Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва)
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Український історичний журнал |
|---|---|
| Дата: | 2003 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204839 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) / Т.А. Бевз // Український історичний журнал. — 2003. — № 2. — С. 74-88. — Бібліогр.: 45 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859910473994993664 |
|---|---|
| author | Бевз, Т.А. |
| author_facet | Бевз, Т.А. |
| citation_txt | Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) / Т.А. Бевз // Український історичний журнал. — 2003. — № 2. — С. 74-88. — Бібліогр.: 45 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Український історичний журнал |
| first_indexed | 2025-12-07T16:02:09Z |
| format | Article |
| fulltext |
²ÑÒÎÐ²ß Â ÎÑÎÁÀÕ
Ò. À. ÁÅÂÇ (Êè¿â)
ÏΠ˲ ÒÈÊ ² Â×Å ÍÈÉ
(Äî 120-ð³÷÷ÿ â³ä äíÿ íà ðî äæåí íÿ Í. ß. Ãðèãîð³ºâà)
Ó êîí òå ê ñ ò³ ìè íó ëî¿ òà ñó ÷à ñ íî¿ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè âà æ ëè âå ì³ ñ öå ïî ñ³ äàº
çíàí íÿ ïðî æèò òÿ ³ äî ëþ â³ äî ìèõ óêðà ¿í ñü êèõ ä³ ÿ ÷³â. Áà ãà òî ³ìåí ³ç âå ëè -
êî ãî ðå º ñ ò ðó âè äà ò íèõ ³ñ òî ðè ÷ íèõ ïîñòà òåé Óêðà ¿ íè ïî êðè ò³ ìî ðî êîì çà -
áóò òÿ. Îñî á ëè âî öå ñòî ñó º òü ñÿ ïå ð³ î äó âè ç âî ëü íèõ çìà ãàíü 1917—1920 ðð.,
³ìåí òèõ ëþ äåé, ÿê³ âëà ñ íè ìè çó ñèë ëÿ ìè òâî ðè ëè óêðà ¿í ñü êó äåð æà â í³ñòü,
òå î ðå òè ÷ íè ìè ïðà öÿ ìè îá ãðóí òî âó âà ëè ðî çó ì³í íÿ “äåðæàâè” ³ “íàö³¿”,
“àâòîíî쳿” ³ “ôåäåðàö³¿”, âè ðî á ëÿ ëè âëà ñ íó ñòðà òå ã³þ ³ òà ê òè êó ðå âî ëþ -
ö³¿, â³ä ñòî þ âà ëè ³äåþ óêðà ¿í ñü êî¿ äåð æà â íî ñ ò³ íà ç’¿ç äàõ ³ êîí ôå ðå í ö³ ÿõ,
ãå ðî ¿ ÷ íî áî ðî ëè ñÿ çà Óêðà ¿í ñü êó Íà ðîä íó Ðå ñ ïó á ë³ êó. Äî ö³ º¿ êî ãîð òè íà -
ëå æèòü ïî ë³ òè÷ íèé òà ãðî ìàä ñü êèé ä³ ÿ÷, ³ñ òî ðèê, ïî ë³ òî ëîã, ïðî ôå ñîð ñî -
ö³ î ëî 㳿, ÷ëåí ÓÏÑÐ, ÷ëåí Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè, ì³ í³ñòð îñâ³ òè óðÿ äó ÓÍÐ
Íè êè ô³ð ßêî âè÷ Ãðè ãî ð³ ¿â.
Íàé á³ëüø çíà ÷è ìè ìè ïðà öÿ ìè Í. Ãðèãîð³ºâà, ÿê³ îïó á ë³ êî âà í³, º:
“Íàðîäíà âëà äà íà Óêðà ¿ í³” (Ê., 1922), “ϳäñòàâè óêðà ¿í ñü êî¿ íà ö³ î íàëü -
íî- äåð æà â íî¿ ïî ë³ òè êè” (Ïðà ãà—Áå ð ë³í, 1923), “Óêðà¿íñüêà áî ðî òü áà çà
äåð æà âó â ðî êàõ 1917—20. 11. ×îìó óêðà ¿ í ö³ íå âäåð æà ëè ñâ äåð æà âè”
(Ñêðåí òîí, 1934), “ϳäñòàâè Óêðà ¿í ñü êî¿ íå çà ëå æ íî¿ ïî ë³ òè êè” (Äå ò -
ðîéò— ̳ ø³ ãåí, 1939) òà ³í ø³ 1, à òà êîæ ðó êî ïè ñè: “Óêðà¿íñüêà íà ö³ î ã ðà -
ô³ÿ” (456 ñ.), “Äåðæàâà” (477 ñ.) òà ³í ø³ 2.
Íè êè ô³ð ßêî âè÷ Ãðè ãî ð³ ¿â íà ðî äè â ñÿ 9 ëþ òî ãî 1883 ðîêó â ì. Áóð òàõ
×å ð êà ñü êî ãî ïî â³ òó íà Êè ¿ â ùè í³.
Áà òü êî, ßê³â Êî ð í³ éî âè÷ Ãðåê, ðà íî çà ëè øè â ñÿ ñè ðî òîþ. Çà âäÿ êè ïî -
ïó â³í íàâ÷à â ñÿ ïîëü ñü êî¿ ³ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ãðà ìî òè, ùî çíà ÷ íî äî ïî ìî ã ëî
éî ìó â ìàé áó ò íüî ìó. ϳ ç í³ øå ìî ëî äèé ßê³â Ãðåê áóâ çà áðà íèé, ÿê ñèí ìè -
êî ëà ¿â ñü êî ãî ñî ë äà òà, â Êàí òî í³ ñò ñü êèé äè â³ ç³ îí ãà ð ìà ø³â ó Ìè êî ëà º â³.
Ñà ìå ó â³é ñü êó éî ãî áó ëî “ïåðåõðåùåíî” ³ç Ãðå êà â Ãðè ãî ð³ º âà.
Ó â³ ñ³ ì íà ä öÿ òè ð³ ÷ íî ìó â³ ö³ ßêî âà áó ëî ïî ðà íå íî ³ çâ³ ëü íå íî ç â³é ñü -
êî âî¿ ñëó æ áè ç òè òó ëîì “â³äñòàâíîãî áî ì áàð äè ðà” 3. Â ì³ ñ ò³ Áóð òè íà Êè ¿ â -
ùè í³ ßê³â Ãðè ãî ð³ ¿â çà ëè øè â ñÿ íà çà â æ äè ³ ñòàâ ó÷è òå ëåì ì³ ñ öå âî¿ öå ð êî â -
íî¿ øêî ëè. Íè êè ô³ð áóâ 13 äè òè íîþ â ñ³ ì’¿. Ìà òè ïî ìå ð ëà â 1886 ðîö³.
³í ñà ìî òóæ êè ï³ çíà âàâ æèò òÿ. Ç ïðè òà ìàí íîþ ëè øå éî ìó ìà íå ðîþ îïè -
ñàâ Íè êè ô³ð ó “Àâòîá³îãðàô³÷íîìó íà ðè ñ³” ñâîº ñè ð³ò ñü êå äè òèí ñ ò âî, ïî -
áóò óêðà ¿í ñü êî ãî ñå ëà ê³ í öÿ ÕIX ïî ÷à ò êó ÕÕ ñ òî ë³ò òÿ, ïî ë³ òè÷ í³ ïî 䳿, ÿê³
â³ä áó âà ëè ñÿ â ñó ñ ï³ ëü ñ ò â³ ³ ÿê âî íè â³ äî áðà æà ëè ñÿ íà óêðà ¿í ñü êî ìó ñå ëÿí-
ñ ò â³. Öå áó ëè éî ãî “ïåðø³ óí³ âåð ñè òå òè” â ôîð ìó âàí í³ ñâ³ äî ìî ñ ò³. Ïðî ò³
ðî êè â³í ïè ñàâ: “Ñóñ³äàìè ó íàñ áó ëè ç îä íî ãî áî êó — á³ ä í³ æè äè, à ç äðó -
ãî ãî — íå çà ìî æ í³ ëþ äè, à ç òðå òüî ãî — “äóêè”. Ç ¿õ ä³ òü ìè ÿ òî âà ðè øó âàâ.
×å ðåç òå, âæå ïåð ø³ çà ðîä êè ìî º¿ ñâ³ äî ìî ñ ò³ áó ëè îä íî ÷à ñ íî ñî ö³ àëü íè ìè
é íà ö³ î íàëü íè ìè” 4.
Ó 1894 ðîö³ Íè êè ô³ð Ãðè ãî ð³ ¿â çà ê³í ÷èâ öå ð êî â íî ïà ðà ô³ ÿ ëü íó øêî ëó
â ì. Áóðòàõ ³ âñòó ïèâ äî ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü êî¿ øêî ëè â ì. Ãîðîäèù³ ×å ð -
êà ñü êî ãî ïî â³ òó.
74 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
Ó ðî êè íàâ÷àí íÿ Íè êè ô³ð ïî äðó æè â ñÿ ç Ïå ò ðîì Êóëü ÷è öü êèì.
Í. Ãðèãîð³¿â çà õî ï ëþ âà â ñÿ ñâî ¿ì äðó ãîì, òî ìó ùî òîé “íàéá³ëüøå çà âñ³õ
ïå ðå ÷è òàâ êíè æîê”. ³í çàâ æäè ÷è òàâ, íà â³òü ï³ä ÷àñ ëå ê ö³é. “Öå ìå íå, —
ïè ñàâ Í. Ãðèãîð³¿â, — é çà õî ïè ëî. ß òà êîæ ëþ áèâ ÷è òà òè. Êíè æ êè ìè ÷è -
òà ëè çà ïî ºì, ÿê³ ïî ïà äóòü ñÿ. ß ïå ðå ÷è òàâ á³ëü ø³ñòü ðó ñü êèõ êëà ñè ê³â, õî÷ ³
íå âñå ðî çó ì³â. Íàé á³ëü øå âð³ çà ëè ñÿ â äó øó îïî â³ äàí íÿ Ãî ãî ëÿ, íå ïðè ãà -
äóþ, ÷èº îïî â³ äàí íÿ ïðî Á. Õìåëüíèöüêîãî (÷è íå Ðî ãî âî¿?), ðî ìàí Äà íè -
ëåâ ñü êî ãî, Ìîð äî â öÿ ³ íà â³òü Ñåí êå âè ÷à, õî÷ îñòàí í³é ìàâ ö³ë êîì ïðî òè -
ëå æ íó ãíó ñ íó ìå òó” 5. ² òóò Í. Ãðèãîð³¿â äî õî äèòü âè ñíîâ êó ïðî òå, ùî “âñå
öå áó ëî ïåð øèì äæå ðå ëîì ìî ãî çíà éîì ñ ò âà ç óêðà ¿í ñü êîþ ñòà ðî âè íîþ é
âè êëè êà ëî ñè ì ïà ò³¿ äî êî çà ê³â, ѳ ÷³, Óêðà ¿ íè”. Äî ñèòü âàæ êî íàì ñüî ãî ä í³
óñ â³ äî ì ëþ âà òè, ùî ÿê òàê ìî ã ëî áó òè, ùî ëþ äè íà æè ëà â Óêðà ¿ í³ ³ í³ ÷î ãî
ïðî íå¿ íå çíà ëà. ² öå áó ëî íå â ñè âó äà â íè íó, à â îñòàí í³ ðî êè
XIX ñòîë³òòÿ. “Ñïåðøó ÿ íà â³òü íå çíàâ, — íà ïè øå çãî äîì Í. Ãðèãîð³¿â, —
ùî æè âó íà Óêðà ¿ í³ ³ ðà çîì ç òî âà ðè øà ìè ìð³ ÿâ: “Îò ÿê áè íàì íà Óêðà ¿ íó
ïî ¿õàòü”. Ëè øå çãî äîì íà çà ïè òàí íÿ îä íî ãî ç ó÷ í³â äî â÷è òå ëÿ ³ñ òî 𳿠é
ãåî ãðà ô³¿, äå Óêðà ¿ íà, îäåð æà ëè äè â íó â³ä ïî â³äü: “Óêðà¿íè íåò, à ìè
æ³ âüîì íà òîì ìå ñ òå, ãäå îíà áè ëà” 6.
Òà êà â³ä ïî â³äü íå ìî ã ëà çà äî âî ëü íè òè, à ó÷ í³ ïðà ã íó ëè çíàéòè â³ä ïî -
â³ ä³ íà ïè òàí íÿ, ÿê³ ¿õ õâè ëþ âà ëè. Îä íàê ë³ òå ðà òó ðè, ÿêà áó ëà â øê³ ëü í³é
á³á ë³î òå ö³, íå âè ñòà ÷à ëî. Ó÷ í³ áðà ëè êíè ãè ó ïðè âà ò í³é á³á ë³î òå ö³ äðó æè íè
óïðà âè òå ëÿ ì³ ñ öå âî¿ öó ê ðî âà ð í³, â³ äî ìî¿ íà ðîä íè ö³ Ï’ÿ òà êî âî¿, ìà òå ð³
â³ äî ìèõ ë³ äå ð³â á³ëü øî âè ç ìó â Óêðà ¿ í³.
Ó 1896 ðîö³ Í. Ãðèãîð³ºâó äî âå ëî ñÿ ïî áó âà òè â Êè º â³ â ãî ñ òÿõ ó ñå ñ ò ðè.
Òàì â³í çó ñòð³ â ñÿ ç ñòà ðèì äî ø ê³ ëü íèì òî âà ðè øåì. Çà éî ãî ïðî òå ê ö³ ºþ
Íè êè ô³ð ïî ïàâ “çàéöåì” çà êó ë³ ñè òå à ò ðó Ì. Êðîïèâíèöüêîãî, Ì. Ñàäîâ -
ñüêîãî, Ï. Ñàêñàãàíñüêîãî. “Á³ëüøå äå ñÿ òè âå ÷î ð³â, — çãà äó âàâ â³í, — ïå -
ðå æèâàâ ÿ íàä çå ì íå ùà ñ òÿ íà ñî ëî äè âå ëè êèì ìè ñ òå ö ò âîì òà ãîð äî ñ òè, ùî
“âñå òàì ïî- íà øî ìó”, “ïî-ìóæèöüêîìó”. Îñî á ëè âî âð³ çà â ñÿ â òÿ ì êè
“Íåâîëüíèê”” 7. Òà êèì øëÿ õîì éøîâ ïðî öåñ óñ â³ äî ì ëåí íÿ Í. Ãðèãîð³ºâà
ñå áå óêðà ¿ í öåì.
Äî ñèòü ñóò òº âî íà ôîð ìó âàí íÿ éî ãî ñâ³ òî ãëÿ äó âïëè íó ëà áðî øó ðà
ª. ×èêàëåíêà “Ðîçìîâè ïðî ñ³ëü ñü êå õî çÿé ñ ò âî. ×î ð íèé ïàð òà ïëî äî -
çì³í”. Íà ïè ñà íà âî íà óêðà ¿í ñü êîþ ìî âîþ. Êíè ãà áó ëà ïðî ÷è òà íà äëÿ âñ³õ
ó÷ í³â ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü êî¿ øêî ëè. Âî íè áó ëè â çà õâà ò³, òî ìó ùî,
“ïåðøå, ðàç êíè æ êè ïðî íà ó êó (íå ÿê³ñü òàì îïî â³ äàí íÿ, àíå ê äî òè, ñì³ õî -
âè íà, à ñïðà â æ íÿ íà ó êà, ÿêó íàì òàê òÿ æ êî áó ëî äî â áà òè ÷ó æîþ ïàí ñü êîþ
ìî âîþ), ðàç òà ê³ êíè æ êè ïè øó òü ñÿ “íàøîþ ïðî ñ òîþ ìî âîþ”, òî öÿ ìî âà
ãî äè òü ñÿ íå ëè øå äëÿ áó äåí íèõ “ìóæèöüêèõ ñïðàâ”, à é äëÿ â÷å íèõ, âñå -
ëþä ñü êèõ. Äðó ãå, êî ëè ìè íå îñè ëè ìî ïàí ñü êî¿ ìî âè, òî, âè õî äèòü, ìî æ íà
íà ó êó çäî áó âà òè é áåç íå¿. Òðå òº, ìî âà “ïðîñòîãî íà ðî äó” òàê ñà ìî âæè âà -
º òü ñÿ ó÷å íè ìè “ïàíàìè”, ÿê ³ “ïàíñüêà”. Îò æå: íå ìà ÷î ãî ¿¿ ñî ðî ìè òü ñÿ.
Òî ìó é íàì íå ìà ÷î ãî ñî ðî ìè òü ñÿ, ùî ìè ãî âî ðè ìî ì³æ ñî áîþ
“ïî-ïðîñòîìó”, ÷å ðåç òå, ùî í³ ÿê íå ïðèâ÷è ìî ñÿ äî “ïàíñüêî¿”” 8.
Îä íàê ïåð øå âè ðà ç íå ïî ë³ òè÷ íå ðî çó ì³í íÿ ñî ö³ àëü íî ãî é íà ö³ î íàëü -
íî ãî ïè òàí íÿ îòðè ìàâ Í. Ãðèãîð³¿â ó 1897 ðîö³ çà äî ïî ìî ãîþ íî âî ãî îä íî -
êëà ñ íè êà Òà ðà ñà Êó äå ëåí êà, ñè íà óêðà ¿í ñü êî ãî ïî ë³ òè÷ íî ãî â’ÿ ç íÿ, âè ñëà -
íî ãî äî Ñè á³ ðó. Íî âî ãî ó÷ íÿ âè ãà íÿ ëè ç ê³ëü êîõ êè ¿â ñü êèõ ñå ðå ä í³õ øê³ë
çà “íåáëàãîíàä³éí³ñòü”. ³í âè ð³ñ â íå ëå ãàëü íî- ðå âî ëþ ö³é íî ìó ñî ö³ à ë³ ñ -
òè ÷ íî ìó îòî ÷åí í³. Áóâ ôà íà òè êîì ñî ö³ à ë³ ç ìó é óêðà ¿í ñü êî¿ ñà ìî ñò³é íî ñ ò³
ç ïå ëþ øîê. Íà â³òü Òà ðà ñîì íà çâà íèé íà ÷åñòü âå ëè êî ãî ïî å òà. Ñà ìå â³ä
íüî ãî Í. Ãðèãîð³¿â âïåð øå äî â³ äà â ñÿ ïðî ïî ä³ë ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà íà êëà ñè —
ïðà öþ þ ÷èõ ³ áó ð æó à ç³þ, ïðî êëà ñî âó áî ðî òü áó, ñî ö³ à ë³ ñ ò³â, ¿õ ïî ä³ë íà
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 75
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ìàð ê ñè ñ ò³â ³ íà ðîä íè ê³â, “í³ê÷åìí³ñòü ìàð ê ñ³â ñü êî¿ òå î 𳿠äëÿ àã ðà ð íî¿
êðà ¿ íè”, áðå õ íþ ïðî êîí öåí ò ðà ö³þ ³ ò. ï., ñî ö³ àëü íèé òà íà ö³ î íàëü íèé âè -
çèñê, ïî òðå áó ïî âà ëè òè ïðî êëÿ òå ñà ìî äåð æàâ ñ ò âî, ùîá íà éî ãî ðó ¿ íàõ
ñòâî ðè òè â³ ëü íå ñó ñ ï³ ëü ñ ò âî, äå á óêðà ¿í ñü êèé íà ðîä ìàâ ñâîþ ñà ìî ñò³é íó
ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íó äåð æà âó. Ñà ìå ï³ä âïëè âîì Ò. Êóäåëåíêà Í. Ãðèãîð³¿â çä³é ñ -
íèâ ³ ïåð ø³ “ðåâîëþö³¿ — ÿê íà ö³ î íàëü íó, òàê ³ ñî ö³ àëü íó”.
×è ìà ëî ìà òå ð³ à ëó äëÿ ïðî áó äæåí íÿ íà ö³ î íàëü íî¿ ñâ³ äî ìî ñ ò³ îòðè ìàâ
Íè êè ô³ð ³ éî ãî òî âà ðè ø³ â³ä íî âî ãî ó÷è òå ëÿ ³ âè õî âà òå ëÿ Àí ä ð³ÿ Àí ä ð³ éî -
âè ÷à Ðî ìà í³ êà â 1899 ð., ÿêèé çà ê³í ÷èâ Õàð ê³â ñü êó õë³ áî ðîá ñü êó øêî ëó.
³í äà âàâ ó÷ íÿì óêðà ¿í ñü ê³ êíè ãè (òâî ðè ². Êàðïåíêà-Êàðîãî, óêðà ¿í ñü ê³
àëü ìà íà õè ³ ò. ï.), à òà êîæ îð ãà í³ çî âó âàâ ñè ëà ìè ó÷ í³â óêðà ¿í ñü ê³ âè ñòà âè â
øê³ ëü íî ìó ³í òåð íà ò³. Í. Ãðèãîð³¿â ãðàâ ñòàð øè íó â “Ïî ðå Ⳡ糿” òà Ãà ëþ â
“ѳì ðàç ïî ãà íèé”.
Ó 1900 ðîö³ Í. Ãðèãîð³¿â çà ê³í ÷èâ õë³ áî ðîá ñü êó øêî ëó ³ ð³ê ïå ðå áó âàâ
íà ïðà ê òè ö³ ó Êè ¿â ñü êî ìó ïî â³ ò³, ó ãî ñ ïî äàð ñ ò â³ ïà í³ Ïî ïî âî¿ (Êî çà ðå âè -
÷³— Äè âåð) â ñå ë³ Êî çà ðå âè ÷àõ. Ïðî ïðà öþ âà â øè ð³ê, Íè êè ô³ð áóâ çâ³ ëü íå -
íèé çà íå âì³í íÿ äî ãëÿ äà òè çà ðî á³ ò íè êà ìè, íå âì³í íÿ ëà ÿ òèñü ³ ò. ï.  ðå -
çóëü òà ò³ â³í âòðà òèâ áóäü- ÿêå áà æàí íÿ ïðà öþ âà òè â ïî ì³ ùè öü êèõ ìà º ò êàõ,
“ÿê îñå ðåä êàõ âè çè ñ êó ³ ãíî á ëåí íÿ” 9. Â îïè ñî â³ ïðà ê òè êè, ïî äà íî ìó â
øêî ëó äëÿ îäåð æàí íÿ äè ï ëî ìó, àê öåí òó âàâ îñî á ëè âó óâà ãó íå íà ãî ñ ïî -
äàð ñü ê³ ñïðà âè, à íà ñî ö³ àëü í³ â³ä íî ñè íè.
Ó ëþ òî ìó 1902 ðî êó Íè êè ô³ð ïðè ¿ç äèòü äî Êè º âà ï³ä ÷àñ “êîíò -
ðàêòîâîãî ÿð ìàð êó” äëÿ ïî øó ê³â ðî áî òè. Ïî ñå ëè â ñÿ ó ñâî ãî øê³ ëü íî ãî òî -
âà ðè øà Ô. Ëèòâèíà, ÿêèé ïðà öþ âàâ ó “Êèåâñêîì Îá ùå ñ ò âå Ñå ëü ñ êî ãî
Õî çÿé ñ ò âà” ï³ä êå ð³ â íè ö ò âîì â³ äî ìî ãî óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðîä íè êà Òè õî íà
²âà íî âè ÷à Îñà ä ÷î ãî. Ïðè äî ïî ìî ç³ Ò. Îñàä÷îãî Í. Ãðèãîð³¿â îòðè ìàâ ðî -
áî òó ñïî ÷à ò êó â á³á ë³î òå ö³ Êè ¿â ñü êî ãî òî âà ðè ñ ò âà Ãðà ìî ò íî ñ ò³, äå á³ëü øå
÷è òàâ êíè ãè, í³æ ïðà öþ âàâ, à ï³ ç í³ øå — â ñòà òè ñ òè ÷ íî ìó â³ä ä³ ë³ óïðà â ë³í -
íÿ ϳâ äåí íî- Çà õ³ ä íè ìè çà ë³ ç íè öÿ ìè.
Ò. Îñàä÷èé ñòàâ äó õî â íèì áà òü êîì Í. Ãðèãîð³ºâà. ³í ìð³ ÿâ ïðî âè õî -
âàí íÿ ñ³ëü ñü êî¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿, ïîñòà ÷àí íÿ äëÿ ñå ëà ó÷è òå ë³â, àã ðî íî ì³â, ôå ëü ä -
øå ð³â, ë³ êà ð³â ³ ò. ï. Ñî ö³ î ëî ã³ ÷ í³ ïðà ö³ Ò. Îñàä÷îãî (“Îáùåñòâåííûé
áûò”) òà îïî â³ äàí íÿ (“Íà ñëó æ áå îá ùå ñ ò âó”, “ijòè çå ì ë³”) ïðî íè çà í³
ìð³ ºþ âè ç âî ëåí íÿ ñå ëÿí ñ ò âà, éî ãî âëà ñ íîþ êóëü òó ð íî- åêî íî ì³ ÷ íîþ ñà ìî -
îð ãà í³ çà ö³ ºþ (àð ò³ ëåé, êî î ïå ðà òè â³â ³ ò. ï.). Ïðî âïëèâ Ò. Îñàä÷îãî
Í. Ãðèãîð³¿â ïè ñàâ: “Éîãî êíè ãà “Íà ñëó æ áå îá ùå ñ ò âó” ñòà ëà ïî ðî ãîì ìî -
º¿ ãðî ìàä ñü êî¿ ñâ³ äî ìî ñ ò³. Éî ãî ³äå àë ñëó æ³í íÿ íà ðî äó, ñå ëó, ìó æè êàì —
ñòàâ ìî ¿ì ³äå à ëîì” 10.
Äëÿ ðî çó ì íî ãî é êî ðè ñ íî ãî ñëó æ³í íÿ íà ðî äó òðå áà áó ëî çíàí íÿ, îñî á -
ëè âî, çíàí íÿ ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà. Í. Ãðèãîð³¿â ñòó ä³ þ âàâ ñî ö³ î ëî ã³þ é åòè êó; ïðî -
ñëó õàâ ó Êè ¿â ñü êî ìó óí³ âåð ñè òå ò³ ïðè âà ò íèé âå ÷³ ð í³é êóðñ ëå ê ö³é ç ³ñ òî ð³¿
é òå î 𳿠ìî ðà ë³ ïðî ôå ñî ðà Ã. ². ×åëïàíîâà. Ñà ìå ï³ä éî ãî âïëè âîì áó ëà íà -
ïè ñà íà ïåð øà âå ëè êà íà ó êî âà ðî áî òà Í. Ãðèãîð³ºâà “Ìîðàëü”.
Ïðî ñòó ä³ þ âàâ “Èñòîðèþ ðà ç âè òèÿ íðàâ ñ ò âåí íî ãî èí ñ òèí ê òà” Ñó òå ð -
ëàí äà òà “Ñèñòåìó ìî ðàëü íî ãî ñî ç íà íèÿ” Âî ëü ò ìà íà, ñî ö³ î ëî ã³þ Ãó ì ï ëî -
âè ÷à, ñë³ä êó âàâ çà ñî ö³ î ëî ã³ ÷ íè ìè çà ì³ ò êà ìè Þæà êî âà â “Ðóññêîì áî ãàò ñ ò -
âå”, ñòó ä³ þ âàâ Àâå íà ð³ ó ñà, Øî ïåí ãà ó å ðà, Øò³ ð íå ðà, Äæ. Ñò. ̳ë ëÿ,
À. Ñì³òà, Æå ëå ç íî âà òà ³í øèõ.
 êâàð òè ð³ Ò. Îñàä÷îãî âå ÷î ðà ìè â³ä áó âà ëè ñÿ íå ëå ãàëü í³ çáî ðè âè ñî -
êî øê³ ëü íî¿ ìî ëî ä³ ð³ ç íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ íà ïðÿ ì³â, îá ãî âî ðþ âà ëè ñÿ àê òó àëü -
í³ ïè òàí íÿ. Íà öèõ âå ÷³ð êàõ Í. Ãðèãîð³¿â ïî çíà éî ìè â ñÿ ç íà ðîä íè êîì
². Òþòþííèêîì òà Ðà á³ íî âè ÷åì, ÿêèé ïðè íî ñèâ “åñåð³âñüêó” ë³ òå ðà òó ðó.
Âñå öå äà âà ëî ìà òå ð³ àë äëÿ ôîð ìó âàí íÿ ñî ö³ àëü íî ãî ñâ³ òî ãëÿ äó. À íà ö³ î -
76 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
íàëü í³ ïî ÷óò òÿ ôîð ìó âà ëè ñÿ ï³ä âïëè âîì áðî øó ðè “Êîçàöüêèé áà òü êî
Ïà ë³é”, “ʳåâñêîé Ñòà ðè íû” òà òå à ò ðó Ì. Ñàäîâñüêîãî. Ñà ìå ï³ä âïëè âîì
òå à ò ðó Í. Ãðèãîð³¿â ó 1903 ðîö³ íà ïè ñàâ “ìàëîðîñ³éñüêó” äðà ìó ç æèò òÿ
õë³ áî ðîá ñü êî¿ øêî ëè, â ÿê³é íàâ÷à â ñÿ, ³ â³ä í³ñ ¿¿ äî “Ê³åâñêîé Ñòà ðè íû”.
Ñ. ªôðåìîâ âêà çàâ íà äå ÿê³ æè â³ ñöå íè äðà ìè, îä íàê ïî ðà äèâ ïî ïðà öþ âà -
òè íàä âèâ÷åí íÿì óêðà ¿í ñü êî¿ ìî âè.
Ïðà öþ þ ÷è â óïðà â ë³í í³ Ï³â äåí íî- Çà õ³ ä íèõ çà ë³ ç íèöü, â³ä â³ äó âàâ òà -
êîæ äâî ð³ ÷ í³ âè ù³ êóð ñè äëÿ óðÿ äî â ö³â óïðà â ë³í íÿ. Ïà ðà ëå ëü íî,
Í. Ãðèãîð³¿â ðà çîì ç Ã. Ïàòèíñüêèì ï³ä ãî òó âà â ñÿ äî íà òó ðàëü íî ãî ³ñ ïè òó é
âñòó ïó äî óí³ âåð ñè òå òó. Îä íàê ï³ä âïëè âîì Ò. ². Îñàä÷îãî, ÿêèé äî ð³ êàâ
ó÷ íÿì — âè õ³ ä öÿ ì ç ñå ëà, ùî âî íè, çäî áó â øè âè ùó îñâ³ òó, ïî êè äà þòü ñå -
ëî, “éäóòü ó ì³ ñ òà ³ â³ä ðè âà þ òü ñÿ â³ä íà ðî äó, çà ëè øà þ ÷è éî ãî â òå ì íî ò³,
çëè ä íÿõ ³ áåç ³í òå ë³ ãåíò ñü êî¿ äî ïî ìî ãè” 11, â³äìîâèâñÿ â³ä âñòóïó. Ïðè ÷è -
íîþ â³ä ìî âè â³ä íàâ÷àí íÿ â óí³ âåð ñè òå ò³ ñòà ëî ùå é “òîãî÷àñíå íå ãà òè â íå
â³ä íî øåí íÿ ðå âî ëþ ö³é íî- ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íî ãî ãðî ìà äÿí ñ ò âà äî “áþðîêðàòè÷ -
íî¿ øêî ëè” ³ “ñõîëàñ òè÷ íî-áþðîêðàòè÷íî¿ íà ó êè”, ùî ñòî ÿ ëà íà ïî ñëó ãàõ
ñà ìî äåð æàâ ñ ò âà, ïðå çèð ñ ò âà äî çäî áó âàí íÿ äè ï ëî ì³â “öàðñüêî¿ øêî ëè” ³
íà ðîä íè öü êî¿ ïðî ïà ãàí äè ñëó æ³í íÿ íà ðî äó” 12.
Íå çâà æà þ ÷è íà òà êèé êðîê, Í. Ãðèãîð³¿â çà çíà ÷àâ: “Íàö³îíàëüíà
ñâ³ äî ì³ñòü ìîÿ òî ä³ ùå áó ëà íå âè ðà ç íîþ. ß çíàâ, ùî ³ñ íóº îêðå ìèé
“ìàëîðóññêèé íà ðîä”, ÿêèé ìàâ êî ëèñü ñâîþ äåð æà âó, àëå ï³ä íà òè ñ êîì
øëÿ õåò ñü êî¿ Ïî ëü ù³ çëó ÷è â ñÿ ç Ðî ñ³ ºþ. Âå ëè êî ðó ñü êèé íà ðîä, ÿê äåð æà â -
íèé, âè ò âî ðèâ âè ùó êóëü òó ðó, à ìà ëî ðó ñü êèé çà ëè øè â ñÿ ïî çà äó. Õòî õî ÷å
ñëó æè òè á³ ä íî ìó íà ðî äî â³, ìó ñèòü íå ãîð äó âà òè éî ãî “ìàëîðîñ³éñüêîþ”
êóëü òó ðîþ. Ïî ñê³ëü êè æ ¿¿ íå âè ñòàð ÷ຠäëÿ çà äî âî ëåí íÿ âñ³õ ïî òðåá êóëü -
òó ð íî¿ ëþ äè íè, òî íå îá õ³ä íî âæè âà òè êóëü òó ðè ðóñ ñ êî¿. Òî ìó ÿ íå ãîð äó -
âàâ, à íà â³òü ëþ áèâ óêðà ¿í ñü êó ìî âó, òå àòð, ë³ òå ðà òó ðó, àëå íå ðî áèâ ç òî ãî
ïî ë³ òè÷ íèõ âè ñíîâ ê³â, ãà äà þ ÷è, ùî “Ìàëîðîñ³ÿ” â³äæè ëà ñâ³é â³ê ³ çà ëè -
øè ëà ñÿ ò³ëü êè â ìè ñ òå ö ò â³, à íå â ðå àëü í³é ïî ë³ òè ö³. Ðå àëü íà æ ïî ë³ òè êà â
Ðî ñ³¿ ìຠäáà òè ïðî ñî ö³ ÿ ëü íå âè ç âî ëåí íÿ âñ³õ íà ðî ä³â ³ ñòâî ðåí íÿ â³ ëü íî¿
ôå äå ðà ö³¿ ãðî ìàä, ÿê íà ö³ î íàëü íèõ, òàê ³ òå ðè òî ð³ àëü íèõ” 13.
Ç òà êèì ð³ â íåì íà ö³ î íàëü íî¿ ñâ³ äî ìî ñ ò³ Í. Ãðèãîð³¿â, âè òðè ìà â øè ³ñ -
ïèò íà ó÷è òå ëÿ “ðóññêîãî ÿçû êà” (íàé êðà ùèé ïðå ä ìåò äëÿ ïðî ïà ãàí äè) ó
ïî â³ òî âèõ ì³ ñü êèõ øêî ëàõ, ç 1904 ðîêó ïî ÷àâ ó÷è òå ëþ âà òè. ²äåÿ áó ëà òà êà:
ïî â³ òè — îñå ðåä êè æèò òÿ ñ³ëü ñü êî ãî äîâ ê³ë ëÿ. Çâ³ ä òè êðà ùå âïëè âà òè íà
ñå ëî, âè õî âó þ ÷è ïî â³ òî âó é ñ³ëü ñü êó àä ì³ í³ ñ ò ðà ö³þ. Ðîç ïî ÷àâ ñâîþ ä³ ÿ ëü -
í³ñòü ó ì. Ñêâèð³. Ç ö³ º¿ ïî ñà äè òî ãî æ ðî êó éî ãî ïå ðå âå ëè â Áåð äè ÷³â çà òå,
ùî ó äåíü öàð ñü êèõ ³ìå íèí (6 òðàâíÿ) íà ïà ðà ä³ á³ ëÿ ñî áî ðó, áå ðó ÷è òàì
ó÷àñòü ÿê ÷åð ãî âèé ó÷è òåëü, ï³ä ÷àñ ñï³ âó “Áîæå, öà ðÿ õðà íè” äå ìîí ñ ò ðà -
òè â íî íå çíÿâ øà ï êè.
 Áåð äè ÷å â³ Í. Ãðèãîð³¿â àê òè â íî âêëþ ÷à º òü ñÿ â ðî áî òó ì³ ñ öå âî ãî â³ä -
ä³ ëó “Êè¿âñüêîãî òî âà ðè ñ ò âà ãðà ìî ò íî ñ ò³” — ºäè íî ãî ëå ãàëü íî ãî òî âà ðè ñ -
ò âà, äå ìî æ íà áó ëî çä³é ñ íþ âà òè óêðà ¿í ñü êó ïðî ïà ãàí äó. ϳä ÷àñ ðå âî ëþ ö³¿
1905 ðîêó îð ãà í³ çó âàâ ðà çîì ç ³í øè ìè ó÷è òå ëÿ ìè ïî â³ òî âèé ó÷è òåëü ñü êèé
ñî þç. Íå çâà æà þ ÷è íà ñêëà ä íó ïî ë³ òè÷ íó îá ñòà íîâ êó, ïåð øèé ó÷è òåëü-
ñü êèé ç’¿çä â³ä áó â ñÿ ëå ãàëü íî, â³í ïðî õî äèâ ó áó äèí êó Í. ß. Ãðèãîð³ºâà ³
ï³ä éî ãî âïëè âîì ïðè éíÿâ ðå çî ëþ ö³þ ç “âèìîãàìè óêðà ¿í ñü êî¿ øêî ëè”.
Áåç ñó ì í³ âó, òà êèé çà õ³ä íå ì³ã ïðîé òè ïîâç óâà ãó ïî ë³ ö³¿.
² ÿê íà ñë³ äîê, Í. Ãðèãîð³ºâà çà “ðåâîëþö³éíèé äóõ òà íà ñò ðó ÷ó âàí íÿ
ó÷è òå ë³â ïðî òè íà ÷à ëü ñ ò âà” áó ëî ïå ðå âå äå íî â 1906 ð. â ì. ˳ òèí íà Ïî ä³ë ë³.
Ó Ë³ òè í³ Íè êè ô³ð ßêî âè÷ ïðî äîâ æèâ àê òè â íó ä³ ÿ ëü í³ñòü, íå çâà æà þ ÷è í³
íà ÿê³ ïî ãðî çè. Öå áó ëî çì³ ñ òîì éî ãî æèò òÿ ³ â³ä ìî âè òè ñÿ â³ä öüî ãî â³í íå ì³ã
³ íå õî ò³â. Òàì â³ä ïî çíà éî ìè â ñÿ ç àê òè â íèì ðî ñ³é ñü êèì ñî ö³ à ë³ ñ òîì- ðå âî ëþ -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 77
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ö³ î íå ðîì Êî ñ òÿí òè íîì Àð êà ä³ éî âè ÷åì Òî ì³ ë³ íèì, ÿêî ãî ïå ðå âå ëè â òó æ ñà -
ìó øêî ëó, ùî é Í. Ãðèãîð³ºâà, çà ò³ æ ñà ì³ “çàñëóãè”. Çðà çó æ ïî ïðè ¿ç ä³ âî íè
îð ãà í³ çó âà ëè á³á ë³î òå êó “Êè¿âñüêîãî òî âà ðè ñ ò âà ãðà ìî ò íî ñ ò³” ³ óêîì ï ëå ê òó -
âà ëè ¿¿ êíè ãà ìè “ðåâîëþö³éíèõ âè äà â íèöòâ òà óêðà ¿í ñü êè ìè”. ̳ ñü êèé ãî ëî -
âà Á³ ëå öü êèé òà º ì íî ¿ì â öüî ìó äî ïî ìà ãàâ. Ç ³í³ ö³ à òè âè Ê. Òîì³ë³íà îð ãà í³ çó -
âà ëè íå ëå ãàëü í³ êóð ñè äëÿ òèõ, õòî çà ê³í ÷èâ ïî â³ òî âó øêî ëó ç ìå òîþ âèâ÷åí -
íÿ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íèõ íà óê. Íà êóð ñàõ Í. Ãðèãîð³¿â âè êëà äàâ ³ñ òî ð³þ
Óêðà ¿ íè òà ³ñ òî ð³þ óêðà ¿í ñü êî ãî âè ç âî ëü íî ãî ðó õó. Ãðî ìàä ñü êà ä³ ÿ ëü í³ñòü
Í. Ãðèãîð³ºâà â ˳ òè í³ öèì íå îá ìå æè ëà ñÿ. ̳ ñ öå âèõ ó÷è òå ë³â â³í îð ãà í³ çó -
âàâ ó òà º ì íèé ãóð òîê äëÿ çà íÿòü ñà ìî î ñ â³ òîþ. Çà íÿò òÿ ïðî õî äè ëè â éî ãî áó -
äèí êó. Òóò ÷è òà ëè ³ îá ãî âî ðþ âà ëè ÿê ëå ãàëü í³, òàê ³ íåëå ãàëü í³ òâî ðè
Ë. Òîëñòîãî, Ì. ×åðíèøåâñüêîãî, Ã. Ìèõàéëîâñüêîãî, Ê. Ìàðêñà, Ä. Äðà -
ãîìàíîâà, Ì. Ãðóøåâñüêîãî, à òà êîæ ñòàò ò³ ç æó ð íà ë³â “Ìèð Áî æèé”,
“Ðóññêîå áî ãàò ñ ò âî” òà “Ë³òå ðà òóðíî-Íàóêîâîãî ³ ñ íè êà”.
Ñà ìå â ë³ òèí ñü êèé ïå ð³ îä ïî ÷è íà þòü âè ÿâ ëÿ òè ñÿ ïàð ò³é í³ âïî äî áàí íÿ
Í. Ãðèãîð³ºâà. “Îçíàéîìèâøèñü ç ïðî ãðà ìà ìè âñ³õ ïàð ò³é, — ï³ä êðå ñ ëþ -
âàâ â³í, — ÿ ï³ ñ ëÿ äî â ãèõ âà ãàíü, ìàé æå âè çó á ðè â øè íà ïà ì’ÿòü
“Ïàìÿòíóþ êíè æ êó ìàð ê ñè ñ òà” — ×å ð íè øå âà, âñå æ òà êè ñõè ëè â ñÿ â á³ê
ñî ö³ ÿ ë³ ñ ò³â- ðå âî ëþ ö³ î íå ð³â. Äî öüî ãî ìå íå ïðè âà áè ëà ïå ðå âà ãà ó ñî ö³ ÿ ë³ ñ -
ò³â- ðå âî ëþ ö³ î íå ð³â åòè ÷ íî ãî åëå ìåí òó íàä ìà òå ð³ à ë³ ñ òè ÷ íèì, âè ñó âàí íÿ
íà ïå ðåä æåð ò âåí íî ñ ò³, â³ä ñó ò í³ñòü äî ã ìà òè ç ìó, øè ð øèé îá õ âàò ñó ñ ï³ ëü ñ ò -
âà (íå ëè øå ïðî ëå òà ð³ àò, à é ñå ëÿí ñ ò âî òà ïðà öþ þ ÷à ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ),
“ñåëÿíñüêèé äóõ” â ïðî ãðà ì³, âè ùà îö³í êà ³í äè â³ äó àëü íî ñ ò³, êðà ùå ðîç â’ÿ -
çàí íÿ íà ö³ î íàëü íî ãî ïè òàí íÿ, í³æ ñîö.-äåì. ³ ò. ä.” 14 Îä íàê îñ òà òî ÷ íî ãî
âè áî ðó Í. Ãðèãîð³¿â íå ðî áèòü, òî ìó ùî “ïðèíàëåæí³ñòü äî ïàð ò³¿ óâà æàâ
çà âå ëè êó ÷åñòü ³ âå ëè êèé îáî â’ÿ çîê, à òî ìó áî ÿ ÷èñü, ùî íå â ñòà í³ áó äó âè -
êî íó âà òè ÿê ñë³ä âñ³ ïî âèí íî ñ ò³ ÷ëå íà, äî ïàð ò³¿ íå âïè ñó âà â ñÿ, ëè øå äî -
ïî ìà ãàâ ¿ì ççî â í³. Öå íå ïå ðå øêî äæà ëî ìå í³ äî ïî ìà ãà òè äå â ÷î ìó ñî -
ö³ àë- äå ìî ê ðà òàì òà àíàð õ³ ñ òàì” 15.
Ñà ìå â öåé ïå ð³ îä îñ òà òî ÷ íî ñêðè ñ òà ë³ çó âà ëà ñÿ íà ö³ î íàëü íà ñâ³ äî -
ì³ñòü Í. Ãðèãîð³ºâà, ³ òî ï³ä âïëè âîì íå óêðà ¿ í ö³â ³ íå óêðà ¿í ñü êî¿ ë³ òå ðà -
òó ðè, à ðî ñ³é ñü êî¿ ðå âî ëþ ö³é íî¿ ë³ òå ðà òó ðè “íàðîäíèê³â”.
Òâî ðè ïè ñü ìåí íè ê³â, ÿê â³ äî ìî, ìà þòü çíà ÷ íèé âïëèâ íà ôîð ìó âàí íÿ
ñâ³ äî ìî ñ ò³. Í. Ãðèãîð³¿â çà çíà ÷àâ: “Ç óêðà ¿í ñü êèõ ïè ñü ìåí íè ê³â íà êðè ñ òà -
ë³ çà ö³þ ìî ãî ñâ³ òî ãëÿ äó, â ïåð øó ÷åð ãó, âïëè íóâ Â. Âèííè÷åíêî, îñî á ëè âî
íå âå ëè ÷ êèì îïî â³ äàí íÿì “Äèì”, òà ïðîô. Ì. Ãðóøåâñüêèé ïî ë³ òè÷ íè ìè
ñòàò òÿ ìè ⠓˳òåðàòóðíî-Íàóêîâîìó ³ ñ íè êó”. Öå áó ëè ïåð ø³ óêðà ¿ í ö³- ïî -
ë³ òè êè, ÿê³ çà ³ì ïî íó âà ëè ìå í³ âè ñî êèì ñòó ïå íåì êóëü òó ð íî ñ ò³; øè ðî -
òîþ ïî ë³ òè÷ íî ãî êðó ãî çî ðó é ãëè áè íîþ ëþ äÿ íî ñ ò³ â àð ãó ìåí òà ö³¿. Ç íè ìè
íå ñî ðî ì íî áó ëî âè ñòó ïà òè ïå ðåä íàé ëþ ò³ øè ìè ïî ë³ òè÷ íî äî ñâ³ä ÷å íè ìè
ðó ñü êè ìè, æè ä³â ñü êè ìè é ïîëü ñü êè ìè ïðî òè â íè êà ìè.
Çãî äîì Î. Êîáèëÿíñüêà çâî ðó øè ëà ìå íå ñâî ¿ì àð òè ñ òè ç ìîì, ³äå à ë³ ç -
ìîì, ³í äè â³ äó à ë³ ç ìîì, àðè ñ òî ê ðà òè ç ìîì äó õó, ñè ëîþ óäî ñêî íà ëåí íÿ ñà ìî -
ò íî ñ ò³ (“Öàð³âíà”); ². Ôðàíêî — ñëó æ áîþ ãðî ìà ä³ (“ßê ñì³ ºø äó ìà òè, ïðî
îñî áè ñ ò³ âò³ õè, êî ëè ì³ ëü éî íè òâî ãî íà ðî äó â íå âî ë³”); Â. Ñòåôàíèê — áî -
ëþ ÷î- ðå àëü íè ìè, ÷à ð³ â íî- ã³ð êè ìè ìà ëþí êà ìè òàê ìå í³ â³ äî ìî¿ ñå ëÿí ñü -
êî¿ á³ äè; Ì. Êîöþáèíñüêèé — ÿñ ê ðà âè ìè îá ðà çà ìè ðå âî ëþ ö³¿;
Ë. Óêðà¿íêà — ³äå à ë³ çà ö³ ºþ âè ç âî ëü íî ãî íà ö³ î íà ë³ ç ìó; Ì. Äðàãîìàíîâ —
íà ó êî âèì îá ãðóí òó âàí íÿì ³äå î ëî 㳿 óêðà ¿í ñü êî ãî â³ä ðî äæåí íÿ” 16. Öå â³ä -
íî øåí íÿ é ðî çó ì³í íÿ òâîð ÷î ñ ò³ óêðà ¿í ñü êèõ ïè ñü ìåí íè ê³â Í. Ãðèãîð³¿â
íà ìà ãà â ñÿ äî íå ñ òè ãóð ò ê³ â öÿì.
Ãóð ò ê³ â ö³ ï³ä òðè ìó âà ëè ò³ ñ í³ çâ’ÿç êè ç ó÷è òå ëÿ ìè âñüî ãî ïî â³ òó ³ ÷àñ
â³ä ÷à ñó çáè ðà ëè ñÿ íà íå ëå ãàëü í³ ç’¿ç äè. Ñàì Í. Ãðèãîð³¿â â 1906 ðî ö³ ïî áó -
78 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
âàâ íà ë³ ò í³õ ó÷è òåëü ñü êèõ êóð ñàõ ó Êè º â³. Ïðî öåé ïå ð³ îä â³í çãà äó âàâ, ÿê
ïðî ÷àñ, êî ëè áó ëà îñ òà òî ÷ íî ñôîð ìî âà íà éî ãî íà ö³ î íàëü íà ñâ³ äî ì³ñòü:
“Åñåð³âñüêî-óêðà¿íñüêó ñâ³ äî ì³ñòü, ùî îñ òà òî ÷ íî ñôîð ìó âà ëà ñÿ â ð. 1905—
1906, çà êð³ ïè ëî ìîº ïå ðå áó âàí íÿ â Êè º â³ ð. 1906 íà ë³ ò í³õ ó÷è òåëü ñü êèõ
êóð ñàõ, êó äè ÿ ïî ¿õàâ ³ç ïî ë³ òè÷ íîþ ìå òîþ. Íà êî ÷ó âà ëà ñÿ ðå à ê ö³ÿ. Òðå áà
áó ëî ðÿ òó âà òè ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ í³ é óêðà ¿í ñü ê³ ïî çè ö³¿. ß é ïî ¿õàâ. Äëÿ ïðî ïà -
ãàí äè. Áî ÿê ó÷è òåëü ì³ ñü êî¿ øêî ëè íå ìàâ ïî òðå áè ñëó õà òè êóð ñè äëÿ íà -
ðîä íèõ ó÷è òå ë³â. Íà êóð ñàõ ñõî ïè ëà ñÿ ãà ðÿ ÷à áî ðî òü áà íàé ð³ ç íî ð³ ä í³ øèõ
ïî ë³ òè÷ íèõ âïëè â³â: 1) ðóñ ñ êèõ ³ óêðà ¿ í ö³â; 2) ÷î ð íî ñî òå í ö³â ³ ñî ö³ à ë³ ñ ò³â
òà 3) ñî ö³ àë- äå ìî ê ðà ò³â ³ ñî ö³ à ë³ ñ ò³â- ðå âî ëþ ö³ î íå ð³â” 17.
Í. Ãðèãîð³¿â àê òè â íî âêëþ ÷è â ñÿ ó ïî ë³ òè÷ íå æèò òÿ Êè º âà òî ãî ÷à ñó.
Ïî áó âàâ íà áà ãà òüîõ ëå ãàëü íèõ ³ íå ëå ãàëü íèõ çáî ðàõ. Ñëó õàâ ñî ö³ àë- äå ìî -
ê ðà ò³â (â Êà äåò ñü êî ìó ãàþ ï³ä ïðî âî äîì Çå ë³í ñü êî ãî), ïðî ñëó õàâ êóðñ ñî -
ö³ à ë³ ç ìó, ùî íå ëå ãàëü íî ÷è òà â ñÿ ñî ö³ à ë³ ñ òîì- ðå âî ëþ ö³ î íå ðîì Îð ëî âèì
(ïñå â äî í³ì) ó áó äèí êó Ïå äà ãî ã³ ÷ íî ãî Ìó çåþ (íà Ôóí äó ê ëå ¿â ñü ê³é âó ëè ö³,
äå éî ãî ïå ðå õî âó âàâ Ëà â ðè íåí êî), ãî ëî âó âàâ íà ð³ ç íèõ äèñ êó ñ³é íèõ çáî ðàõ
â òî ìó æ Ìó çå¿, çî êðå ìà, ï³ä ÷àñ äè ñ ïó òó ì³æ ñî ö³ àë- äå ìî ê ðà òà ìè òà ñî ö³ à -
ë³ ñ òà ìè- ðå âî ëþ ö³ î íå ðà ìè, ïðà öþ âàâ â óêðà ¿í ñü êî ìó ãóð ò êó ï³ä ïðî âî äîì
Ã. òà Î. Êîâàëüêîâèõ, äå áó âàâ ³ Á. Ãð³í÷åíêî. Íà öèõ ç³ áðàí íÿõ âè ðî á ëÿ -
ëè ñÿ óêðà ¿í ñü ê³ ðå çî ëþ ö³¿. Äî ˳ òè íà Í. Ãðèãîð³¿â ïî âå ð íó â ñÿ ç êóð ñ³â ö³ë -
êîì ñà ìî âè ç íà ÷å íèì íà ö³ î íàëü íî é ñî ö³ àëü íî. Ïî ÷àâ âè ïè ñó âà òè “Ðàäó”,
“˳òåðàòóðíî-Íàóêîâèé ³ ñ íèê”, “гäíèé Êðàé” ³ ò. ä.
Ãóð òîê Í. Ãðèãîð³ºâà â ˳ òè í³ ðîç øè ðèâ ñâîþ ä³ ÿ ëü í³ñòü. Äî éî ãî ðî -
áî òè ïðè ºä íà ëè ñÿ ÷ëå íè íå ëå ãàëü íèõ ïàð ò³é, âêëþ ÷à þ ÷è àíàð õ³ ñ ò³â. Éî ãî
áó äè íîê ïå ðå òâî ðè â ñÿ â ÿâî ÷ íó êâàð òè ðó. Òà öå òðè âà ëî íå äîâ ãî. Ç íà êà çó
àä ì³ í³ ñ ò ðà ö³¿ “çà íå ñïî ê³é íó ³ ï³ äî çð³ ëó ïî âå ä³í êó” Í. Ãðèãîð³ºâà â
1907 ðîö³ ïå ðå âå äå íî “ï³ä îêî íà ÷à ëü ñ ò âà” â Êà ì’ÿ íåöü” 18.
Êà ì’ÿ íå öü êèé ïå ð³ îä ó éî ãî æèò ò³ õà ðà ê òå ðè çó º òü ñÿ âå ëè ÷å ç íîþ àê òè â -
í³ ñ òþ. ³í ó÷è òå ëþ âàâ ó âè ù³é ïî ÷à ò êî â³é øêî ë³, â ÿê³é âè êëà äàâ ðî ñ³é -
ñü êó ìî âó é ³ñ òî ð³þ; âè êëà äàâ ³ñ òî ð³þ (ïå ðå âà æ íî Óêðà ¿ íè, âñó ïå ðå÷ óñòà -
íî â ëå íèì íîð ìàì — Ò. Á.) íà äâî ð³ ÷ íèõ ïå äà ãî ã³ ÷ íèõ êóð ñàõ òà â êî ìå ð -
ö³é í³é øêî ë³, â ÿê³é ÷è òàâ âñå ñâ³ ò íþ òà ðî ñ³é ñü êó ³ñ òî ð³þ ó âè ùèõ êëà ñàõ.
Êð³ì òî ãî, ê³ëü êà ðî ê³â â³í âè êëà äàâ íà ë³ ò í³õ êóð ñàõ ïå äà ãî ã³ êó é ìå òî äè -
êó íàâ÷àí íÿ ð³ ä íî¿ ìî âè äëÿ íà ðîä íèõ ó÷è òå ë³â. ϳä ÷àñ çà íÿòü îá ãðóí òó -
âàâ íå îá õ³ä í³ñòü íàâ÷àí íÿ óêðà ¿í ñü êèõ ä³ òåé óêðà ¿í ñü êîþ ìî âîþ. Íà êóð -
ñàõ ìàâ íà ãî äó íå ëè øå ñïî ñòå ð³ ãà òè çà ãàëü íå ðå âî ëþ ö³é íå ï³ä íå ñåí íÿ, à é
ëåã êî âè êî ðè ñ òî âó âà òè éî ãî äëÿ íà ö³ î íàëü íî¿ ïðî ïà ãàí äè.
Ðà çîì ç òèì Íè êè ô³ð ßêî âè÷ òà º ì íî ÷è òàâ óêðà ¿í ñü êîþ ìî âîþ ïó á -
ë³ ÷ í³ ëå ê ö³¿ òà ñî ö³ àëü íî- ïî ë³ òè ÷ í³, ³ñ òî ðè ÷ í³, ë³ òå ðà òó ð í³ òà íà ö³ î íàëü í³
òå ìè â Ïó ø ê³í ñü êî ìó íà ðîä íî ìó äî ì³ òà ³í øèõ êóëü òó ð íî- îñ â³ ò í³õ óñòà -
íîâ àõ. Ó öüî ìó âå ëè êó äî ïî ìî ãó íà äà âàâ éî ìó ñå ê ðå òàð êà ì’ÿ íå öü êî¿
“Ïðîñâ³òè” Â. Ñî÷èíñüêèé. Ñàì Í. Ãðèãîð³¿â ç ÷à ñó ñâî ãî ïðè ¿ç äó â Êà ì’ÿ -
íåöü ñòàâ îä íèì ³ç ä³ ÿ ëü íèõ ÷ëå í³â òî âà ðè ñ ò âà “Ïðîñâ³òà” ³ íå çì³í íèì
÷ëå íîì ïðà â ë³í íÿ, àæ äî ¿¿ çà êðèò òÿ. ³í çà ïî ÷à ò êó âàâ ó “Ïðîñâ³ò³” çíà ìå -
íè ò³ ë³ òå ðà òó ð íî- ìó çè ÷ í³ âå ÷³ð êè, ùî ñòà ëè âî ã íè ùåì óêðà ¿í ñü êî¿ ïðî ïà -
ãàí äè, îñî á ëè âî ñå ðåä ìî ëî ä³.
ϳä ÷àñ ïå ðå áó âàí íÿ â Êà ì’ÿ íö³- Ïî ä³ëü ñü êî ìó ðîç ïî ÷è íà º òü ñÿ àê òè â -
íà ïó á ë³ öè ñ òè ÷ íà é íà ó êî âî- ë³ òå ðà òó ð íà ä³ ÿ ëü í³ñòü. Ó 1905 ðîö³ Í. Ãðè -
ãîð³¿â íà ïè ñàâ âå ëè êå îïî â³ äàí íÿ ç æèò òÿ ñ³ëü ñü êî¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿, ÿêå â³ ä³ ñëàâ
íà êîí êóðñ “ʳåâñêîé Ñòà ðè íû”. Îïî â³ äàí íÿ íå áó ëî îïó á ë³ êî âà íî.
Ó 1907 ðîö³ âïåð øå áó ëî íà äðó êî âà íî â ºäè í³é, íà òîé ÷àñ, óêðà ¿í ñü -
ê³é ãà çå ò³ “Ðàäà” êî ðå ñ ïîí äå í ö³þ Í. Ãðèãîð³ºâà ç Êà ì’ÿ íöÿ- Ïî ä³ëü ñü êî ãî
ï³ä íà çâîþ “Ìèòàðñòâà ïî ä³ëü ñü êî¿ “Ïðîñâ³òè” àáî õî æ äå í³º óêðà ¿í ñü êî¿
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 79
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ìî âè ïî ìó êàõ”. Ç òî ãî ÷à ñó â “Ðàä³” äðó êó âà ëî ñÿ áà ãà òî ñòà òåé, äî ïè ñ³â,
áå ëå ò ðè ñ òè êè, òâî ð³â Í. Ãðèãîð³ºâà ï³ä ð³ ç íè ìè ïñå â äî í³ ìà ìè, à ñà ìå:
Ãð. Íàø, “N”, Í.Ã., Z, Î- êî, ̳ íå øà, “Ïîäîëÿíèí”, “Êàì³í÷àíèí”,
“Ïðî ñâ³òÿíèí” òà ³í øè ìè.
Êð³ì òî ãî, ï³ä ïñå â äî í³ ìîì Ãð. Íàø äðó êó âà ëè ñÿ ñòàò ò³ â “Ñâ³òë³”,
“Ìàÿêîâ³” òà “Ïîä³ëüñüêèõ Íî âî ñòÿõ” íà ³ñ òî ðè ÷ í³, êóëü òó ð íî- íà ö³ î -
íàëü í³, ïî ë³ òè÷ í³ òå ìè, à òà êîæ áå ëå ò ðè ñ òè êà.
Ó 1909—1910 ðîêàõ íà ïè ñàâ ñâîþ â³ äî ìó ðî áî òó “Ìîðàëü” (Ïðè ðî äà,
çì³ñò, ³ñ òî ð³ÿ òà íîð ìè ¿¿), à â 1911 ðî ö³ Áëà ãî ä³é íå òî âà ðè ñ ò âî âè äàí íÿ äå -
øå âèõ ³ êî ðè ñ íèõ êíè æîê ó Ïå ò ðî ã ðà ä³ âè äà ëî ¿¿.
Ç 1910 ðîêó Í. Ãðèãîð³¿â î÷î ëþ âàâ â Êà ì’ÿ í ö³- Ïî ä³ëü ñü êî ìó ì³ ñ öå âèé
íå ëå ãàëü íèé ãóð òîê Òî âà ðè ñ ò âà óêðà ¿í ñü êèõ ïîñòó ïî â ö³â (ÒÓÏ), ÿêèé
îá’ºä íó âàâ ó ñî á³ ð³ ç í³ ïî ë³ òè÷ í³ òå ÷³¿. ϳ ç í³ øå ãóð ò êè îá’ºä íà ëè ñÿ â ïî -
ä³ëü ñü êó ãðó ïó ÒÓÏ. Ó 1915 ðîö³ ¿¿ î÷î ëþ âàâ Í. Ãðèãîð³¿â. Äî ¿¿ ñêëà äó âõî -
äè ëè: Â. Ïðèõîäüêî, Â. Ñî÷èíñüêèé, Ë. ªâîðíèöüêèé, Ï. Âåäèá³äà,
Ô. Êîãóò, ². Áà÷èíñüêèé òà ³í. Âî íè õî ÷à é íå ñè ì ïà òè çó âà ëè öåí ò ðàëü íèì
äåð æà âàì, îä íàê áà æà ëè ïî ðàç êè Ðî ñ³¿, ââà æà þ ÷è, ùî ò³ëü êè ç-ï³ä ¿¿ ðó ¿í
ìî æ ëè âå âè ç âî ëåí íÿ ïî íå âî ëå íèõ íåþ íà ðî ä³ â 19.
Ïåð øà ñâ³ òî âà â³é íà âè ìà ãà ëà äëÿ â³é ñü êà íî â³ ñè ëè. Ó êâ³ ò í³
1915 ðîêó Í. Ãðèãîð³ºâà çà áðà ëè íà â³é ñü êî âó ñëó æ áó. “ϳøîâ ÿ íà ñëó æ áó
ç ãëè áî êèì ïå ðå êî íàí íÿì ñà áî òó âà òè, ãî òó âà òè ðå âî ëþ ö³þ” 20, — íà ïè øå
â³í çãî äîì.
Çè ìó 1916—1917 ðð. Í. Ãðèãîð³¿â ïðî â³â ï³ä Êè º âîì ó ì. Áðîâàðàõ “íà
õàð ÷î âî ìó ïóí ê ò³ ïîñòà ÷àí íÿ”. Ïðî ñâî¿ âðà æåí íÿ ùî äî ïî áó òó ³ íà ñò ðî ¿â
ó â³é ñü êó â³í íà ïè ñàâ ö³ ëèé ðÿä ñòà òåé, îêðå ì³ ç ÿêèõ íà äðó êó âàâ ó
“Ïðîìåí³”, ùî âè õî äèâ ï³ä ðå äà ê ö³ ºþ Â. Âèííè÷åíêà (íå ëå ãàëü íî — Ò. Á.).
Ïðî Ëþ ò íå âó ðå âî ëþ ö³þ Í. Ãðèãîð³¿â äî â³ äà â ñÿ 10 áåðåçíÿ (ñò.ñò.) â
Óêðà ¿í ñü êî ìó êëó á³ “Ðîäèíà” íà Øå â ÷åí ê³â ñü êî ìó ñâÿ ò³. ²í ôîð ìà ö³ÿ ïðî
ïî 䳿 â Ïå ò ðî ã ðà ä³ áó ëà íàä òî ñêó ïîþ: ó ïðå ñ³ í³ ÷î ãî íå äðó êó âà ëî ñÿ, çâ’ÿç -
êó ç Ïå ò ðî ã ðà äîì íå áó ëî. Íà Øå â ÷åí êî âî ìó ñâÿ ò³ âè ñòó ïà ëè Ñ. ªôðåìîâ,
Ë. Ñòàðèöüêà-×åðíÿõ³âñüêà. Íà äó ì êó Í. Ãðèãîð³ºâà, “äóæå ºëåé íî” ³ áëà -
ãî íà ì³ ðå íî 21. Éî ãî æ ïðî ìî âà ïðî íå îá õ³ä í³ñòü ð³ øó ÷î¿ áî ðî òü áè çà ñâî¿
ïðà âà, ïðî ïî òðå áó “çàëèøèòè ñêè ã ëåí íÿ ï³ä ÷àñ óðî ÷è ñ òèõ ñâÿò ïî òè õèõ
çà êó ò êàõ ³ âè ñòó ïè òè îä âåð òî ç ïå â íè ìè âè ìî ãà ìè ïå ðåä óñ³ì ñâ³ òîì, êðè -
ê íó òè áî äàé íà âåñü ðîò ïðî ò³ êðè â äè, ÿê³ íàì ä³ þ òü ñÿ” 22, ï³ä òðè ì êè íå
çíàéøëà. Òà âæå ÷å ðåç ê³ëü êà äí³â éî ãî ñëî âà é ì𳿠çíàéøëè ñâîº â³ä ò âî -
ðåí íÿ â ñòâî ðåí í³ Óêðà ¿í ñü êî¿ Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè. Äëÿ çðó øåí íÿ óêðà ¿í -
ñü êî¿ íà ö³¿ äî ñà ìî ñò³é íî¿ ðå âî ëþ ö³¿ òðå áà áó ëî ºäè íî ãî îñå ðåä êó, ºäè íî ãî
ïðî âî äó, ºäè íî¿ ïðî ãðà ìè òà ºäè íî ãî ïëà íó ÷èí íî ñ ò³. Òà êèì öåí ò ðîì ³
ñòà ëà Öåí ò ðàëü íà Ðà äà.
“ß ïî äà â ñÿ äî êëó áó “Ðîäèíà”, — íà ïè øå â³í çãî äîì. — Òàì óñå ïå ðå -
ðî äè ëî ñÿ. Òè õèé øïè òàëü îáå ð íó â ñÿ â ãà ëà ñ ëè âå îã íè ùå ðå âî ëþ ö³é íî ãî
æèò òÿ” 23.
ϳä âïëè âîì ðå âî ëþ ö³é íèõ ïî ä³é Í. Ãðèãîð³¿â îñ òà òî ÷ íî ïå ðå ¿ç äèòü
äî Êè º âà é àê òè â íî âêëþ ÷à º òü ñÿ â ïî ë³ òè÷ íå æèò òÿ.
²äåÿ íà ö³ î íàëü íî ãî êîí ñåí ñó ñó ìî á³ ë³ çó âà ëà âñ³ óêðà ¿í ñü ê³ òà ïðî ó ê -
ðà ¿í ñü ê³ ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ í³ ñè ëè â Óêðà ¿ í³ íà Óêðà ¿í ñü êî ìó Íà ö³ î -
íàëü íî ìó Êîí ãðå ñ³, ÿêèé çà êð³ ïèâ ñòà òóñ Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè ÿê ºäè íî ãî
óêðà ¿í ñü êî ãî öåí ò ðó. Íà Êîí ãðå ñ³ Í. Ãðèãîð³ºâà îá ðà ëè â³ä Ïî ä³ë ëÿ ÷ëå -
íîì Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè. Éî ãî ñï³â ÷óò òÿ é ïðè õè ëü í³ñòü äî ïàð ò³¿ óêðà ¿í ñü -
êèõ ñî ö³ à ë³ ñ ò³â- ðå âî ëþ ö³ î íå ð³â ïå ðå òâî ðþº éî ãî â ÷ëå íà ïàð ò³¿.
Ó ÷åð â í³ 1917 ðîêó Í. Ãðèãîð³ºâà îá ðà ëè ÷ëå íîì Ìà ëî¿ Ðà äè. ³í â³ä -
çíà ÷à â ñÿ àê òè â í³ ñ òþ íà çà ñ³ äàí íÿõ, â³ä ñòî þ âàâ ñâîþ âëà ñ íó òî ÷ êó çî ðó.
80 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
Çî êðå ìà, äî ñèòü ÷³ ò êó ïî çè ö³þ â³í çà éíÿâ ïðè ðîç ã ëÿ ä³ ïè òàí íÿ ïðî ñòâî -
ðåí íÿ Ãå íå ðàëü íî ãî Ñå ê ðå òà ð³ à òó — óðÿ äó Óêðà ¿ íè. Íè êè ô³ð ßêî âè÷ çà -
çíà ÷àâ, ùî, íå ïî ðî çó ì³ â øèñü ³ç íà ö³ î íàëü íè ìè ìå í øî ñ òÿ ìè ³ç ñà ìî ãî
ïî ÷à ò êó ñòâî ðåí íÿ Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè, ¿¿ ÷ëå íè çðî áè ëè âå ëè êó ïî ìè ë êó,
ÿêó çä³é ñ íþ þòü ³ äà ë³. Íà äó ì êó Í. Ãðèãîð³ºâà, âàð òî ñïî ÷à ò êó “îñÿãíóòè
ñå ïî ðî çó ì³í íÿ ³ ëè øå ï³ ñ ëÿ òî ãî ïðè ñòó ïè òè äî óòâî ðåí íÿ ïðà âè òå ëü ñ ò -
âà” 24. ³í íà ïî ëÿ ãàâ: “Äî ïî ðî çó ì³í íÿ ìè íå ïî âèí í³ çà òâåð äæó âà òè Ãå -
íå ðàëü íî ãî Ñå ê ðå òà ð³ à òó ÿê ïðà âè òå ëü ñ ò âà, à ëè øå ÿê ñâîº íà ö³ î íàëü íå
ïðå ä ñòà â íè ö ò âî” 25. ² äà ë³: “Ìóñèìî ñïåð øó ï³ä ãî òó âà òè ãðóíò äëÿ íà øî ãî
ïðà âè òå ëü ñ ò âà, à ï³ ñ ëÿ, ïî ÷ó â øè ñè ëó çà ñî áîþ, óòâî ðþ âà òè éî ãî” 26.
Ïðè ì³ ò íèì äëÿ ÷ëå í³â Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè ³ ñóò òº âèì îñî áè ñ òî äëÿ
Í. Ãðèãîð³ºâà áóâ éî ãî âè ñòóï íà øî ñ ò³é ñå ñ³¿ Óêðà ¿í ñü êî¿ Öåí ò ðàëü íî¿
Ðà äè 20 ñåðïíÿ (í. ñò.) 1917 ðîêó ç ïðè âî äó ²í ñò ðó ê ö³¿ Òèì ÷à ñî âî ãî óðÿ äó
Ãå íå ðàëü íî ìó Ñå ê ðå òà ð³ à òó. Éî ãî âè ñòóï áóâ äî ñèòü ãðóí òî â íèì ³ íà ó êî âî
âè âà æå íèì. Ïåðø çà âñå, â³í íà ãî ëî ñèâ, ùî íå íà ðîä äëÿ äåð æà âè, à äåð -
æà âà äëÿ íà ðî äó. ² òî ìó äåð æà âà ïî âèí íà ñëó æè òè ³í òåðåñàì íà ðî äó, êî ëè
æ âî íà íå çà äî âî ëü íÿº ö³ º¿ âè ìî ãè, òî âî íà íå ïî òð³ á íà. Ïî- äðó ãå, â³í â³ä -
çíà ÷èâ, ùî Íà ö³ î íàëü íèé Êîí ãðåñ çðî áèâ âå ëè êó ïî ìè ë êó, çà äà âè â øè ãî -
ëî ñè ñà ìî ñò³é íè ê³â ³ â³ä êè íó â øè ¿õ ³äåþ ³, “âèð³øèâøè íà ïå ðåä âî ëþ íà -
ðî äó óêðà ¿í ñü êî ãî, ñòàâ íà øëÿõ ôå äå ðà ö³¿, ð³ øó ÷å â³ä êè íó â øè äó ì êó ïðî
ñà ìî ñò³é í³ñòü”. Òà êó ñâîþ ïî çè ö³þ Í. Ãðèãîð³¿â ïî ÿñ íþ âàâ òèì, ùî “öèì
ïðå ä ð³ øåí íÿì âî ë³ íà øî ãî íà ðî äó, ö³ ºþ íà øîþ äî â³ ð ëè â³ ñ òþ ñêî ðè ñ òó âà -
ëèñü ðî ñ³ ÿ íè ³ òå ïåð ìè ìó ñè ìî áî ðî òèñü ç íè ìè íå ð³ â íîþ çáðîºþ” ³ òî ìó
òðå áà õî÷ òå ïåð äà òè âî ëþ àã³òà ö³¿ âñ³ì íà ïðÿ ìàì óêðà ¿í ñü êî¿ äó ì êè. Âî ä -
íî ÷àñ â³í â³ä çíà ÷àâ, ùî ðî ñ³é ñü êèé íà ðîä ÿê òà êèé äî ñ³ ùå íå âè ÿâèâ ñâ
ïî ë³ òè÷ íî¿ äó ì êè ³ íå ìî æå áó òè ìî âè ïðî äî â³ ð’ÿ ÷è íå äî â³ ð’ÿ öüî ìó íà -
ðî äî â³. Âå äóòü ïî ë³ òè êó ëè øå ïå â í³ ÷à ñ òè íè öüî ãî íà ðî äó, ïå â í³ ïàð ò³¿. ¯õ
ïî ë³ òè êó çíà þòü, ³ ò³ëü êè ïðî äî â³ ð’ÿ äî íèõ ìî æå éòè ìî âà. Ðî ñ³é ñü ê³ ïàð ò³¿
çàâ æäè çà êëè êà ëè óêðà ¿ í ö³â äî äî â³ ð’ÿ, àëå ñà ì³ ¿ì íå â³ ðè ëè. ϳä ò âåð äæåí -
íÿì öüî ãî ³ ñòà ëà ²í ñò ðó ê ö³ÿ. Òî ìó, ùîá áî ðî òè ñÿ ç íè ìè îä íà êî âîþ
çáðîº þ — íå îá õ³ä íî çà ñâî ¿ òè ¿õ òà ê òè êó, ï³ä êðå ñ ëþ âàâ Í. Ãðèãîð³¿â. Íå
ïî òð³ á íî âî ðî ãó âà òè, àëå é íå ïî òð³ á íî òà êîæ âè ñëî â ëþ âà òè íà ïå ðåä ñâîº
äî â³ ð’ÿ. Æè âå ìî, ÿê áðà òè, ïðî òå òîð ãó º ìî ñÿ, ÿê êà äå òè 27.
Ãðóí òó þ ÷èñü íà çíàí í³ äî êó ìåí ò³â Ðî ñ³é ñü êî ãî Òèì ÷à ñî âî ãî óðÿ äó,
Í. Ãðèãîð³¿â â äà íî ìó êîí òå ê ñ ò³ âè êî ðè ñ òàâ âè ñëî â ëåí íÿ ². Öåðåòåë³ ïðî
òå, ùî “íàö³îíàëüíå ñà ìî î ç íà ÷åí íÿ ê³í ÷à º òü ñÿ òàì, äå ïî ÷è íà º òü ñÿ ðî -
ç’º ä íàí íÿ äå ìî ê ðà ò³é”. “Öÿ ôðà çà ãà ð íà, — â³ä çíà ÷àâ óêðà ¿í ñü êèé ñî ö³ à -
ë³ ñò- ðå âî ëþ ö³ î íåð, — àëå êîí ê ðå ò íèé çì³ñò â í³é çî âñ³ì íå âå ëè êèé, áî íà
êî æ íî ìó êðî ö³ äî ñà ìî î ç íà ÷åí íÿ ìî æ íà âè ñó âà òè öå “ðîç’ºäíàííÿ” 28.
Äà ë³ â³í íà ãî ëî ñèâ, ùî Ïå òå ð áó çü êèé “Ñîâåò ðà áî ÷èõ è ñî ë äà ò ñ êèõ äå ïó -
òà òîâ” íå çëÿ êà â ñÿ ïðè çíà òè ñó âå ðåí íå ïðà âî êî æ íî ãî íà ðî äó íà ö³ë êî âè -
òå äåð æà â íå â³ äî êðå ì ëåí íÿ, à ìè öüî ãî çëÿ êà ëè ñÿ. “Íàì êà æóòü, — ï³ä -
êðå ñ ëþ âàâ Í. Ãðèãîð³¿â, — ùî “äåðæàâîçíàâö³” íå ââà æà þòü ìî æ ëè âèì
çðî áè òè òî ãî ÷è öüî ãî, ùî òà êå í³ äå íå ðî áè ëî ñÿ. À ìè ñêà æå ìî, ùî ò³ ëþ -
äè, êî ò ð³ òâî ðè ëè íî â³ äåð æà â í³ ôîð ìè, í³ êî ëè íå ðà äè ëè ñÿ ç “äåð -
æàâîçíàâöÿìè”, ÿê³ äëÿ íàñ º ïðîðîêàìè ÷è îðàêóëàìè 29. ² äàë³ ç ³ðîí³ºþ
Í. Ãðèãîð³¿â çàïèòóâàâ: “Íå çíàòè, ïî ÿêîìó ï³äðó÷íèêó â÷èëè” “äåð -
æàâîçíàâö³” ³ñ òî ð³þ, áî ó÷ í³ ùå ç 1-¿ êëÿ ñè çíà þòü, ùî Çà ïî ð³ æ æÿ áó ëî íà
Êà òå ðè íî ñ ëà â ùè í³ ³ ùî öå òåæ Óêðà ¿ íà, à þðè äè ÷ íà êî ì³ ñ³ÿ ç³ âñ³ ìà ñâî ¿ -
ìè Íî ëü äà ìè íå çíຠöüî ãî” 30.
Ïðî äîâ æó þ ÷è ï³ä äà âà òè êðè òè ö³ ðî ñ³é ñü êèõ þðè ñ ò³â, Í. Ãðèãîð³¿â íà -
ãî ëî ñèâ ³ íà îö³ í ö³ íè ìè “Ñòàòóòó Âè ùî ãî óïðà â ë³í íÿ Óêðà ¿ íîþ”: “Çíàâö³
äåð æà â íî ãî ïðà âà çà ÿâ ëÿ ëè â Ïå ò ðî ã ðà ä³ íà ø³é äå ëå ãà ö³¿, ùî í³ äå âî íè íå
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 81
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
íà õî äè ëè ïðè êëà äó ñòâî ðåí íÿ òà êî ãî ñòà òó òó, ÿêî ãî äî ìà ãà º òü ñÿ Ãå íå ðàëü -
íèé Ñå ê ðå òà ð³ àò. Òðå áà áó ëî ¿ì â³ä ïî â³ ñ òè, — çà çíà ÷èâ â³í, — “òâîðÿòüñÿ
íî â³ ôîð ìè æèò òÿ, à êî ëè â âà øèõ êíè æ êàõ öå íå íà ïè ñà íî, òî, ïà íî âå äåð -
æà âî ò âî ð ö³, çà ïè ø³òü öå ñî á³”. Ö³º¿ æå, Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè, òà êîæ í³ õòî íå
çà òâåð äæó âàâ: ìè óòâî ðè ëè ¿¿ ñà ìî ÷èí íî. ² òå ïåð íàì íå ïî òð³ á í³ í³ ÿê³
øòåì ïå ë³. Àâ òî ðè òåò Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè çð³ñ ïî âè äàí íþ I Óí³ âåð ñà ëó, à ïî
II Óí³ âåð ñà ë³ â³í ïî ÷è íຠïà äà òè. ²í ñò ðó ê ö³þ íå ìî æ íà ïðè éíÿ òè” 31.
Í. Ãðèãîð³¿â äî ñèòü âäà ëî ïî ÿñ íþº ÷î ìó: “Êîëè á ïðà âè òå ëü ñ ò âî íå áðà ëî ñÿ
âè ð³ øó âà òè ñïðà âó àâ òî íî 쳿 ïðà ê òè ÷ íî, òî ìî æ íà á áó ëî çà äî âî ëü íè òè ñÿ
ïðèí öè ï³ àëü íèì ïðè çíàí íÿì àâ òî íî 쳿, àëå êî ëè âî íî áå ðå òü ñÿ çà ïðà ê òè ÷ -
íå âè ð³ øåí íÿ, òî íå õàé æå â³ä ðà çó âè ð³ øóº òàê, ÿê íàì òðå áà. Ìè íå õî ÷å-
ìî òå ïåð æå òâî ðè òè àâ òî íî ì³þ, ìè õî ÷å ìî ³ ìî æå ìî ¿¿ ï³ä ãî òî â ëÿ òè âñ³ ìà
ñïî ñî áà ìè, ÿê³ íàì çäà þòüñÿ íàé êðà ùè ìè. Êî ëè ìè ïðè éìå ìî ²í ñò ðó ê ö³þ,
òî ïî êà æå ìî, ùî ìè ùå íå äî ðî ñ ëè äî ïî ë³ òè÷ íî ãî æèò òÿ. Íàì òðå áà éòè
òèì øëÿ õîì, êî ò ðèì éøëè íà ø³ ó÷è òå ë³ â ö³é ñïðà â³ — òîð ãó âà òè ñÿ” 32. ² íà
çà ê³í ÷åí íÿ ñâî ãî âè ñòó ïó â³í çà ïðî ïî íó âàâ: “Ïîñòóï³ìî òàê ³ ïå ðå äàé ìî
ñïðà âó â êî ì³ ñ³þ, ³ õàé âî íà òÿ ã íå ¿¿ òàê äî â ãî, ÿê òÿ ã íó ëà ñïðà âó þðè äè ÷ íà
íà ðà äà (ìà ºòü ñÿ íà óâà ç³ þðè äè ÷ íà íà ðà äà Òèì ÷à ñî âî ãî óðÿ äó, ÿêà ïðà öþ -
âà ëà ç âè ìî ãà ìè óêðà ¿í ñü êî¿ äå ëå ãà ö³¿ äî ñèòü òðè âà ëèé ÷àñ ³ âðå ø ò³- ðåøò
âè çíà ëà ¿õ íå ïðè äà ò íè ìè äëÿ çà äî âî ëåí íÿ — Ò. Á.). Äàé ìî öåé íå îá õ³ä íèé
ïà ï³ð äî àð õ³ âó, à ñà ì³ òâî ðè òè ìå ìî æèò òÿ ïî ñâîº ìó ñòà òó òó, ïî íà øî ìó
ñòà òó òó, ùî àâ òî ðè òå ò í³ øèé â³ä “öèäóëîê” Óðÿ äó” 33. “Ìè íå â³ä êè äà º ìî
³í ñò ðó ê ö³¿, àëå âî íà çäà º òü ñÿ íàì íå ï³ä õî äÿ ùîþ, ÿê íå ï³ä õî äÿ ùèì çäà â ñÿ
òèì ÷à ñî âèì ä³ ÿ ÷àì íàø ñòà òóò” 34, — çà âåð øèâ Í. Ãðèãîð³¿â. ×ëå íè Öåí ò -
ðàëü íî¿ Ðà äè ï³ ø ëè íà êîì ï ðî ì³ñ ³ âçÿ ëè “²íñòðóêö³þ …” äî â³ äî ìà. Äëÿ
äåð æà âî ò âî ðåí íÿ öå ð³ øåí íÿ ñóò òº âèõ íà ñë³ä ê³â íå ìà ëî, îä íàê ñå ð éî ç íî
ïî çíà ÷à ëî ñÿ íà ìî ðàëü íî ìó ñòà í³ óêðà ¿í ñ ò âà.
Íè êè ô³ð Ãðè ãî ð³ ¿â ïðà öþ âàâ òà êîæ ³ íàä óêðà ¿ í³ çà ö³ ºþ â³é ñü êà. Éî ãî
îá ðà ëè Ãî ëî âîþ Ðà äè ñî ë äàò ñü êèõ äå ïó òà ò³â Êè ¿â ñü êî ãî â³é ñü êî âî ãî îêðó -
ãó. Âà ãî ìó ðîëü äëÿ óêðà ¿í ñü êî ãî âè ç âî ëü íî ãî ðó õó ³ óêðà ¿í ñü êî ãî äåð æà â -
íî ãî áó ä³ â íè ö ò âà â³ ä³ ãðà ëè Âñå óê ðà ¿í ñü ê³ â³é ñü êî â³ ç’¿ç äè. Äðó ãèé â³é ñü êî âèé
ç’¿çä ç³ áðà â ñÿ 18 ÷åð â íÿ 1917 ðîêó. Ñà ìå â òîé ÷àñ Ðà äà ñî ë äàò ñü êèõ äå ïó -
òà ò³â Êè ¿â ñü êî ãî â³é ñü êî âî ãî îêðó ãó, íà ÿêèé îïè ðà ëà ñÿ òî ãî ÷à ñ íà ðî ñ³é -
ñü êà âëà äà â Óêðà ¿ í³, ðîç êî ëî ëà ñÿ, òî ìó ùî 22 ÷åð â íÿ Ãî ëî âà óêðà ¿í ñü êî¿
ñå ê ö³¿ Í. Ãðèãîð³¿â ó äâî ãî äèí í³é ïðî ìî â³ âè êðèâ íå äå ìî ê ðà òè ÷ í³ñòü òà
³ì ïå ð³ à ë³ ñ òè ÷ í³ñòü ³ñ íó âàí íÿ â Óêðà ¿ í³ ìî ñ êîâ ñü êî¿ òèì ÷à ñî âî¿ âëà äè é
ìî ñ êîâ ñü êî ãî ãðî ìà äÿí ñ ò âà. Öå áó ëî çíà ÷ íèì ïî øòî â õîì äëÿ òî ãî, ùîá
Ðà äà ñî ë äàò ñü êèõ äå ïó òà ò³â Êè ¿â ñü êî ãî â³é ñü êî âî ãî îêðó ãó ïå ðåéø ëà ïî â -
í³ ñ òþ íà ñòî ðî íó Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè. ² â öüî ìó, áåçóìî â íî, ïå â íà çà ñëó ãà ³
Í. ß. Ãðèãîð³ºâà.
Ç ïðè âî äó ñâ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ â öåé ïå ð³ îä â³í ïè ñàâ: “Ãîëîâóâàííÿ â Ñî -
â³ ò³ Ñî ë äàò ñü êèõ äå ïó òà ò³â, ÷ëåí ñ ò âî â Óêðà ¿í ñü ê³é Öåí ò ðàëü í³é Ðà ä³ òà
Öåí ò ðàëü íî ìó Êî ì³ òå ò³ Óêðà ¿í ñü êî¿ ïàð ò³¿ ñî ö³ à ë³ ñ ò³â- ðå âî ëþ ö³ î íå ð³â, êó -
äè ìå íå áó ëî êî î ï òî âà íî, ï³ ñ ëÿ ìî ãî çà ïè ñó äî ïàð ò³¿ — ïîñòà âè ëî ìå íå â
îñå ðå äîê âñüî ãî ðå âî ëþ ö³é íî ãî ðó õó íà Óêðà ¿ í³, ÿê çà ãàëü íî ãî, òàê ³ óêðà -
¿í ñü êî ãî. ϳ ñ ëÿ ïå ðå ìî ãè óêðà ¿í ñü êèõ òà á³ëü øî âè öü êèõ â³éñüê íàä âëà -
äîþ Òèì ÷à ñî âî ãî Óðÿ äó â æîâòí³ â Êèºâ³ ÿ ïåðåéíÿâ âëàäó íà Óêðà¿í³ â³ä
ïðåäñòàâíèêà Òèì÷àñîâîãî Óðÿäó êî ì³ ñà ðà ï³â äåí íî ãî ôðî í òó øòà áñ- êà -
ï³ òà íà Ìè êî ëè Ãðè ãî ð³ ºâà ³ ïå ðå äàâ ¿¿ ãî ëî â³ Óêðà ¿í ñü êî¿ Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà -
äè ïðîô. Ì. Ãðóøåâñüêîìó” 35.
Í. Ãðèãîð³¿â ³ç ãîð ä³ ñ òþ ïè ñàâ: «Íåçàáóòíÿ õâè ëè íà. ϳ ñ ëÿ á³ëü øå í³æ
äâîõ ñî ò ï’ÿ òè äå ñÿ òè ë³ ò íüî ãî ïà íó âàí íÿ Ìî ñ ê âè íàä Óêðà ¿ íîþ, îñòàí íÿ
ñòà ëà â³ ëü íîþ. ² ïåð øèì þðè äè ÷ íèì äåð æà òå ëåì ¿¿ âëà äè ñòàâ ÿ, îòîé ñà -
82 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ìèé ñå ëÿí ñü êèé õëî ïåöü, ùî âëà ñ íè ìè ñêðè âà â ëå íè ìè ðó êà ìè çà ðî á ëÿâ
íà ñïðà â ëÿí íÿ âëà ñ íèõ “ëþäÿíèõ” øòà í³â» 36.
Áå ðó ÷è àê òè â íó ó÷àñòü ó ðî áî ò³ Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè, à òà êîæ î÷î ëþ þ ÷è
Ðà äó ñî ë äàò ñü êèõ äå ïó òà ò³â Êè ¿â ñü êî ãî â³é ñü êî âî ãî îêðó ãó, Í. Ãðèãîð³¿â íà -
ìà ãà â ñÿ ùå é ïðà ê òè ÷ íî äî ïî ìà ãà òè ñâî ¿ìè íà ó êî âèìè ðî áî òàìè. Ïðî öå ÿñ -
ê ðà âî ãî âî ðÿòü ôà ê òè. ßê â³ äî ìî, Íè êè ô³ð ßêî âè÷ ïðà öþ âàâ òà êîæ ³ ó
“Òîâàðèñòâ³ ³ìå í³ Ïà â ëà Ïî ëó áî ò êà”, äå â³ä ïî â³ äàâ çà êóëü òó ð íî- îñ â³ ò íþ ðî -
áî òó ñå ðåä â³é ñü êî âèõ. Ç ìå òîþ ïðî ïà ãàí äè íà ö³ î íàëü íî¿ ñà ìî ñâ³ äî ìî ñ ò³ â³í
çà ê³í ÷èâ ðîç ïî ÷à òó ðà í³ øå “²ñòîð³þ Óêðà ¿ íè â íà ðîä íèõ ï³ ñ íÿõ ³ äó ìàõ”. Âè -
äà â íè ö ò âî “Êðèíèöÿ” ï³ä êå ð³ â íè ö ò âîì Ñ. Áåðåçíÿêà ¿¿ âè äà ëî â 1918 ðîö³.
“²ñòîð³ÿ…” áó ëà øâèä êî ðîç ïî âñþ äæå íà ñå ðåä óêðà ¿í ñü êèõ â³é ñü êî âèõ.
Ó ñ³ ÷ í³ 1918 ð. Í. Ãðèãîð³ºâà çà òâåð äè ëè íà ïî ñà äó ì³ í³ ñ ò ðà îñâ³ òè Êà -
á³ íå òó ̳ í³ ñ ò ð³â Â. Ãîëóáîâè÷à. Íà ïåð øî ìó çà ñ³ äàí í³ íî âî ñò âî ðå íî ãî
óðÿ äó áó ëî âè ñó íó òî ïðî ãðà ìó “âëàäà ðàä”. Äëÿ âè ðî á ëåí íÿ â³ä ïî â³ ä íî ãî
çà êî íó áó ëî îá ðà íî êî ì³ ñ³þ â ñêëà ä³ Í. Ãðèãîð³ºâà (ãî ëî âà), ïðå ä ñòà â íè êà
Êè ¿â ñü êî¿ Ðà äè ñî ë äàò ñü êèõ äå ïó òà ò³â Ì. Ëþá÷åíêà, ÷ëå íà Öåí ò ðàëü íî ãî
Êî ì³ òå òó ². Ëèìàðÿ. Äî ðó ÷å íà ñïðà âà ìà ëà äëÿ Í. Ãðèãîð³ºâà ³ íà ó êî âèé
³í òåðåñ. ³í áóâ âå ëè êèì ïðè õè ëü íè êîì “âëàäè ðàä” ³ äî â ãèé ÷àñ ïðà öþ -
âàâ íàä ¿¿ òå î ðå òè ÷ íîþ ðîç ðîá êîþ. Âàð òî çà çíà ÷è òè, ùî Í. Ãðèãîð³¿â íå
çì³ã äî ê³ í öÿ ðîç êðè òè ñâî¿ ìî æ ëè âî ñ ò³ íà ïî ñà ä³ ì³ í³ ñ ò ðà îñâ³ òè. ² âè íà â
öüî ìó íå éî ãî. ϳä íà òè ñ êîì ðà äÿí ñü êèõ â³éñüê Öåí ò ðàëü íà Ðà äà ³ Ðà äà
̳ í³ ñ ò ð³â ïî êè íó ëè Êè ¿â. Îä íàê ïðî ñâ³é â³ä’¿çä íå ïî ïå ðå äè ëè ê³ëü êîõ
ì³ í³ ñ ò ð³â, ó òî ìó ÷è ñ ë³ ³ Í. Ãðè ãî ð³ º âà. Öå ïî ÿñ íþ º òü ñÿ, íà ñàì ïå ðåä, ïî -
ë³ òè÷ íè ìè âïî äî áàí íÿ ìè, àäæå íî âî ñò âî ðå íèé åñå ð³â ñü êèé êà á³ íåò
Â. Ãîëóáîâè÷à ñêëà äà â ñÿ ïå ðå âà æ íî ç ïðà âèõ ÷ëå í³â ÓÏÑÐ, òî ä³ ÿê
Í. Ãðèãîð³¿â íà ëå æàâ äî öåí ò ðó. ϳ ñ ëÿ ïî âå ð íåí íÿ óêðà ¿í ñü êî ãî óðÿ äó äî
Êè º âà Í. Ãðèãîð³¿â íå ââ³é øîâ äî ñêëà äó íî âî ãî êà á³ íå òó. 29 êâ³ ò íÿ 1918
ðî êó Óêðà ¿í ñü êà Öåí ò ðàëü íà Ðà äà âíà ñ ë³ äîê ãå òü ìàí ñü êî ãî ïå ðå âî ðî òó ïå -
ðå ñòà ëà ³ñ íó âà òè.
Áó äó ÷è áà ãà òî ðî ê³â ïðè õè ëü íè êîì, à çãî äîì ³ ÷ëå íîì Óêðà ¿í ñü êî¿ ïàð -
ò³¿ ñî ö³ à ë³ ñ ò³â- ðå âî ëþ ö³ î íå ð³â, Í. Ãðèãîð³¿â ï³ ñ ëÿ ðîç ãðî ìó Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà -
äè âè õî äèòü íà ïåð ø³ ïî çè ö³¿ ó ïàð ò³¿. Ïå ðå äó ìî âîþ öüî ãî áó ëè âíó ò ð³ ïàð -
ò³é í³ ñòî ñóí êè. Íà IV ç’¿ç ä³ ÓÏÑÐ (13—16 òðàâíÿ 1918 ð.) â³ä áó ëî ñÿ îô³ ö³é -
íå ðîç ìå æó âàí íÿ ì³æ ÷ëå íà ìè ïàð ò³¿. Ïðîé øîâ öåé ç’¿çä ï³ä çíà êîì ðîç êî -
ëó ïàð ò³¿. Îä íà ÷à ñ òè íà ÷ëå í³â ïàð ò³¿ ñòâî ðè ëà îð ãà í³ çà ö³þ ë³ âèõ Ó.Ñ.Ð.,
ïðè éíÿ â øè íà çâó “áîðîòüáèñò³â” (çà îð ãà íîì “Áîðîòüáà”), à äðó ãà ÷à ñ òè íà
ñòâî ðè ëà Îð ãà í³ çà ö³é íå Áþ ðî öåí ò ðàëü íî¿ òå ÷³¿ ÓÏÑÐ. Ãî ëî âîþ ïåð øî ãî
Îð ãà í³ çà ö³é íî ãî Êî ì³ òå òó áó ëî îá ðà íî Í. Ãðèãîð³ºâà. ×ëå íè öåí ò ðàëü íî¿
òå ÷³¿ ÓÏÑÐ áó ëè âïå â íå í³, ùî ôðà ê ö³é íèé ïî ä³ë òðè âà òè ìå ëè øå äî íàé -
áëè æ ÷î ãî ïàð ò³é íî ãî ç’¿ç äó, ÿêèé çà òâåð äèòü ïðà âè ëü í³ñòü ¿õ íüî¿ ïàð ò³é íî¿
ïî çè ö³¿. Ïî äàëü øà ä³ ÿ ëü í³ñòü öåí ò ðàëü íî¿ òå ÷³¿ áó ëà ñïðÿ ìî âà íà íà îá’ºä -
íàí íÿ îáîõ ïî ë³ òè÷ íèõ òå ÷³é. Ó ö³é áî ðî òü á³ íå àáè ÿ êà ðîëü íà ëå æèòü ³ ãî -
ëî â³ Îð ãà í³ çà ö³é íî ãî Êî ì³ òå òó öåí ò ðàëü íî¿ òå ÷³¿ ÓÏÑÐ Í. Ãðèãîð³ºâó.
Êî ëè ðîç ïî ÷à ëî ñÿ ïî âñ òàí íÿ ïðî òè ãå òü ìà íà, Íè êè ô³ð ßêî âè÷, ñòà â -
øè äî ïðà ê òè ÷ íî¿ ðî áî òè, ïå ðå äàâ ãî ëî âó âàí íÿ â Îð ãà í³ çà ö³é íî ìó Áþ ðî
öåí ò ðàëü íî¿ òå ÷³¿ Î. ßíêîâ³.
Ó äî áó ãå òü ìà íà òó Í. Ãðèãîð³¿â çà éìàâ ïî ñà äó çà â³ äó þ ÷î ãî êóëü òó ð -
íî- îñ â³ ò í³ ìè ñïðà âà ìè Êè ¿â ñü êî ãî ãó áå ðí ñü êî ãî çåì ñ ò âà, â ÷à ñè Äè ðå ê òî -
ð³ ¿ — çà â³ äó þ ÷î ãî ïðå ñî âîþ ñëó æ áîþ àð 쳿 ÓÍÐ. Ïî ò³ì, ÿê ïè øå
Í. Ãðèãîð³¿â, «çàëèøèâøè ðà í³ø ðà çîì ³ç âè õî äîì ñî ö³ à ë³ ñ ò³â- ðå âî ëþ ö³ î -
íå ð³â ³ç âëà äè ãî ëî âó âàí íÿ â ²í ôîð ìà ö³é íî ìó áþ ðî Àð 쳿, ÿ ïðà öþ âàâ
ñïåð øó â Êà ì’ÿ í ö³ ó âè äà â íè ö ò â³ “Äí³ñòåð”, à ï³ ñ ëÿ òî ãî, ÿê á³ëü øî âè êè
íà òè ñ ëè íà íüî ãî, ðà çîì ç ÷ëå íà ìè Ïî ä³ëü ñü êî¿ Çåì ñü êî¿ Óïðà âè Â. Ïðè -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 83
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
õîäüêîì, À. Îãîðîäíèêîì ³ Ì. Êèðèëåíêîì ïå ðå áðà â ñÿ íà Ãà ëè ÷è íó, äå
ïðî áó âàâ íà ëà ãî äè òè âè äàí íÿ êíè æîê òî âà ðè ñ ò âà “Äí³ñòåð” òà çà êó ïè òè
ïàð ò³þ ãà ëè öü êèõ óêðà ¿í ñü êèõ ï³ä ðó ÷ íè ê³â äëÿ ïî ä³ëü ñü êèõ øê³ë» 37.
Ç 1919 ðîêó áóâ ïðè çíà ÷å íèé âè êî íó þ ÷èì îáî â’ÿç êè ì³ í³ ñ ò ðà îñâ³ òè,
ï³ ç í³ øå áóâ òî âà ðè øåì ì³ í³ ñ ò ðà îñâ³ òè. Êà òà ñ ò ðî ôà, ùî ñï³ ò êà ëà ìî ëî äó
Óêðà ¿í ñü êó äåð æà âó â 1919—1920 ðð., ñòà ëà ïðè ÷è íîþ âå ëè êî¿ åì³ ã ðà ö³¿
óêðà ¿ í ö³â íà Çà õ³ä. ², â ïåð øó ÷åð ãó, öå áó ëà ïî ë³ òè÷ íà åì³ ã ðà ö³ÿ â³é ñü êî -
âèõ ³ öè â³ ëü íèõ îñ³á, ÿê³ áó ëè ïðè ÷å ò í³ äî äåð æà â íî ãî áó ä³ â íè ö ò âà.
Ó ëè ñ òî ïà ä³ 1920 ð. Íè êè ô³ð ßêî âè÷ ðà çîì ³ç äðó æè íîþ Ãàí íîþ Ïå ò -
ð³ â íîþ òà äå â’ÿ òè ð³ ÷ íèì ñè íîì Ìè ðî ñ ëà âîì íà çà â æ äè ïî êè íóâ ð³ ä íó
óêðà ¿í ñü êó çå ì ëþ. ̳ ñ öåì ïðî æè âàí íÿ ðî äè íè Í. Ãðèãîð³ºâà áó ëà îá ðà íà
Ïðà ãà. Çãî äîì ñà ìå ×å õî ñ ëî âà öü êà Ðå ñ ïó á ë³ êà ñòà ëà íàé á³ëü øè ì ñêó ï ÷åí -
íÿì åì³ ã ðà ö³é íî¿ óêðà ¿í ñü êî¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿. Âå ëè êà çà ñëó ãà â îð ãà í³ çà ö³¿
óêðà ¿í ñ ò âà çà êîð äî íîì ³ ïðî äîâ æåí í³ áî ðî òü áè çà óêðà ¿í ñü êå âè ç âî ëåí íÿ
íà ëå æèòü Ìè êè ò³ Þõè ìîâ ÷ó Øà ïî âà ëó ³ Íè êè ôî ðó ßêî âè ÷ó Ãðè ãî ð³ º âó.
 åì³ ã ðà ö³¿ çà âäÿ êè çó ñèë ëÿì, â ïåð øó ÷åð ãó, Ì. Øàïîâàëà, à òà êîæ
Í. Ãðèãîð³ºâà áó ëî ñòâî ðå íî ðÿä âè ùèõ íàâ÷àëü íèõ çà êëà ä³â. Êî îð äè íà -
ö³é íèì öåí ò ðîì áóâ Óêðà ¿í ñü êèé Ãðî ìàä ñü êèé Êî ì³ òåò, äå ñï³ â çà ñ íî â íè -
êîì ³ çà ñòó ï íè êîì ñòàâ Í. Ãðèãîð³¿â. Ñóò òº âó ðîëü â³ ä³ ãðàâ Í. Ãðèãîð³¿â ³
ïðè ñòâî ðåí í³ ²í ñòè òó òó ãðî ìà äî ç íàâ ñ ò âà (Ñî ö³ î ëî ã³ ÷ íî ãî ³í ñòè òó òó).
Î÷î ëþ âàâ â³ä ä³ë íà ðîäî çíà ñ ò âà, êà á³ íåò ñå ëà; êå ðó âàâ ïî ë³ òè÷ íèì ñå -
ì³ íà ðîì, ÿêèé êî ðè ñ òó âà â ñÿ âå ëè êîþ ïî ïó ëÿ ð í³ ñ òþ. Íà íà øó äó ì êó,
íàé á³ëü øà çà ñëó ãà Í. Ãðèãîð³ºâà â ñòâî ðåí í³ ³ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ Óêðà ¿í ñü êî ãî
Íà ö³ î íàëü íî ãî Ìó çåþ- Àð õ³ âó, çáè ðàí í³ ìà òå ð³ à ë³â òà çáå ðå æåí í³ ¿õ äëÿ
óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó.
²ñ òî ð³ÿ ñòâî ðåí íÿ ³ ³ñ íó âàí íÿ Ìó çåþ- Àð õ³ âó ñòà íî âèòü íàä ç âè ÷àé íî
âå ëè êèé ³í òåðåñ äëÿ óêðà ¿í ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³â ³ çà ãà ëîì óêðà ¿í ñü êî¿ ³ñ òî ð³¿,
àäæå ìà òå ð³ à ëè, ç³ áðà í³ ñï³â ðî á³ ò íè êà ìè ³ éî ãî äè ðå ê òî ðîì Í. Ãðèãî -
ð³ºâèì, ìà þòü âå ëè ÷å ç íó ö³í í³ñòü äëÿ ³ñ òî ðè ÷ íî¿ íà ó êè.
Ìó çåé- Àð õ³â áó ëî çà ñíî âà íî ïðè Óêðà ¿í ñü êî ìó Ãðî ìàä ñü êî ìó Êî -
ì³ òå ò³ â 1923 ðî ö³, à ï³ ñ ëÿ ë³ ê â³ äà ö³¿ Êî ì³ òå òó â³í óâ³éøîâ äî ñêëà äó Ñî ö³ î -
ëî ã³ ÷ íî ãî ³í ñòè òó òó.  Àð õ³ â³ çáå ð³ ãà ëà ñÿ âå ëè êà ê³ëü ê³ñòü äî êó ìåí ò³â ³
ïðå ä ìå ò³â óêðà ¿í ñü êî ãî â³ä ðî äæåí íÿ ³ âè ç âî ëü íî ãî ðó õó, à òà êîæ ñõ³ ä íî º â -
ðî ïåé ñü êî¿ ðå âî ëþ ö³¿. Ö³ äî êó ìåí òè çáè ðà ëà, ðîç ðî á ëÿ ëà ³ ñè ñ òå ìà òè çó âà -
ëà êî ì³ ñ³ÿ íà ÷î ë³ ç Í. Ãðèãîð³ºâèì. Ñë³ä íà ãî ëî ñè òè, ùî Ìó çåé- Àð õ³â ðî -
áî òó ðîç ïî ÷àâ áåç áóäü- ÿêèõ êî ø ò³â.
Íè êè ô³ð ßêîâè÷ çàâ æäè óñ â³ äî ì ëþ âàâ, ùî íà ó êà ïî âèí íà áó òè ò³ ñ íî
ïî â’ÿ çà íîþ ç ðå àëü íèì æèò òÿì. ³í çàâ æäè ïðà ã íóâ äî âò³ ëåí íÿ ñâî ¿õ òå î -
ðå òè ÷ íèõ âè ñíîâ ê³â ³ íà ó êî âèõ ³äåé. Ó öåí ò ð³ éî ãî íà ó êî âèõ äî ñë³ äæåíü
áó ëà äåð æà âà, ñó ñ ï³ ëü ñ ò âî. Éî ãî ïîñò³é íî òóð áó âà ëè ïî 䳿, ùî â³ä áó âà ëè ñÿ
â Óêðà ¿ í³. Íåâòî ì íèé áî ðåöü øó êàâ øëÿ õ³â ïî âå ð íåí íÿ Óêðà ¿ í³ ñà ìî ñò³é -
íî ñ ò³, íå çà ëå æ íî ñ ò³. ² äëÿ öüî ãî, áåç ïå ðå ÷ íî, íå îá õ³ä íî áó ëî çä³é ñ íè òè ñî -
ö³ î ëî ã³ ÷ íèé àíà ë³ç ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà, äà òè îö³í êó éî ãî ñêëà äî âèõ ñèë, çâ’ÿç ê³â,
ôóí ê ö³é. Ñà ìå íàä öè ìè ïðî á ëå ìà ìè â³í ïðà öþ âàâ ó Ñî ö³ î ëî ã³ ÷ íî ìó ³í -
ñòè òó ò³.
Ó ãðó ä í³ 1929 ðî êó â æèò ò³ Í. ß. Ãðèãîð³ºâà â³ä áó ëà ñÿ âà æ ëè âà ïî ä³ÿ.
Éî ìó áó ëî ïðè ñó äæå íî ñòó ï³íü äî ê òî ðà ñî ö³ î ëî 㳿.  “Ñïðàâ³ ïðî íà äàí íÿ
ñòó ïå íÿ äî ê òî ðà ñî ö³ î ëî 㳿 Í. ß. Ãðèãîð³ºâó” â³ä çíà ÷à º òü ñÿ, ùî äî
«íàóêîâî-ë³òåðàòóðíî¿ ïðà ö³ ñòàâ ðî êó 1907. Ïðî òÿ ãîì 1907—1929 ðð. âè -
ÿâèâ íàä ç âè ÷àé íó ïðà öüî âè ò³ñòü, íà ñë³ä êîì ÿêî¿ º: 1. Òâîðè ë³ òå ðà òó ð í³:
“Çà ³äåþ”, ³ñ òî ðè ÷ í³ îïî â³ äàí íÿ; 2. Ñòó䳿 ñî ö³ î ëî ã³ ÷ í³: “Ìîðàëü. ¯¿ ãå íå -
çèñ, ºñ ò âî, ïî íÿò òÿ”(ï³äðó÷íèê), “Ñâ³äîì³ñòü ³ ïî âå ä³í êà” (íà ðèñ ç òå î ð³¿
ïî âå ä³í êè ëþ äè íè), “Òåîð³ÿ äåð æà âè” — íà ó êî âî- êðè òè ÷ íèé äî ñë³ä ïðî
84 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ôîð ìè îð ãà í³ çà ö³¿ ³ ôóí ê ö³¿ äåð æà âè, “²ñòîð³ÿ äåð æà â íèõ òå î ð³é”; 3. Ñòó 䳿
³ñ òî ðè ÷ í³: “²ñòîð³ÿ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó”, “²ñòîð³ÿ Óêðà ¿ íè â íà ðîä íèõ
ï³ ñ íÿõ”, “Íàâ÷àííÿ ³ñ òî 𳿠â øêî ë³”; 4. Ñòó䳿 ñî ö³ àëü íî- ïî ë³ òè ÷ í³:
“Íàðîäíà âëà äà íà Óêðà ¿ í³”, “Âèçâîëåííÿ âñ³õ òðó äÿ ùèõ, “Äâà ñâ³ òî ãëÿ -
äè”, “Ôàòàëüíà ïî ìè ë êà ðå âî ëþ ö³¿” ³ áà ãà òî ³í øèõ» 38. “Ñïðàâà” äຠòà -
êîæ õà ðà ê òå ðè ñ òè êó Í. Ãðèãîð³ºâà: “ßê äî â ãî ë³ ò í³é ïå äà ãîã, ïðà ê òè ÷ íèé
ñó ñ ï³ ëü íèé ä³ ÿ÷, ó÷à ñ íèê îð ãà í³ çà ö³¿ óêðà ¿í ñü êî¿ êóëü òó ð íî¿ ïðà ö³ â ×ÑÐ, à
çî êðå ìà — äâîõ âè ñî êèõ ³ äâîõ ñå ðå ä í³õ óêðà ¿í ñü êèõ øê³ë â ×ÑÐ, ÿê êå ð³ â -
íèê ñïå ö³ àëü íî ãî Óêðà ¿í ñü êî ãî Ðî á³ ò íè ÷î ãî Óí³ âåð ñè òå òó ³ äè ðå ê òîð
Óêðà ¿í ñü êî ãî Íà ö³ î íàëü íî ãî Ìó çåþ- Àð õ³ âó Í. ß. Ãðèãîð³¿â ñè ëîþ ñâî ¿õ
çä³ á íî ñ òåé ³ äî â ãî ë³ ò íüî¿ ïðà ö³ ñòàâ âè çíà ÷ íèì ÷èí íè êîì óêðà ¿í ñü êî ãî
êóëü òó ð íî ãî ³ ïî ë³ òè÷ íî ãî ïðî öå ñ³â â äî á³ â³ä ðî äæåí íÿ Óêðà ¿ íè, âè çíà ÷è â -
øèñü íà ïî ë³ íà ó êè ³ ñó ñ ï³ ëü íî ãî æèò òÿ ÿê ó÷å íèé ñî ö³ î ëîã â öà ðè í³ ³ñ òî -
𳿠³ äî ñë³ ä íèê íîðì ïî âå ä³í êè ëþ äåé, ³ ÿê àê òè â íèé ïî ë³ òè÷ íèé ä³ ÿ÷ ³ îð -
ãà í³ çà òîð” 39. Îö³ íþ þ ÷è á³ëüø ÿê 20-ë³òíþ ë³ òå ðà òó ð íî- íà ó êî âó ïðà öþ
Í. ß. Ãðèãîð³ºâà, ïðà öþ ³ñ òî ðè êà ³ ñî ö³ î ëî ãà, à òà êîæ ïðà öþ éî ãî ÿê ïðà ê -
òè ÷ íî ãî ñî ö³ î ëî ãà â ãà ëó ç³ ïå äà ãî ã³ ÷ í³é, ãðî ìàä ñü êî- êóëü òó ð í³é ³ ïî ë³ òè÷ -
í³é, Íà ó êî âà Ðà äà Óêðà ¿í ñü êî ãî Ñî ö³ î ëî ã³ ÷ íî ãî ³í ñòè òó òó êîí ñ òà òó âà ëà,
ùî “â îñî á³ Í. ß. Ãðèãîð³ºâà óêðà ¿í ñü êà êóëü òó ðà ïðè äáà ëà âè çíà ÷ íî ãî
ä³ ÿ ÷à â îá ëà ñ ò³ òå î ðå òè ÷ íî¿ ñî ö³ î ëî 㳿 ³ êîí ê ðå ò íèõ ñó ñ ï³ ëü íèõ íà óê (òå î -
ð³¿, åòè êè, ïå äà ãî ã³ êè, ³ñ òî 𳿠³ ïî ë³ òè êè), ÿêèé îïðà öüî âóº ñà ìî ñò³é íî,
ö³ë êîì îðó äó þ ÷è íà ó êî âèì ìå òî äîì, ùå ìà ëî ðîç ðî á ëå íå óêðà ¿ í öÿ ìè ïî -
ëå íà ó êè (ñî ö³ î ëî 㳿), âè ãî òî âè â øè òâî ðè âè çíà ÷ íî¿ íà ó êî âî¿ âàð òî ñ ò³. Ç
äðó ãî ãî áî êó, ÿê ïðà ê òè ÷ íèé ãðî ìàä ñü êèé ä³ ÿ÷ â äî á³ â³ä ðî äæåí íÿ Óêðà ¿ -
íè ³ îð ãà í³ çà ö³¿ ¿¿ êóëü òó ðè Í. ß. Ãðèãîð³¿â ñïðè ÷è íè â ñÿ äî çäâè ã íåí íÿ
óêðà ¿í ñü êî ãî øê³ ëü íè ö ò âà âçà ãà ë³, à çî êðå ìà, ïåð øèõ â³ ëü íèõ óêðà ¿í-
ñü êèõ âè ñî êèõ øê³ë, íà ó êî âèõ óñòà íîâ, ÷èì çà ñëó æè â ñÿ ïå ðåä óêðà ¿í ñü êîþ
êóëü òó ðîþ” 40. Âðà õî âó þ ÷è âñ³ ö³ çà ñëó ãè, Â÷å íà Ðà äà óõ âà ëè ëà ïðè ñâî ¿ òè
Í. ß. Ãðèãîð³ºâó ñòó ï³íü äî ê òî ðà ñî ö³ î ëî 㳿. 26 ÷åð â íÿ 1930 ðîêó Íà ó êî âà
Ðà äà çà ñëó õà ëà äî ïî â³äü Í. ß. Ãðèãîð³ºâà íà òå ìó “Ñîö³îëîã³÷íå ðî çó ì³í íÿ
äåð æà âè” ³ âðó ÷è ëà éî ìó äî ê òîð ñü êèé äè ï ëîì ÿê ñâ³ äî ö ò âî éî ãî çà ñëóã ïå -
ðåä óêðà ¿í ñü êîþ íà ó êîþ ³ êóëü òó ðîþ.
25 ëþ òî ãî 1933 ðîêó ñâÿ ò êó âà ëè 50-ë³òí³é þâ³ ëåé ç äíÿ íà ðî äæåí íÿ
Íè êè ôî ðà ßêî âè ÷à Ãðè ãî ð³ º âà ³ 30-ë³òí³é — éî ãî ë³ òå ðà òó ð íî¿, ãðî ìàä-
ñü êî¿ òà ïî ë³ òè÷ íî¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³. Ñâÿ òî â³ä áó ëî ñÿ ïðè äî ñèòü ÷è ñ ëåí í³é
ê³ëü êî ñ ò³ òî âà ðè ø³â, ïðè ÿòå ë³â òà ãî ñ òåé. Íà ñâÿ ò³ äè ðå ê òîð Ñî ö³ î ëî ã³ ÷ íî -
ãî ³í ñòè òó òó, ïðî ôå ñîð Ë. Á³ëåöüêèé, îõà ðà ê òå ðè çó âàâ íà ó êî âó ïðà öþ
þâ³ ëÿ ðà, À. Æèâîòêî îêðå ñ ëèâ éî ãî ñâ³ òî ãëÿä, à Ï. Ïàëèâîäà — ïî ë³ òè÷ íó
³ ãðî ìàä ñü êó ä³ ÿ ëü í³ñòü Í. Ãðèãîð³ºâà. Ïðè â³ òà òè þâ³ ëÿ ðà ïðè éø ëî ÷è ìà -
ëî ïðå ä ñòà â íè ê³â ð³ ç íèõ ïàð ò³é. Íà ä³é ø ëè â³ òàí íÿ ç Ãà ëè ÷è íè, Ïðè êàð -
ïàò òÿ, Óêðà ¿ íè, Êà íà äè, à òà êîæ â³ä ÷å õî ñ ëî âà öü êèõ îð ãà í³ çà ö³é. ³ òàëü í³
ëè ñ ò³â êè ìà þòü ãëè áî êèé çì³ñò, âî íè ïî êà çó þòü îñî áè ñ ò³ñòü
Í. Ãðèãîð³ºâà, éî ãî õà ðà ê òå ð í³ ðè ñè, à òà êîæ âè ñâ³ ò ëþ þòü éî ãî ó÷àñòü ó
ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ íî ìó æèò ò³. Çâåð òà þ ÷èñü äî þâ³ ëÿ ðà, Óêðà ¿í ñü êèé
Ãðî ìàä ñü êèé Âè äà â íè ÷èé Ôîíä â³ä çíà ÷àâ, ùî “ïðîéäåíà òî áîþ íè âà ãðî -
ìàä ñü êî¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ äî â ãà é òå ð íè ñ òà, àëå òè, øà íî â íèé þâ³ ëÿí òå, ïðîé -
øîâ ¿¿ ïå â íî, íå ñõè á íó â øè, áî â³ ðèâ, ùî òâ³é øëÿõ âå äå óêðà ¿í ñü ê³ ïðà -
öþ þ ÷³ ìà ñè äî êðà ùî ãî ìàé áó ò íüî ãî. Çà âñå äî êî íà íå òî áîþ, çà òâîþ ãðî -
ìàä ñü êó â³ä âà ãó â áî ðî òü á³ çà êðà ùó äî ëþ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó ìè ïå â í³,
ùî ñåð äå ÷ íî ïî äÿ êóº òå áå ñâ³ äî ìèé óêðà ¿í ñü êèé íà ðîä, ÿê ³ ìè ñüî ãî ä -
í³” 41.
Âàð òî çà çíà ÷è òè, ùî íà ó êî â³ ïðà ö³ Í. Ãðèãîð³ºâà êî ðè ñ òó âà ëè ñÿ âå ëè -
÷å ç íîþ ïî ïó ëÿ ð í³ ñ òþ: “Ðîá³òíè÷à àêà äå ì³ÿ â ñâî ¿é ÷èí íî ñ ò³ íà ϳä êàð -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 85
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ïàò òþ êî ðè ñ òó º òü ñÿ âè ò âî ðà ìè ïðà ö³ Âè ñî êî ïî âà æ íî ãî Þâ³ ëÿí òà. Éî ãî
íà ó êî â³ ïðà ö³ ç ñó ñ ï³ ëü íèõ ä³ ëÿ íîê äà þòü ìî æ ëè â³ñòü íàì óñ ï³ ø í³ øå âå ñ òè
îñâ³ òó ñå ðåä ðî á³ ò íè ÷î- ñå ëÿí ñü êèõ ìàñ, à ñà ìèì ðî á³ ò íè êàì òà ñå ëÿ íàì
áåç ïî ñå ðå ä íüî ï³ çíà âà òè íà ó êî âó ïðà â äó ïðî ñó ñ ï³ ëü í³ ÿâè ùà” 42.
Âçà ãà ë³ “äîâãîë³òíÿ ïðà öÿ Í. ß. Ãðèãîð³ºâà, ïðà öÿ òâîð ÷à, äà ëà âå ëè ê³
çäî áó ò êè, ï³ä ñè ëè ëà òðó äî â³ ìà ñè â ¿õ âè ç âî ëü íèõ çìà ãàí íÿõ”, 43 — â³ä çíà -
÷à ëî ñÿ ó â³ òàëü íî ìó ëè ñ ò³ Ñ. Äîâãàëÿ.
 åì³ ã ðà ö³é íèé ïå ð³ îä áó ëè íà ïè ñà í³ ³ âè é ø ëè äðó êîì ö³ ëèé ðÿä íà ó êî -
âèõ ïðàöü Í. Ãðèãîð³ºâà ïðî äåð æà âó, íà ö³þ, ñî ö³ à ë³çì, íà ö³ î íà ë³çì, ì³æ -
íà ðî ä íó ïî ë³ òè êó, ïî ë³ òè÷ í³ ïàð ò³¿ òà ³í ø³ àê òó àëü í³ ñó ñ ï³ ëü í³ ³ ïî ë³ òè÷ í³
òå ìè. Ïî ëå ì³ çó þ ÷è ç âè äà ò íèì ðî ñ³é ñü êèì ³ àìå ðè êàí ñü êèì â÷å íèì
Ï. Ñîðîê³íèì, â³í íà ãî ëî øó âàâ, ùî “… íà âå äå íå ïðîô. Ñî ðî ê³ íèì îçíà -
÷åí íÿ äåð æà âè íå âè ÿâ ëÿº ºñ ò âà äåð æà âè, íå âêà çóº òèõ âëà ñ òè âî ñ òåé, ÿêè -
ìè âî íà âè ð³ ç íÿ º òü ñÿ â³ä ³í øèõ ñó ñ ï³ ëü íèõ îð ãà í³ çà ö³é. Ìà ëî âêà çà òè ïå â í³
âëà ñ òè âî ñ ò³ äåð æà âè, íå îá õ³ä íî âêà çà òè ñà ìå ò³, ÿêè ìè âî íà â³ä ð³ ç íÿ º òü ñÿ
â³ä ³í øèõ ñó ñ ï³ ëü íèõ ñêó ï ÷åíü. Òî ä³ óÿâà ïðî äåð æà âó áó äå ÿñ íîþ” 44.
Íà éî ãî äó ì êó, äåð æà âà — öå ñî ö³ àëü íà îð ãà í³ çà ö³ÿ, ùî âè êî íóº âè ùå
(äî ì³ í³ àëü íå) ïðà âî âî ëî ä³í íÿ íà ïå â íó òå ðè òî ð³þ, îð ãà í³ çî âóº â ìå æàõ ¿¿
ñå ðåä íà ñå ëåí íÿ ïî ðÿ äîê, çà õè ùຠ³ âè êî ðè ñ òî âóº öþ òå ðè òî ð³þ ïî ñâî ¿é
âî ë³. Òà êèì ÷è íîì, íà äó ì êó Í. Ãðèãîð³ºâà, äåð æà âà ÿê ñî ö³ àëü íå îð ãà -
í³ çî âà íå ñêó ï ÷åí íÿ â³ä ð³ ç íÿ º òü ñÿ â³ä óñ³õ ñêó ï ÷åíü, âëà ñ íå, îä í³ ºþ ðè ñî þ —
âî íà ñà ìî ñò³é íî ðîç ïî ðÿ äæà º òü ñÿ ïå â íîþ ÷à ñ òè íîþ ïî âåð õ í³ çå ì ë³ áåç
çãî äè ÿê ³í øèõ íà ðî ä³â, òàê ³ îñå ëå íî ãî íà ö³é òå ðè òî 𳿠íà ñå ëåí íÿ.
Í. ß. Ãðèãîð³¿â ³äå àëü íî þ ôîð ìîþ âëà äè äëÿ Óêðà ¿ íè ââà æàâ íà ðî äî -
â ëàä äÿ.  öåí ò ð³ óâà ãè éî ãî íà ó êî âèõ ïî øó ê³â áó ëè íà ö³ÿ, ðå âî ëþ ö³ÿ, äåð -
æà âà, íà ðîäî ïðàâ ñ ò âî. ×å ðåç óñ³ éî ãî íà ó êî â³ ïðà ö³ ÷åð âî íî¿ íè ò êîþ ïðî -
õî äèòü ³äåÿ âëà äè òðó äî âî ãî íà ðî äó — âëà äè ðàä, íà ðîä íî¿ âëà äè. ªäè íîþ
³ñ òî ðè ÷ íî- òðà äè ö³é íîþ ôîð ìîþ âëà äè óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó, íà äó ì êó
Í. Ãðèãîð³ºâà, º ðà äè.  éî ãî ïðà öÿõ íà ãî ëî øó º òü ñÿ, ùî óêðà ¿í ñü êà íà -
ö³ ÿ — íà ö³ÿ òðó äî âà.
Íà ó êî â³ ïðà ö³ â÷å íî ãî ç ñó ñ ï³ ëü íèõ ïðî á ëåì äà âà ëè ìî æ ëè â³ñòü çä³é ñ -
íþ âà òè îñâ³ òó ñå ðåä ðî á³ ò íè ê³â ³ ñå ëÿí, à ñà ì³ ðî á³ ò íè êè ³ ñå ëÿ íè ìî ã ëè
áåç ïî ñå ðå ä íüî ï³ çíà âà òè íà ó êî âó ïðà â äó ïðî ñó ñ ï³ ëü í³ ÿâè ùà.
Âàð òî íà ãî ëî ñè òè, ùî ïî ïðè ïå â í³ äî ñÿ ã íåí íÿ åì³ ã ðà ö³é íèé ïå ð³ îä â
æèò ò³ Í. Ãðèãîð³ºâà áóâ ïîñò³é íîþ áî ðî òü áîþ çà âè æè âàí íÿ. À òî ìó ïå ðå -
áó âàí íÿ íà åì³ ã ðà ö³¿ íàä ç âè ÷àé íî çá³ëü øè ëî éî ãî ñó ñ ï³ ëü íèé äî ñâ³ä, çà ãî -
ñ ò ðè ëî íå äî â³ ð’ÿ äî ëþ äåé, âè â³ ò ðè ëî “ðîìàíòèçì”, ñêð³ ïè ëî êðè òè öèçì,
à íà ó êî âà ïðà öÿ â Óêðà ¿í ñü êî ìó Ñî ö³ î ëî ã³ ÷ íî ìó ³í ñòè òó ò³ íå ëè øå â³ä íî -
âè ëà é ïî ãëè áè ëà çäî áó ò êè ç ïå ðåä ðå âî ëþ ö³é íèõ ñòó ä³é ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà, à é
äà ëà éî ìó áà ãà òèé ìà òå ð³ àë òà çðó ÷ í³ ïå ðå â³ ðå í³ ñïî ñî áè ñà ìî ñò³é íî ãî
àíà ë³ çó é ñèí òå çó ìè íó ëî ãî òà ñó ÷à ñ íî ãî çà ðà äè äî ñêî íà ë³ øî ãî êîí ñòðó þ -
âàí íÿ ìàé áó ò íüî ãî 45.
Íå â³ äî ìî ç ÿêèõ ïðè ÷èí ³ ÿêèì ÷è íîì Íè êè ô³ð ßêî âè÷ ïî êè íóâ ×å -
õî ñ ëî âà÷ ÷è íó ³ ïå ðå ¿õàâ äî Ñïî ëó ÷å íèõ Øòà ò³â Àìå ðè êè ñàì, áåç ñ³ ì’¿.
Ïðà öþ âàâ Í. Ãðèãîð³¿â â Óêðà ¿í ñü êî ìó Ðî á³ ò íè ÷î ìó Ñî þ ç³ — àñå êó ðà òè â -
íî ìó òî âà ðè ñ ò â³. Íà îòðè ìàí íÿ â³ çè íà ïîñò³é íèé ïî áóò ³ ãðî ìà äÿí ñ ò âî
Í. Ãðèãîð³ºâó çíà äî áè â ñÿ ö³ ëèé ð³ê. 25 ëè ï íÿ 1940 ðî êó â³í îòðè ìàâ â³ çó ³
ïî ÷àâ êëî ïî òè ïðî ïå ðå âå çåí íÿ ðî äè íè.
Ó 1948 ðîö³ ðî äè íà Í. Ãðèãîð³ºâà ïå ðå ¿õà ëà äî Àìå ðè êè. Ç 1949 ðîêó
Í. ß. Ãðèãîð³¿â ïðà öþ âàâ êå ð³ â íè êîì óêðà ¿í ñü êî ãî â³ä ä³ ëó “Ãîëîñó Àìå -
ðè êè”. Âïðî äîâæ 1938—1940 ðð. áó ëè îïó á ë³ êî âà í³ éî ãî ïðà ö³ “Îñíîâè
íà ö³ î ï³ ç íàí íÿ”, “Äåðæàâîçíàâñòâî”, “Ñîö³àë³çì ³ íà ö³ î íàëü íà ñïðà âà”,
“Ñïîãàäè ðó ¿í íè êà”, “Âåñíà óêðà ¿í ñü êî¿ ðå âî ëþ ö³¿” òà “Óêðà¿íñüêà íà -
86 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
ö³ î íàëü íà âäà ÷à”. “Óêðà¿íñüêà íà ö³ î íàëü íà âäà ÷à” (1940) — öå íàé ï³ ç í³ øà
ïðà öÿ Í. Ãðèãîð³ºâà, ÿêà º ñüî ãî ä í³ â Óêðà ¿ í³. Ö³ë êîì éìî â³ ð íî, ùî é
ï³ñëÿ öüîãî ç’ÿ â ëÿ ëè ñÿ ïðà ö³ Í. Ãðèãîð³ºâà.
Ó 1953 ðîö³ éî ãî íå ñòà ëî.
Æèò òÿ ³ ä³ ÿ ëü í³ñòü Í. Ãðèãîð³ºâà — öå òè ïî âèé ïðè êëàä æèò òÿ íà ö³ î -
íàëü íî ñâ³ äî ìî ãî, ïî ë³ òè÷ íî àê òè â íî ãî óêðà ¿í ñü êî ãî ³í òå ë³ ãåí òà ïå ð³ î äó
âè ç âî ëü íèõ çìà ãàíü. Âïðî äîâæ ñâî ãî æèò òÿ â ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ ³ íà ó êî âèõ òâî ðàõ
â³í â³ä ñòî þ âàâ ³äå¿ íà ðî äó, óêðà ¿í ñü êî¿ äåð æà â íî ñ ò³ òà ³äå¿ íà ðîäî ïðàâ ñ ò âà.
ßê â÷å íèé Í. Ãðèãîð³¿â çàâ æäè éøîâ ñâî ¿ì âëà ñ íèì íå çâ³ äà íèì øëÿ -
õîì. Éî ãî ïðà ö³ â³ä çíà ÷à þ òü ñÿ ñà ìî áó ò í³ ñ òþ, ¿õ íå ìî æ íà ñïëó òà òè ç ïðà -
öÿ ìè ³í øèõ àâ òî ð³â. ¯õ âè ð³ ç íÿº ãëè áî êèé àíà ë³ç, âè âà æå í³ñòü, çíà ÷ íèé
ôà ê òè ÷ íèé ìà òå ð³ àë, ö³ êà â³ ñî ö³ î ëî ã³ ÷ í³ äî ñë³ äæåí íÿ, ïî ëå ì³ êà ç âè äà ò íè -
ìè ñâ³ òî âè ìè â÷å íè ìè.
Íå âñ³ íà ó êî â³ ïî ãëÿ äè Í. Ãðèãîð³ºâà âè òðè ìà ëè ïå ðå â³ð êó ÷à ñîì, äå â
÷î ìó â³í ïî ìè ëÿ â ñÿ. Îä íàê öå íå ïðè ìå í øóº òî ãî, ùî â³í çðî áèâ äëÿ
óêðà ¿í ñü êî¿ íà ó êè. ³í ïî âè íåí çà éíÿ òè ã³ ä íå ì³ ñ öå ó â³ ò ÷è ç íÿ í³é ³ñ òî ðè ÷ -
í³é, ïî ë³ òî ëî ã³ ÷ í³é ³ ñî ö³ î ëî ã³ ÷ í³é íà ó ö³. Éî ãî òå î ðå òè ÷ í³ ³ ³ñ òî ðè ÷ í³ ïðà -
ö³ íå âòðà òè ëè ñâî ãî çíà ÷åí íÿ é ó íàø ÷àñ.
Óñå ñâîº ñâ³ äî ìå æèò òÿ Íè êè ô³ð ßêî âè÷ Ãðè ãî ð³ ¿â ïðî â³â ó áî ðî òü á³.
Âåñü ÷àñ ³ ñè ëè, äó ì êè é ì𳿠â³ä äàâ íà áî ðî òü áó çà ñâî áî äó. Éî ãî ³ì’ÿ ã³ ä íå
óâà ãè òà ïî âà ãè ³ çà ñëó ãî âóº íà ïî âå ð íåí íÿ ³ç çà áóò òÿ. Òà êè ìè ëþ äü ìè ïî -
âèí íà ãîð äè òè ñÿ Óêðà ¿ íà.
1 Ã ð è ã î ð è ¿ â Í. ßêî¿ ðå ñ ïó á ë³ êè òðå áà á³ ä íèì ëþ äÿì? — Ê., 1917; éî ãî æ. Õòî
ìè ³ ùî íàì òðå áà? — Ê., 1917; éî ãî æ. Ôà òàëü íà ïî ìè ë êà ðå âî ëþ ö³¿. — Ïðà ãà, 1921; éî -
ãî æ. Ñïî ãà äè “Ðó¿ííèêà” ïðî òå, ÿê ìè ðóé íó âà ëè òþ ð ìó íà ðî ä³â, à áó äó âà ëè ñâîþ õà -
òó. — Ëüâ³â, 1938; éî ãî æ. Äåð æà âî ç íàâ ñ ò âî. Ò. 1. ²ñ òî ð³ÿ äåð æà âî ò âî ðåí íÿ ³ äåð æà âî ï³ ç -
íàí íÿ. ×. 1—2. Ñòà ðî ñâ³ò ñü êà äî áà òà ïå ðå õî äî âà. — Ïðà ãà, 1936; éî ãî æ. ϳä ñòà âè
Óêðà ¿í ñü êî¿ íå çà ëå æ íî¿ ïî ë³ òè êè. — Äå ò ðîé ò — ̳ ø³ ãåí, 1939.
2 Ã ð è ã î ð ³ ¿ â Í. Äåð æà âî ç íàâ ñ ò âî. — Ò. 1 (504 ñ.); éî ãî æ. Äåð æà âî ç íàâ ñ ò âî. —
Ò. 2 (445 ñ.); éî ãî æ. Äåð æà âî ç íàâ ñ ò âî. Êðè òè êà ñó ÷à ñ íèõ äåð æà â íèõ òå î ð³é (200 ñ.); éî -
ãî æ. Ñî ö³ î ëî ã³ ÷ íå ðî çó ì³í íÿ äåð æà âè (112 ñ.); éî ãî æ. Óêðà ¿í ñü êà íà ö³ î íàëü íî- äåð æà -
â íà òðà äè ö³ÿ (247 ñ.) // ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 3562, îï. 2., ñïð. 1.
3 Öåíòðàëüíèé äåð æà â íèé àð õ³â âè ùèõ îð ãà í³â âëà äè ³ óïðà â ë³í íÿ Óêðà ¿ íè (äà ë³ —
ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè). — Ô. 3562, îï. 2, ñïð. 1, àðê. 1.
4 Ã ð è ã î ð è ¿ â Í. Òâî ð ö³ ìî ãî “ÿ” // Òðó äî âà Óêðà ¿ íà. — 1933. — ¹ 3. — Ñ. 8.
5 Òàì ñà ìî. — ×. 5. — Ñ. 14.
6 Òàì ñà ìî.
7 Òàì ñà ìî.
8 Òàì ñà ìî.
9 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 3562, îï. 2, ñïð. 1, àðê. 1.
10 Ã ð è ã î ð è ¿ â Í. Òâî ð ö³ ìî ãî “ÿ” // Òðó äî âà Óêðà ¿ íà. — 1933. — ×. 6. — Ñ. 13.
11 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 3562, îï. 2, ñïð. 1, àðê. 1 çâ.
12 Òàì ñà ìî.
13 Ã ð è ã î ð è ¿ â Í. Òâî ð ö³ ìî ãî “ÿ” // Òðó äî âà Óêðà ¿ íà. — 1933. — ×. 6. — Ñ. 14.
14 Òàì ñà ìî.
15 Òàì ñà ìî. — Ñ. 15.
16 Ãðèãîðè¿â Í. Òâî ð ö³ ìî ãî “ÿ” // Òðó äî âà Óêðà ¿ íà. — 1933. — ×. 7. — Ñ. 15.
17 Òàì ñà ìî. — Ñ. 14.
18 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 3562, îï. 2, ñïð. 1, àðê. 1 çâ.
19 Äèâ.: Ãðè ãî ðè¿ â Í. Ñïî ãà äè “Ðó¿ííèêà” ïðî òå, ÿê ìè ðóé íó âà ëè òþ ð ìó íà ðî ä³â,
à áó äó âà ëè ñâîþ õà òó. — Ëüâ³â, 1938. — Ñ. 9.
20 Òàì ñàìî. — Ñ. 17.
21 Òàì ñà ìî. — Ñ. 79.
22 Òàì ñà ìî.
23 Òàì ñà ìî. — Ñ. 80.
24 Óêðà¿íñüêà Öåí ò ðàëü íà Ðà äà. Äî êó ìåí òè ³ ìà òå ð³ à ëè. Â äâîõ òî ìàõ. — Ê., 1996. —
Ò. 1. — Ñ. 119.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 87
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
25 Òàì ñà ìî.
26 Òàì ñà ìî.
27 Äèâ.: Òàì ñà ìî. — Ñ. 230.
28 Òàì ñà ìî. — Ñ. 231.
29 Òàì ñà ìî.
30 Òàì ñà ìî.
31 1917 ãîä íà Êè å â ùè íå. Õðî íèêà ñî áû òèé. — 1928. — Ñ. 324.
32 Óêðà¿íñüêà Öåí ò ðàëü íà Ðà äà. Äî êó ìåí òè ³ ìà òå ð³ à ëè. Â äâîõ òî ìàõ. — Ê., 1996. —
Ò. 1. — Ñ. 231.
33 1917 ãîä íà Êè å â ùè íå. Õðî íèêà ñî áû òèé. — 1928. — Ñ. 324.
34 Óêðà¿íñüêà Öåí ò ðàëü íà Ðà äà. Äî êó ìåí òè ³ ìà òå ð³ à ëè. Â äâîõ òî ìàõ. — Ê., 1996. —
Ò. 1. — Ñ. 231.
35 Òàì ñà ìî.
36 Òàì ñà ìî.
37 Òðóäîâà Óêðà ¿ íà. — 1932. — ×. 9. — Ñ. 12.
38 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 3793, îï. 1, ñïð. 160, àðê. 3.
39 Òàì ñà ìî.
40 Òàì ñà ìî. — Àðê. 8.
41 ÖÄÀÂÎ Óêðà¿íè. — Ô. 3562, îï. 1, ñïð. 1, àðê. 7.
42 Òàì ñà ìî. — Àðê. 14.
43 Òàì ñà ìî. — Àðê. 15.
44 Òàì ñàìî. — Ñïð. 12 à, àðê. 84 çâ.
45 Òàì ñà ìî.
88 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
²ñòîð³ÿ â îñîáàõ
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204839 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0130-5247 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T16:02:09Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Бевз, Т.А. 2025-07-18T15:07:28Z 2003 Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) / Т.А. Бевз // Український історичний журнал. — 2003. — № 2. — С. 74-88. — Бібліогр.: 45 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204839 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Історія в особах Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) Article published earlier |
| spellingShingle | Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) Бевз, Т.А. Історія в особах |
| title | Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) |
| title_full | Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) |
| title_fullStr | Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) |
| title_full_unstemmed | Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) |
| title_short | Політик і вчений (До 120-річчя від дня народження Н. Я. Григорієва) |
| title_sort | політик і вчений (до 120-річчя від дня народження н. я. григорієва) |
| topic | Історія в особах |
| topic_facet | Історія в особах |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204839 |
| work_keys_str_mv | AT bevzta polítikívčeniido120ríččâvíddnânarodžennânâgrigoríêva |