è íó, ñêî º íî ãî ãî ñïîäà ðåì îñå -
ë³, îñòàí í³é âòðà ÷àâ íàä ñâî ¿ì äâî ðîì þðè äè ÷ íèé êîí ò ðîëü. Öå ïî â’ÿ çà íî
ÿê ³ç çëî ÷è íà ìè, ñàí ê ö³ ºþ çà ÿê³ áó ëà êîí ô³ ñ êà ö³ÿ óñüî ãî ìàé íà ïðà âî ïî -
ðó ø íè êà, òàê ³ ç âè ïàä êà ìè äå ÿêèõ ³í øèõ çëî ÷è í³â, êî ëè ïî êà ðàí íÿ í³ñ
42 I SSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
Â. Ê. Êîçþáà
ëè øå îñî áè ñ òî çëî ä³é, à ïðà âî íà ñòó ï íè êîì éî ãî ìàé íà ïî çà êî íó ñòà âàâ
õòîñü ç éî ãî ðî äè íè. Ðîç ã ëÿ íå ìî äå òàëü í³ øå ö³ âè ïàä êè.
Ùå â ïåð øèõ äî ãî âî ðàõ êè ¿â ñü êèõ êíÿ ç³â ç ãðå êà ìè 911 òà 944 ðð. º
íîð ìà, çà ÿêîþ ó âáè â ö³, êî ò ðèé çíèê ³ ïå ðå õî âó º òü ñÿ é êî ò ðèé º ãî ñ ïî äà -
ðåì ìàé íà (º “äîìîâèò” àáî “èìîâèò”), öå ìàé íî (“èìhíèå”) êîí ô³ ñ êî âó -
âà ëî ñÿ íà êî ðèñòü ðî äè ÷³â çà ãè á ëî ãî 48.  ÷à ñè ÐÏ çà ñòî ñî âó âà ëè òà êèé
âèä ïî äâ³é íî ãî ïî êà ðàí íÿ, ÿê “ïîòîê” ³ “ðàçãðàáëåíèå”, òîáòî âè ã íàí íÿ ç
êîí ô³ ñ êà ö³ ºþ ìàé íà. Çî êðå ìà, çà “ðàçáîè áåçú âñÿ êîÿ ñâà äû” âåðâ ïî âèí -
íà áó ëà âè äà òè âëà ä³ ñâî ãî ÷ëå íà- çëî ÷è í öÿ ðà çîì ç éî ãî äðó æè íîþ òà ä³ òü -
ìè (ñò. 5 Òð.), ÿê³ óñ³ ðà çîì ï³ä ïà äà ëè ï³ä çãà äà íå ïî êà ðàí íÿ. Çà ï³ä ïàë ãó -
ì íà ÷è äâî ðó (ñò. 79 Òð.) àíà ëî ã³ ÷ íå ïî êà ðàí íÿ òà êîæ, ³ìî â³ ð íî, íå ñëà óñÿ
ðî äè íà.  ïåð ø³é ç öèõ ñòà òåé ÐÏ çãà äà íà ñà ìà ñàí ê ö³ÿ, â äðó ã³é — óòî ÷ íå -
íî, ùî “íà ãðà áåæü” éäå “äîìú”. Äî ñë³ ä íè êè âêà çó âà ëè, ùî ï³ä ö³ ºþ íà -
çâîþ ñë³ä ðî çó ì³ òè óñå ñó êó ï íå ñ³ ìåé íå ìàé íî — ÿê ðó õî ìå (“òîâàð”), òàê ³
íå ðó õî ìå (“äâîð”) 49. Ñõî æà íîð ìà ïðè ñó ò íÿ â ñò. 11 äî ãî âî ðó Ñìî ëåí ñü êà
ç Ðè ãîþ òà Ãî ò ëàí äîì 1229 ð., çà ÿêîþ êíÿçü “à îòèìüòü… âñå, æå íîó è
ähòè îó õî ë úï ñ ò âî…” 50. ßê âè ä íî ç íå¿, çà ì³ñòü âè ã íàí íÿ çà ñòî ñî âó âà ëàñü
á³ëüø ñó âî ðà ñàí ê ö³ÿ ïå ðå âå äåí íÿ âèí íî¿ ëþ äè íè ç ¿¿ ñ³ ì’ºþ ó ñòàí ðàá ñ ò -
âà, ùî äî ïî â íþº þðè äè ÷ í³ ï³ä ñòà âè ïî ïà äàí íÿ â õî ëîï ñ ò âî, â³ äî ì³ çà ÐÏ.
Íà ðå ø ò³, â “Çàêîíå î êàçíhõú” (âõî äèâ äî ñêëà äó “Êíèã çà êîí íèõ”) ïî òî -
êîì òà ðîç ãðà áó âàí íÿì êà ðàâ ñÿ òà êèé çëî ÷è í ïðî òè â³ ðè òà ñó ñ ï³ ëü íî¿ ìî -
ðà ë³, ÿê äå ìîí ñ ò ðà òè â íå ñó º â³ ð’ÿ — “íàóçû” (ñò. 59), à âè ã íàí íÿì àáî
êîí ô³ ñ êà ö³ ºþ ìàé íà — ³íø³ ð³ ç í³ âè äè çëî÷èí³â 51. Ïðî êîí ô³ ñ êà ö³þ ìàé íà
íà êî ðèñòü öå ð ê âè çãà äóº “Ïðàâèëî ñâÿ òûõú îòåöú 165 ñîáîðà îáè äÿ ùèõú
öå ð ê âè Áî æèÿ”, ïðè ñó ò íº â êîð ì ÷èõ, ÿêå ïî áó òó âà ëî íà Ðó ñ³ â
XII—XIII ñò. 52 Â íüî ìó ïðî ãî ëî øó º òü ñÿ, ùî çà “ïðåîáèäåíèå” ìî íà ñ òèð -
ñü êèõ àáî öå ð êî â íèõ âî ëî ä³íü ñòÿ ãó º òü ñÿ â÷å ò âå ðî â³ä ðîç ì³ ðó êðà äå íî ãî, à
ïðè íå ïî êî ð³ “…ïîâåëåâàåò íà øà âëàñòü òåõ îã íåì ñæå ùè, äî ìû æå èõ
ñâÿ òûì Áî æè èì öå ð ê âàì âäà òè èõ æå îáè äå øà” 53.
Ùî äî çà ñòî ñó âàí íÿ íîð ìè çà ñëàí íÿ â äà â íüî ðó ñü êî ìó çà êî íî äàâ ñ ò â³,
ÿêà ïî õî äèòü ç â³ çàí ò³é ñü êî ãî, òî í³ ÿêèõ ñó ïå ðå ÷ ëè âèõ ïî ãëÿ ä³â ó äî ñë³ ä -
íè ê³â âî íà íå âè êëè êà ëà. ²í øà ð³ ÷ — ðî çó ì³í íÿ ñó ò íî ñ ò³ ïî íÿò òÿ
“ðàçãðàáëåíèå”. ßê ùî çà íèì ñòî ¿òü ïî â íà êîí ô³ ñ êà ö³ÿ âñüî ãî ìàé íà, ÿê
öå ñïðèé ìà º òü ñÿ á³ëü ø³ ñ òþ äî ñë³ ä íè ê³â, òî ÷ëå íè ñ³ ì’¿, äî êî ò ðèõ çà ñòî ñî -
âó âà ëî ñÿ öå ïî êà ðàí íÿ, îïó ñ êà ëè ñÿ íà íè æ ÷èé ñî ö³ àëü íèé ùà áåëü ó ñó ñ -
ï³ ëü ñ ò â³, òîáòî ôà ê òè ÷ íî ñòà âà ëè ³ç ãî ÿ ìè. Ï.Ì. Ìðî÷åê-Äðîçäîâñüêèé íå
çì³ã âè çíà ÷è òè ñÿ ç öüî ãî ïðè âî äó. ³í òî ïðè ïó ñ êàâ ëè øå ÷à ñ ò êî âó êîí -
ô³ ñ êà ö³þ ñòî ñî â íî âáèâ ñ ò âà ÿê ïëà òó çà “ãîëîâíè÷åñòâî”, à òà êîæ ó âè ïàä -
êó ç ï³ä ïà ëî ì 54, òî ïðè ºä íó âà â ñÿ äî äó ì êè ïðî ïî â íó êîí ô³ ñ êà ö³ þ 55.
Â.Ï. ͳêîëüñüêèé ïðè ïó ñ êàâ, ùî ïðè êîí ô³ ñ êà ö³¿ ð³ ä íÿ çëî ÷è í öÿ ìà ëà
ïðà âî âè êó ïó öüî ãî ìàé íà â ïåð øó ÷åð ãó 56. Ñâî ãî ÷à ñó, çà àíà ëî ã³ ºþ ç Ïî -
ë³ öü êèì ñòà òó òîì, áó ëà âè ñó íó òà äó ì êà, çà ÿêîþ ï³ä ÷àñ êîí ô³ ñ êà ö³¿ æè ò ëî
ïðà âî ïî ðó ø íè êà ñïà ëþ âà ëîñü àáî ðóé íó âà ëî ñü 57. Ö³ êà âî, ùî îñòàí íÿ òå -
çà çíà õî äèòü äå ÿê³ àíà ëî 㳿 â çà êî íî äàâ ñ ò â³ çà õ³ ä íî º â ðî ïåé ñü êèõ ñå ðå ä íüî -
â³ ÷ íèõ ì³ñò (ñò. 20 ì. Çå ñ òà òà ñò. XXVIII ì. Áå ð íà), êî ëè çà ïå â í³ çëî ÷è íè
æè ò ëî çëî ÷è í öÿ ðóé íó âà ëî ñÿ 58. Êîí ô³ ñ êî âà íå ìàé íî ðîç ïî ä³ ëÿ ëî ñÿ ïå â -
íèì ÷è íîì: ñïî ÷à ò êó çà äî âî ëü íÿ ëèñü ìàé íî â³ ïðå òå í 糿 ³íî çå ì ö³â (çãà äà íà
âè ùå ñò. 11 äî ãî âî ðó Ñìî ëåí ñü êà ç í³ ì öÿ ìè 1229 ð.) àáî ïî òåð ï³ ëèõ â³ä
ïî æå æ³ (ñò. 79 Òð.), ïî ò³ì êíÿ çÿ, ³ íà ðå ø ò³ — ³í øèõ ïðè âà ò íèõ îñ³á. ϳ ñ ëÿ
ïî âå ð íåí íÿ áîð ã³â òà êîì ïåí ñà ö³é çà ëè øîê íàä õî äèâ â êíÿ ç³â ñü êó (äåð æà -
â íó) ñêà ð á íè öþ.
Âæå çãà äà íèé “Çàêîí î êàçíhõú” ïå ðå äáà ÷àâ, ùî ä³ òè çëî ÷è í öÿ, çà ñó -
äæå íî ãî íà ñìåðòü, çâ³ ëü íÿ ëè ñÿ ç-ï³ä áà òü ê³â ñü êî¿ âëà äè ç ìî ìåí òó âè íå -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 43
“Äâ³ð” â ³ñòîðèêî-þðèäè÷íèõ ïàì’ÿòêàõ Äàâíüî¿ Ðóñ³
ñåí íÿ âè ðî êó (ñò. 68) 59. Êî ëî çëî ÷è í³â, çà ÿê³ ïå ðå äáà ÷à ëà ñÿ ñìåð ò íà êà ðà,
çà Åê ëî ãîþ, áó ëî äî ñèòü øè ðî êè ì — â³ä êðî âî ç ì³ øåí íÿ äî îò ðó ºí íÿ 60. Âî íî
÷à ñ ò êî âî ïî âòî ðå íå, ÷à ñ ò êî âî äî ïî â íå íå â “Çàêîíè çå ì ëå äå ë í³è…” (ñò. 64) òà
“Çàêîíå î êàçíhõú” (ñò. 1—3, 8—11, 16—18, 23, 24, 54, 61, 63) 61. ² õî ÷à â ÐÏ
íå çãà äó º òü ñÿ ñìåð ò íà êà ðà, çà ³í øè ìè äæå ðå ëà ìè — Ïå ÷åð ñü êèì ïà òå ðè -
êîì òà ë³ òî ïè ñà ìè — ìè áà ÷è ìî, ùî ð³ ç í³ âè äè öüî ãî ïî êà ðàí íÿ (ïî -
â³ øåí íÿ, óòî ï ëåí íÿ, ñïà ëåí íÿ, â³ä ñ³ ÷åí íÿ) áó ëè çâè ÷àé íèì ÿâè ùåì ó äà â -
íüî ðó ñü ê³é ñó äî â³é ïðà ê òè ö³ 62. Þðè äè ÷ íå ïðà âî íà ìàé íî, â òî ìó ÷è ñ ë³ é
äâ³ð, ìî ã ëî ïå ðåéòè äî ä³ òåé ãî ñ ïî äà ðÿ íå ò³ëü êè ó âè ïàä êó éî ãî ñòðà òè,
àëå é ïðè çà ñòî ñó âàí í³ äî íüî ãî ìåíø ñó âî ðèõ ïî êà ðà íü — îñî áè ñ òî ãî
ïðî äà æó â ðàá ñ ò âî àáî çà ñëàí íÿ. Çëî ÷è í³â, çà ÿê³ íà êëà äà ëèñü ö³ âè äè ïî -
êà ðàíü, áó ëî áà ãà òî 63. Â äî ãî âî ð³ Íî â ãî ðî äà ç í³ ì öÿ ìè 1270 ð. º óòî ÷ íåí -
íÿ, ùî êî ëè äðó æè íà ðà çîì ç ÷î ëî â³ êîì âñòó ïà ëà ç êè ìîñü â ïå â í³ ìàé íî â³
çî áî â’ÿ çàí íÿ, òî ò³ëü êè òî ä³ âî íè îáîº â³ä äà âà ëèñü ó ðàá ñ ò âî çà áîð ãè 64. Ç
íà âå äå íèõ ïðè êëà ä³â âè ä íî, ùî çà ñëàí íÿ ³ êîí ô³ ñ êà ö³ÿ ìàé íà ÷à ñ òî çà ñòî -
ñî âó âà ëèñü îêðå ìî îä íå â³ä îä íî ãî, õî ÷à Ì.Ô. Âëàäèìèðñüêèé-Áóäàíîâ
ï³ä êðå ñ ëþ âàâ, ùî âî íè ³ñ íó âà ëè çàâ æäè ðà çî ì 65.
Îñòàí íº ïè òàí íÿ, ïî â’ÿ çà íå ç ðîç ã ëÿ äîì ö³ º¿ òå ìà òè êè, — ç ÿêî ãî â³ êó
íà ñòó ïà ëî ïî â íî ë³ò òÿ àáî ïðà âî âà 䳺 çäà ò í³ñòü ÷î ëî â³ ÷î ãî íà ñå ëåí íÿ Äà â -
íüî¿ Ðó ñ³? ßê âè õî äèòü ç³ çì³ ñ òó Åê ëî ãè (ñò. 4 òè òó ëó I ³ ñò. 1 òè òó ëó II), öåé
â³ê äî ð³ â íþ âàâ 15 ðîêàì — íè æ í³é ìå æ³ â³ êó âñòó ïó ÷î ëî â³ ê³â ó øëþá. Â
Ïðî õ³ ðî í³ öÿ ìå æà ñòà íî âè ëà 14 ðîê³â 66. Çà ñâ³ä ÷åí íÿì Ïå ÷åð ñü êî ãî ïà òå -
ðè êà, â³ê, “åãäà âúçìó æà åòú” Çà õà ð³ ÿ — ñèí îä íî ãî ç ïåð ñî íà æ³â öüî ãî òâî -
ðó, ÿêèé çà õî ÷å çà áðà òè áà òü ê³â ñü ê³ ãðè â íè, ùî çáå ð³ ãà ëèñü ó ³í øî¿ îñî áè,
ñòà íî âèâ 15 ðîê³â 67. Àíà ëî ã³ ÷ íà ñè òó à ö³ÿ ³ñ íó âà ëà é ó Çà õ³ ä í³é ªâ ðî ï³ 68.
Äâ³ð òà ìàé íî â ñïàä êî âî ìó ïðà â³.  Ïðî ñ ò ðàí í³é ðå äà ê ö³¿ ÐÏ äâ³ð çãà -
äó º òü ñÿ â îä í³é ç ñòà òåé (ñò. 94 Òð.) ÷à ñ òè íè çà êî íó, ïðè ñâÿ ÷å í³é ðîç ïî ä³ ëó
ñïàä êó (“À ñå î çà ä íèöh”).  äðó ã³é ÷à ñ òè í³ ñòàò ò³ çà ô³ ê ñî âà íà íîð ìà, çà
ÿêîþ áà òü ê³â ñü êèé äâ³ð ä³ ñ òà º òü ñÿ ìî ëîä øî ìó ñè íó. Ïðè öüî ìó óòî ÷ íþ -
º òü ñÿ, ùî äâ³ð ïå ðå õî äèòü äî íüî ãî áåç ïî ä³ ëó (“áåç ähëà”), ³ ùî öÿ ïðî öå -
äó ðà ñòî ñó º òü ñÿ êî æ íî ãî äâî ðó (“äâîðú… âñÿêú”), òîáòî º áåçóìî â íî þ 69.
ijé ñ íî, ïðî çî ð³ ñ òü ç ì³ ñ òó çãà äà íî¿ ÷à ñ òè íè ñò. 94 âè êëè êà ëà îä íî ñòàé í³ñòü
äî ñë³ ä íè ê³â â ¿¿ çà ãàëü íî ìó òðà ê òó âàí í³ 70. г ç í³ òî ÷ êè çî ðó áó ëè âè ñëî â ëå -
í³ ëè øå ùî äî íþ àí ñ³â òëó ìà ÷åí íÿ ñòàò ò³. Çî êðå ìà, ç³ çì³ ñ òó ñòàò ò³ íå
çðîçó ì³ ëî, ÷è äâ³ð âçà ãà ë³ âè êëþ ÷à â ñÿ ç ïå ðå ë³ êó ìàé íà, ÿêå éøëî íà
ðîçïî ä³ë ì³æ ñè íà ìè, ÷è â³í çà ì³ íþ âàâ ñî áîþ ÷à ñ ò êî âî àáî ïî â í³ ñ òþ çà -
êîí íó ÷à ñ òêó ñïàä êó, ùî â³ä õî äè ëà äî ìî ëîä øî ãî ñè íà 71.  ïå ðå äà ÷³ äâî ðó
íàé ìå í øî ìó ñè íî â³ äå õòî âáà ÷àâ ³ñ íó âàí íÿ ïðèí öè ïó ì³ íî ðà òó â äà â íüî -
ðó ñü êî ìó ñïàä êî âî ìó ïðà â³ 72, ³í ø³ çà ïå ðå ÷ó âà ëè éî ãî, ïî ÿñ íþ þ ÷è öå òèì,
ùî ìî òè âîì çà êî íó ñëó ãó âà ëî áà æàí íÿ íå á³ëü øî ãî, à íà ä³é í³ øî ãî çà áåç -
ïå ÷åí íÿ ìî ëîä øî ãî ñïàä êî º ì öÿ 73.
Ëà êî í³ ÷ í³ñòü þðè äè ÷ íî¿ íîð ìè, çà êëà äå íî¿ â ñò. 94 Òð., âè êëè êຠùå
ê³ëü êà çà ïè òàíü. Íà ñàì ïå ðåä, ÷è öÿ íîð ìà ñòî ñó º òü ñÿ âè ïàä ê³â ïî ä³ ëó
ñïàä êó “áåç ðÿ äó” (ïè ñü ìî âî ãî ÷è óñ íî ãî çà ïî â³ òó ãî ñ ïî äà ðÿ), ÿê öå òðà ê -
òóº ß.Ì. Ùàïîâ, ÷è âî íà ä³ ÿ ëà íå çà ëå æ íî â³ä âî ë³ ñïàä êî äà â öÿ ³ àâ òî ìà òè -
÷ íî âíî ñè ëà ñÿ äî âñ³õ “ðÿä³â”, íà ÷î ìó íà ïî ëÿ ãà þòü Ì.À. Ìàêñèìåéêî òà
Î.Î. Çèì³í 74? Çà ñò. 87 Òð., âî ëÿ áà òü êà º ïð³ îðè òå ò íîþ ïðè ïîä³ ë³ ñïàä êó,
ïðè ÷î ìó ä³ òè ìî ã ëè îòðè ìà òè íå ð³ â í³ ÷à ñ ò êè ìàé íà. Ò³ëü êè ïðè ðîçïî ä³ ë³
áåç çà ïî â³ òó ñè íè îòðè ìó âà ëè ð³ â í³ ÷à ñ ò êè ìàé íà. Çà òà êî¿ íîð ìè áó ëè ìî -
æ ëè â³ âè ïàä êè, êî ëè íàé ìå í øèé ñèí îòðè ìó âàâ á³ëü øó çà ³í øèõ ÷à ñ ò êó
ñïàä êó, àäæå âàð ò³ñòü äâî ðó ïðè íè çü êî ìó ð³ â í³ äî ñòà ò êó ñ³ ì’¿ ìî ã ëà ñêëà ñ -
òè öþ á³ëü øó ÷à ñ òè íó. Íà â³òü ïðè òà êî ìó, òðà äè ö³é íî ìó, ïî ãëÿ ä³ íà çì³ñò
äðó ãî¿ ÷à ñ òè íè ñò. 94 Òð. ìî æ íà êîí ñ òà òó âà òè, ùî çà çíà ÷å íà â í³é íîð ìà
44 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
Â. Ê. Êîçþáà
ðîç òà øî âà íà â ÐÏ íå íà ñâîº ìó ì³ ñ ö³, àäæå çà ñâî ¿ì çì³ ñ òîì ïåð øà òà äðó -
ãà ÷à ñ òè íè ñò. 94 í³ ÿê íå ïî â’ÿ çà í³ ì³æ ñî áîþ, ³ ¿õ îá’ºä íàí íÿ â îä í³é ñòàò -
ò³ çäà º òü ñÿ øòó ÷ íè ì 75. ßê ùî âè çíà òè áåçóìî â íèé õà ðà ê òåð ¿¿ 䳿, òî öÿ
íîð ìà çà ñâî ¿ì çì³ ñ òîì ïî âèí íà áó ëà óâ³éòè äî ñò. 87 Òð.
Ìî æ íà ïðè ïó ñ òè òè é ³í øå òëó ìà ÷åí íÿ íîð ìè ïðî ïå ðå õ³ä äâî ðó äî
ìå í øî ãî ç ñè í³â. Âî íî ïî â’ÿ çà íå ç³ çì³ ñ òîì ñò. 93 òà ïåð øî¿ ÷à ñ òè íè ñò. 94
Òð. Ó íèõ ìî âà éäå ïðî ïðà âà òà îáî â’ÿç êè îï³ êó í³â. Ñå ðåä ³í øî ãî, îï³ êóí
îòðè ìó âàâ ïðà âî íà ðîç ïî ðÿ äæåí íÿ ìàé íîì, â ò. ÷. é äâî ðîì, äî ïî â íî ë³ò -
òÿ ä³ òåé, íàä ÿêè ìè âñòà íî â ëå íî îï³ êóí ñ ò âî. ßê ùî íîð ìà ïðî ïå ðå õ³ä äâî -
ðó äî ìå í øî ãî ç ñè í³â â³ä íî ñè òü ñÿ ñà ìå äî âè ïàä ê³â îï³ êóí ñ ò âà (öå í³ áè òî
âè ïëè âຠç ðîç òà øó âàí íÿ íîð ìè ï³ ñ ëÿ ñò. 93 òà ïåð øî¿ ÷à ñ òè íè ñò. 94), òî
¿¿ êîí òåêñò ñòຠäå ùî ³í øèì, à ñà ìå: îï³ êóí ïî âåð òຠäâ³ð ìå í øî ìó ç ñè -
í³â, ùî çíà õî äè òü ñÿ ï³ä éî ãî îï³ êîþ, ò³ëü êè ï³ ñ ëÿ íà ñòàí íÿ ïî â íî ë³ò òÿ
îñòàí íüî ãî. Ïî øè ðå íå òëó ìà ÷åí íÿ ñòàò ò³ ïðî “îòåíü äâ³ð”, çâà æà þ ÷è íà
þðè äè ÷ íó òðà äè ö³þ ï³ ç í³ øî ãî ÷à ñó, çäà º òü ñÿ âñå æ ³ìî â³ ð í³ øèì. Þðè äè ÷ -
íà íîð ìà ïðî íå ìî æ ëè â³ñòü ô³ çè ÷ íî ãî ðîç äð³ á íåí íÿ ñïàä êî º ì öÿ ìè áà òü -
ê³â ñü êî ãî äâî ðó ò³ëü êè ï³ä êðå ñ ëè ëà åêî íî ì³ ÷ íó íå äî ö³ ëü í³ñòü öüî ãî ÿâè -
ùà, ùî çíàéøëî ñâîº â³ äî áðà æåí íÿ â ïðî ñòå æå í³é àð õå î ëî ã³ ÷ íî ñòà ëî ñ ò³
ìåæ ñà äèá äà â íüî ðó ñü êèõ ì³ñò.
Çà ñò. 95 Òð. ÐÏ, âäî âà ìà ëà âè êëþ ÷ íå ïðà âî ïðî æè âàí íÿ íà äâî ð³
ñâî ãî ÷î ëî â³ êà. Ïðè öüî ìó íå ìà ëî çíà ÷åí íÿ, ÷è õî ÷óòü öüî ãî ¿¿ äî ðî ñ ë³
ä³ òè ³ ÷è ñïà äîê ï³ä ëÿ ãຠðîç ä³ ëó çà áà æàí íÿì ñïàä êî º ì ö³ â 76.  ñò. 96 Òð.,
çî êðå ìà, íà ãî ëî øó º òü ñÿ, ùî ó âè ïàä êó ñìåð ò³ ìà òå ð³- âäî âè áåç çà ïî â³ òó
(“áåçú ÿçû êà”) ¿¿ ÷à ñ ò êà ìàé íà (“ìàòåðíÿ ÷àñòü”) ä³ ñ òà º òü ñÿ òî ìó ç ä³ òåé,
“îó êî ãî áó äåòü íà äâîðh áû ëà è êòî þ êîð ìèëú”.  ñò. 98 Òð. ïå ðå äáà ÷à â ñÿ
âè ïà äîê, êî ëè ó ðà ç³ ïî ãà íî ãî ñòà â ëåí íÿ ñè í³â äî ìà òå ð³ âî íà ìà ëà ïðà âî
ñâîþ ÷à ñ ò êó ìàé íà çà ïî â³ ñ òè äî íü ö³ (“ä÷åðè… êòî þ êîð ìèòü”) 77.
Çà äà â íüî ðó ñü êèì çà êî íî äàâ ñ ò âîì, äî ñïàä êî º ì öÿ(ö³â) ïå ðå õî äè ëè ³
áîð ãî â³ çî áî â’ÿ çàí íÿ ñïàä êî äà â öÿ. Çî êðå ìà, â ñò. 97 Òð. (ñò. 115 Êàð.) ÐÏ
ðîç ã ëÿ äà º òü ñÿ âè ïà äîê, êî ëè â³ ò ÷èì âòðà òèâ (“èñòåðÿëú”) ÷à ñ òè íó ìàé íà
ñâî ¿õ ïà ñèí ê³â. Ó âè ïàä êó ñìåð ò³ éî ãî ð³ ä í³ ä³ òè áó ëè çî áî â’ÿ çà í³ ïî âå ð íó -
òè âòðà ÷å íå ìàé íî ñâî ¿ì çâå äå íèì áðà òà ì 78. ϳä ò âåð äæåí íÿì çà ñòî ñó âàí -
íÿ ïðèí öè ïó ïå ðå õî äó áîð ãî âî ãî çî áî â’ÿ çàí íÿ äî ñïàä êî º ì öÿ º ñò. 12 äî ãî -
âî ðó Ñìî ëåí ñü êà ç í³ ì öÿ ìè 1229 ð. Çà íåþ, ó âè ïàä êó, êî ëè êíÿ æèé õî ëîï
àáî ³í øèé “äîáð ÷åëâê” (ó âà ð³ àí ò³ — áî ÿð ñü êèé) âçÿâ ïî çè êó ó ³íî çå ì öÿ ³
íå ïî âå ð íóâ ¿¿ ÷å ðåç ñâîþ ñìåðòü, âè ïëà òó áîð ãó ïî ìå ð ëî ãî ïðî âà äèòü
ñïàä êî º ìå öü — “êòî åìëüòü åãî îñ òàòúêú”. ²ç òå ê ñ òó çãà äà íî¿ ñòàò ò³ äî ãî âî -
ðó íå çðî çó ì³ ëèé ìå õà í³çì ïî âå ð íåí íÿ áîð ãó ó âè ïàä êó íà ÿâ íî ñ ò³ ê³ëü êîõ
ñïàä êî º ì ö³ â — ÷è áîðã ïå ðå êëà äà º òü ñÿ íà äî ëþ òî ãî, õòî óñ ïàä êó âàâ íàé -
á³ëü øó ÷à ñ ò êó ìàé íà, ÷è ðîç ïî ä³ ëÿ º òü ñÿ ì³æ ñïàä êî º ì öÿ ìè ïðî ïî ð ö³é íî äî
¿õ ÷à ñ ò êè. Ö³ êà âî, ùî öÿ ñòàò òÿ íà äà âà ëà õî ëî ïó ãðî ìàä ñü êó ïðà âî çäà ò-
í³ ñ òü — ïðà âî âëà ñ íî ñ ò³, ïðà âî âõî äè òè â çî áî â’ÿ çàí íÿ ³ ïðà âî çà ëè øà òè
ñïà äîê, ùî âñòó ïà ëî â ïðî òè ð³÷ ÷ÿ ç ê³ëü êî ìà ñòàò òÿìè (127, 128 Êàð.) ÐÏ 79.
Âè çíà ÷åí íÿ êî ëà ñïàä êî º ì ö³â âè êëè êà ëî ïî ëå ì³ êó â íà ó êî â³é ë³ òå ðà -
òó ð³. Çäà âà ëî ñÿ á, âî íî äî ñòà ò íüî âè ïè ñà íå ó â³ä ïî â³ ä íèõ ñòàò òÿõ ÐÏ
(ñò. 85—89, 92—98 Òð.), çà ÿêè ìè ñïàä êî º ì öÿ ìè áó ëè ÷î ëî â³ êè íè ç õ³ ä íî¿
ë³ í³¿ ñïî ð³ ä íå íî ñ ò³, çà â³ä ñó ò íî ñ ò³ êî ò ðèõ íà ñë³ äó âà ëè é äîíü êè (êð³ì
ñìåð ä³â). Ðà çîì ç òèì îíó ê³â, äðó æè íó, áî êî âèõ òà âè ñ õ³ ä íèõ ðî äè ÷³â ñå ðåä
ñïàä êî º ì ö³â â ÐÏ íå çãà äà íî. Ïè òàí íÿ, íà ÿêå äî ñë³ ä íè êè äà âà ëè ð³ ç í³
â³ä ïî â³ ä³, ïî ëÿ ãຠâ òî ìó, ÷è êî ëî íà ñë³ äó âà ÷³â ç ÐÏ º îñ òà òî ÷ íèì, ÷è òàì
íà çâà íî ëè øå íàé á³ëüø ïî øè ðå í³ âè ïàä êè íà ñë³ äó âàí íÿ, àëå íå çà ïå ðå ÷ó -
þòüñÿ ³í ø³, ðîç ïè ñà í³ â Åê ëî ç³ òà Ïðî õ³ ðî í³, íîð ìè, ÿê³ òà êîæ çà ñòî ñî âó -
âà ëè ñÿ â äà â íüî ðó ñü ê³é þðè äè ÷ í³é ïðà ê òè ö³.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 45
“Äâ³ð” â ³ñòîðèêî-þðèäè÷íèõ ïàì’ÿòêàõ Äàâíüî¿ Ðóñ³
Íàé äà â í³ øà çãàä êà ïðî ñïàä êî º ì ö³â ì³ ñ òèòüñÿ â äî ãî âî ð³ Îëå ãà ç
³ çàí ò³ ºþ 911 ð. Îäèí ç éî ãî ïóí ê ò³â âè çíà ÷àº, ùî ðó ñèí, ÿêèé ïðà öþº ó
“õðñòüàíüñêàãî öà ðÿ”, “îóìðåòü, íå îóðÿ äèâú ñâî å ãî èìhíüÿ”, ³ ïðè öüî ìó
ïî ðó÷ â³í áó äå “ñâîèõú íå èìàòü”, òî éî ãî ìàé íî òðå áà ïî âå ð íó òè ðî äè -
÷àì — “äà âúçðà òèòü èìhíüå ê ìà ëûìú áëè æè êàìú â Ðóñü” 80. ².Ä. Áºëÿºâ
ââà æàâ, ùî òóò ìî âà éäå ïðî íà ñë³ äó âà ÷³â ïî íè ç õ³ ä í³é ë³ í³¿ ñïî ð³ ä íå íî ñ -
ò³ — ä³ òåé òà îíó ê³â, ïî ñè ëà þ ÷èñü íà íîð ìè ÐÏ 81. ²í ø³ äî ñë³ ä íè êè, çâåð -
òà þ ÷è óâà ãó íà òå, ùî ó äî ãî âî ð³ ïðè ñó ò í³é áó ê âàëü íèé ïå ðå êëàä îä í³ º¿ ç
ïîñòà íîâ XII ðèì ñü êèõ òàá ëèöü, ï³ä “ìàëèìè áëè æ íè êà ìè” âáà ÷à ëè áî êî -
âèõ ðî äè ÷³ â 82. Íàì çäà º òü ñÿ, ñó ò í³ñòü öüî ãî ïóí ê òó äî ãî âî ðó ïî ëÿ ãà ëà â
òî ìó, ùî ó âè ïàä êó, êî ëè ðà çîì ç ãî ñ ïî äà ðåì ìàé íà ó ³ çàí ò³¿ íå ïå ðå áó âà -
ëè éî ãî ðî äè ÷³ (“ñâîè”), ÿê³ çà çâè ÷à ºì (“áåç ðÿ äó”) óñ ïàä êó âà ëè á ìàé íî
íà ì³ ñ ö³ ï³ ñ ëÿ ñìåð ò³ ãî ñ ïî äà ðÿ, òî âî íî â³ä ñè ëà ëî ñÿ äî òèõ æå ðî äè ÷³â â
Ðóñü. Îò æå, “ìàë³ áëè æ íè êè” òà “ñâîè”, çà íà øèì ïðè ïó ùåí íÿì, îä íå ³ òå
æ êî ëî íà ñë³ äó âà ÷³â.
Õòî æ âõî äèâ äî ïå ðå ë³ êó çà êîí íèõ ñïàä êî º ì ö³â, êð³ì óæå çãà äà íèõ
ä³ òåé? Öå íà ñàì ïå ðåä áðà òè ïî ìå ð ëî ãî. Â ïå ðå ë³ êó ñïðàâ Óñòà âó Âî ëî äè -
ìè ðà, ùî ðîç ã ëÿ äà ëè ñÿ öå ð êî â íèì ñó äîì, çãà äà íî: “áðàò³à èëè ähòè òÿ æó -
ò ñÿ î çà ä íè öó” 83. Â. ͳêîëüñüêèé ñë³ äîì çà Ê. ͺâîë³íèì ââà æàâ, ùî
áðà òè ïîñòà â ëå í³ íà ïåð øî ìó ì³ ñ ö³ â “òÿæàõ” ñïàä êî º ì ö³â ÷å ðåç ñâîº ðî -
äî âå ñòàð øèí ñ ò âî 84. Öÿ òî ÷ êà çî ðó ÷à ñ ò êî âî êî ðå ëþ º òü ñÿ ç ïðèí öè ïà ìè
ñòàð øèí ñ ò âà â óñ ïàä êó âàí í³ âå ëè êî êíÿ ç³â ñü êî ãî ñòî ëó, ùî âè êî íó âà ëè ñÿ
â XI ñò. Ùî äî óñ ïàä êó âàí íÿ áðà ò³â, òî àð ãó ìåíò äî ñë³ ä íè ê³â XIX ñò. ïðî
ðî äî âå ñòàð øèí ñ ò âî íå ìî æå áó òè ïðè éíÿ òèé, ïðè íàé ì í³ äëÿ
XII—XIII ñò. ßê ïî êà çà ëè ðå òå ëü í³ äî ñë³ äæåí íÿ ß.Ì. Ùàïîâà Óñòà âó Âî -
ëî äè ìè ðà, öè òî âà íà âè ùå íîð ìà ç òà êèì ôîð ìó ëþ âàí íÿì íà ëå æèòü àð õå -
òè ïó Ñè íî äàëü íî- Âî ëèí ñü êî¿ ãðó ïè ðå äà ê ö³é Óñòà âó, ÷àñ âè íè ê íåí íÿ
ÿêî ãî ïðè ïà äຠíà ðó á³æ XII—XIII ñò. 85  îä íî ìó ç íàé äà â í³ øèõ çà ïî â³ ò³â,
ùî çáå ð³ ã ñÿ, — äó õî â í³é íî â ãî ðî ä öÿ Êëè ìåí òà (äî 1270 ð.) — ïðè ñó ò íº
ôîð ìó ëþ âàí íÿ “íå áû ëî îó ìå íå áðà òà, íè ñû íîó” 86, ÿêå, ìî æ ëè âî, íà -
â³ ÿ íå Óñòà âîì Âî ëî äè ìè ðà. Éìî â³ ð íî, ñà ìå áðà òè ñòà âà ëè îï³ êó íà ìè
ñâî ¿õ íå ïî â íî ë³ ò í³õ ïëå ì³í íè ê³â, ³ ì³æ íè ìè òà êîæ ìî ã ëè áó òè ïå â í³
ìàé íî â³ ñó ïå ðå ÷ êè, îñî á ëè âî ÿê ùî ÷à ñ òè íà ìàé íà çà çà ïî â³ òîì ïå ðå õî -
äè ëà äî äÿ äü ê³â.
Ïðî óñ ïàä êó âàí íÿ îíó êà ìè ÐÏ í³ ÷î ãî íå ïî â³ äî ì ëÿº, àëå äî ñë³ ä íè êè
áó ëè âïå â íå í³ ó ö³é íîð ì³, ïî ñè ëà þ ÷èñü íà ïîñòà íî âè Åê ëî ãè òà Ïðî õ³ ðî -
íó 87. Îñê³ëü êè â ÐÏ (ñò. 88 Òð.) ñêà çà íî ïðî äðó æè íó, ùî “çàäíèöÿ åè ìó -
æ íÿ íå íà äîáh”, àâ òî ðè âêà çó âà ëè íà íå ìî æ ëè â³ñòü îòðè ìàí íÿ âäî âîþ
ñïàä êó ÷î ëî â³ êà. Âî íà îòðè ìó âà ëà ëè øå ïå â íó ÷à ñ ò êó, “÷òî íà íþ ìóæü
âúçëî æèòü”.  öüî ìó â³ä íî øåí í³ äó æå ïî êà çî âà òà ÷à ñ òè íà âæå çãà äà íî¿
äó õî â íî¿ Êëè ìåí òà, â ÿê³é íà çâà íî ê³ëü ê³ñòü ìàé íà, ÿêå ñïàä êî äà âåöü çà -
ëè øàâ ñâî ¿é äðó æè í³. Çà çà ïî â³ òîì, âî íà ïî âèí íà áó ëà îòðè ìà òè ïî ëî âè íó
õó äî áè (â³ â ö³, ñâè í³) òà “äâîðú ãî ðî äü ñ êûè” 88. Õî ÷à Êëè ìåíò áóâ äî ñèòü
çà ìî æ íîþ ëþ äè íîþ ³ çà éìà â ñÿ ëè õ âàð ñ ò âîì (â çà ïî â³ ò³ çãà äà íî 15(!) ³ìåí
éî ãî áî ð æ íè ê³â), ñàì ôàêò îòðè ìàí íÿ äðó æè íîþ â ñâîº êî ðè ñ òó âàí íÿ
ì³ ñü êî¿ ñà äè áè äî ñèòü ö³ êà âèé ³ ïî êà çóº, ÿêèì øëÿ õîì æ³í êè ìî ã ëè ñòà òè
þðè äè ÷ íè ìè äâî ðî â ëà ñ íè êà ìè.
Íàä ç âè ÷àé íî æâà âó äèñ êó ñ³þ âè êëè êà ëî â ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ òðà ê òó âàí íÿ
ñò. 85, 86 Òð. ïðî “çàäíèöþ” ñìåð ä³â, áî ÿð òà äðó æèí íè ê³â, ùî çà ëè øè ëè -
ñÿ áåç ñè í³â. Çà öè ìè ïî ëî æåí íÿ ìè ÐÏ, ìàé íî ñìåð ä³â ïå ðå õî äè ëî äî
êíÿ çÿ, â òîé ÷àñ ÿê ³í ø³ íà çâà í³ ñî ö³ àëü í³ ãðó ïè ìà ëè ïðà âî çà ëè øè òè ñïà -
äîê äî ÷ êàì. Íàñ ó öüî ìó ïè òàí í³ ö³ êà âèòü þðè äè ÷ íà äî ëÿ äâî ð³â çãà äà íèõ
ãðóï âëà ñ íè ê³â.
46 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
Â. Ê. Êîçþáà
Ùî äî ñìåð ä³â, òî ðîç á³ æ íî ñ ò³ â ïî ãëÿ äàõ äî ñë³ ä íè ê³â âè êëè êàâ ñàì
çì³ñò öüî ãî òåð ì³ íà. Àäæå â äà â íüî ðó ñü êèõ äæå ðå ëàõ â³í çãà äó º òü ñÿ ÿê ó
øè ðî êî ìó çíà ÷åí í³ (“ïðîñòèé, íå â³é ñü êî âèé ãðî ìà äÿ íèí” — Ì.Ì. Êà -
ðàìç³í, “çåìåöü — íå áî ÿ ðèí” — ².Ä. Áºëÿºâ, “óñå íà ñå ëåí íÿ, êð³ì äó õî -
âåí ñ ò âà ³ áî ÿð ñ ò âà” — Ì.Ô. Âëàäèìèðñüêèé-Áóäàíîâ) 89, òàê ³ ó âó çü êî -
ìó — ÿê ñ³ëü ñü êèõ ìå ø êà í ö³â.  ÐÏ ìàé æå óñ³ äî ñë³ ä íè êè (êð³ì
Ì.Ì. Êàðàìç³íà òà Â.². Ñåð㺺âè÷à) âáà ÷à ëè âè êî ðè ñ òàí íÿ òåð ì³ íà â éî ãî
âó çü êî ìó çíà ÷åí í³ 90. Àëå é íà öüî ìó ³ñ òî ðè êè íå çó ïè íè ëè ñÿ, ïî ä³ ëè â øè
ñå ëÿí- ñìåð ä³â íà â³ ëü íèõ, ùî ìå ø êà ëè íà äåð æà â íèõ çå ì ëÿõ, ³ íà çà ëå æ -
íèõ, ùî ïðà öþ âà ëè íà ïðè âà ò íî âëà ñ íè öü êèõ çå ì ëÿõ ôå î äà ë³â (êíÿ çÿ, áî -
ÿð) 91. Ñà ìå äî îñòàí í³õ Á.Ä. Ãðåêîâ ³ â³ä í³ñ ñìåð ä³â ñò. 85 Òð. 92 Äî ö³ º¿ æ
êà òå ãî 𳿠ôå î äàëü íî çà ëå æ íèõ ëþ äåé íà ó êî â ö³ ïðà âî ì³ ð íî â³ä íî ñÿòü é çà -
ëå æ íå â³ä öå ð ê âè íà ñå ëåí íÿ (“äîìîâí³” é “öåðêîâí³” ëþ äè), áåç ä³ ò íèé
ñïà äîê ÿêèõ (“áåçàòùèíà”) ïîñòó ïàâ â ¿¿ ðîç ïî ðÿ äæåí íÿ (Óñòàâ ßðî ñ ëà -
âà) 93. Îñê³ëü êè ïå ðå ë³ê ñî ö³ àëü íèõ ãðóï äà â íüî ðó ñü êî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà íå ïî -
â í³ ñ òþ îõî ï ëå íèé â ñò. 85, 86 Òð., âè íè êຠïè òàí íÿ, êî ìó æ éøëà
“áåçàòùèíà” “ãðàäñüêèõ ëþ äåé” — êó ï ö³â, ðå ì³ ñ íè ê³â òà ³í øèõ âåðñòâ
â³ ëü íî ãî íà ñå ëåí íÿ? Ùå Ì.Ô. Âëàäèìèðñüêèé-Áóäàíîâ çâå ð íóâ óâà ãó íà
òå, ùî ñò. 104 Êàð., àíà ëî ã³ ÷ íà ñò. 86 Òð., ìຠçà ãî ëî âîê “Î áî ÿ ð ñ òåè çà ä -
íè öè è î ëþ ä ñ òå”, òîáòî â í³é ïðî ïè ñà íèé íå ñïå ö³ àëü íèé, à çà ãàëü íèé
äëÿ óñ³õ â³ ëü íèõ ãðî ìà äÿí ïî ðÿ äîê íà ñë³ äó âàí íÿ “áåçàòùèíè” 94.
×è ìà ëè çà ëå æ í³ êà òå ãî 𳿠íà ñå ëåí íÿ — ñìåð äè, çà êó ïè, ³ç ãî ¿ — ñâîº
íå ðó õî ìå ìàé íî 95? ßê ùî îä í³ (Â.Ï. ͳêîëüñüêèé, ².Ä. Áºëÿºâ) ââà æà ëè,
ùî ðà çîì ç çå ì ëåþ, õó äî áîþ, ðå ìà íåí òîì, íà ñ³í íÿì âî íè îòðè ìó âà ëè â
êî ðè ñ òó âàí íÿ é ä³ì ç äâî ðîì, òî ³í ø³ (Ì. Âëàäèìèðñüêèé-Áóäàíîâ,
Î. Ô³ë³ïïîâ) ïè ñà ëè ïðî îðåí äó ëè øå ðó õî ìî ãî ìàé íà ³ çå ì ë³ 96. Ñêî ð³ø çà
âñå, â ä³é ñ íî ñ ò³ ìà ëè ì³ ñ öå îáè ä âà âà ð³ àí òè.
Ùå îä íå ïè òàí íÿ, ÿêå íà â³òü íå çãà äó âà ëîñü â ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿, — öå ïî -
äàëü øà äî ëÿ äðó æè íè òà äî ÷ êè ñìåð äà ï³ ñ ëÿ éî ãî ñìåð ò³. Òàê, çà ñò. 85 Òð.,
äî ÷ êà ìà ëà ïðà âî íà ïå â íó ÷à ñ ò êó “áåçàòùèíè”, ÿê ùî âî íà áó ëà íå çà ì³ æ -
íüîþ. Àëå âè íè êຠïè òàí íÿ, äå ïðî äîâ æó âà ëè æè òè ö³ æ³í êè? ßê ùî
“çàäíèöÿ” ñìåð äà â³ä õî äè ëà êíÿ çþ àáî ³í øî ìó ôå î äà ëó, òî ³ äâ³ð, ÿê ñêëà -
äî âà ¿¿ ÷à ñ òè íà 97, òåæ çì³ íþ âàâ ñâî ãî âëà ñ íè êà, çà óìî âè, çðî çó ì³ ëî, ùî
ïî ìå ð ëèé áóâ ãî ñ ïî äà ðåì öüî ãî äâî ðó. ßê çà ðî á ëÿ ëè íà æèò òÿ ö³ æ³í êè?
×è ïðî äîâ æó âà ëè âî íè æè òè íà öüî ìó æ äâî ð³ (íà ÿêèõ óìî âàõ?), ÷è çìó -
øå í³ áó ëè ïå ðå ñå ëÿ òèñü äî ðî äè ÷³â (ç áî êó ÷î ëî â³ êà ÷è äðó æè íè?) — íà ö³
ïè òàí íÿ äà â íüî ðó ñü ê³ äæå ðå ëà â³ä ïî â³ ä³ íå äà þòü.
²í øå ïè òàí íÿ, íà ÿêå õî ò³ ëî ñÿ á çâå ð íó òè óâà ãó, — ïðî þðè ñ äè ê ö³þ
ñïðàâ ïðî “òÿæ³” ñïàä êî º ì ö³â.  ÐÏ ³ñ íóº íîð ìà (ñò. 100 Òð.), çà ÿêîþ
“àæå áðà òüÿ ðî ñ òÿ æþ òü ñÿ ïå ðåäú êíÿ çåìü î çà ä íè öþ, êî òî ðûhè ähòüñêèè
èähòü èõ ähëèòü, òî òî ìó âçÿ òè ãðè â íà êî óíú” 98. Ðà çîì ç òèì â àð õå òè ï³
Óñòà âó Âî ëî äè ìè ðà âè ïà äîê, êî ëè ðî äè ÷³ “èñòÿæþòñÿ î çà ä íè öè”, â³ä íå -
ñå íèé äî öå ð êî â íî ãî ñó äó 99. Öå “äóáëþâàííÿ” þðè ñ äè ê ö³¿ ïðè âå ëî ÷à ñ òè -
íó äî ñë³ ä íè ê³â äî âè ñíîâ êó, ùî Óñòàâ Âî ëî äè ìè ðà º ï³ä ðîá êîþ
(Ì.Ì. Êàðàìç³í, ª.ª. Ãîëóáèíñüêèé, Ì.Ì. ßñèíñüêèé) 100. Ö³ ëà ãðó ïà àâ -
òî ðè òå ò íèõ íà ó êî â ö³â (Ì.Ô. Âëàäèìèðñüêèé-Áóäàíîâ, Â.². Ñåð㺺âè÷,
Î.ª. Ïðåñíÿêîâ, ß.Ì. Ùàïîâ) âáà ÷à þòü â íüî ìó ñë³ äè ³ñ íó âàí íÿ îñî á ëè -
âî ãî ïðî öå ñó àëü íî ãî çâè ÷à þ — “propagatio fori”, òîáòî ïðà âà ëþ äåé, ùî ñó -
äÿ òü ñÿ, íà âè á³ð çâå ð íó òè ñÿ äî îä íî ãî (êíÿ ç³â ñü êî ãî) ÷è ³í øî ãî (öå ð êî â -
íî ãî) ñó äó 101.
Íàì öÿ òî ÷ êà çî ðó çäà º òü ñÿ íå ïå ðå êî í ëè âîþ ç òà êèõ ïðè ÷èí. Ïî- ïåð -
øå, ó XII ñò. (÷àñ ñòâî ðåí íÿ Ïðî ñ ò ðàí íî¿ Ïðà â äè òà àð õå òè ïó Óñòà âó Âî ëî -
äè ìè ðà) äà â íüî ðó ñü êå çà êî íî äàâ ñ ò âî áó ëî â ñòà 䳿 àê òè â íî ãî ðîç âè ò êó, ÷àñ
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 47
“Äâ³ð” â ³ñòîðèêî-þðèäè÷íèõ ïàì’ÿòêàõ Äàâíüî¿ Ðóñ³
âè êî ðè ñ òàí íÿ þðè äè ÷ íèõ íîðì ÷å ðåç ¿õ çì³ íè, óòî ÷ íåí íÿ òà äî ïî â íåí íÿ
áóâ ùå çà ìà ëèé, à äëÿ êîí êó ðåí ò íî ãî ñó äó, ÿê óÿâ ëÿ º òü ñÿ, íå îá õ³ä íà ñòà ëà
³ äó æå ðîç âè íå íà ïðà âî âà áà çà ³ âçà ãà ë³ ïî òó æ íà þðè äè ÷ íà òðà äè ö³ÿ íà
êøòàëò â³ çàí ò³é ñü êî¿, ÿêî¿, âî ÷å âèäü, íà Ðó ñ³ â òîé ÷àñ íå ìî ã ëî ³ñ íó âà òè.
Ïî- äðó ãå, ÿê ùî ìà ëî ì³ ñ öå ðå àëü íå ïðà âî âè áî ðó ñó äó (íå ïëó òà òè ç³
“ñìåñòíûì”, òîáòî çì³ øà íèì ñó äîì, â ÿêî ìó áðà ëè ó÷àñòü ïðå ä ñòà â íè êè
êíÿ çÿ òà ºïè ñ êî ïà), òî ÷î ìó ëè øå â îä íî ìó- ºäè íî ìó âè ïàä êó 102? Ïî- òðå -
òº, ³ñ íó âàí íÿ êîí êó ðå í ö³¿ ì³æ îáî ìà âè äà ìè ñó äó ôà ê òè ÷ íî îçíà ÷à ëî â³ä -
êðè òå (çà êð³ ï ëå íå íà ð³ â í³ þðè äè ÷ íèõ çá³ ð íè ê³â) ïðî òè ñòî ÿí íÿ îáîõ ñó äî -
âèõ ñè ñ òåì îä íà îä í³é â ñå ðå ä íüî â³ ÷ í³é Ðó ñ³, ùî íå ï³ä ò âåð äæó º òü ñÿ ³ñ òî -
ðè êî- þðè äè ÷ íè ìè äæå ðå ëà ìè. Çðî çó ì³ ëî, ùî öå ð ê âà øëÿ õîì ðîç øè ðåí íÿ
ñôå ðè ñâ þðè ñ äè ê ö³¿ çì³ ö íþ âà ëà åêî íî ì³ ÷ íó áà çó ñâî ãî ³ñ íó âàí íÿ, àëå
ðî áè ëà âî íà öå ëè øå ç³ çãî äè ³ çà áåç ïî ñå ðå ä íüîþ ó÷à ñ òþ ñà ìî¿ êíÿ ç³â ñü -
êî¿ âëà äè (Óñòà âè Âî ëî äè ìè ðà ³ ßðî ñ ëà âà, óñòà â íà ãðà ìî òà Ðî ñ òè ñ ëà âà
Ìñòè ñ ëà âè ÷à).
×î ìó íîð ìà ïðî ñó ïå ðå ÷ êó ñïàä êî º ì ö³â ïî òðà ïè ëà äî çá³ ð íè ê³â ÿê
ñâ³ò ñü êî ãî, òàê ³ öå ð êî â íî ãî ïðà âà? Ìè ìî æå ìî çà ïðî ïî íó âà òè äâà ïî ÿñ -
íåí íÿ öüî ãî ôà ê òó. Ïåð øå ç íèõ ïî äà íî â äâîõ çà êëþ ÷ íèõ ñòàò òÿõ Óñòà âó
Âñå âî ëî äà ïðî öå ð êî â í³ ñó äè, ùî áó ëè äî äà í³ äî òå ê ñ òó Óñòà âó â ñå ðå äè í³
XIV — ïåð ø³é ïî ëî âè í³ XV ñò. Âî íî ïî ëÿ ãຠâ òî ìó, ùî â ñó äî â³é ïðà ê òè ö³
òðà ï ëÿ ëè ñÿ âè ïàä êè íàä ç âè ÷àé íî ñêëà ä íèõ ñïðàâ ç ðîç ä³ ëó ìàé íà, íà ïðè -
ê ëàä, ì³æ ïåð øîþ, òðå òüîþ òà ÷å ò âåð òîþ äðó æè íà ìè, êî æ íà ç ÿêèõ ìà ëà
ä³ òåé â³ä ñïàä êî äà â öÿ 103. Òà ê³ âè ïàä êè âè ìà ãà ëè ïî øó ê³â ó çá³ ð íè êàõ
â³ çàí ò³é ñü êî ãî çà êî íî äàâ ñ ò âà — íî ìî êà íî íàõ, ³, î÷å âè ä íî, äà ëå êî íå çàâ -
æäè áó ëè ï³ä ñè ëó “ähòüñêîìó” êíÿ çÿ, àäæå òðå áà áó ëî íå ò³ëü êè çíà òè
ãðå öü êó ìî âó ³ äî á ðå îð³ º í òó âà òè ñÿ â ñòðó ê òó ð³ öèõ “ìàíîêàíîí³â”, àëå é
ìà òè â ñâîº ìó ðîç ïî ðÿ äæåí í³ ïðè ì³ ð íè êè ñà ìå ç íå îá õ³ä íè ìè ïîñòà íî âà -
ìè Åê ëî ãè, Ïðî õ³ ðî íó ÷è ³í øèõ äæå ðåë. Ìî æ ëè âî ñ ò³ öå ð êî â íî¿ âëà äè â
öüî ìó â³ä íî øåí í³ áó ëè çíà ÷ íî øè ð øè ìè, í³æ êíÿ ç³â ñü êî¿. Òî ìó “êíÿçü” —
àâ òîð Óñòà âó — “òîå âñå ïðè êà çàõú åï ñ ê ïîó îó ï ðà â ëè âà òè, à ñìî ò ðÿ âú ìà -
íî êà íîíú. À ìû ñú ñâî åè äøè ñâî äèìú” 104.
²í øå ïî ÿñ íåí íÿ ïî â’ÿ çà íå ç ëå ã³ òè ì í³ ñ òþ þðè äè ÷ íî ãî ñòà íó ìàé íà.
Öå ð ê âà, ñó äÿ ÷è ç Óñòà â³â Âî ëî äè ìè ðà ³ ßðî ñ ëà âà, àê òè â íî áî ðî ëà ñÿ ç ïî -
çà öå ð êî â íè ìè øëþ áà ìè ³ íà ñë³ä êà ìè ¿õ ïî øè ðåí íÿ — âè êðà äåí íÿ ìè íà -
ðå ÷å íèõ, øëþ áà ìè â áëè çü êî ìó ñòó ïå í³ ñïî ð³ ä íåí íÿ, áà ãà òî æåí ñ ò âîì ³
ò. ³í. Òî ìó, íå âè êëþ ÷å íî, öå ð êî â í³ ñó äè ìî ã ëè ðîç ã ëÿ äà òè ðîç ä³ë ìàé íà
òèõ áà òü ê³â, ÿê³ ïå ðå áó âà ëè â çà êîí íî ìó øëþ á³, òîáòî áó ëè ïî â³í ÷à í³. ³ä -
ïî â³ ä íî ñâ³ò ñü êèé ñóä çà éìà â ñÿ ñïàä êîì ëþ äåé, ùî ïî áðà ëè ñÿ çà íà ðîä -
íèì çâè ÷à ºì. Îñ òà òî ÷ íå âè ð³ øåí íÿ öüî ãî ïè òàí íÿ ïî ëÿ ãà òè ìå â ìàé áó ò -
íüî ìó óòî ÷ íåí í³ õî ÷à á â³ä íî ñ íî ãî äà òó âàí íÿ â³ä ïî â³ ä íèõ íîðì ÐÏ
(ñò. 100 Òð.) òà àð õå òè ïó Óñòà âó Âî ëî äè ìè ðà. Äó æå âà æ ëè âî ç’ÿ ñó âà òè, ÷è
ç’ÿ âè ëèñü ö³ íîð ìè îä íî ÷à ñ íî, ÷è ÿêàñü ç íèõ áó ëà ïðè éíÿ òà äî þðè äè ÷ -
íî ãî çà ïðî âà äæåí íÿ ðà í³ øå, à ³í øà ò³ëü êè ñòà ëà ìî æ ëè âîþ ðå à ê ö³ ºþ íà
ôóí ê ö³ î íó âàí íÿ ïåð øî¿.
Äâî ðó ïî á³ æ íî ñòî ñó þ òü ñÿ ê³ëü êà ïî ëî æåíü ñòàò ò³ Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê -
ö³¿ Óñòà âó ßðî ñ ëà âà “À ñè ìè âè íà ìè ðà ç ëó ÷è òè ìó æà ñ æå íîþ”.  íèõ ïå -
ðå ðà õî âà íî ò³ ïðî âè íè æ³ íîê, çà ÿêè ìè ¿õ ÷î ëî â³ êè îòðè ìó âà ëè ïðà âî íà
ðîç ëó ÷åí íÿ. Ñå ðåä íèõ º íîð ìà, çà ÿêîþ æ³í êàì áåç äî çâî ëó ÷î ëî â³ êà çà áî -
ðî íÿ ëî ñÿ õî äè òè äå ³ í äå ç ÷ó æè ìè ëþ äü ìè (òîáòî íå ðî äè ÷à ìè) àáî ¿ñ òè ÷è
ïè òè ç íè ìè, ÷è íî ÷ó âà òè íå â ñâîº ìó äî ì³ 105.
Äèñ êó ñ³é íîþ çà ñâî ¿ì çì³ ñ òîì º ³í øà íîð ìà Óñòà âó, çà ÿêîþ ïðè ÷è -
íîþ äëÿ ðîç ëó ÷åí íÿ áó ëà íå ïðÿ ìà ó÷àñòü äðó æè íè â ïî ãðà áó âàí í³ ÷î ëî -
â³ êà (“æåíà íà ìó æà íà âå äåò òà òè”) 106 àáî ³ ¿¿ ïðÿ ìà ó÷àñòü â êðà ä³ æ ö³
48 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
Â. Ê. Êîçþáà
“òîâàðó” àáî öå ð ê âè 107. г ç íî ÷è òàí íÿ âè êëè êàþòü òå çè ïðî áåç ïî ñå ðå ä íþ
ó÷àñòü æ³í êè â ïî ãðà áó âàí í³ ñâî ãî ÷î ëî â³ êà. Çà äå ÿêè ìè ñïè ñ êà ìè (Îñ íî â -
íèé òà Àð õå î ã ðà ô³ ÷ íèé ³ç âî äè Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê ö³¿ òà Ðó ì’ÿ í öåâ ñü êà ðå -
äà ê ö³ÿ), ôîð ìó ëþ âàí íÿ çðî á ëå íî òàê, ùî äî ïó ñ êຠîáè ä âà òëó ìà ÷åí íÿ —
ïðî ïî ãðà áó âàí íÿ äðó æè íîþ ñà ìå ñâî ãî ÷î ëî â³ êà àáî âçà ãà ë³ ïðî ñêî º íå
íåþ ïî ãðà áó âàí íÿ, çà ³í øè ìè (Ìàð êå ëîâ ñü êèé òà Àð õ³ â íèé ³ç âî äè) — ÷³ ò -
êî âêà çà íî íà ïî ãðà áó âàí íÿ ñâî ãî ÷î ëî â³ êà 108. Íà ïåð øèé ïî ãëÿä çäà º òü -
ñÿ, ùî öÿ íîð ìà âñòó ïຠâ ïðÿ ìå ïðî òè ð³÷ ÷ÿ ç ³í øîþ ñòàò òåþ Óñòà âó (äèâ.
âè ùå), çà ÿêîþ êðà ä³æ êà äðó æè íîþ ìàé íà ñâî ãî ÷î ëî â³ êà íå º ï³ä ñòà âîþ
äëÿ ðîç ëó ÷åí íÿ. Ïî ÿâó öèõ “âçàºìîâèêëþ÷àþ÷èõ”, çà âè ñëî âîì ß.Ì. Ùà -
ïîâà, ñòà òåé â Óñòà â³ äî ñë³ ä íèê ïî ÿñ íèâ ñêëà ä í³ ñ òþ çâå äåí íÿ íîðì
“ðîçëó÷íîãî ïðà âà”, ùî ïî õî äè ëè ç ð³ ç íèõ äæå ðåë, â ºäè íèé êî äåêñ â ÷à ñè
ñòâî ðåí íÿ àð õå òè ïó Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê ö³ ¿ 109.
ßê ùî ïðè ïó ñ òè òè, ùî â çãà äà í³é íîð ì³ ìî âà éäå ïðî ïî ãðà áó âàí íÿ
äðó æè íîþ ñà ìå ñâî ãî ÷î ëî â³ êà ³ ùî òåêñò Ðó ì’ÿ í öåâ ñü êî¿ ðå äà ê ö³¿ Óñòà âó
ßðî ñ ëà âà íàé áëè æ ÷èé äî àð õå òè ï íî ãî òå ê ñ òó éî ãî Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê ö³¿,
òî ³ òî ä³, íà íàø ïî ãëÿä, í³ ÿêî ãî ïðî òè ð³÷ ÷ÿ â Óñòà â³ íå ³ñ íóº. ijé ñ íî, îáè -
ä â³ íîð ìè ñòî ñó þ òü ñÿ âè ïàä ê³â êðà ä³æ êè ìàé íà ÷î ëî â³ êà éî ãî äðó æè íîþ.
Àëå, ÿê áà ÷è ìî, äà â íüî ðó ñü êå ïðà âî ðîç ð³ ç íÿ ëî âè ïàä êè, òàê áè ìî âè òè,
ïî áó òî âî¿ êðà ä³æ êè áåç ó÷à ñ ò³ òðå òüî¿ ñòî ðî íè (íà ï³ä ñòà â³ ÷î ãî ðîç ëó ÷åí -
íÿ íå â³ä áó âà ëî ñÿ) òà êðà ä³æ êè — êðè ì³ íàëü íî ãî çëî ÷è íó, êî ëè æ³í êà ñà -
ìà âè íî ñè ëà ñâîº ìó ñï³ëü íè êó (“äà èíûì ïî äà åòü”) âêðà äå íå ç äâî ðó. Â
îñòàí íüî ìó âè ïàä êó ìàº ì³ ñ öå ôàêò ïî ïå ðå äíüî¿ çìî âè ïðî òè ÷î ëî â³ êà ç
ìå òîþ çà âäàí íÿ éî ìó ïå â íî¿ ìà òå ð³ àëü íî¿ ³ ìî ðàëü íî¿ øêî äè, çà ùî íà éî -
ãî äðó æè íó öå ð ê âà íà êëà äà ëà ïî êà ðàí íÿ ó âè ãëÿ ä³ ðîç ëó ÷åí íÿ.
Ìå òîþ çà ïðî ïî íî âà íî ãî äî ñë³ äæåí íÿ áó ëî áà æàí íÿ àâ òî ðà íà îñ íî â³
ñâ³ä ÷åíü ³ñ òî ðè êî- þðè äè ÷ íèõ äæå ðåë ïî êà çà òè äâ³ð ÿê ÷à ñ òè íó ñå ðå ä íüî -
â³ ÷ íî¿ ä³é ñ íî ñ ò³, îêðå ñ ëè òè éî ãî ðîëü òà çíà ÷åí íÿ ó ñòî ñóí êàõ ëþ äåé ì³æ
ñî áîþ (â ðî äè íàõ), ó êîí ô ë³ ê òàõ ì³æ ëþ äè íîþ ³ çà êî íîì (â ñó äî âèõ
ð³ øåí íÿõ), ï³ä êðå ñ ëè òè âà æ ëè â³ñòü äâî ðó â ñ³ ìåé í³é òà ñî ö³ àëü í³é îð ãà -
í³ çà ö³¿ äà â íüî ðó ñü êî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà. Çà á³ëü ø³ ñ òþ çà ëó ÷å íèõ þðè äè ÷ íèõ
íîðì òà ïî ëî æåíü âãà äó º òü ñÿ çíà ÷ íî ðîç âè íó ò³ øå â ïðà âî âî ìó â³ä íî øåí í³
ì³ ñü êå ñå ðå äî âè ùå, õî ÷à ôîð ìàëü íî äà â íüî ðó ñü ê³ çà êî íè áó ëè óí³ âåð ñàëü -
íè ìè ³ ñòî ñó âà ëèñü óñüî ãî, ì³ ñü êî ãî òà ñ³ëü ñü êî ãî, íà ñå ëåí íÿ. Çà âäàí íÿ
ïî ä³ á íèõ ðîç â³ äî ê — çà ëó ÷åí íÿ ïðè õî âà íî ãî ðå çåð âó áà ãà òüîõ ìà ëî âè êî -
ðè ñ òà íèõ ïè ñü ìî âèõ äæå ðåë ó âèâ÷åí í³ ïè òàíü äà â íüî ðó ñü êî¿ ³ñ òî ð³¿, ÿê³
íå ìî æóòü áó òè äî ñë³ äæå í³ àð õå î ëî ã³ ÷ íè ìè ìå òî äà ìè.
1 Äðå â íÿÿ Ðóñü. Ãî ðîä, çà ìîê, ñå ëî // Àð õå î ëî ãèÿ ÑÑÑÐ. — Ì., 1985. — Ñ. 62, 63;
Ê ó ç à À. Â. Ìà ëûå ãî ðî äà Äðå â íåé Ðó ñè. — Ì., 1989. — Ñ. 46, 134—138.
2 Ïðè ïî ñè ëàí í³ íà Ðó ñü êó Ïðà â äó (äà ë³ ÐÏ) ìè äî òðè ìó âà ëè ñÿ ïî ðÿä êó ñòà òåé
Àêà äå ì³ ÷ íî ãî (Àê.) òà Òðî ¿ öü êî ãî (Òð.) ñïè ñ ê³â, äèâ.: Ò è õ î ì è ð î â Ì.Í. Ïî ñî áèå
äëÿ èçó ÷å íèÿ Ðóñ ñ êîé Ïðà â äû. — Ì., 1953; Êà ðà ì ç³í ñü êî ãî (Êàð.) ñïè ñ êó, äèâ.:  ë à -
ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ ïî èñ òî ðèè ðóñ ñ êî ãî ïðà âà. Èçä. 6-å. —
Ê., 1908. — Âûï. 1; äà â íüî ðó ñü êèõ óñòà â³â, äèâ.: Äðå â íå ðóñ ñ êèå êíÿ æå ñ êèå óñòà âû
XI—XV ââ. — Ì., 1976 (äà ë³ — ÄÊÓ); ïó á ë³ êà ö³é ³í øèõ äæå ðåë, äèâ.: Ýê ëî ãà. Âè çàí òèé -
ñ êèé çà êî íî äà òå ëü íûé ñâîä VIII âåêà. — Ì., 1965; Çà êîí Ñó ä íûé ëþ äåì êðà ò êîé ðå äà ê -
öèè. — Ì., 1961 (äà ë³ — ÇÑË).
3 Äèâ., íà ïðè ê ëàä, ïðà âî ì. Ìåäåáàõà, çà òâåð äæå íå 1165 ð., ñõî æà çà çì³ ñ òîì ñò. 23
ÿêî ãî ñôîð ìó ëüî âà íà òàê: “Åñëè êòî- ëè áî óðå æåò âëà äå íèå (óñà äü áó) êà êî ãî- ëè áî ñâî å -
ãî ñî ãî ðî æà íè íà, ïå ðåä âè íóâ ñâîé çà áîð, ïóñòü òîò, êòî âëà äåë ýòîé óñà äü áîé, ïðè âå äåò
ñ ñî áîé äâóõ ñâî èõ ñî ãî ðî æàí, èìå þ ùèõ äî ìà, è ïðè ñÿ ãîé äî êà æåò ñâîþ ïðà âî òó”
(Ñðå ä íå âå êî âîå ãî ðî ä ñ êîå ïðà âî XII—XIII âåêîâ. — Ñà ðà òîâ, 1989. — Ñ. 51).
4 Ñðåäíåâåêîâîå ãî ðî ä ñ êîå ïðà âî… ñ. 18.
5 Òàì æå, ñ. 39, 50, 119, 130, 152, 167.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 49
“Äâ³ð” â ³ñòîðèêî-þðèäè÷íèõ ïàì’ÿòêàõ Äàâíüî¿ Ðóñ³
6 Ñ ò î ê ë è ö ê à ÿ - Ò å ð å ø ê î â è ÷ Â.Â. Îñ íî â íûå ïðî á ëå ìû èñ òî ðèè ñðå ä íå -
âå êî âî ãî ãî ðî äà X—XV âåêîâ. — Ì., 1960. — Ñ. 53.
7 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Îá çîð èñ òî ðèè ðóñ ñ êî ãî ïðà âà. — Ðî ñ òîâ-
íà- Äî íó, 1995. — Ñ. 494—508.
8 Ò î ë î ÷ ê î Ï.Ï. Äðå â íå ðóñ ñ êèé ôå î äàëü íûé ãî ðîä. — Ê., 1989. — Ñ. 165—166.
9 Òàì æå, ñ. 167—184.
10 Çðîçóì³ëî, áåç âðà õó âàí íÿ âî ò ÷èí íèõ äà ðó âàíü öå ð ê â³ ÷è îêðå ìèì îñî áàì.
11 Ê à ð à ì ç è í Í.Ì. Èñ òî ðèÿ ãî ñó äàð ñ ò âà Ðîñ ñèé ñ êî ãî. — Ò. 1. — Ì., 1989. —
Ñ. 107, 261 (ïðèì. 323).
12 Çàêîí Ñó ä íûé… ñ. 107. Öþ íîð ìó âçÿ òî ç ñò. 5 òè òó ëó XVII Åê ëî ãè (Ýê ëî ãà, ñ. 68).
13 Äèâ. ñò. 12, 13. Àê., ñò. 28, 29 Òð.
14 Ïðàâäà Ðóñ ñ êàÿ. — Ì., 1947. — Ò. II. Êî ì ìåí òà ðèè. — Ñ. 112—114.
15 Òàì æå, ñ. 115.
16 Ì ð î ÷ å ê - Ä ð î ç ä î â ñ ê è é Ï.Í. Èñ òî ðèÿ ðóñ ñ êî ãî ïðà âà. — Ì., 1892. —
Ñ. 289.
17 ̳ñöå, ìå òà òà ÷àñ ñòâî ðåí íÿ ö³ º¿ ïà ì’ÿ ò êè ïðà âà º äèñ êó ñ³é íè ìè. Ùî äî ¿¿ äà òó -
âàí íÿ, òî òóò âè ñíîâ êè äî ñë³ ä íè ê³â âêëà äà þ òü ñÿ â ä³ à ïà çîí â³ä ðó áå æó XIII—XIV ñò. äî
ðó áå æó XV—XVI ñò. (äèâ.: ÄÊÓ, ñ. 207—208). Çà ã³ ïî òå çîþ Ì.Ì. Òèõîìèðîâà, ÿêó ï³ä òðè -
ìàâ ß.Ì. Ùàïîâ, öþ ïà ì’ÿ ò êó ìî æ íà ïî â’ÿ çà òè ç ä³ ÿ ëü í³ ñ òþ ïåðì ñü êî ãî ºïè ñ êî ïà, ùî
áóâ â XV ñò. ïðå ä ñòà â íè êîì âëà äè ìî ñ êîâ ñü êî ãî âå ëè êî ãî êíÿ çÿ òà ìè ò ðî ïî ëè òà â
Ïåðì ñü ê³é çå ì ë³ (òàì æå). Òðå áà â³ä çíà ÷è òè, ùî çì³ñò öüî ãî ñó äå á íè êà ìຠêîì ï³ ëÿ òè â -
íèé õà ðà ê òåð ³, îò æå, äà òó âàí íÿ éî ãî ñòâî ðåí íÿ íå çá³ ãà º òü ñÿ ç ÷à ñîì ïî ÿâè íîðì îêðå -
ìèõ ñòà òåé, ùî óâ³éø ëè äî íüî ãî. Çî êðå ìà, âñòà íî â ëåí íÿ øòðà ô³â çà âáèâ ñ ò âî ñî áàê ÷è
ê³ øîê íà âðÿä ÷è áó ëî íàé íà ãàëü í³ øîþ ïî òðå áîþ ³ çì³ ñ òîì ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ ì³ ñ öå âî ãî ºïè ñ -
êî ïà â Ïåðì ñü ê³é çå ì ë³.
18 ÄÊÓ. — Ñ. 209.
19 Òàì æå.
20  1231 ð. â Íî â ãî ðî ä³ ï³ä ÷àñ ñè ëü íî ãî ãî ëî äó ëþ äè ¿ëè “êîíèíó, ïñè íó, êî ø -
êû” (öèò. ïî: Êà ðà ì çè í Í.Ì. Èñ òî ðèÿ ãî ñó äàð ñ ò âà Ðîñ ñèé ñ êî ãî. — Ì., 1991. — Ò. II,
III. — Ñ. 628, ïðèì. 335).
21 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ… ñ. 42, ïðèì. 63. Çì³ ñ òî â íèé
çâ’ÿ çîê ñò. 29 Àê. òà ñò. 37, 38 Òð. çäà º òü ñÿ íàì ö³ë êîì î÷å âè ä íèì. Ïå ðå êðó ÷å íèé â
ñò. 29 Àê. ðîç ì³ð øòðà ôó â 1 ãð. 30 ðåçàí ïðè ïî ð³ â íÿí í³ ç àíà ëî ã³ ÷ íîþ ñò. 37 Òð. ïðè â³â
Ï.Ì. Ìðî÷åê-Äðîçäîâñüêîãî äî õè á íî ãî ïà ðà äî ê ñàëü íî ãî âè ñíîâ êó, ùî ÐÏ â³ä ð³ ç íÿº
êðà ä³æ êè ç êë³ ò³ — æè ò ëî âî ãî ïðè ì³ ùåí íÿ â³ä êë³ ò³ — êëà äî âî¿ ³ ùî êðà ä³æ êà, ÿêó ëåã øå
çðî áè òè (ìàé íà, ÿêå íå îõî ðî íÿ º òü ñÿ. — Â.Ê.), á³ëüø ñó ñ ï³ ëü íî íå áåç ïå ÷ íà (!?), ³ òî ìó
âî íà êà ðà º òü ñÿ á³ëü øèì øòðà ôîì (Ì ð î ÷ å ê - Ä ð î ç ä î â ñ ê è é Ï.Í. Óêàç. ñî÷.,
ñ. 283—284).
22 ÄÊÓ. — Ñ. 88—89.
23 ³äçíà÷èìî, ùî âè êî ðè ñ òàí íÿ öèõ íîðì Óñòà âó ßðî ñ ëà âà áó ëî ìî æ ëè âå ëè øå çà
äâîõ óìî â — îïðè ëþ ä íåí íÿ ôà ê òó êðà ä³æ êè òà ñòÿ ã íåí íÿ øòðà ôó ò³ëü êè ç îñî áè ñ òî ãî
ìàé íà êðà ä³ÿ, àäæå â ïðî òè ëå æ íî ìó âè ïàä êó øòðàô ñëó ãó âàâ íå îñî áè ñ òèì ïî êà ðàí íÿì
çëî ä³ÿ â ïî äðóæ æ³, à íà êëà äà â ñÿ á íà áþ äæåò ðî äè íè â ö³ ëî ìó, ùî, î÷å âè ä íî, íå ñòè ìó -
ëþ âà ëî á ³ îïðè ëþ ä íåí íÿ öèõ âè ïàä ê³â.
24 × å ð í î ó ñ î â Å.Ê. Ê âî ï ðî ñó î âëè ÿ íèè âè çàí òèé ñ êî ãî ïðà âà íà äðå â íåé øåå
ðóñ ñ êîå. — Þðüåâ, 1916. — Ñ. 18—19.
25 Ïðàâäà Ðóñ ñ êàÿ, ñ. 156, 158—159.
26 Ðîññèéñêîå çà êî íî äà òå ëü ñ ò âî Õ—ÕÕ âå êîâ. — Ò. 1. Çà êî íî äà òå ëü ñ ò âî Äðå â íåé
Ðó ñè. — Ì., 1984. — Ñ. 59.
27 Ïðàâäà Ðóñ ñ êàÿ. — Ñ. 156.
28 Îñê³ëüêè ìè çó ïè íè ëè ñÿ íà àíà ë³ ç³ öèõ ñòà òåé ÐÏ, çà ëè øà º òü ñÿ âè ñëî âè òè ñÿ ç
ïðè âî äó ùå îä íî ãî ïè òàí íÿ, ïî ðó øå íî ãî â ñâ³é ÷àñ ó íà ó êî â³é ë³ òå ðà òó ð³.
Ì.Ì. Òèõîìèðîâèì áó ëî âè ñó íó òå ïðè ïó ùåí íÿ, ùî àð õå òèï òàê çâà íî¿ Ñêî ðî ÷å íî¿ ÐÏ
º á³ëüø äà â íüîþ ïà ì’ÿ ò êîþ, í³æ Ïðî ñ ò ðàí íà ðå äà ê ö³ÿ. Ïðè öüî ìó øà íî â íèé äî ñë³ ä íèê
ñå ðåä ñâî ¿õ àð ãó ìåí ò³â íà âî äèâ ïðè êëàä ñà ìå ñò. 20 Àê., ñëî âî ñïî ëó ÷åí íÿ ÿêî¿ “òî îó áè -
òè âú ïñà ìhñòî” í³ áè òî áëè æ ÷å çà ôîð ìîþ äî àíà ëî ã³ ÷ íî ãî ç ñò. 13 Ñêî ðî ÷å íî¿ ðå äà ê -
ö³¿, í³æ äî ñò. 36 Òð. (Ò è õ î ì è ð î â Ì.Í. Óêàç. ñî÷., ñ. 26, 115). Àíà ë³ç óñ³õ ôðàç íà -
çâà íèõ ñòà òåé, à òà êîæ àíà ëî ã³ ÷ íî¿ ñò. 37 Êàð. âêà çóº íà òå, ùî Ñêî ðî ÷å íà ðå äà ê ö³ÿ çíà -
÷ íî áëè æ ÷à äî Ïðî ñ ò ðàí íî¿ (“êîòîðîè”, “âî ïñà”, “áîóäîóòü ëþ äè”, “ñâÿçàíà”,
“îóáèþòü”, “ïëàòèòè… 12 ãðèâåíú”), í³æ äî Êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿. Öå ñïî ñòå ðå æåí íÿ ï³ä -
ò âåð äæóº âè ñíî âîê ³í øèõ äî ñë³ ä íè ê³â, ùî Ñêî ðî ÷å íà ïðà â äà º ïà ì’ÿ ò êîþ, ÿêà âè íè ê ëà
â ðå çóëü òà ò³ ñêî ðî ÷åí íÿ òå ê ñ òó Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê ö³¿ (ß ñ è í ñ ê è é Ì.Í. Âíå ø íÿÿ èñ -
òî ðèÿ ðóñ ñ êî ãî ïðà âà. — ×. 1. Ââå äå íèå. Èñ òî ÷ íè êè ïðà âà 1-ãî (çå ì ñ êî ãî) ïå ðè î äà. —
Ê., 1895. — Ñ. 106—108; Þ ø ê î â Ñ.Â. Ðóñ ñ êàÿ ïðà â äà. Ïðî è ñ õî æ äå íèå, èñ òî ÷ íè êè, åå
çíà ÷å íèå. — Ì., 1950. — Ñ. 82; Ðîñ ñèé ñ êîå çà êî íî äà òå ëü ñ ò âî… ñ. 44).
50 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
Â. Ê. Êîçþáà
29 Ïðàâäà Ðóñ ñ êàÿ. — Ñ. 830.
30 Ì ð î ÷ å ê - Ä ð î ç ä î â ñ ê è é Ï.Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 269.
31 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ… — Ñ. 105, ïðèì. 40.
32 Ðîññèéñêîå çà êî íî äà òå ëü ñ ò âî…. — Ñ. 169, 190.
33 Ù à ï î â ß.Í. Êíÿ æå ñ êèå óñòà âû è öå ð êîâü â Äðå â íåé Ðó ñè XI—XIV ââ. — Ì.,
1972. — Ñ. 294.
34  Ïñêîâ ñü ê³é Ñó ä í³é ãðà ìî ò³ “çàæèãàëêèí” íà çâà íèé ñå ðåä ÷î òè ðüîõ âè ä³â çëî -
÷è í ö³â, ùî êà ðà ëè ñÿ íà ñìåðòü ( ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà-
òèÿ…. — Ñ. 130, ñò. 7).
35 Ù à ï î â ß.Í. Óêàç. ñî÷.. — Ñ. 182—183, 291—292.
36 Ðîññèéñêîå çà êî íî äà òå ëü ñ ò âî…. — Ñ. 289.
37 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ… . — Ñ. 200, ïðèì. 2; ñ. 203,
ïðèì. 12.
38 Ðîññèéñêîå çà êî íî äà òå ëü ñ ò âî…. — Ñ. 173.
39 Ù à ï î â ß.Í. Óêàç. ñî÷…. — Ñ. 289.
40 Äèâ. òå ìà òè ÷ íå ³í äå ê ñó âàí íÿ ñòà òåé, ÿê³, íà äó ì êó ß.Ì. Ùàïîâà, âõî äè ëè äî àð -
õå òè ïó Óñòà âó (Ù à ï î â ß.Í. Óêàç ñî÷. — Ñ. 287—288).
41 Ñåðåä íèõ ñò. 67, 90, 91 Òð. Çà çíà ÷è ìî, ùî ñêëà äàí íÿ òå ê ñ òó Ïðî ñ ò ðàí íî¿ ðå äà ê -
ö³¿ ÐÏ â³ä áó âà ëîñü ó äå ê³ëü êà åòà ï³â ³ áó ëî çíà ÷ íî ðîç òÿ ã íó òå â ÷à ñ³, ùî, ìî æ ëè âî, é
âïëè íó ëî íà ñòðóí ê³ñòü âè êëà äó þðè äè ÷ íèõ íîðì ó íüî ìó.
42 Ù à ï î â ß.Í. Ãî ñó äàð ñ ò âî è öå ð êîâü Äðå â íåé Ðó ñè X—XIII ââ. — Ì., 1989. —
Ñ. 118.
43 Ì ð î ÷ å ê - Ä ð î ç ä î â ñ ê è é Ï.Í. Óêàç ñî÷. — Ñ. 229—230.
44 “Êíè ãè çà êîí íûå”. — ÑÏá., 1885. — Ñ. 33.
45 Ñ ó â î ð î â Í.Ñ. Ñëå äû çà ïà ä íî- êà òî ëè ÷å ñ êî ãî öå ð êî â íî ãî ïðà âà â ïà ìÿ ò íè êàõ
äðå â íå ãî ðóñ ñ êî ãî ïðà âà. — ßðî ñ ëàâëü, 1888. — Ñ. 224; Ïðè ëî æå íèå 1. — Ñ. XIII.
46 Ýêëîãà. — Ñ. 72 (ñò. 41 Òè òó ëà XVII).
47 Çàêîí Ñó ä íûé…. — Ñ. 107 (ãëà âà 17).
48 ÏÑÐË. — Ì. — Ë., 1962. — Ò. II. Èïà òüå â ñ êàÿ ëå òî ïèñü. — Ñòá. 25, 40. Â äî ãî âî ð³
911 ð. âïåð øå çãà äó º òü ñÿ ïðî îêðå ìó â³ä ÷î ëî â³ êà ÷à ñ ò êó ìàé íà, ùî íà ëå æà ëà éî ãî äðó -
æè í³.  á³ëüø ï³ ç í³õ ïà ì’ÿ ò êàõ (Óñòà â³ ßðî ñ ëà âà òà ÐÏ) äå òàëü í³ øå îêðå ñ ëå í³ þðè äè ÷ í³
ðàì êè âè êî ðè ñ òàí íÿ òà íà ñë³ äó âàí íÿ öüî ãî ìàé íà.
49 Ð î æ ê î â Í. Îá çîð ðóñ ñ êîé èñ òî ðèè ñ ñî öè î ëî ãè ÷å ñ êîé òî ÷ êè çðå íèÿ. — ×. 1.
Êè å â ñ êàÿ Ðóñü (ñ VI äî êîí öà XII âåêà). — Ì., 1905. — Ñ. 32.
50 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ…. — Ñ. 100.
51 “Êíèãè çàêîííûå”, ñò. 7, 12, 24, 30, 32, 39, 41, 43, 49, 50, 64, 65.
52 Á å ë ÿ å â È. Ä. Ëå ê öèè ïî èñ òî ðèè ðóñ ñ êî ãî çà êî íî äà òå ëü ñ ò âà. — Ì., 1901. —
Ñ. 268; Ñå ðà ôèì Âëà äè ìè ðî âè÷ Þø êîâ (Òðó äû âû äà þ ùè õ ñÿ þðè ñ òîâ). — Ì., 1989. —
Ñ. 30—59.
53 Ñ ó â î ð î â Í.Ñ. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 218.
54 Ì ð î ÷ å ê - Ä ð î ç ä î â ñ ê è é Ï.Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 268.
55 Òàì æå. — Ñ. 289.
56 Í è ê î ë ü ñ ê è é Â. Î íà ÷à ëàõ íà ñëå äî âà íèÿ â äðå â íåé øåì ðóñ ñ êîì ïðà âå. —
Ì., 1859. — Ñ. 265—266.
57 Ò è õ î ì è ð î â Ì.Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 89.
58 Ñðåäíåâåêîâîå ãî ðî ä ñ êîå ïðà âî…. — Ñ. 118, 134.
59 “Êíèãè çàêîííûå”, ñò. 78.
60 Äèâ. ñò. 33, 38, 41—43, 45, 46, 50 Åê ëî ãè.
61 “Êíèãè çàêîííûå”, ñò. 56, 57, 63—67, 75—77. Ïðî çà ñòî ñó âàí íÿ ñìåð ò íî¿ êà ðè äî
ïå ðå á³ æ ÷è ê³â êðà ñ íî ìî â íî ñâ³ä ÷èòü ñòðà òà êíÿ çåì Ìñòè ñ ëà âîì 70 êèÿí, ùî âè ç âî ëè ëè
êíÿ çÿ Âñå ñ ëà âà Áðÿ ÷è ñ ëà âè ÷à ç ïî ðó áà (ÏÑÐË, ò. II, ñòá. 163).
62 ϳäá³ðêó öèõ ïî â³ äî ì ëåíü äèâ.:  ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà -
òèÿ…. — Ñ. 123, ïðèì. 12.
63 Äèâ. ñò. 24, 28, 29, 47, 48 Åê ëî ãè, ãë. 6, 10—12, 23, 26, 28—31 Çà êî íó Ñó ä íî ãî ëþ -
äåì, ñò. 30, 50, 51 Òð. Ðó ñü êî¿ Ïðà â äè.
64 Í è ê î ë ü ñ ê è é Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 278—279, ïðèì. 3.
65 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì.Ô. Îá çîð…. — Ñ. 328; Õðå ñ òî ìà òèÿ. —
Ñ. 32, ïðèì. 12.
66 Ýêëîãà. — Ñ. 92.
67 Êèºâî-Ïå÷åðñüêèé ïà òå ðèê. — Ê., 1991. — Ñ. 12.
68 Íàïðèêëàä, çã³ ä íî ç ïðà âîì ì. Áåðíà, íà äà íî ãî éî ìó â 1218 ð. ãðî ìà äÿ íè íîì
ì³ ñ òà ç â³ä ïî â³ ä íè ìè áþ ð ãåð ñü êè ìè ïðà âà ìè, ïðà âîì áðà òè ó÷àñòü ó ñó ä³ òà áó òè ñâ³ä -
êîì ñòà âà ëè éî ãî ìå ø êà í ö³ ó â³ ö³ 14 ðîê³â (ñò. LII, § 1), à â ð³ê, êî ëè ¿ì âè ïî â íþ âà ëîñü
15, âî íè ñêëà äà ëè ïðè ñÿ ãó ì³ ñ òó (ñò. LII, § 2) — äèâ.: Ñðå ä íå âå êî âîå ãî ðî ä ñ êîå ïðà âî...—
Ñ. 138—139. 15 ðîê³â ÿê íè æ íÿ ìå æà äî ðî ñ ëî ãî ñòà íó ïðè éíÿ ò³ íà ìè â ðîç ðà õóí êàõ â³ êî -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 51
“Äâ³ð” â ³ñòîðèêî-þðèäè÷íèõ ïàì’ÿòêàõ Äàâíüî¿ Ðóñ³
âî¿ ñòðó ê òó ðè íà ñå ëåí íÿ ñå ðå ä íüî â³ ÷ íî¿ Ðó ñ³ (Ê î ç þ á à Â. Ê. ²ñ òî ðè êî- äå ìî ã ðà ô³ ÷ íà
õà ðà ê òå ðè ñ òè êà äà â íüî ðó ñü êî¿ ñ³ ì’¿ (çà ìà òå ð³ à ëà ìè ³ñ òî ðè ÷ íèõ òà àð õå î ëî ã³ ÷ íèõ äæå -
ðåë) // Àð õå î ëî ã³ÿ. — 2001. — ¹ 1. — Ñ. 29—41).
69 Ñàìå òàê çì³ñò ö³ º¿ ñòàò ò³ ïðî êî ìåí òó âàâ Ì.Ô. Âëàäèìèðñüêèé-Áóäàíîâ, îòî òî -
æ íþ þ ÷è ñëî âà “âñÿê” ö³ º¿ ñòàò ò³ òà “çàâæäè” â êî ìåí òà ð³ äî íå¿ (Õðå ñ òî ìà òèÿ…. —
Ñ. 62, ïðèì. 144).
70 Äèâ., íà ïðè ê ëàä: Ì ð î ÷ å ê - Ä ð î ç ä î â ñ ê è é Ï.Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 300; Ò è -
õ î ì è ð î â Ì.Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 108.
71 Öþ òî ÷ êó çî ðó ï³ä òðè ìàâ Ì.Ô. Âëàäèìèðñüêèé-Áó äà íîâ (Îá çîð èñ òî ðèè…. —
Ñ. 467).
72 Ô è ë è ï ï î â À.Í. Ó÷å á íèê èñ òî ðèè ðóñ ñ êî ãî ïðà âà (Ïî ñî áèå ê ëå ê öè ÿì). —
×. 1. — Þðüåâ, 1914. — Ñ. 34.
73 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì.Ô. Îá çîð…. — Ñ. 467.
74 Ðîññèéñêîå çà êî íî äà òå ëü ñ ò âî…. — Ñ. 119.
75 Àâòîðè äå ÿêèõ âè äàíü ÐÏ äî òðè ìó âà ëè ñÿ á³ëüø äð³ á íî ãî ïî ä³ ëó ¿¿ òå ê ñ òó íà
îêðå ì³ ñòàò ò³. Çî êðå ìà, ïåð øó ÷à ñ òè íó ñò. 94 Òð. áó ëî â³ä íå ñå íî äî ïî ïå ðå äíüî¿ ñòàò ò³, à
äðó ãó (“À äâîðú áåç ähëà…”) — äî îêðå ìî¿, çà ¿õ íó ìå ðà ö³ ºþ ¹ 100, ñòàò ò³ (Ïðà â äà Ðóñ -
ñ êàÿ, ñ. 655; Ðîñ ñèé ñ êîå çà êî íî äà òå ëü ñ ò âî…. — Ñ. 71).
76 Â ë³ òå ðà òó ð³ çó ñòð³ ÷à º òü ñÿ äó ì êà, ùî ïðî äîâ æåí íÿ ñï³ ëü íî ñò³ ìàé íà â ðî äè í³
ö³ë êîì çà ëå æàëî â³ä âî ë³ ìà òå ð³ (äèâ.: Ï å ð ã à ì å í ò Î. Ê âî ï ðî ñó îá èìó ùå ñ ò âåí íûõ
îò íî øå íè ÿõ ñó ï ðó ãîâ ïî äðå â íåé øå ìó ðóñ ñ êî ìó ïðà âó // ÆÌÍÏ. — 1894. — ¹ 11. —
×. CCXCVI. — Îò äåë. 2. — Îò òèñê. — Ñ. 15—17). Âî íà ñó ïå ðå ÷èòü çì³ ñ òó ñò. 87, 88,
95—98 Òð. ÐÏ, çà ÿêè ìè ³í³ ö³ à òè âà ðîç ä³ ëó ìàé íà íà ëå æà ëà ò³ëü êè ñïàä êî º ì öÿ ì — ïî â -
íî ë³ ò í³ì ñè íàì.
77 Çà çì³ ñ òîì ñò. 98 íå ìî â áè âè ñòó ïຠîêðå ìèì âè ïàä êîì ñò. 96. Ì.Ô. Âëà -
äèìèðñüêèé-Áóäàíîâ ïðè ïó ñ òèâ, ùî â îä í³é ç íèõ (ñò. 96) ìî âà éäå ïðî ÷à ñ ò êó- âè ä³ë
âäî âè ³ç çà ãàëü íî ðî äèí íî ãî ìàé íà, à â ³í ø³é — ïðî ¿¿ îñî áè ñ òå ìàé íî, ïðè íå ñå íå â
ñ³ ì’þ ó âè ãëÿ ä³ ïî ñà ãó (Õðå ñ òî ìà òèÿ… ñ. 63, ïðèì. 151). Íà íà øó äó ì êó, â³ä ì³í í³ñòü
ñò. 96 òà 98 ïî ëÿ ãຠâ òî ìó, ùî ó ïåð øî ìó âè ïàä êó ¿¿ ìàé íî, çà çâè ÷à ºì, áåç “ðÿäó”
îòðè ìóº õòîñü ç ñè í³â, ÿêèé íà òîé ÷àñ âè ñòó ïàâ íî ì³ íàëü íèì ãî ñ ïî äà ðåì äâî ðó ³ îï³ êó -
âà â ñÿ ìà ò³ ð’þ, ïðè ÷î ìó íå îáî â’ÿç êî âî öå áóâ ìî ëîä øèé ñèí (äèâ. ñò. 94 Òð.), àäæå íà
öåé ÷àñ â³í ì³ã áó òè íå ïî â íî ë³ ò í³ì. Ó äðó ã³é ñòàò ò³ çà çà êî íîì, çà “ðÿäîì”, âäî â³ íà äà -
º òü ñÿ ïðà âî (“ìîæåòü äà òè”) çà ëè øè òè ñâîþ ÷à ñ ò êó ìàé íà äî íü ö³. Îñòàí íÿ ìî ã ëà óòðè -
ìó âà òè ìà ò³ð ìà òå ð³ àëü íî, ñêî ð³ø çà âñå, ò³ëü êè áó äó ÷è âæå ñà ìà çà ì³ æ íüîþ. Öÿ ñòàò òÿ
ÐÏ ÿñ ê ðà âî õà ðà ê òå ðè çóº âàæ êå áóò òÿ âä³â ³ ïå ðå êðå ñ ëþº ðî ìàí òè ÷ í³ ïî ãëÿ äè íà ¿õ æèò -
òÿ òà ñòà íî âè ùå â äà â íüî ðó ñü êî ìó ñó ñ ï³ ëü ñ ò â³ (äèâ., íà ïðè ê ëàä: Á å ë ÿ å â È.Ä. Óêàç.
ñî÷. — Ñ. 21). Íà ÿâ í³ñòü âä³â, ÿêè ìè îï³ êó âà ëà ñÿ öå ð ê âà, â ïå ðå ë³ êó öå ð êî â íèõ ëþ äåé
Óñòà âó Âî ëî äè ìè ðà Îëå í³â ñü êî¿ ðå äà ê ö³¿ ï³ä ò âåð äæóº öþ òå çó.
78 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ… — Ñ. 63, ïðèì. 150.
79 Òàì æå. — Ñ. 100—101, ïðèì. 19.
80 ÏÑÐË, ò. II, ñòá. 27.
81 Á å ë ÿ å â È. Î íà ñëåä ñ ò âå áåç çà âå ùà íèÿ, ïî äðå â íèì ðóñ ñ êèì çà êî íàì, äî Óëî -
æå íèÿ öà ðÿ Àëå ê ñåÿ Ìè õàé ëî âè ÷à. — Ì., 1858. — Ñ. 10, 11.
82 Í è ê î ë ü ñ ê è é Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 224—225, ïðèì. 5; Ô è ë è ï ï î â À.Í. Óêàç.
ñî÷. — Ñ. 54, ïðèì. 1.
83 ÄÊÓ. — Ñ. 23, 71.
84 Í è ê î ë ü ñ ê è é Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 244—245.
85 Ù à ï î â ß. Í. Êíÿ æå ñ êèå óñòà âû…. — Ñ. 73—102.
86 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ…. — Ñ. 120.
87 Í è ê î ë ü ñ ê è é Â. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 346—347; Á å ë ÿ å â È. Î íà ñëåä ñ ò âå… —
Ñ. 21—23; Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Ô. Îá çîð… — Ñ. 466.
88 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ… — Ñ. 119.
89 Ê à ð à ì ç è í Í. Ì. Óêàç. ñî÷. Ò. II—III. — Ñ. 227; ïðèì. 102; Á å ë ÿ å â È. Ä.
Ëå ê öèè… — Ñ. 134; Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì.Ô. Îá çîð… — Ñ. 60. Ïðè êëà äè
çãà äîê ñìåð ä³â â øè ðî êî ìó çíà ÷åí í³: Ì ð î ÷ å ê - Ä ð î ç ä î â ñ ê è é Ï.Í. Óêàç. ñî÷. —
Ñ. 78—81.
90 ϳäá³ðêó öèõ äó ìîê äèâ.: Ïðà â äà Ðóñ ñ êàÿ. — Ñ. 610—621.
91 Ã ð å ê î â Á.Ä. Êè å â ñ êàÿ Ðóñü. — [Ë.], 1953. — Ñ. 210—242.
92 Òàì æå. — Ñ. 231—234.
93 Ù à ï î â ß. Í. Êíÿ æå ñ êèå óñòà âû… — Ñ. 296.
94 Â ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ… — Ñ. 59; î í æ å: Îáî ç ðå -
íèå... — Ñ. 58, 465—466.
95 ².Ä. Áºëÿºâ íà â³òü îòî òî æ íþ âàâ ñìåð ä³â, ùî ïðî æè âà ëè íà ïðè âà ò íî âëà ñ íè öü -
êèõ çå ì ëÿõ, ç ðî ëåé íè ìè çà êó ïà ìè (Á å ë ÿ å â È.Ä. Ëå ê öèè… — Ñ. 139).
52 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1
Â. Ê. Êîçþáà
96 Í è ê î ë ü ñ ê è é Â. Óêàç. ñî÷... — Ñ. 361; Á å ë ÿ å â È.Ä. Ëå ê öèè… — Ñ. 139;
 ë à ä è ì è ð ñ ê è é - Á ó ä à í î â Ì. Ô. Îá çîð… — Ñ. 580; Ô è ë è ï ï î â À. Í. Óêàç.
ñî÷. — Ñ. 215. Îñ³ á íîþ º òî ÷ êà çî ðó Ï.Ì. Ìðî÷åê-Äðîçäîâñüêîãî, çà ÿêîþ äî äåð æà â íî¿
ñêà ð á íè ö³ (“êàçíè”) ïå ðå õî äè ëà ëè øå òà ÷à ñ ò êà ìàé íà ñìåð äà, ÿêà áó ëà áåç ïî ñå ðå ä íüî
ïî â’ÿ çà íà ç âè êî íàí íÿì îñòàí í³ì òÿ ã ëî âèõ ïî âèí íî ñ òåé, â òîé ÷àñ ÿê ìàé íî ñìåð äà —
ïðè âà ò íî¿ îñî áè — íà ñë³ äó âà ëî ñÿ çã³ ä íî ç çà ãàëü íè ìè ïîñòà íî âà ìè (Ì ð î ÷ å ê - Ä ð î ç-
ä î â ñ ê è é Ï. Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 298—299).
97 Òî÷êè çî ðó ïðî âõî äæåí íÿ äâî ðó äî “çàäíèö³” äî òðè ìó âà ëà ñÿ á³ëü ø³ñòü äî ñë³ ä -
íè ê³â (äèâ.: Ïðà â äà Ðóñ ñ êàÿ. — Ñ. 621—624).
98 Ò è õ î ì è ð î â Ì. Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 109.
99 Ù à ï î â ß. Í. Êíÿ æå ñ êèå óñòà âû... — Ñ. 30, 121.
100 Ê à ð à ì ç è í Í.Ì. Óêàç. ñî÷., ò. 1. — Ñ. 303, ïðèì. 506; ß ñ è í ñ ê è é Ì. Í.
Óêàç. ñî÷. — Ñ. 73.
101 Ïðàâäà Ðóñ ñ êàÿ. — Ñ. 692, 693; Ù à ï î â ß.Í. Ãî ñó äàð ñ ò âî è öå ð êîâü… —
Ñ. 113—115.
102 ß.Ì. Ùàïîâ ñïðî áó âàâ ðîç øè ðè òè ïå ðå ë³ê ñó äî âèõ ñïðàâ â äó ñ³ propagatio fori çà
ðà õó íîê âè ïàä ê³â êðà ä³ æîê â ðî äè í³, ï³ä ïà ë³â òà âè êðà äåí íÿ ä³â ÷àò (Ù à ï î â ß.Í. Ãî -
ñó äàð ñ ò âî è öå ð êîâü…. — Ñ. 116—117). Ùî äî “òÿæ³ óâî ëî ÷ ñ êî¿”, òî âî íà ï³ä ïà äà ëà ï³ä
þðè ñ äè ê ö³þ çì³ øà íî ãî ñó äó, äî òî ãî æ àâ òåí òè ÷ í³ñòü ö³ º¿ íîð ìè âè êëè êà ëà ñó ì í³â ³ ó
ñà ìî ãî äî ñë³ ä íè êà (òàì æå. — Ñ. 118).
103 ÄÊÓ. — Ñ. 158.
104 Òàì æå.
105 ÄÊÓ. — Ñ. 90, 99. ßê âè ä íî, äðó æè íà íå ìà ëà ïðà âà áåç äî çâî ëó ÷î ëî â³ êà õî äè òè â
ãî ñ ò³ äî “÷þæèõ” ëþ äåé. Çì³ñò ñòà òåé ³í øèõ çâî ä³â çà êî í³â, ùî ïî áó òó âà ëè íà Ðó ñ³ â öåé
÷àñ (“Êíèãè çà êîí í³” òà “Çàêîí ãðàä ñü êèé”), ïî òî ÷ íþº íîð ìó ïðî çà áî ðî íó æ³ í ö³ íî -
÷ó âà òè ïî çà ñâîºþ îñå ëåþ, äî çâî ëÿ þ ÷è ðî áè òè öå â îñå ë³ ¿¿ áà òü ê³â (äèâ.: Ù à ï î â ß.Í.
Êíÿ æå ñ êèå óñòà âû… — Ñ. 252—253).
106  îä íî ìó ç ³ç âî ä³â òå ê ñ òó äî äà íî “âåëèòü ïî êðà ñ òè äâîðú ìî ó æà ñâî å ãî” (ÄÊÓ. —
Ñ. 99).
107 Òàì æå. — Ñ. 90, 99.
108 Òàì æå. — Ñ. 90, 99, 103, 107, 132. ³ä çíà ÷è ìî, ùî Ìàð êå ëîâ ñü êèé òà Àð õ³ â íèé
³ç âî äè ìà þòü ëè øå ïî îä íî ìó ñïè ñ êó ³, îò æå, áó ëè íå äó æå ïî øè ðå í³.
109 Ù à ï î â ß. Í. Êíÿ æå ñ êèå óñòà âû…. — Ñ. 254.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 1 53
“Äâ³ð” â ³ñòîðèêî-þðèäè÷íèõ ïàì’ÿòêàõ Äàâíüî¿ Ðóñ³
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204821 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0130-5247 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-01T16:02:08Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Козюба, В.К. 2025-07-18T12:14:37Z 2003 “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі / В.К. Козюба // Український історичний журнал. — 2003. — № 1. — C. 36-53. — Бібліогр.: 109 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204821 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Статті “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі Article published earlier |
| spellingShingle | “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі Козюба, В.К. Статті |
| title | “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі |
| title_full | “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі |
| title_fullStr | “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі |
| title_full_unstemmed | “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі |
| title_short | “Двір” в історико-юридичних пам'ятках Давньої Русі |
| title_sort | “двір” в історико-юридичних пам'ятках давньої русі |
| topic | Статті |
| topic_facet | Статті |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204821 |
| work_keys_str_mv | AT kozûbavk dvírvístorikoûridičnihpamâtkahdavnʹoírusí |