П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження)
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Український історичний журнал |
|---|---|
| Дата: | 2003 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204837 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) / Л.Д. Чекаленко // Український історичний журнал. — 2003. — № 2. — С. 113-121. — Бібліогр.: 5 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860198212473716736 |
|---|---|
| author | Чекаленко, Л.Д. |
| author_facet | Чекаленко, Л.Д. |
| citation_txt | П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) / Л.Д. Чекаленко // Український історичний журнал. — 2003. — № 2. — С. 113-121. — Бібліогр.: 5 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Український історичний журнал |
| first_indexed | 2025-12-07T18:09:27Z |
| format | Article |
| fulltext |
91 Þðêîâà Î. Â. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 239.
92 Íàö³ÿ òî ä³ ñòຠíà ö³ ºþ, êî ëè åò íîñ ïå ðå òâî ðþ º òü ñÿ íà ñóá’ºêò ñâ³ òî âî¿ ³ñ òî ð³¿:
Äèñ êó ñ³ÿ “Äíÿ” // Äåíü. — 2000. — ¹ 228. — 12 ãðóäíÿ. — Ñ. 5.
93 Êë³ä Á. Äî ³ñ òî 𳿠“íîâî¿ åðè”: Íå îïó á ë³ êî âà íèé ëèñò Â. Àí òî íî âè ÷à äî
Î. Áàðâ³íñüêîãî // Óêðà ¿ íà ìî äå ð íà. — Ë., 1996. — ×. 1. — Ñ. 146.
Ë. Ä. ×ÅÊÀËÅÍÊÎ (Êè ¿â)
Ï. Ì. ÊÀËÅÍÈ×ÅÍÊÎ
(Äî 80-ð³÷÷ÿ â³ä äíÿ íà ðî äæåí íÿ)
³ äî ìî, ùî êî æ íà ëþ äè íà, ÿêà æè âå íà íà ø³é ïëà íå ò³, ÿâ ëÿº ñî áîþ ö³ ëèé
Âñå ñâ³ò, ÿêèé îñî á ëè âî º ö³ êà âèì ³ ï³ çíà âàëü íèì çà óìîâ âè ñî êî ãî ð³ â íÿ
îñî áè ñ òî ñ ò³ ³ òâîð ÷î ãî õà ðà ê òå ðó ¿¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³. Ñà ìå òî ä³ äëÿ ñó ÷à ñ íè ê³â
â³ä êðè âà º òü ñÿ óí³ êàëü íà ìî æ ëè â³ñòü áó äó âà òè ñâîº æèò òÿ, çâ³ ðÿ þ ÷è âëà ñ í³
ñïðà âè ³ êðî êè ç òâîð ÷èì øëÿ õîì ëþ äè íè, æèò òÿ ÿêî¿ º ïðè êëà äîì çà õî ï -
ëå íî¿ äî ñë³ ä íè öü êî¿ ðî áî òè ç íàé âà æ ëè â³ øèõ ïðî á ëåì ³ñ òî ðè ÷ íî¿ íà ó êè.
Îä íèì ç ïëå ÿ äè ìè ò ö³â, ÷èÿ òâîð ÷à ä³ ÿ ëü í³ñòü îõî ï ëþº âèâ÷åí íÿ ñêëà -
ä íèõ ñî ö³ àëü íî- ïî ë³ òè ÷ íèõ ïðî öå ñ³â ìè íó ëî ãî ÕÕ ñò., ÿêèé ñòâî ðèâ ³ âè -
ïëå êàâ óêðà ¿í ñü êó øêî ëó ïî ëî í³ ñ òè êè, º äî ê òîð ³ñ òî ðè ÷ íèõ íà óê, ïðî ôå -
ñîð, çà ñëó æå íèé ä³ ÿ÷ ïîëü ñü êî¿ êóëü òó ðè Ïà â ëî Ìè õàé ëî âè÷ Êà ëå íè ÷åí êî.
Íà âè á³ð ìàé áó ò íüî ãî øëÿ õó ñè íà, ÿêèé íà ðî äè â ñÿ 17 áåðåçíÿ 1923 ð.
â ñ. Àíäð³¿âêà Øè ðî ê³â ñü êî ãî ðà éî íó Äí³ ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî¿ îá ëà ñ ò³, áåç ïå ðå -
÷ íî, ìà ëè âïëèâ áà òü êè — Êà ëå íè ÷åí êè Ìè õàé ëî Ìè ò ðî ôà íî âè÷ ³ Ìà ð³ÿ
Âà ñè ë³ â íà. Ó÷è òå ë³ çà ôà õîì, ÿê³ âñå æèò òÿ ïðî ïðà öþ âà ëè íà âè êëà äà öü -
ê³é íè â³ ó øêî ëàõ ì. ͳêîïîëÿ, âî íè äà ëè éî ìó æèò òº âèé íà ïðÿ ìîê, äî ïî -
ìî ã ëè çðî áè òè âè á³ð. Ñà ìå áà òü êè âè õî âà ëè ñè íà â øà í³ é ïî âà ç³ äî êíè ãè,
ïðèâ÷è ëè éî ãî äî ñè ñ òå ìà òè ÷ íî¿ é ðå òå ëü íî¿ ïðà ö³, ùî âè êëè êà ëî â íüî ìó
³í òåðåñ äî îòðè ìàí íÿ âè ùî¿ îñâ³ òè. 1940 ð. þíàê âñòó ïèâ íà ô³ çè êî- ìà òå -
ìà òè ÷ íèé ôà êóëü òåò Ëüâ³â ñü êî ãî óí³ âåð ñè òå òó. Ðîç ïî ÷à ëà ñÿ Âå ëè êà ³ ò ÷è -
ç íÿ íà â³é íà, ³ ñòó äåíò Ïà â ëî Êà ëå íè ÷åí êî äî á ðî âî ëü öåì ï³ øîâ íà ôðîíò.
×å ðåç ïî ãà íèé ç³ð â³í íå áóâ ïðè äà ò íèì äî ñòðî éî âî¿ ñëó æ áè ³ ïðà öþ âàâ ó
øïè òà ëÿõ ñïî ÷à ò êó â Çà êàâ êà çü êî ìó â³é ñü êî âî ìó îêðó ç³, à ïî ò³ ì — 1-ãî
Óêðà ¿í ñü êî ãî ôðî í òó.
Äðó ãà ñâ³ òî âà â³é íà, ÿêà ïå ðå êðî ¿ ëà é çì³ íè ëà ñâ³ò, ÿêà çìó ñè ëà íå îä -
íå ïî êî ë³í íÿ çà ìè ñ ëè òè ñÿ íàä äî ëÿ ìè ëþä ñ ò âà, áåç ñó ì í³ â íî, ñòà ëà âà æ ëè -
âîþ â³ õîþ â æèò ò³ Ï. Ì. Êàëåíè÷åíêà. ³í âè ð³ øèâ ñòà òè ³ñ òî ðè êîì, îïà -
íó âà òè, çðî çó ì³ òè é ðî ç³ áðà òè ñÿ â òåí äå í ö³ ÿõ ³ ïðî òè ð³÷ ÷ÿõ äîâ êî ëè ø íüî¿
ä³é ñ íî ñ ò³. 1944 ð. â³í ïî âå ð íó â ñÿ äî ñòó äåíò ñü êî ãî æèò òÿ, àëå âæå íà ôà -
êóëü òå ò³ ì³æ íà ðî ä íèõ â³ä íî ñèí Êè ¿â ñü êî ãî äåð æà â íî ãî óí³ âåð ñè òå òó
³ì. Ò.Ã. Øåâ÷åíêà.
Çà ê³í ÷è â øè 1949 ð. íàâ÷àí íÿ, â³í ïðà öþº â ðå äà ê ö³¿ ãà çå òè “Ðà -
äÿíñüêà Óêðà ¿ íà” — ñïî ÷à ò êó íà ïî ñà ä³ ë³ òå ðà òó ð íî ãî ñï³â ðî á³ ò íè êà ì³æ -
íà ðî ä íî ãî â³ä ä³ ëó, çãî äîì çà â³ äó âà ÷à â³ä ä³ ëîì êðè òè êè ³ á³á ë³î ã ðà ô³¿.
Âî ä íî ÷àñ Ï. Êàëåíè÷åíêî íàâ÷à â ñÿ â àñ ï³ ðàí òó ð³ ²í ñòè òó òó ³ñ òî ð³¿
ÀÍ ÓÐÑÐ ó â³ä ä³ ë³ ³ñ òî 𳿠êðà ¿í íà ðîä íî¿ äå ìî ê ðà ò³¿. Éî ãî êå ð³ â íè êîì ñòàâ
â³ äî ìèé â÷å íèé — äî ê òîð ³ñ òî ðè ÷ íèõ íà óê, ïðî ôå ñîð, ÷ëåí- êî ðå ñ ïîí äåíò
ÀÍ Óêðà¿íè Ô. Ï. Øåâ÷åíêî.
Ñïî ÷à ò êó ñòó äåíò, à ïî ò³ì àñ ï³ ðàíò Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî äî ñë³ äæó âàâ
óêðà ¿í ñü êî- ïîëü ñü ê³ ³ñ òî ðè ÷ í³ çâ’ÿç êè (1917—1920 ðð.), ï³ ç í³ øå éî ãî íà ó -
êî â³ ïî øó êè ïî øè ðè ëè ñÿ íà âèâ÷åí íÿ ðå âî ëþ ö³é íèõ ïðî öå ñ³â ÿê ó ÑÐÑÐ,
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 113
Ïîðòðåòè ³ñòîðèê³â ìèíóëîãî
òàê ³ â êðà ¿ íàõ Öåí ò ðàëü íî- Ñõ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè. Ïîñòó ïî âî áà ãà òî ãðàí íå êî ëî
íà ó êî âèõ ³í òåðåñ³â äî ñë³ ä íè êà îõî ïè ëî íî âó ³ íî â³ ò íþ ³ñ òî ð³þ, ³ñ òî ð³ î ãðà -
ô³þ, äæå ðå ëî ç íàâ ñ ò âî. Éî ãî íàä ç âè ÷àé íî ñå ð éî ç íå ñòà â ëåí íÿ äî íà ó êî âî¿
ïðà ö³, óñ ï³ õè, äî ñÿ ã íó ò³ çà êî ðî ò êèé ÷àñ ó ðîç êðèò ò³ îá ðà íî¿ òå ìè, áó ëè
ïî ì³ ÷å í³ êå ð³ â íè ö ò âîì ²í ñòè òó òó, ³ ï³ ñ ëÿ çà õè ñ òó äè ñåð òà ö³¿ éî ãî áó ëî çà -
ïðî øå íî â öåíòð óêðà ¿í ñü êî¿ ³ñ òî ðè ÷ íî¿ íà ó êè äëÿ ïðî äîâ æåí íÿ ïî øó ê³â
çà îá ðà íîþ òå ìà òè êîþ.
 ²í ñòè òó ò³ Ï. Ì. Êàëåíè÷åíêî ïðà öþ âàâ äî îñòàí í³õ äí³â ñâî ãî æèò -
òÿ: â³ä ìî ëîä øî ãî íà ó êî âî ãî ñï³â ðî á³ ò íè êà âè ð³ñ äî çà â³ äó âà ÷à â³ä ä³ ëîì
çà ðó á³ æ íî¿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿, à ï³ ç í³ øå î÷î ëèâ â³ä ä³ë äæå ðå ëî ç íàâ ñ ò âà ³ äî ïî -
ì³ æ íèõ ³ñ òî ðè ÷ íèõ äè ñ öè ï ë³í. Ó 1956 ð. â³í çà õè ñ òèâ êàí äè äàò ñü êó äè ñåð -
òà ö³þ, à â 1957 ð. íà ¿¿ îñ íî â³ âè äàâ ãðóí òî â íó ìî íî ãðà ô³þ “Ïîëüñüêà ïðî -
ãðå ñè â íà åì³ ã ðà ö³ÿ â ÑÐÑÐ ó ðî êè Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é íè”. Ïîëü ñü êó ìî âó
âèâ÷èâ ùå ó Ëüâî â³, êî ëè íàâ÷à â ñÿ òàì â óí³ âåð ñè òå ò³. Çíàí íÿ ìî âè äó æå
äî ïî ìî ã ëî éî ìó ï³ä ÷àñ îïà íó âàí íÿ ïîëü ñü êèõ äæå ðåë, à òà êîæ ó ñï³ë êó -
âàí í³ ç ïðî â³ ä íè ìè ïîëü ñü êè ìè ä³ ÿ ÷à ìè — ïè ñü ìåí íè êà ìè, â÷å íè ìè,
ïðå ä ñòà â íè êà ìè òâîð ÷î¿ ïîëü ñü êî¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿, ÿê³ îïè íè ëè ñÿ ï³ä ÷àñ â³é -
íè íà ðà äÿí ñü ê³é òå ðè òî ð³¿.
Ïó á ë³ êó âà òè ñÿ Ïà â ëî Ìè õàé ëî âè÷ ïî ÷àâ ðà íî. Éî ìó ìè íó ëî ò³ëü êè
18 ðîê³â, ÿê ïî áà ÷è ëà ñâ³ò éî ãî ïåð øà ñòàò òÿ — “Ó Ëüâ³â ñü êî ìó ìó çå¿ ²âà íà
Ôðàí êà”, ùî áó ëà íà äðó êî âà íà â ãà çå ò³ “Á³ëüøîâèê” (ì. ͳêîïîëü, Äí³ ï -
ðî ïå ò ðîâ ñü êà îá ëàñòü) 28 òðàâíÿ 1941 ð., à ïåð øà éî ãî êíè ãà, â ÿê³é ðîç -
êðè âà º òü ñÿ ö³ ëèé íå ï³ çíà íèé ³ñ òî ðè ÷ íèé ïëàñò ãðî ìàä ñü êî¿ ³ òâîð ÷î¿ ä³ ÿ -
ëü íî ñ ò³ ïîëü ñü êî¿ åì³ ã ðà ö³¿ â ÑÐÑÐ â ðî êè Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é íè, âè é ø ëà
ï³ä ðå äà ãó âàí íÿì ïðî â³ ä íî ãî óêðà ¿í ñü êî ãî â÷å íî ãî- ³ñ òî ðè êà ².Î. Ãóðæ³ÿ. Â
ò³ ðî êè ïîñòó ïî âî ñôîð ìó âà ëà ñÿ òâîð ÷à ëà áî ðà òî ð³ÿ ìî ëî äî ãî äî ñë³ ä íè êà,
îñî á ëè âîþ ðè ñîþ ÿêî¿ áó ëà íå ò³ëü êè êî ï³ ò êà ðî áî òà â àð õ³ âàõ ³ á³á ë³î òå -
êàõ, à é ïðèí öè ïè ñó âî ðî¿ îá’ºê òè â íî ñ ò³, ïîñò³é íî¿ âå ðè ô³ êà ö³¿ ðå çóëü òà -
ò³â ðî áî òè ç äó ì êà ìè àâ òî ðè òå ò íèõ â³ ò ÷è ç íÿ íèõ ³ çà ðó á³ æ íèõ ñïå ö³ à ë³ ñ ò³â.
Çðî çó ì³ ëî, ùî â ñòà ë³í ñü êó åïî õó ³ñ òî ðè êó áó ëî äà ëå êî íå ïðî ñ òî çä³é -
ñ íþ âà òè äî ñë³ äæåí íÿ ç ïî çè ö³¿ íà ó êî âî¿ îá’ºê òè â íî ñ ò³ — äå ñÿ òè ë³ò òÿ ³äå î -
ëî ã³ çà ö³¿ ³ äî ã ìà òè çà ö³¿ ãó ìà í³ òà ð íî¿ ãà ëó ç³ çíàí íÿ äà âà ëè ñÿ âçíà êè. Îä íàê
“òåïë³ â³ ò ðè” â³ä ëè ãè ê³ í öÿ 50-õ ðîê³â íà äà ëè ìî æ ëè â³ñòü âè êî ðè ñ òàí íÿ
çà êîð äîí íèõ äî êó ìåí ò³â, ïî øó êó íî âèõ ìå òî äî ëî ã³ ÷ íèõ ï³ä õî ä³â, íà â³òü ó
ðàì êàõ ³ñ íó þ ÷î¿ îô³ ö³é íî¿ ìàð ê ñè ñò ñü êî- ëå í³í ñü êî¿ êîí öå ï ö³¿ ³ñ òî ðè ÷ íî -
ãî ðîç âè ò êó. Öüî ìó ñïðè ÿ ëî é çíà ÷ íå ðîç øè ðåí íÿ ì³æ íà ðî ä íèõ êîí òà ê ò³â
íà øî¿ êðà ¿ íè ç íàâ êî ëè ø í³ì ñâ³ òîì, çó ñòð³ ÷³ ³ç çà ðó á³ æ íè ìè â÷å íè ìè,
ï³ çíàí íÿ çà êîð äîí íèõ íà ó êî âèõ øê³ë òî ùî.
Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî çà éìà º òü ñÿ øè ðî êèì êî ëîì ïðî á ëåì ç ³ñ òî 𳿠ì³æ -
íà ðî ä íèõ â³ä íî ñèí ÕÕ ñò. Ðà çîì ç ïëå ÿ äîþ âè äà ò íèõ â³ ò ÷è ç íÿ íèõ ³ñ òî ðè -
ê³ â — ².Î. Ãóð泺ì, Â.Î. Ãîëîáóöüêèì òà ³í øè ìè, â³í áå ðå àê òè â íó ó÷àñòü
ó ï³ä ãî òî â ö³ é âè äàí í³ Ì³æ â³ äîì ÷î ãî ðå ñ ïó á ë³ êàí ñü êî ãî çá³ ð íè êà “Ïè -
òàííÿ íî âî¿ òà íî â³ ò íüî¿ ³ñ òî 𳿔 (ç 1965 ð.), íà ó êî âî- ðå ôå ðà òè â íî ãî áþ ëå -
òå íÿ “Çàðóá³æí³ âè äàí íÿ ïðî Óêðà ¿ íó” (ç 1968 ð.).
Ïî áó äî âà é ïî øè ðåí íÿ êîí öå ï ö³é òà ³äåé ñòî ñî â íî ñòâî ðåí íÿ áåç êëà -
ñî âî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà, ÿê³ çðå ø òîþ âè ÿâè ëèñü óòî ï³ ÷ íè ìè, áó ëè ïðè âà á ëè âè -
ìè â óñ³ ³ñ òî ðè ÷ í³ åïî õè. ³ä íàé ø ëè âî íè â³ä ëó í íÿ ïî çà ðà äÿí ñü êîþ äåð -
æà âîþ ³ â îòî ÷ó þ ÷èõ ¿¿ êðà ¿ íàõ. Íà ðå âî ëþ ö³é í³ ïî 䳿 â Ðî ñ³¿ â³ä ãó ê íó ëè ñÿ
Óãî ð ùè íà, ͳ ìå ÷ ÷è íà, Ïî ëü ùà òà ³í ø³ — â ìàé áó ò íüî ìó êðà ¿ íè íà ðîä íî¿
äå ìî ê ðà ò³¿. Ðîç ã ëÿ äà òè òà êå ÿâè ùå ò³ëü êè ÿê ðå çóëü òàò îä íî ñòî ðîí íüî ãî
âïëè âó ³ òè ñ êó ðà äÿí ñü êî ãî óñò ðîþ áó ëî á çâó æå íèì óÿâ ëåí íÿì ïðî ñâ³ òî -
âèé óñò ð³é òà éî ãî ðîç âè òîê. ³ ðî ã³ ä íî, ñà ìå òî ìó Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî îá -
ðàâ òà êó òå ìó ñâî ãî äî ñë³ äæåí íÿ, íàä ÿêîþ ïðà öþ âàâ äî ñèòü äî â ãî, íà ìà -
114 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
Ïîðòðåòè ³ñòîðèê³â ìèíóëîãî
ãà þ ÷èñü çðî çó ì³ òè ³ ïî ÿñ íè òè ïðè ÷è íè ìî ãó ò íüî ãî âïëè âó ðå âî ëþ ö³é íèõ
³äåé íà ëþä ñü êå ñó ñ ï³ ëü ñ ò âî.
Äî ñë³ äæó þ ÷è áà ãà òî ãðà íèé ïëàñò ïîëü ñü êî- ðà äÿí ñü êèõ â³ä íî ñèí äî áè
ðå âî ëþ ö³é, Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî ïðè ñâÿ òèâ áà ãà òî ðî ê³â âèâ÷åí íþ â³ ò ÷è ç -
íÿ íèõ òà ïîëü ñü êèõ àð õ³ â³â.
Çíàí íÿ ïîëü ñü êî¿ òà àí ã ë³é ñü êî¿ ìîâ íà äà ëî â÷å íî ìó ìî æ ëè â³ñòü äî -
ñë³ äè òè íå â³ äî ì³ àð õ³ â í³ ìà òå ð³ à ëè, ùî çíà õî äè ëèñü íà ïîëü ñü ê³é òå ðè òî -
ð³¿. Ñå ðåä íè õ — äî êó ìåí òè äâîõ öåí ò ðàëü íèõ àð õ³ â íèõ óñòà íîâ: Àð õ³ âó íî -
âèõ àê ò³â ó Âàð øà â³ (Archiwum Akt\w Nowych) òà Àð õ³ âó ²í ñòè òó òó ³ñ òî ð³¿
ïàð ò³¿ ïðè ÖÊ Ïîëü ñü êî¿ îá’ºä íà íî¿ ðî áî ÷î¿ ïàð ò³¿ (Archiwum Instytutu
Historii Partii przy KC PZPR). Â íèõ ì³ ñ òÿ òü ñÿ îïðà öüî âà í³ ôîí äè Öè â³ ëü -
íî ãî êî ì³ òå òó Ðå ãåíò ñü êî¿ ðà äè, ïðå çè 䳿 Ðà äè ì³ í³ ñ ò ð³â, ôîí äî âå ç³ áðàí íÿ
²ã íà öè Ïà äå ðåâ ñü êî ãî, ÿêèé ó ñ³ ÷ í³ 1919 ð. áóâ ïðå ì’ºð- ì³ í³ ñ ò ðîì Ïîëü ñü -
êî¿ äåð æà âè, òî âà ðè ñ ò âà êðå ñî âî¿ ñòî ðî æ³ ³ Ïîëü ñü êî ãî íà ö³ î íàëü íî ãî êî -
ì³ òå òó, ùî ïå ðå áó âàâ ó Ïà ðè æ³. Ó çà ãàëü íî ïîëü ñü êèõ àð õ³ âà õ — Öåí ò ðàëü -
íî ìó â³é ñü êî âî ìó àð õ³ â³, Öåí ò ðàëü íî ìó àð õ³ Ⳡ̳ í³ ñ òåð ñ ò âà âíó ò ð³ ø í³õ
ñïðà â — â³ä íàé äå íî äî êó ìåí òè ³é ñü êî âî¿ êî ì³ ñ³¿ Òèì ÷à ñî âî¿ äåð æà â íî¿
ðà äè, Êî ìàí äó âàí íÿ àð 쳿 ãå íå ðà ëà Þ. Ãàëëåðà, ̳ í³ ñ òåð ñ ò âà ó â³é ñü êî âèõ
ñïðà âàõ, êî ëå ê ö³¿ Ëÿ ó äàí ñü êî ãî, ôîí äè Âîº âîä ñü êî ãî êî ìàí äó âàí íÿ äåð -
æà â íî¿ ïî ë³ ö³¿ â Ëþ á ë³ í³ òî ùî. Ó âîº âîä ñü êèõ (îá ëà ñ íèõ) äåð æà â íèõ àð -
õ³ âàõ ó Êðà êî â³, Êà òî âè öÿõ òà Îëü ø òè í³ Ï. Êàëåíè÷åíêî äî ñë³ äèâ ôîí äè
ïî â³ òî âèõ ñòà ðîñòâ, ã³ð íè ÷î- ïðî ìè ñ ëî âèõ ³ àê ö³ î íå ð íèõ òî âà ðèñòâ, ñï³ â -
çà ñ íî â íè êè ³ ó÷à ñ íè êè ÿêèõ áó ëè ïðè ÷å ò í³ äî ðå âî ëþ ö³é íèõ ïî ä³é òî ãî
÷à ñó.
Îñî á ëè â³ ñ òþ äî ñë³ äæåí íÿ âïëè âó ðå âî ëþ ö³é íèõ ïî ä³é íà ïîëü ñü êå ñå -
ðå äî âè ùå áó ëî âè êî ðè ñ òàí íÿ òî ãî ÷à ñ íî¿ ïðå ñè ð³ ç íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ íà ïðÿ -
ì³â, ÿêèõ ó Ïî ëü ù³ áó ëî ÷è ìà ëî. Ñå ðåä íè õ — ãà çå òè “×åðâîíè øòàí äàðò”
(ïðà ïîð), “Íàøà òðè áó íà”, “Ãðîìàäà” (ñ³ëü ñü êå âè äàí íÿ), “Ãîëîñ ðî áî ò -
íè ÷è”, êî ìó í³ ñ òè ÷ íà ïðå ñà — “Øòàíäàðò ñî ö³ à ë³ ç ìó”, “Øòàíäàðò êî ìó -
í³ ç ìó”, “Êîìóí³ñòà”, “Êîìóíà”; íåé ò ðàëü í³ âè äàí íÿ — ãà çå òè “Ïøåëîì”
(ïå ðå ëàì) òà “Íîâèíè êðà éî âå ³ çà ãðà íè ÷ íå”, ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ íèé ³
íà ó êî âî- ë³ òå ðà òó ð íèé ì³ ñÿ ÷ íèê “Íîâå ñïî ëå ÷å íü ñ ò âî” òà æó ð íàë “Òîâà -
æèø”, ðîç ðà õî âà íèé íà ðî á³ ò íè ÷ó ìî ëîäü.
ßê ùî äî öüî ãî ïå ðå ë³ êó äî äà ìî äå ñÿ ò êè ïðî àíà ë³ çî âà íèõ ïðàöü ïîëü -
ñü êèõ ó÷å íèõ, ÿê³ ³äå î ëî ã³ ÷ íî ïå ðå áó âà ëè ïî ð³ ç í³ ñòî ðî íè áà ðè êàä âè ç âî -
ëü íî ãî ðó õó, ñêëà äà º òü ñÿ øè ðî êà êàð òè íà ãðóí òî â íî ãî îïà íó âàí íÿ âñ³ ìà
âè äà ìè äæå ðå ë, ùî â ñó êó ï íî ñ ò³ ñòâî ðþ þòü îá’ºê òè â íó êàð òè íó ìè íó ëî ãî.
Çà çíà ÷è ìî, ùî Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî ñòà âè â ñÿ äî ðî áî òè äó æå ïðè ñê³ ï ëè âî,
ç íà ó êî âîþ ðå òå ëü í³ ñ òþ, äëÿ íüî ãî áó ëà íå ïðèéíÿ ò íîþ ãî ëî ñë³ â í³ñòü, â÷å -
íî ìó áó ëà ïðè òà ìàí íà ÷³ ò ê³ñòü ó âè êëà äåí í³ äó ì êè ³ îá’ºê òè â í³ ñ òü —
áóäü- ÿêà òå çà çàâ æäè ï³ä ò âåð äæó âà ëà ñÿ äî êó ìåí òà ìè.
Ðå çóëü òà òîì íà ïî ëå ã ëè âî¿ ðî áî òè äî ñë³ ä íè êà ñòà ëà âè äà íà 1969 ð. ó
Âàð øà â³ ïîëü ñü êîþ ìî âîþ éî ãî ìî íî ãðà ô³ÿ “Ïîëÿêè â Æî â ò íå â³é ðå âî -
ëþ ö³¿ ³ ãðî ìà äÿí ñü ê³é â³é í³ â Óêðà ¿ í³” 1, ùî îõî ï ëþº ïå ð³ îä 1917—1920 ðð.
1970 ð. Ïà â ëî Ìè õàé ëî âè÷ óñ ï³ ø íî çà õè ñ òèâ äî ê òîð ñü êó äè ñåð òà ö³þ
“Âåëèêèé Æî â òåíü ³ ðå âî ëþ ö³é íà áî ðî òü áà ïîëü ñü êèõ òðó äÿ ùèõ (1917—
1920 ðð.)”, íàä òå ìîþ ÿêî¿ â³í íà ïðó æå íî ïðà öþ âàâ äî â ã³ ðî êè.
Ñë³ä çà çíà ÷è òè, ùî ñå ðåä ºâ ðî ïåé ñü êèõ êðà ¿í çà ñè ëîþ ³ ðîç ìà õîì ðå -
âî ëþ ö³é íî- âè ç âî ëü íî ãî ðó õó îä íå ç ïåð øèõ ì³ñöü ïî ñ³ äà ëà Ïî ëü ùà.  ¿¿
³ñ òî ðè ÷ í³é äî ë³, â æèò ò³ ïîëü ñü êèõ òðó äÿ ùèõ ðåâîëþö³éí³ ïî䳿 â Ðîñ³¿ ìà -
ëè íàä ç âè ÷àé íî âà æ ëè âå çíà ÷åí íÿ. Ñòâî ðå íà ðå âî ëþ ö³ ºþ, ìî ëî äà ðà äÿí -
ñü êà äåð æà âà àíó ëþ âà ëà ïî ä³ ëè Ïî ëü ù³ ³ ïðî êëà ëà ¿é øëÿõ äî çäî áóò òÿ íå -
çà ëå æ íî ñ ò³ ó 1918 ð. Öåé ôàêò º áåç ïðå öå äåí ò íèì â ³ñ òî 𳿠ðîç âè ò êó ªâ ðî ïè:
ôà ê òè ÷ íî ðà äÿí ñü êà êðà ¿ íà â³ä ðî äè ëà ïîëü ñü êó íå çà ëå æ í³ñòü, ïî âå ð íó ëà
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 115
Ïîðòðåòè ³ñòîðèê³â ìèíóëîãî
ªâ ðî ï³ äåð æà âó, çå ì ë³ ÿêî¿ ïî íàä 120 ðîê³â áó ëè ðîç ä³ ëå í³ ì³æ ïà íó þ ÷è -
ìè íà òîé ÷àñ ³ì ïå ð³ ÿ ìè ³ âõî äè ëè äî ñêëà äó Ðî ñ³¿, Àâ ñ ò ðî- Óãî ð ùè íè ³
ͳ ìå ÷ ÷è íè. Íå çà ëå æ íà Ïî ëü ùà îá³é íÿ ëà äî ñòîé íå ì³ ñ öå â ºâ ðî ïåé ñü êî -
ìó äî ì³.
Ïðî á ëå ìîþ âïëè â³â ðå âî ëþ ö³é íèõ ³äåé ³ ñòà íî â ëåí íÿ îíî â ëå íî¿
Ïîëü ñü êî¿ äåð æà âè çà ö³ êà âè â ñÿ Ï. Êàëåíè÷åíêî. ³í ðî çó ì³â, ùî ïðî ãî -
ëî øåí íÿ äåð æà â íî ñ ò³ ùå íå º ôà ê òîì, ùî â³ä áó â ñÿ, — íå îá õ³ä í³ áó ëè ñè -
ëè, ÿê³ âò³ ëè ëè á öþ ³äåþ â æèò òÿ. Ïîëü ñü ê³ ïà ò ð³ î òè, ÿê³ áî ðî ëè ñÿ çà ùà ñ -
òÿ ïðè ãíî á ëå íèõ íà ðî ä³â íà âñ³õ áà ðè êà äàõ ñâ³ òó, â òî ìó ÷è ñ ë³ ³ â Ðî ñ³¿, ÿê³
âè ñòó ïè ëè ïåð øè ìè íà ò õ íåí íè êà ìè áî ðî òü áè çà íà ö³ î íàëü íå â³ä ðî äæåí -
íÿ ð³ ä íî¿ çå ì ë³, ñòà ëè òå ìîþ äî ñë³ äæåí íÿ â÷å íî ãî.
Áóð õ ëè âèì ðå âî ëþ ö³é íèì ï³ä íå ñåí íÿì ó Ïî ëü ù³ õà ðà ê òå ðè çó âà â ñÿ
ïå ð³ îä ê³ í öÿ 1918 — ïî ÷à ò êó 1919 ð., êî ëè ç ðîç ãîð òàí íÿì ðî á³ ò íè ÷î ãî ðó -
õó, îð ãà í³ çà ö³ ºþ ìàé áó ò í³õ äåð æà â íèõ ñòðó ê òó ð — ðàä ðî áî ÷èõ äå ïó òà ò³â
øè ðè ëèñü âè ñòó ïè òðó äÿ ùî ãî ñå ëÿíñòâà çà çå ì ëþ, ïî ñè ëè ëî ñÿ áðî ä³í íÿ â
ëà âàõ ïîëü ñü êî¿ àð 쳿. Îñî á ëè âîþ ñòî ð³í êîþ äî ñë³ äæåí íÿ áó ëî ç³ ñòà â ëåí -
íÿ ñè ëè ðîç ãîð òàí íÿ ðå âî ëþ ö³é íî ãî ðó õó â ð³ ç íèõ ðå ã³ î íàõ ªâ ðî ïè, â òî ìó
÷è ñ ë³ áî ðî òü áè ïîëü ñü êèõ, í³ ìå öü êèõ òà ÷å ñü êèõ ïðî ëå òà ð³â íà çà õ³ ä íèõ ³
ï³ â í³ ÷ íèõ çå ì ëÿõ, ÿê³ òî ä³ ùå íå âõî äè ëè äî ñêëà äó Ïîëü ñü êî¿ äåð æà âè. Âñ³
ö³ òà ³í ø³ ïè òàí íÿ âè ñâ³ ò ëå í³ â ìî íî ãðà ô³¿ Ï. Êàëåíè÷åíêà “Âåëèêèé Æî -
â òåíü ³ ðå âî ëþ ö³é íèé ðóõ ó Ïî ëü ù³ (ëè ñ òî ïàä 1917 — æî â òåíü 1919 ðð.)” 2,
ùî âè é ø ëà äðó êîì ó Êè º â³ 1971 ð.
Âè ùå íà ç âà íà ìî íî ãðà ô³ÿ, â ÿê³é â÷å íèé äî ñë³ äèâ ÿñ ê ðà âó êàð òè íó ðå -
âî ëþ ö³é íî ãî ³ íà ö³ î íàëü íî- âè ç âî ëü íî ãî ðó õó íà ïîëü ñü êèõ çå ì ëÿõ, ñòà ëà
ðå çóëü òà òîì ö³ ëå ñ ï ðÿ ìî âà íî ãî íà ó êî âî ãî ïî øó êó òà ãëè áî êèõ ðîç äó ì³â ³
ïî ïðà âó ââà æà º òü ñÿ çíà êî âèì âíå ñ êîì â óêðà ¿í ñü êó ïî ëî í³ ñ òè êó.
Ó 1973 ð. áó ëà íà äðó êî âà íà êíè ãà Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêà “Áðàòè ïî êëà -
ñó — áðà òè ïî çáðî¿ (ó÷àñòü ïîëü ñü êèõ ³í òåð íà ö³ î íà ë³ ñ ò³â ó áî ðî òü á³ çà
âëà äó Ðàä íà Óêðà ¿ í³, 1917—1920 ðð.)” 3. dz áðà í³ ïî êðà ïåëü êàõ ôà ê òè ³ äî -
êó ìåí òè ïðî ó÷àñòü ïî ëÿ ê³â ó áóð õ ëè âèõ ïî ä³ ÿõ â Óêðà ¿ í³ 1917—1920 ðð.
â³ äî áðà æå íî ³ â íà ñòó ï íèõ ïðà öÿõ â÷å íî ãî, äå ðîç êðè âà º òü ñÿ âïëèâ ðå âî -
ëþ ö³¿ íà ïîëü ñü êå ñó ñ ï³ ëü ñ ò âî. Ïðî íè ê íåí íÿ ðå âî ëþ ö³é íèõ ³äåé â ³í øå
ñå ðå äî âè ùå, ¿õ ïðî ðî ñ òàí íÿ áó ëî á íå ìî æ ëè âèì ïðè â³ä ñó ò íî ñ ò³ çá³ ãó ³ñ òî -
ðè ÷ íèõ ïëà ñ ò³â ðîç âè ò êó äâîõ äåð æàâ ³ ð³ â íÿ ñâ³ äî ìî ñ ò³ ¿õ íà ðî ä³â. Ó öüî ìó
ôå íî ìå í³ òà êîæ ïðî ãëÿ äà º òü ñÿ ³äåÿ çà ãàëü íî ãî ºâ ðî ïåé ñü êî ãî äî ìó, äî
ÿêî ãî ïðà ã íóòü âëè òè ñÿ âñ³ íà ö³¿ ³ íà ðî äè ðå ã³ î íó. Ïðî öå ñè âçà º ìîâ ï ëè â³â
³ âçà º ìî ï ðî íè ê íåí íÿ ïî ãëÿ ä³â ð³ ç íèõ íà ðî ä³â, ïðå ä ñòà â íè ê³â ³í øî ìî â íèõ
ñî ö³ àëü íî- ³ñ òî ðè ÷ íèõ óòâî ðåíü, ðîç ïî âñþ äæåí íÿ ïðè âà á ëè âèõ ³äåé ñî -
ö³ àëü íî ãî ³ ïî ë³ òè÷ íî ãî çà õè ñ òó, à òà êîæ íå âäà ë³ ñïðî áè âò³ ëåí íÿ öèõ íà -
ì³ ð³â ó æèò òÿ — ñòà ëè ñòåð æ íå âîþ òå ìîþ äî ñë³ äæåí íÿ Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêà.
Ó øè ðî êî ìó êî ë³ íà ó êî âèõ òåì, ÿêè ìè çà õî ï ëþ âà â ñÿ â÷å íèé, îñî á ëè -
âå ì³ ñ öå çà éìຠäî ñë³ äæåí íÿ íå ðîç ê ðè òèõ ñòî ð³ íîê ³ñ òî ð³¿, â äà íî ìó âè -
ïàä êó — ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ ïîëü ñü êî¿ ïðî ãðå ñè â íî¿ åì³ ã ðà ö³¿ â Ðà äÿí ñü êî ìó Ñî þ ç³
ï³ä ÷àñ Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é íè. Âè á³ð öüî ãî íà ïðÿ ìó äëÿ êàí äè äàò ñü êî¿ äè -
ñåð òà ö³¿ ìî æ íà ïî ÿñ íè òè âïëè âîì òðà ã³ ÷ íèõ ïî ä³é Âå ëè êî¿ Â³ ò ÷è ç íÿ íî¿
â³é íè, ÿê³ ìî ëî äèé â÷å íèé ï³ çíàâ íå ç êíè æîê, à ïî áà ÷èâ íà âëà ñ í³ î÷³.
Íà ìà ãà þ ÷èñü ðî ç³ áðà òè ñÿ â ïî ä³ ÿõ, ÿê³ âè êëè êà ëè ã³ ãàíò ñü ê³ çñó âè ³ñ òî ðè -
÷ íèõ ïëà ñ ò³â, ïå ðå ì³ ùåí íÿ ö³ ëèõ íà ðî ä³â, Ï. Êàëåíè÷åíêî äî ñë³ äæó âàâ
ïðè ÷è íè âèíèêíåííÿ çãà äà íèõ ïî ä³é, âèâ÷àâ ñòà íî âè ùå ïîëü ñü êî ãî íà ñå -
ëåí íÿ â çà õ³ ä íèõ îá ëà ñ òÿõ Óêðà ¿ íè, Á³ ëî ðó ñ³¿ òà Ëè ò â³, ïðî ñòå æó âàâ ôîð ìó -
âàí íÿ ïîëü ñü êî ãî åì³ ã ðàíò ñü êî ãî ñå ðå äî âè ùà íà íåî êó ïî âà í³é ðà äÿí ñü ê³é
òå ðè òî ð³¿, ïðî öåñ ñòâî ðåí íÿ ³ ä³ ÿ ëü í³ñòü Ñï³ë êè ïîëü ñü êèõ ïà ò ð³ î ò³â ó
ÑÐÑÐ. ³í âèâ÷èâ øè ðî êå êî ëî äî êó ìåí òàëü íèõ ìà òå ð³ à ë³â, îä íèì ç ïåð -
116 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
Ïîðòðåòè ³ñòîðèê³â ìèíóëîãî
øèõ ñå ðåä óêðà ¿í ñü êèõ äî ñë³ ä íè ê³â óâ³â ó íà ó êî âèé îá³ã ïî ïó ëÿ ð í³ ïó á -
ë³ êà ö³¿, õó äî æ íþ ë³ òå ðà òó ðó, ÿê³ ñëó ãó âà ëè äæå ðå ëîì äëÿ íà ïè ñàí íÿ ìàé -
áó ò íüî¿ ìî íî ãðà ô³¿. Ñå ðåä íè õ — ïîëü ñü ê³ âè äàí íÿ, ïðè ñâÿ ÷å í³ âè ñâ³ ò ëåí -
íþ áî éî âî ãî øëÿ õó íà ðîä íî ãî ³é ñü êà Ïîëü ñü êî ãî, ìå ìó à ðè, æèò òº ïè ñè
áåç ïî ñå ðå ä í³õ ó÷à ñ íè ê³â ïî ä³é, ñïî ìè íè é õó äî æ í³ òâî ðè. Öå ïðà ö³ ãðî -
ìàä ñü êèõ ä³ ÿ ÷³â ³ ïè ñü ìåí íè ê³â ³ ê òî ðà Ãðî øà, ªæè Ïó ò ðà ìåí òà, ßí³ íè
Áðî íºâ ñü êî¿, æó ð íà ë³ ñ òà ³ ïó á ë³ öè ñ òà Åä ìóí äà Îñ ìà íü ÷è êà, ë³ òå ðà òî ðà
Þçå ôà Õå íà, â³ äî ìî¿ ïè ñü ìåí íè ö³ Âàí äè Âà ñè ëåâ ñü êî¿, ðî ìàí ÿêî¿ “гêè
ïà ëà þòü” ïî áà ÷èâ ñâ³ò ó Êè º â³ â 1952 ð.
Ó êíè ç³ “Ïîëüñüêà ïðî ãðå ñè â íà åì³ ã ðà ö³ÿ â ðî êè Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é -
íè” 4, ùî âè é ø ëà ï³ä ðå äà ê ö³ ºþ ².Î. Ãóðæ³ÿ ó âè äà â íè ö ò â³ Àêà äå 쳿 Íà óê
ÓÐÑÐ, Ï. Êàëåíè÷åíêî, ïðî ñòå æè â øè ôîð ìó âàí íÿ é ä³ ÿ ëü í³ñòü ïîëü ñü êî¿
åì³ ã ðà ö³¿ â ÑÐÑÐ, âè ä³ ëèâ òðè îñ íî â í³ åòà ïè: â³ä ïî ÷à ò êó Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿
â³é íè (1 âåðåñíÿ 1939 ð.) ÷å ðåç âî ç ç’º ä íàí íÿ çà õ³ ä íèõ óêðà ¿í ñü êèõ ³ á³ ëî ðó -
ñü êèõ çå ìåëü ç Óêðà ¿ íîþ ³ Á³ ëî ðó ñ³ ºþ, ñòâî ðåí íÿ Ñï³ë êè ïîëü ñü êèõ ïà ò -
ð³ î ò³â ç íà ëà ãî äæåí íÿì âè ïó ñ êó æó ð íà ëó “Íîâå â³ä íî ê ðåí ã³” (íî â³ ãî ðè çî -
í òè) ³ ãà çå òè “Âîëüíà Ïîëü ñü êà” äî ôîð ìó âàí íÿ â Ðà äÿí ñü êî ìó Ñî þ ç³
ïîëü ñü êî¿ äè Ⳡ糿 ³ì. Òàäåóøà Êî ñ òþ ø êà, ÿêà ïî êëà ëà ïî ÷à òîê ³é ñü êó
Ïîëü ñü êî ìó — çáðîé íèì ñè ëàì Ïîëü ñü êî¿ íà ðîä íî- äå ìî ê ðà òè ÷ íî¿ äåð æà -
âè, ³ äî ïî âå ð íåí íÿ ïî ëÿ ê³â íà áà òü ê³ â ùè íó.
Ïî ïðè âñ³ òðó ä íî ù³, ïî â’ÿ çà í³ ç äî ñë³ äæó âà íèì ïå ð³ î äîì (íå òàê áà ãà -
òî ðî ê³â ìè íó ëî ï³ ñ ëÿ çà ê³í ÷åí íÿ â³é íè), àâ òî ðî â³ âäà ëî ñÿ â³ä íàé òè ìà òå -
ð³ à ëè, ùî âè ñâ³ ò ëþ þòü øè ðî êó ä³ ÿ ëü í³ñòü Ñï³ë êè ïîëü ñü êèõ ïà ò ð³ î ò³â ó ãà -
ëó ç³ çáå ðå æåí íÿ é ïî äàëü øî ãî ðîç âè ò êó ïîëü ñü êî¿ êóëü òó ðè â ³íî ìî â íî ìó
ñå ðå äî âè ù³, à òà êîæ çà äî âî ëåí íÿ ìà òå ð³ àëü íèõ ïî òðåá ïîëü ñü êèõ åì³ ã ðàí -
ò³â. Çà âäÿ êè äî ñë³ äæåí íþ øè ðî êà ãðî ìàä ñü ê³ñòü Óêðà ¿ íè ³ Ïî ëü ù³ ä³ ç íà -
ëà ñÿ ïðî îð ãà í³ çà ö³þ Ñï³ë êîþ ïîëü ñü êèõ äè òÿ ÷èõ ñàä ê³â ³ øê³ë, äå ä³ òè
íàâ÷à ëèñü ³ ñï³ë êó âà ëèñü ð³ ä íîþ ìî âîþ. Áåç ïå ðå ÷ íî, ö³ ñòî ð³í êè, ùî º äî -
êó ìåí òàëü íèì ñâ³ä ÷åí íÿì ïðî âðÿ òó âàí íÿ ³ äó õî â íó ï³ä òðè ì êó ïîëü ñü êèõ
ä³ òåé â ÑÐÑÐ, íå ìî æóòü áó òè çà ìîâ ÷ó âà í³ ³ ìà þòü ïðà âî íà ïî ïó ëÿ ðè çà ö³þ.
Ìà òå ð³ à ëè, ïðå ä ñòà â ëå í³ â çãà äà íèõ ïðà öÿõ, äî çâî ëÿ þòü çðî áè òè
á³ëüø øè ðî ê³ óçà ãàëü íåí íÿ. Öå ïî ÿñ íþ º òü ñÿ ïåðø çà âñå òèì, ùî àíà ë³ç
ïî ë³ òè÷ íèõ òå î ð³é, êîí ê ðå ò í³ ôà ê òè ³ñ òî ðè ÷ íî ãî â³ çå ðóí êó àâ òîð ïî ºä íóº
ç øè ðî êèì ôî íîì âçà º ìî â³ä íî ñèí Ïî ëü ù³, Ðî ñ³¿, Óêðà ¿ íè. Àíà ë³ç âïëè â³â
íà Ïî ëü ùó ðå âî ëþ ö³é íèõ ïî ä³é â Ðî ñ³¿, ÿê³ é ñüî ãî ä í³ äëÿ áà ãà òüîõ äî ñë³ ä -
íè ê³â óÿâ ëÿ þ òü ñÿ íå îñÿ æ íèì ïî ëåì äëÿ âèâ÷åí íÿ é óñ â³ äî ì ëåí íÿ, ìàº
êîì ï ëå ê ñ íèé õà ðà ê òåð. Â÷å íèì ïðå ä ñòà â ëå í³ ïè òàí íÿ â³é íè ³ ìè ðó, êîí ô -
ë³ ê òè ì³æ ºâ ðî ïåé ñü êè ìè äåð æà âà ìè, âà ð³ àí òè ¿õ âðå ãó ëþ âàí íÿ, áó ð æó à ç -
íà åêñ ïàí ñ³ÿ, ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ í³ é ïî ë³ òè÷ í³ ïðî öå ñè òî ùî. Äî ñë³ ä íèê
ä³é øîâ âè ñíîâ êó ùî äî ãëè áî êî ãî ïðî íè ê íåí íÿ ³ ä³ º âî ñ ò³ ãó ìà í³ òà ð íî ãî
ï³ çíàí íÿ íà ïî ãðà íè÷ ÷³ äåð æàâ ³ íà ðî ä³â, íà ïî ãðà íè÷ ÷³ ïðî òè ëå æ íèõ óñò -
ðî ¿â ³ âçà º ìî çà ëå æ íî ñ ò³. Ñüî ãî ä í³ ñó ÷à ñ í³ ô³ ëî ñî ôè ÷åð ïà þòü ç ïî ä³ á íèõ
ì³ð êó âàíü ³äåþ ºâ ðî ïåé ñü êî¿ ºä íî ñ ò³, ÿêà ìຠïðè âå ñ òè äî îá’ºä íà íî¿ ³í òå -
ã ðî âà íî¿ ªâ ðî ïè.
Ðå çóëü òà òîì ïî ãëè á ëå íî ãî äî ñë³ äæåí íÿ ì³æ íà ðî ä íèõ â³ä íî ñèí ïðî òÿ -
ãîì íî â³ ò íüî ãî ÷à ñó ç âè êî ðè ñ òàí íÿì ìå òî ä³â ïî ð³ â íÿí íÿ ³ òè ïî ëî 㳿 ñòà ëè
ôóí äà ìåí òàëü í³ ïðà ö³ â÷å íî ãî, ïðè ñâÿ ÷å í³ äî ñë³ äæåí íþ ó÷à ñ ò³ ïî ëÿ ê³â ó
áî ðî òü á³ çà ïå ðå ìî ãó ðå âî ëþ ö³¿ â Óêðà ¿ í³, à òà êîæ âïëè âó ðå âî ëþ ö³é íèõ
ïî ä³é â Ðî ñ³¿ íà Ïîëüùó.
Ïðè âåð òຠóâà ãó òå, ùî ó÷å íèé ïðî ñòå æèâ âçà º ìî ï ðè ÷èí í³ñòü ãëè áî -
êèõ ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ íèõ ïðî öå ñ³â ó äâîõ ñó ì³ æ íèõ êðà ¿ íà õ — Óêðà ¿ í³ ³
Ïî ëü ù³, íà òë³ ³äå¿ ïà ðà ëå ëü íî ãî ðîç âè ò êó âè çíà ÷èâ ³ äî â³â âçà º ìî çà ëå æ -
í³ñòü òà âçà º ìîâ ï ëèâ ñâ³ òî âèõ ïðî öå ñ³â.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 117
Ïîðòðåòè ³ñòîðèê³â ìèíóëîãî
ªâ ðî ïåé ñü êà ³ñ òî ð³ÿ ³ â ïåð øó ÷åð ãó ³ñ òî ð³ÿ ñëî â’ÿí ñ ò âà, ïî ëî í³ ñ òè -
êà — ïð³ î ðè òå ò íà òå ìà íà ó êî âèõ ïî øó ê³â Ïà â ëà Ìè õàé ëî âè ÷à. Áà ãà òî óâà -
ãè ïðè ä³ ëèâ â³í ¿é ó ñâî¿õ âëà ñ íèõ äî ñë³ äæåí íÿõ ³ ï³ä ÷àñ ðî áî òè â ðå äà ê ö³¿
“Óêðà¿íñüêîãî ³ñ òî ðè ÷ íî ãî æó ð íà ëó”.
Äà ëå êî íå êî æ íèé â³ äî ìèé â÷å íèé ìî æå ñòâåð äæó âà òè, ùî ñòâî ðèâ
íà ó êî âó øêî ëó. Çà âäÿ êè îäåð æè ìî ñ ò³ íà ó êî âî ãî ï³ çíàí íÿ ³ îð ãà í³ çà òîð ñü -
êèì âëà ñ òè âî ñ òÿì Ï. Êàëåíè÷åíêà ïîñòó ïî âî íàâ êî ëî íüî ãî îá’ºä íó þ òü ñÿ
éî ãî ó÷ í³, ÿêèõ â³í ï³ä ãî òó âàâ, âè ðî ñ òèâ äî äî ñòîé íî ãî ð³ â íÿ íà ó êî âèõ êà -
ä ð³â ðå ñ ïó á ë³ êè. Øêî ëà ïî ëî í³ ñ òè êè, ÿêó ñòâî ðèâ Ïà â ëî Ìè õàé ëî âè÷,íà ë³ ÷óº
ìàé æå äâà äå ñÿ ò êè ³ñ òî ðè ê³â, ô³ ëî ñî ô³â, âè êëà äà ÷³â, êàí äè äà ò³â ³ äî ê òî ð³â
íà óê, ïðî ôå ñî ð³â ³ äî öåí ò³â ðà äÿí ñü êèõ ðå ñ ïó á ë³ê, òå ïåð óæå íå çà ëå æ íèõ
äåð æàâ. Óñ³ ¿õ í³ ïðà ö³, òàê ÷è ³íà ê øå ïî â’ÿ çà í³ ç ïîëü ñü êîþ òå ìà òè êîþ,
áó ëè çà äó ìà í³ ³ âò³ ëå í³ â æèò òÿ çà âäÿ êè çíàí íÿì, íàä ç âè ÷àé í³é ïðà öüî âè -
òî ñ ò³, íà ïî ëå ã ëè âî ñ ò³ Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêà.
Ñå ðåä éî ãî ïî ñë³ äî â íè ê³ â — äî ê òî ðè ³ñ òî ðè ÷ íèõ íà óê, ïðî ôå ñî ðè
Á. Øîñòàêîâè÷ (²ð êóòñüê, Ðî ñ³ÿ), Î. Øâèäàê (Æè òî ìèð, Óêðà ¿ íà),
Â. Êîëåñíèê (Ëóöüê, Óêðà ¿ íà), Þ. Ìàêàð (×å ð í³ â ö³, Óêðà ¿ íà), Ã. Êî -
æåëÿíêî (×å ð í³ â ö³, Óêðà ¿ íà), êàí äè äà òè ³ñ òî ðè ÷ íèõ íà óê, äî öåí òè —
Ñ. Àíòîíþê (Êè ¿â, Óêðà ¿ íà), Í. ²íäóòíà (Êè ¿â), Â. Íåðîä (Êè ¿â), Ë. Ëþ -
áèìñüêèé (Êè ¿â), Ë. ×åêàëåíêî (Êè ¿â), Ë. Çðåçàðöåâà (Êè¿â), Æ. Áîíäàðåíêî
(Êè ¿â), Â. Ïîëÿê (Óæãî ðîä), Ø. Ôàé糺â (Ñà ìàð êàíä, Óçáå êè ñ òàí),
ß. ×åõàíîâè÷ (³ ëü íþñ, Ëè ò âà) òà ³í.
Âñ³ ó÷ í³ Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêà ïðîé ø ëè øêî ëó íà ïðó æå íî¿ ðî áî òè ³ íà -
ïî ëå ã ëè âî ñ ò³. Â÷è òåëü ïå ðå äàâ ¿ì ñâîº âì³í íÿ ÷³ ò êî ãî âè ñëî â ëåí íÿ äó ìîê,
ðå òå ëü íî ãî íà ó êî âî ãî ïî øó êó, ïðè ñê³ ï ëè âî ñ ò³ â ðî áî ò³, â³ä òî ÷å íî ñ ò³ íà ó -
êî âèõ ôîð ìó ëþ âàíü, óâà ãó äî ð³ ç íî á³ ÷ íî ñ ò³ ôà ê ò³â, ñêðó ïó ëüî ç í³ñòü ³ äî -
êó ìåí òàëü íó ðå òå ëü í³ñòü; íàâ÷èâ äó ìà òè ³ ïè ñà òè. Ïî ëî í³ ñ òè äî á ðå ïà ì’ÿ -
òà òè ìóòü çà òè ø íó îñå ëþ ïî âóë. Æî â ò íå âî¿ ðå âî ëþ ö³¿, äå ¿õ çàâ æäè çó -
ñòð³ ÷à ëà óñì³ õ íå íà ãî ñ ïî äè íÿ — äðó æè íà Ïà â ëà Ìè õàé ëî âè ÷à ͳ íåëü Ïà â -
ë³ â íà. Îä ðó æè ëè ñÿ âî íè ùå ó ñòó äåíò ñü ê³ ðî êè, ï³ çíà ëè âñ³ òÿ ãî òè ñòó äåíò -
ñü êî ãî ñ³ ìåé íî ãî æèò òÿ â ãóð òî æè ò êó, ðî ñ òè ëè äâîõ ñè í³â. Ó ö³é äðó æ í³é
ðî äè í³ Âàì çàâ æäè áó ëè ðà ä³ ³ â áóäü- ÿê³é ñè òó à ö³¿ ïî äà âà ëè äî ïî ìî ãó…
Ó÷ í³ â÷å íî ãî — êà ëå íè ÷åí ê³ â ö³ é ñüî ãî ä í³, ïðà öþ þ ÷è â ïðî â³ ä íèõ
äåð æà â íèõ òà íà ó êî âèõ óñòà íî âàõ ³ âó çàõ Óêðà ¿ íè òà êðà ¿í Ñï³â äðó æ íî ñ ò³
Íå çà ëå æ íèõ Äåð æàâ, ïðî äîâ æó þòü éî ãî ñïðà âó.
ϳä êå ð³ â íè ö ò âîì çà â³ äó âà ÷à â³ä ä³ ëîì ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ ²í ñòè òó òó ³ñ òî ð³¿,
äî ê òî ðà ³ñ òî ðè ÷ íèõ íà óê Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêà áó ëè ï³ä ãî òî â ëå í³ ôóí äà ìåí -
òàëü í³ äî ñë³ äæåí íÿ, ÿê³ ïî áà ÷è ëè ñâ³ò ó 70-ò³ é íà ïî ÷à ò êó 80-òèõ ðð. Öå
“²ñòîð³ÿ Óêðà ¿í ñü êî¿ ÐÑД ó 8 ò., 10 êí., íà ó êî âî- ïî ïó ëÿ ð íèé íà ðèñ
“²ñòîð³ÿ Óêðà ¿í ñü êî¿ ÐÑД (Ê., 1967), à òàêîæ çá³ð êà ñòà òåé äî V ̳æ íà ðî -
ä íî ãî êîí ãðå ñó ñëà â³ ñ ò³â “²ñòîðè÷í³ çâ’ÿç êè ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â” (Ê.,
1963), êî ëå ê òè â í³ ìî íî ãðà ô³ ¿ — “Óêðàèíñêàÿ ÑÑÐ è çà ðó áå æ íûå ñî öè à ëè -
ñ òè ÷å ñ êèå ñòðà íû” (Ê., 1965), “Âåëèêèé Æî â òåíü ³ ðå âî ëþ ö³é íèé ðóõ íà -
ðî ä³â çà ðó á³ æ íèõ êðà ¿í” (Ê., 1957), íà ó êî â³ çá³ð êè ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠ÀÍ
ÓÐÑÐ: “Íàóêîâ³ çà ïè ñ êè ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠ÀÍ ÓÐÑД, òò. 9 ³ 12 (Ê., 1957 ³
1958), “²ñòîð³îãðàô³÷í³ äî ñë³ äæåí íÿ â Óêðà ¿í ñü ê³é ÐÑД, âèï. 5 (Ê., 1972),
“²ñòîð³îãðàô³÷í³ äî ñë³ äæåí íÿ: ³ ò ÷è ç íÿ íà ³ñ òî ð³ÿ”, âèï. 7 (Ê., 1981) òà ³í.
Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî áóâ â³ä ïî â³ äàëü íèì ðå äà ê òî ðîì äâîõ âè ïó ñ ê³â
“˳òîïèñ³â êî ìó í³ ñ òè ÷ íî ãî áó ä³ â íè ö ò âà” — õðî í³êè íàé âà æ ëè â³ øèõ ïî ä³é
â Óêðà ¿í ñü ê³é ÐÑÐ 1971—1980 ðð.
Íà ó êî âà ñïà ä ùè íà Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêà, íå çâà æà þ ÷è íà ïî ë³ òè÷ íó çà -
à í ãà æî âà í³ñòü òî ãî ÷à ñó, ³ ñüî ãî ä í³ íå âòðà òè ëà ñâ ö³í íî ñ ò³ ç ïî çè ö³é
äæå ðå ëî ç íàâ ñ ò âà, îñê³ëü êè â÷å íèé, ïðà öþ þ ÷è áà ãà òî â àð õ³ âàõ, â³ä êðèâ ³
118 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
Ïîðòðåòè ³ñòîðèê³â ìèíóëîãî
âïåð øå ââ³â ó íà ó êî âèé îá³ã ÷è ìà ëî ³ìåí òà íî âèõ ôà ê ò³â. Òîæ íå äè â íî,
ùî â 1970—1980 ðð. íà éî ãî ïðà ö³ ïî ñè ëà ëè ñÿ íà â³òü ïîëü ñü ê³ ³ñ òî ðè êè,
ÿê³ ïó á ë³ êó âà ëè ñâî¿ ìà òå ð³ à ëè â ïà ðè çü ê³é “Êóëüòóð³”, ùî íà òîé ÷àñ ââà -
æà ëà ñÿ áó ð æó à ç íèì âè äàí íÿì.
ßê ñâ³ä ÷àòü â³ä ãó êè øè ðî êî¿ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³, ïå ðå ë³ ÷å í³ âè äàí íÿ ñòà ëè
íà ñò³ ëü íè ìè êíè ãà ìè äëÿ ñïå ö³ à ë³ ñ ò³â, âè êëà äà ÷³â, ñòó äåí ò³â òà âñ³õ, õòî
ö³ êà âè òü ñÿ ³ñ òî ð³ ºþ íà øî¿ êðà ¿ íè.
Ïðî òÿ ãîì òðè äöÿ òè ðî ê³ â — ç 1957 ïî 1983 ðð. Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî
ïðà öþ âàâ â “Óêðà¿íñüêîìó ³ñ òî ðè ÷ íî ìó æó ð íà ë³”, ìàé æå äå ñÿ òü — î÷î ëþ -
âàâ ðå äà ê ö³þ öüî ãî âè äàí íÿ, ùî áó ëî äî ñèòü â³ä ïî â³ äàëü íèì ³ ñêëà ä íèì
çà âäàí íÿì. Çà òîé ÷àñ æó ð íàë ðîç øè ðèâ äî ñë³ ä íè öü êó òå ìà òè êó, ïî ãëè áèâ
âèâ÷åí íÿ âà æ ëè âèõ ïðî á ëåì ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ìè íó ëî ãî, ïî ñè ëèâ óâà ãó äî ïè -
òàíü íî â³ ò íüî¿ ³ñ òî ð³¿, ïî ÷àâ äðó êó âà òè ñòàò ò³ ç ïðî á ëå ìà òè êè çî â í³ ø íüî¿
ïî ë³ òè êè ³ ì³æ íà ðî ä íèõ â³ä íî ñèí ñó ÷à ñ íî ñ ò³. Íà ñòî ð³í êàõ öüî ãî ïå ð³ î äè -
÷ íî ãî âè äàí íÿ ïðî â³ ä í³ â³ ò ÷è ç íÿ í³ é çà ðó á³ æ í³ ³ñ òî ðè êè îá ì³ íþ âà ëè ñÿ
êîí öå ï òó àëü íè ìè ³äå ÿ ìè ³ íî âè ìè ï³ä õî äà ìè äî âèâ÷åí íÿ àê òó àëü íèõ
ïðî á ëåì ðîç âè ò êó ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà.
Ïà ðà ëå ëü íî ç íà ó êî âîþ é îð ãà í³ çà ö³é íîþ ðî áî òîþ
Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî ïî ïó ëÿ ðè çó âàâ çäî áó ò êè â÷å íèõ- ãó ìà í³ òà ð³ ¿â ó ðå ñ ïó á -
ë³ êàí ñü êèõ òà ñî þ ç íèõ âè äàí íÿõ: âè ñòó ïàâ ç ðå öå í ç³ ÿ ìè ³ â³ä ãó êà ìè, äðó -
êó âàâ ñòàò ò³. Íàé á³ëü øå éî ãî ñòà òåé îïó á ë³ êî âà íî â íà ó êî âî ìó çá³ ð íè êó
“Ïèòàííÿ íî âî¿ òà íî â³ ò íüî¿ ³ñ òî 𳿔, “Óêðà¿íñüê³é ðà äÿí ñü ê³é åí öè ê ëî -
ïå 䳿” òà “Ðàäÿíñüê³é åí öè ê ëî ïå 䳿 ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè”, “Óêðà¿íñüêîìó ³ñ òî -
ðè ÷ íî ìó æó ð íà ë³”, ó æó ð íà ëàõ “Ñó÷àñíå ³ ìàé áó ò íº” (ïðà öþ âàâ ó ðå äà ê ö³¿
1947 ð.), “Óêðà¿íà”, “Âñåñâ³ò”, “³ò÷èçíà”, ãà çå òàõ “Ðàäÿíñüêà Óêðà ¿ íà”,
äå â³í ïðà öþ âàâ (1949—1954 ðð.), “Ìîëîäü Óêðà ¿ íè”, “Êîëãîñïíå ñå ëî”,
“Ðîá³òíè÷à ãà çå òà” (îáè ä â³ âè õî äè ëè óêðà ¿í ñü êîþ ³ ðî ñ³é ñü êîþ ìî âà ìè),
“Ïðàâäà Óêðà è íû”, “Âå÷³ðí³é Êè ¿â”, à çà ìå æà ìè Óêðà ¿ íè — â æó ð íà ëàõ
“Âîïðîñû èñ òî ðèè”, “Íîâàÿ è íî âåé øàÿ èñ òî ðèÿ”, “Ñëàâÿíå”,
“Ñîâåòñêîå ñëà âÿ íî âå äå íèå”, ãà çå òàõ “Czerwony Sztandar” (ïîëü ñü êîþ
ìî âîþ, ³ ëü íþñ, Ëè ò âà), “Íàøå ñëî âî”, “Íàøà êóëü òó ðà”, “Trybuna
Ludu” (âñ³ òðè — Âàð øà âà, Ïî ëü ùà), “Ñîâåò Òóð ê ìå íè ñ òà íû” (Àø ãà áàò,
Òóð ê ìå í³ ñ òàí), “Óêðà¿íñüêå æèò òÿ” (Òî ðî í òî, Êà íà äà).
Çà íå ïî â íè ìè äà íè ìè, Ï. Êàëåíè÷åíêî îïó á ë³ êó âàâ ïî íàä 100 ðå -
öåíç³é íà êíè ãè ïðî â³ ä íèõ â÷å íèõ Óêðà ¿ íè, Ðî ñ³¿, Ïî ëü ù³, Ëè ò âè òà ³í.
Ïî ïó ëÿ ðè çó þ ÷è íî â³ âè äàí íÿ ç íàé á³ëüø àê òó àëü íî¿ íà òîé ÷àñ ïðî á ëå ìà -
òè êè íî â³ ò íüî¿ ³ñ òî 𳿠êðà ¿í Öåí ò ðàëü íî- Ñõ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè, Ï. Êàëåíè÷åíêî
íå ò³ëü êè ïðî ïà ãó âàâ íî â³ äî ðîá êè â ðîç âè ò êó íà ó êè ³ êóëü òó ðè, à é íà äè -
õàâ â÷å íèõ íà íî â³ äî ñë³ äæåí íÿ é çäî áó ò êè. Ñå ðåä àâ òî ð³â ðå öå í çî âà íèõ
íèì ïðà öü — ³ìå íà â³ äî ìèõ óêðà ¿í ñü êèõ, ðî ñ³é ñü êèõ, ïîëü ñü êèõ â÷å íèõ ³
ãðî ìàä ñü êèõ ä³ ÿ ÷³â: Î. Ìàíóñåâè÷, ². Êîñòþøêî, ². Áåëçà, Ð. ªðìîëàºâà,
Á. Øîñòàêîâè÷ — â Ðî ñ³¿, Ò. Îëüøàíñüêèé, Â. ̳õàëåâñüêà, Ê. ϳë³øåê — ó
Ïî ëü ù³, àêà äå ì³ êè Â. Ñìî ë³é — äè ðå ê òîð ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè ÍÀÍ
Óêðà ¿ íè, À. Øëºïàêîâ — êî ëè ø í³é äè ðå ê òîð ²í ñòè òó òó ñâ³ òî âî¿ åêî íî ì³ êè
³ ì³æ íà ðî ä íèõ â³ä íî ñèí ÍÀÍ Óêðà ¿ íè, ïðî ôå ñî ðè, äî ê òî ðè íà óê
². ªâñººâ, À. ʳç÷åíêî, ². Ïåòåðñ, Ï. Ñîõàíü, ². Äçþáêî òà áà ãà òî ³íøèõ, áåç
ÿêèõ óêðà ¿í ñü êà ³ñ òî ðè ÷ íà íà ó êà ìî ã ëà á íå â³ä áó òè ñÿ.
Ïðè âåð òຠóâà ãó øè ðî êèé êðó ãî ç³ð â÷å íî ãî, ÿêèé ö³ êà âè â ñÿ íå ò³ëü êè
çà äà íè ìè òå ìà ìè íà ó êî âèõ ðî á³ò ç ³ñ òî ðè ÷ íèõ äè ñ öè ï ë³í, à é ïè òàí íÿ ìè
ì³æ íà ðî ä íèõ â³ä íî ñèí, ïðî á ëå ìîþ çà õè ñ òó ìè ðó, ïðè ä³ ëÿâ óâà ãó äè ï ëî ìà -
ò³¿ ³ þðè ñ ï ðó äå í ö³¿, ë³ òå ðà òó ðî ç íàâ ñ ò âó é ³ñ òî 𳿠ìó çè êè. Ñå ðåä çíà ÷ íî¿
ê³ëü êî ñ ò³ ïó á ë³ êà ö³é — ñòàò ò³ ïðî Þ. Ôó÷³êà ³ Ì. Òîðåçà, Ò. Øåâ÷åíêà,
². Ôðàíêà ³ À. Ïîòåáíþ, ïðî çå ì ëÿ ê³â ³ âè ñòàâ êó äî ñÿ ã íåíü íà ðîä íî ãî ãî ñ -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 119
Ïîðòðåòè ³ñòîðèê³â ìèíóëîãî
ïî äàð ñ ò âà, ïðî Êî ðåþ ³ Êè òàé, Óãî ð ùè íó ³ ×å õî ñ ëî âà÷ ÷è íó, ïðî ÑØÀ ³
ßïî í³þ.
Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî áðàâ àê òè â íó ó÷àñòü ó íà ó êî âî ìó æèò ò³, âè ñòó ïàâ
íà ÷è ñ ëåí íèõ ì³æ íà ðî ä íèõ, âñå ñî þ ç íèõ òà ðå ñ ïó á ë³ êàí ñü êèõ íà ó êî âèõ
êîí ôå ðå í ö³ ÿõ ³ ñå ñ³ ÿõ, áóâ ÷ëå íîì Â÷å íî¿ ðà äè ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠ÀÍ ÓÐÑÐ,
ñïå ö³ à ë³ çî âà íèõ ðàä ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠ÀÍ ÓÐÑÐ òà ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ôà êóëü òå òó
Êè ¿â ñü êî ãî äåð æà â íî ãî óí³ âåð ñè òå òó, íà ó êî âî¿ ðà äè ç ³ñ òî 𳿠ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ -
íèõ êðà ¿í, âõî äèâ äî ñêëà äó ðå äà ê ö³é íî¿ êî ëå 㳿 ì³æ â³ äîì ÷î ãî ðå ñ ïó á -
ë³ êàí ñü êî ãî çá³ ð íè êà “Ïèòàííÿ íî âî¿ òà íî â³ ò íüî¿ ³ñ òî 𳿔 (ç 1965 ð.).
Â÷å íèé ïðî âî äèâ àê òè â íó ëå ê ö³é íó ðî áî òó — ÷è òàâ êóð ñè ëå ê ö³é íà
³ñ òî ðè ÷ íî ìó ôà êóëü òå ò³ Êè ¿â ñü êî ãî óí³ âåð ñè òå òó: “Óêðà¿íñüêî-ïîëüñüê³
â³ä íî ñè íè”, “Ó÷àñòü ïî ëÿ ê³â ó Æî â ò íå â³é ðå âî ëþ ö³¿”, àê òè â íî ïðà öþ âàâ
ïî ë³ í³¿ òî âà ðè ñ ò âà “Çíàííÿ”. Ðå çóëü òà òîì ïë³ ä íî¿ ñï³â ï ðà ö³ ç ö³ ºþ ïðî -
ñâ³ ò íè öü êîþ îð ãà í³ çà ö³ ºþ ñòà ëè áðî øó ðè ³ ñòàò ò³, îïó á ë³ êî âà í³ â áà ãà òüîõ
ïå ð³ î äè ÷ íèõ âè äàí íÿõ ðå ñ ïó á ë³ êè.
ßê ïî ëî í³ñò, Ïà â ëî Ìè õàé ëî âè÷ ê³ëü êà áðî øóð ïðè ñâÿ òèâ çíà ìåí íèì
äà òàì ñòà íî â ëåí íÿ ïîëü ñü êî¿ äåð æà â íî ñ ò³: 1000-ð³÷÷þ Ïîëü ñü êî¿ äåð æà âè
³ 25-ð³÷÷þ íå çà ëå æ íî¿ Ïî ëü ù³, âè ñâ³ ò ëèâ ïè òàí íÿ ñï³â ðî á³ ò íè ö ò âà Óêðà ¿ -
íè ³ Ïî ëü ù³ â ïî ë³ òè ö³, åêî íî ì³ ö³ òà êóëü òó ð³, ÷è ìà ëî óâà ãè ïðè ä³ ëÿâ äî -
ñë³ äæåí íþ êóëü òó ð íî¿ ñï³â ï ðà ö³ ñëî â’ÿí ñü êèõ êðà ¿í. Ïîñò³é íó óâà ãó â³í
íà äà âàâ âè õî âàí íþ ìî ëî äî ãî ïî êî ë³í íÿ â äó ñ³ ïî âà ãè ³ òî ëå ðàí ò íî ñ ò³ äî
³í øèõ íà ðî ä³â òà êóëü òóð. Ãå ðî ¿ ÷ íî ìó ìè íó ëî ìó ïîëü ñü êî¿ ìî ëî ä³ ïðè ñâÿ -
÷å íà éî ãî áðî øó ðà “Ìîëîäå ïî êî ë³í íÿ Ïî ëü ù³” (1960 ð.) 5.
Âñå ñâîº æèò òÿ ïðî ôå ñîð Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî ïðè ñâÿ òèâ ñòà íî â ëåí íþ
é ðîç âè ò êó âçà º ìî ðî çó ì³í íÿ ì³æ íà ðî äà ìè, ïå ðå äó ñ³ì óêðà ¿ í ö³â òà ïî ëÿ -
ê³â. Ïðî òÿ ãîì 50-õ—70-õ ðð. â³í ÷à ñ òî âè¿ æ äæàâ äî Ïî ëü ù³, äå íà êîí ôå -
ðå í ö³ ÿõ ïðî ïà ãó âàâ äî ðî áîê óêðà ¿í ñü êèõ â÷å íèõ â ³ñ òî ðè ÷ íó íà ó êó. Ïðà -
öþ þ ÷è â àð õ³ âàõ, ³í ñòè òó òàõ ³ á³á ë³î òå êàõ, ñï³ë êó þ ÷èñü ç ïî ëÿ êà ìè ð³ ç íèõ
âåðñòâ ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà ³ â³ êî âèõ õà ðà ê òå ðè ñ òèê, â³í ðîç ïî âñþ äæó âàâ îá’ºê òè â -
íó ³í ôîð ìà ö³þ ïðî íà øó êðà ¿ íó, íà ëà ø òî âó þ ÷è ïðå ä ñòà â íè ê³â ïîëü ñü êî¿
íà ó êî âî¿ ³ òâîð ÷î¿ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³ äî âçà º ìî ïî âà ãè ³ ðî çó ì³í íÿ óêðà ¿ í ö³â,
òèì ñà ìèì íà ìà ãà þ ÷èñü ïî äî ëà òè íå ãà òè â í³ ³ñ òî ðè ÷ í³ ñòå ðåî òè ïè ³ ïî ìè ë -
êî âå óÿâ ëåí íÿ, ùî ñêëà ëè ñÿ â ³ñ òî ðè ÷ íî ìó ìè íó ëî ìó âïðî äîâæ â³ ê³â ïî -
ãðà íè ÷ íî ãî ³ñ íó âàí íÿ äâîõ íà ðî ä³â. Âè ñòó ïàâ ïî áî ð íè êîì ïðàâ íà ðî ä³â, à
ñà ìå åò í³ ÷ íèõ ìå í øèí, íà äî ñòîé íå ³ñ íó âàí íÿ â ³í øî ìî â íî ìó ñå ðå äî âè -
ù³, çà õè ùà þ ÷è ïðàâà óêðà ¿ í ö³â ó Ïî ëü ù³. Ãà ðÿ ÷å ï³ä òðè ìàâ ó 1956 ð. ñòâî -
ðåí íÿ ó ì. Âàðøàâ³ óêðà ¿í ñü êî¿ ãà çå òè “Íàøå ñëî âî”, â ÿê³é ÷à ñ òî äðó êó -
âàâ ñòàò ò³ ç ïè òàíü íà ó êî âî ãî òà êóëü òó ð íî ãî ñï³â ðî á³ ò íè ö ò âà. Ñïðè ÿâ ä³ ÿ ëü -
íî ñ ò³ Òî âà ðè ñ ò âà ðà äÿí ñü êî- ïîëü ñü êî¿ (ì. Êè¿â) ³ ïîëü ñü êî- ðà äÿí ñü êî¿
äðó æ áè (ì. Âàðøàâà), à òà êîæ Óêðà ¿í ñü êî ãî ñó ñ ï³ ëü íî- êóëü òó ð íî ãî òî âà -
ðè ñ ò âà (ÓÑÊÒ) â ïîëü ñü ê³é ñòî ëè ö³.
Çíà ÷ íèé âíå ñîê çðî áèâ Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêî ó çì³ ö íåí íÿ êóëü òó ð íèõ
çâ’ÿç ê³â ì³æ óêðà ¿í ñü êèì ³ ïîëü ñü êèì íà ðî äà ìè ÿê àê òè â íèé ó÷à ñ íèê Òî -
âà ðè ñ ò âà ðà äÿí ñü êî- ïîëü ñü êî¿ äðó æ áè. Éî ãî Óêðà ¿í ñü êå â³ä ä³ ëåí íÿ áó ëî
ñòâî ðå íå ç ³í³ ö³ à òè âè òà êèõ â³ äî ìèõ ä³ ÿ ÷³â íà ó êè ³ êóëü òó ðè, ÿê Í.Ì. Óæ -
â³é, Ô.². Êàñ³ÿí, Á.Ì. Ëÿòîøèíñüêèé, Ô.Ï. Øåâ÷åíêî, ².². Á³ëÿêåâè÷,
Á.Ê. Äóäèêåâè÷. ³ä ñà ìî ãî çà ñíó âàí íÿ Óêðà ¿í ñü êî ãî â³ä ä³ ëåí íÿ Òî âà ðè ñ -
ò âà 1958 ð., ÿêå î÷î ëèâ ïî åò ³ àêà äå ì³ê Ì.Ò. Ðèëüñüêèé, Ï.Ì. Êà ëå -
íè÷åíêî áóâ îá ðà íèé çà ñòó ï íè êîì ãî ëî âè Ïðà â ë³í íÿ, ³ äî îñòàí í³õ äí³â
ñâî ãî æèò òÿ â³í ïðà öþ âàâ íà ãðî ìàä ñü êèõ çà ñà äàõ íà ö³é ïî ñà ä³.
Ïîëü ñü êèé óðÿä ã³ ä íî îö³ íèâ çà ñëó ãè â÷å íî ãî ³ ïî ïó ëÿ ðè çà òî ðà ñïðà -
âè çì³ ö íåí íÿ äðó æ áè ïîëü ñü êî ãî ³ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî ä³ â — 1971 ð.
Ï.Ì. Êà ëåíè÷åíêó áó ëî ïðè ñâî º íå çâàí íÿ çà ñëó æå íî ãî ä³ ÿ ÷à ïîëü ñü êî¿
120 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
Ïîðòðåòè ³ñòîðèê³â ìèíóëîãî
êóëü òó ðè, à â 1974 ð. — íàãî ðî äæå íî “Â³äçíàêîþ áðà òåð ñ ò âà çáðî¿” òà íà -
ãðó ä íèì çíà êîì “1000-ð³÷÷ÿ Ïîëü ñü êî¿ äåð æà âè”.
Òî ä³ ø í³é ãå íå ðàëü íèé êîí ñóë ÏÍÐ ó Êè º â³ Âàí äà ̳ õà ëåâ ñü êà ó ñâî ¿õ
ñïî ìè íàõ ïðî Ïà â ëà Ìè õàé ëî âè ÷à ïè ñà ëà: “… Íà çáî ðàõ àê òè âó Òî âà ðè ñ -
ò âà ðà äÿí ñü êî- ïîëü ñü êî¿ äðó æ áè, îð ãà í³ çî âà íèõ ç éî ãî ³í³ ö³ à òè âè, â³í, óæå
òÿ æ êî õâî ðèé, âè ñòó ïàâ, ÿê çàâ æäè, ç âå ëè êîþ ñè ì ïà ò³ ºþ äî íà øî¿ êðà ¿ íè
³ ðî çó ì³í íÿì çì³í, ùî â³ä áó âà ëè ñÿ. Ñïî â íå íèé îï òè ì³ ç ìó, â³í íà êðå ñ ëþ -
âàâ ïî äàëü ø³ ïëà íè ñï³â ï ðà ö³ òî âà ðèñòâ äðó æ áè”.
Â÷å íî ãî íå ñòà ëî 30 ÷åðâíÿ 1983 ð.
Ïå ðó Ï.Ì. Êàëåíè÷åíêà íà ëå æèòü ìàé æå 600 ïðàöü, ç ÿêèõ ïî íàä ïî -
ëî âè íè — ñó òî íà ó êî â³. Àíà ë³ çó þ ÷è òâîð ÷èé øëÿõ â÷å íî ãî, çà çíà ÷è ìî, ùî
â³í æèâ ³ ïðà öþ âàâ ó íå ïðî ñ òó äî áó æîð ñ òî êî ãî ³äå î ëî ã³ ÷ íî ãî ïðå ñ³í ãó.
Äå ÿê³ òå ìè éî ãî äî ñë³ äæåíü áó ëè äà íè íîþ òî ãî ÷à ñó. Àëå, íå çâà æà þ ÷è íà
öå, âñ³ éî ãî ïðà ö³ ñïè ðà þ òü ñÿ íà ãëè áî êó äæå ðå ëî ç íàâ ÷ó áà çó. Ïà â ëî Ìè -
õàé ëî âè÷ Êà ëå íè ÷åí êî âèí³ñ ç íà ó êî âî ãî çà áóò òÿ ö³ ëèé ïëàñò íå ï³ çíà íî ãî,
îð ãà í³ çó âàâ øêî ëó ïî ëî í³ ñ òè êè, ðîç ðî áèâ ïî ëî í³é íèé íà ïðÿ ìîê óêðà ¿í -
ñü êî¿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿, äî ëà þ ÷è ñòå ðåî òè ïè âçà º ìî â³ä íî ñèí ì³æ óêðà ¿í ñü êèì
³ ïîëü ñü êèì íà ðî äà ìè. Ïå ðåä éî ãî ó÷ íÿ ìè â³ä êðè òî ïåð ñ ïå ê òè âè ïðî äîâ -
æåí íÿ ïë³ ä íî¿ ðî áî òè â ðàì êàõ äî ñë³ ä íè öü êèõ óêðà ¿í ñü êèõ ³ ì³æ íà ðî ä íèõ
ïðî å ê ò³â; çà âäÿ êè éî ãî áà ãà òî ãðàí í³é ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ ðîç âè âà ëè ñÿ é ï³ä òðè ìó -
âà ëè ñÿ øè ðî ê³ íà ó êî â³ êîí òà ê òè ç ïðî â³ ä íè ìè íà ó êî âè ìè öåí ò ðà ìè âñüî -
ãî ñâ³ òó.  îñî áè ñ òî ìó ïëà í³ â³í ó âñ³õ â ïà ì’ÿ ò³ ëè øè â ñÿ Ëþ äè íîþ øè ðî -
êî ãî íà ó êî âî ãî êðó ãî çî ðó, ç âå ëè êèì ³ äî á ðèì ñå ð öåì.
1 K a l e n y c z e n k î P. M. Polacy w Rewolucji Paódziernikowej i wojni domowej na
Ukrainie. 1917—1920 / Maszynopis z j�zyka ukraiñskiego prze»oóy» lgor Szczyrba. —
Warszawa, 1969. — 295 s.
2 Ê à ë å í è ÷ å í ê î Ï. Ì. Âå ëè êèé Æî â òåíü ³ ðå âî ëþ ö³é íèé ðóõ ó Ïî ëü ù³ (ëè ñ òî -
ïàä 1917 — æî â òåíü 1919 ðð.). — Ê., 1971. — 344 ñ.
3 Ê à ë å í è ÷ å í ê î Ï. Ì. Áðà òè ïî êëà ñó — áðà òè ïî çáðî¿: Ó÷àñòü ïîëü ñü êèõ ³í -
òåð íà ö³ î íà ë³ ñ ò³â ó áî ðî òü á³ çà âëà äó Ðàä íà Óêðà ¿ í³, 1917—1920 ðîêè. — Ê., 1973. —
199 ñ.
4 Ê à ë å í è ÷ å í ê î Ï. Ì. Ïîëü ñü êà ïðî ãðå ñè â íà åì³ ã ðà ö³ÿ â ðî êè Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿
â³é íè. — Ê., 1957. — 214 ñ.
5 Ê à ë å í è ÷ å í ê î Ï. Ì. Ç ³ñ òî 𳿠ãðî ìàä ñü êèõ, êóëü òó ð íèõ òà íà ó êî âèõ çâ’ÿç ê³â
óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó ç çà ðó á³ æ íè ìè ñëî â’ÿí ñü êè ìè íà ðî äà ìè â ÕIÕ ñò. // Äî ïî â³äü íà
VI ̳æ íà ðî ä íî ìó ç’¿ç ä³ ñëà â³ ñ ò³â (Âàð øà âà, ñåð ïåíü 1973 ð.). — Ê.: Âèä- âî ÀÍ ÓÐÑÐ.
Óêðà ¿í ñü êèé êî ì³ òåò ñëà â³ ñ ò³â. ²í ñòè òóò ³ñ òî ð³¿, 1973. — 20 ñ. (ó ñï³ âàâ òîð ñ ò â³ ç
².Ì. Êóëèíè÷åì, Ô.ª. Ëîñåì, ².Ì. Ìåëüíèêîâîþ, Ï.Ñ. Ñîõàíåì); Ê à ë å í è ÷ å í-
ê î Ï. Ì. Êóëü òó ð íîå ñî ò ðó ä íè ÷å ñ ò âî ñëà âÿí ñ êèõ ñòðàí íà ñî â ðå ìåí íîì ýòà ïå // Äî -
êëàä íà VIII Ìå æ äó íà ðî ä íîì ñúå ç äå ñëà âè ñ òîâ (Çà ãðåá- Ëþ á ëÿ íà, ñåí òÿáðü 1978 ã.). —
Ê.: Íà ó êî âà äó ì êà. ÀÍ ÓÑÑÐ. Óêðàèíñêèé êî ìè òåò ñëà âè ñ òîâ. Èí ñ òè òóò èñ òî ðèè,
1978. — 34 ñ. (ó ñï³ âàâ òîð ñ ò â³ ç ².Ì. Êóëèíè÷åì, ².Ì. Ìåëüíèêîâîþ); Ìî ëî äå ïî êî ë³í -
íÿ Ïî ëü ù³. — Ê., 1960. — 95 ñ. ç ³ë. (ó ñï³ âàâ òîð ñ ò â³ ç Ñ.Ì. Àíòîíþêîì); Îñ íî â í³ ïðà âà ³
îáî â’ÿç êè ãðî ìà äÿí ÑÐÑÐ. — Ê.: Òî âà ðè ñ ò âî ïî ïî øè ðåí íþ ïî ë³ òè÷ íèõ òà íà ó êî âèõ
çíàíü ÓÐÑÐ. — 1951. — 36 ñ.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 121
Ïîðòðåòè ³ñòîðèê³â ìèíóëîãî
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204837 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0130-5247 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T18:09:27Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Чекаленко, Л.Д. 2025-07-18T15:07:18Z 2003 П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) / Л.Д. Чекаленко // Український історичний журнал. — 2003. — № 2. — С. 113-121. — Бібліогр.: 5 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204837 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Портрети істориків минулого П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) Article published earlier |
| spellingShingle | П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) Чекаленко, Л.Д. Портрети істориків минулого |
| title | П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) |
| title_full | П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) |
| title_fullStr | П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) |
| title_full_unstemmed | П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) |
| title_short | П.М. Калениченко (До 80-річчя від дня народження) |
| title_sort | п.м. калениченко (до 80-річчя від дня народження) |
| topic | Портрети істориків минулого |
| topic_facet | Портрети істориків минулого |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204837 |
| work_keys_str_mv | AT čekalenkold pmkaleničenkodo80ríččâvíddnânarodžennâ |