Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст.
Saved in:
| Published in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Date: | 2003 |
| Main Authors: | , |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204841 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. / А.О. Копилов, А.А. Заводовський // Український історичний журнал. — 2003. — № 2. — С. 56-66. — Бібліогр.: 42 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860246846671159296 |
|---|---|
| author | Копилов, А.О. Заводовський, А.А. |
| author_facet | Копилов, А.О. Заводовський, А.А. |
| citation_txt | Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. / А.О. Копилов, А.А. Заводовський // Український історичний журнал. — 2003. — № 2. — С. 56-66. — Бібліогр.: 42 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Український історичний журнал |
| first_indexed | 2025-12-07T18:38:07Z |
| format | Article |
| fulltext |
ÏβÄÎÌËÅÍÍß
Ïðî á ëå ìè ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè
íîâîãî ÷à ñó
À. Î. ÊÎ ÏÈ ËΠ(Êà ì’ÿ íå öü- Ïî ä³ëü ñü êèé),
À. À. ÇÀÂÎÄÎÂÑÜÊÈÉ (Êà ì’ÿ íå öü- Ïî ä³ëü ñü êèé)
ÂÏËÈ ÂÈ Ç ÂÎ ËÜ Íί ÁÎ ÐÎ ÒÜ ÁÈ
ÁÀË ÊÀÍ ÑÜ ÊÈÕ ÑËÎÂ’ßÍ
ÍÀ ÒÐÀÍÑ ÔÎÐ ÌÀ Ö²Þ ÑËÎ Â’ßÍ ÑÜ Êί ²Äů
 ÑÓ Ñ Ï² ËÜ ÍÎ- ÏΠ˲ ÒÈ × Í²É ÄÓ Ì Ö²
ÓÊÐÀ¯ÍÈ ÄÐÓ Ãί ÏÎ ËÎ ÂÈ ÍÈ XIX ñò.
Âè íÿ ò êî âî âà æ ëè âå çíà ÷åí íÿ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿ ó ïðî öå ñ³ ôîð ìó âàí íÿ ³äå î -
ëî 㳿 óêðà ¿í ñü êî ãî íà ö³ î íàëü íî ãî ðó õó XIX ñò. º î÷å âè ä íèì ³ íå çà ïå ðå ÷ íèì.
Âè íè ê íó â øè íà ïî ÷à ò êó ÕIX ñò. ç ìî ãó ò íüî ãî ïî ðè âó ñëî â’ÿí äî íà ö³ î -
íàëü íî ãî âè ç âî ëåí íÿ, ÷å ðåç óñ â³ äî ì ëåí íÿ ñï³ ëü íî ñò³ åò í³ ÷ íèõ òà ³ñ òî ðè ÷ -
íèõ êî ðå í³â, ïî ä³ á íî ñ ò³ ïî ë³ òè÷ íî ãî ñòà íî âè ùà, âî íà ïðî òÿ ãîì äå ñÿ òè ë³òü
íå ñëà â ñî á³ ìî ãó ò í³é ïî òå í ö³ àë îíî â ëåí íÿ ñó ñ ï³ ëü íî¿ ñâ³ äî ìî ñ ò³. Çà âäÿ êè
¿é ñëî â’ÿ íè Ñõ³ ä íî¿ é ϳâ äåí íî¿ ªâ ðî ïè çìî ã ëè îá’ºä íó âà òè çó ñèë ëÿ äëÿ
çäî áóò òÿ ïî ë³ òè÷ íî¿ ñâî áî äè ó áî ðî òü á³ ³ç ñï³ ëü íè ìè âî ðî ãà ìè. Ïðî òå íà
ïå â íî ìó åòà ï³ â ñó ñ ï³ ëü í³é ñâ³ äî ìî ñ ò³ ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â, ó òî ìó ÷è ñ ë³ é
óêðà ¿í ñü êî ãî, â³ä áó ëà ñÿ äå âà ëü âà ö³ÿ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿. Ïðè ÷è íè ïîñòó ïî -
âî¿ âòðà òè ³í òåðåñó óêðà ¿í ñü êèõ ïî ë³ òè÷ íèõ ³ ãðî ìàä ñü êèõ ä³ ÿ ÷³â äî âñå ñ ëî -
â’ÿí ñ ò âà ó äðó ã³é ïî ëî âè í³ XIX ñò. êðè ëè ñÿ ÿê ó âíó ò ð³ ø í³õ, òàê é ó çî â -
í³ ø í³õ ôà ê òî ðàõ. Ó äà í³é ðîç â³ ä ö³ ðî áè òü ñÿ ñïðî áà äî ñë³ äè òè âïëèâ îä -
íî ãî ç íàé âà æ ëè â³ øèõ çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íèõ ÷èí íè ê³â — âè ç âî ëü íî¿
áî ðî òü áè áàë êàí ñü êèõ ñëî â’ÿí çà íà ö³ î íàëü íó íå çà ëå æ í³ñòü íà òðàíñ -
ôîð ìà ö³þ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿ ó ñó ñ ï³ ëü í³é ñâ³ äî ìî ñ ò³ óêðà ¿ í ö³â äðó ãî¿ ïî -
ëî âè íè XIX ñò.
Äî çäî áóò òÿ Óêðà ¿ íîþ íå çà ëå æ íî ñ ò³ óêðà ¿í ñü ê³ ³ñ òî ðè êè ìà ëî óâà ãè
ïðè ä³ ëÿ ëè öüî ìó âà æ ëè âî ìó ïå ð³ î äó ñòà íî â ëåí íÿ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿
äó ì êè. Ó äå ñÿ òè òî ì í³é “Èñòîðèè Óêðà è í ñ êîé ÑÑД ëè øå çà çíà ÷à º òü ñÿ,
ùî áî ðî òü áà ï³â äåí íèõ ñëî â’ÿí ñïðè ÿ ëà ïî ñè ëåí íþ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî -
ãî ðó õó òà ñî ö³ àëü íî¿ áî ðî òü áè â Ðî ñ³é ñü ê³é ³ì ïå ð³ ¿ 1. Öå çó ìî â ëå íî òèì,
ùî, ïî- ïåð øå, ðà äÿí ñü êà ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ÿ, ÿê é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ÿ áàë êàí ñü êèõ
êðà ¿í çà ÷à ñ³â ïå ðå áó âàí íÿ â “ñîö³àë³ñòè÷íîìó òà áî ð³”, çìó øå íà áó ëà äî -
ñë³ äæó âà òè ëè øå îä íî ñòî ðîí í³ âïëè âè “âåëèêîðîñ³â” íà ³ñ òî ð³þ “ìåí -
øèõ” ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â, ïðî ïà ãó þ ÷è, òà êèì ÷è íîì, ³äåþ “ñòàðøîãî
áðà òà”. Ïî- äðó ãå, ï³ä ò âåð äæó þ ÷è ìàð ê ñè ñò ñü êèé ïîñòó ëàò ïðî ïðè ìàò ìà -
òå ð³ àëü íî ãî ó ñó ñ ï³ ëü íèõ ïðî öå ñàõ, ïðè ÷è íè ãå íå çè ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿
äó ì êè ó XIX ñò. ïî äà âà ëè ñÿ ëè øå ÿê íà ñë³ äîê çà ì³ íè ôå î äàëü íèõ â³ä íî ñèí
êà ï³ òà ë³ ñ òè ÷ íè ìè. Ïî- òðå òº, öÿ òå ìà òè êà â ðî êè îä íî ïàð ò³é íî ãî êå ð³ â íè -
ö ò âà íà ó êîþ, ÿê ñëó ø íî çà óâà æèâ Î. Ï. Ðåºíò, áó ëà ñâîº ð³ ä íèì “ì³ííèì
ïî ëåì, ÿêèì äî çâî ëÿ ëî ñÿ õî äè òè ëè øå òèì, õòî ä³ ñ òà âàâ íà öå ñïå ö³ àëü íèé
äî çâ³ë ³ âêà ç³â êè, êó äè ñòó ïà òè” 2.
56 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
Ìåíø ïî ë³ òè÷ íî çà à í ãà æî âà íîþ â öüî ìó ïëà í³ áó ëà çà ðó á³ æ íà ³ñ òî -
ð³ î ãðà ô³ÿ. Íà Çà õî ä³ ç’ÿ âè â ñÿ ðÿä ïðàöü, ïðè ñâÿ ÷å íèõ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ -
í³é äó ì ö³ Ñõ³ ä íî¿ òà ϳâ äåí íî¿ ªâ ðî ïè äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XIX ñò. Òðàíñ -
ôîð ìà ö³¿ óêðà ¿í ñü êî¿ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ äó ì êè â³ä “òðàäèö³éíî-
³ºðàð õ³÷íî¿” äî “ìîäåðíî-äåìîêðàòè÷íî¿”, â³ä “ìàëîðîñ³éñüêî¿” äî
“âëàñ íå óêðà ¿í ñü êî¿” ïðè ñâÿ ÷å íà êíè ãà îä íî ãî ç íàéàâ òî ðè òå ò í³ øèõ çà -
õ³ ä íèõ óêðà ¿ í³ ñ ò³â — ïðî ôå ñî ðà Òî ðî íò ñü êî ãî óí³ âåð ñè òå òó Þ. Ëóöüêîãî
“̳æ Ãî ãî ëåì ³ Øå â ÷åí êîì”, íà äðó êî âà íà â Óêðà ¿ í³ 1998 ð. (àí ã ë³é ñü -
êîþ ìî âîþ âè é ø ëà ó 1971 ð.). Öÿ ïðà öÿ, õî÷ ³ ââà æà º òü ñÿ ó íàñ ë³ òå ðà òó -
ðî ç íàâ ÷îþ, ïðî òå áà ãà òà íà ³ñ òî ðè ÷ íèé ôà ê òàæ òà ïî ë³ òî ëî ã³ ÷ í³ âè ñíîâ -
êè ³ ïî ïðà âó ìî æå áó òè çà ðà õî âà íà äî òà êî¿ ä³ ëÿ í êè ³ñ òî ðè ÷ íèõ äî -
ñë³ äæåíü, ÿê “³ñòîð³ÿ ³äåé”. Ëó öü êèé äî ñë³ äæóº ïðî á ëå ìè òðàíñ ôîð ìà ö³¿
ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ äó ì êè óêðà ¿ í ö³â.
1997 ð. óêðà ¿í ñü êîþ ìî âîþ âè é ø ëà ó ñâ³ò êíè ãà í³ ìå öü êî ãî â÷å íî ãî
Ä. Ãàéºðà “Ðîñ³éñüêèé ³ì ïå ð³ à ë³çì. Âçà º ìî ä³ÿ âíó ò ð³ ø íüî¿ òà çî â í³ ø íüî¿
ïî ë³ òè êè”, â ÿê³é äî ñë³ äæó º òü ñÿ “ñëîâ’ÿíñüêà ñïå öè ô³ êà” ãå íå çè ïî ë³ òè÷ -
íèõ ³äåé ó Ðî ñ³¿, ðîç ã ëÿ äà þ òü ñÿ ðî ñ³é ñü êèé ïàí ñ ëà â³çì ³ ñëî â’ÿ íî ô³ ëü ñ ò âî.
Äå ÿê³ ðà äè êàëü í³ ïðî ÿâè öèõ ÿâèù õà ðà ê òå ðè çó þ òü ñÿ ÿê òè ïî â³ äëÿ êðà ¿í,
ùî âñòó ïà þòü ó êà ï³ òà ë³ ñ òè ÷ íó ôà çó ðîç âè ò êó. Êíè ãà òà êîæ íå ïî çáà â ëå íà
³äå î ëî ã³ ÷ íèõ øòàì ï³â, óïå ðå äæå íèõ ï³ä õî ä³â ³ ïî âåð õî âèõ âè ñíîâ ê³â. Ïðî -
òå äå ÿê³ ïî ëî æåí íÿ ö³ º¿ ïðà ö³ ùî äî âïëè âó áàë êàí ñü êèõ ïî ä³é íà ðîç âè òîê
ñëî â’ÿ íî ô³ëü ñü êèõ ³äåé çà ëè øà þ òü ñÿ àê òó àëü íè ìè é íè í³.
Êíè ãà â³ äî ìî ãî ñëà â³ ñ òà, ïðî ôå ñî ðà ³ñ òî 𳿠óí³ âåð ñè òå òó Íîòð Äàì
(ÑØÀ) À. Âàë³öüêîãî “Â ïî ëî í³ êîí ñåð âà òè â íî¿ óòî ﳿ”, ùî ïî áà ÷è ëà ñâ³ò
â óêðà ¿í ñü êî ìó ïå ðå êëà ä³ 1998 ð., º óí³ êàëü íèì äî ñë³ äæåí íÿì çà âè ÷åð ï -
í³ ñ òþ òðàíñ ôîð ìà ö³¿ ñëî â’ÿ íî ô³ëü ñü êî¿ äî ê ò ðè íè â Ðî ñ³é ñü ê³é ³ì ïå ð³¿. ¯¿
àâ òîð ïðî àíà ë³ çó âàâ ñëî â’ÿ íî ô³ ëü ñ ò âî â ð³ ç íèõ éî ãî àñ ïå ê òàõ ³ ïåð ñ ïå ê òè -
âàõ. Áå ðó ÷è äî óâà ãè âå ëè êó ñî ö³ î ëî ã³ ÷ íó ñà ìî ñâ³ äî ì³ñòü ñëî â’ÿ íî ô³ ë³â,
â³í ïî äàâ ¿õ êîí öå ï ö³¿ ìî âîþ ñî ö³ î ëî 㳿, äî ñë³ äèâ ïðî á ëå ìà òè êó ñâ³ òî ãëÿ ä -
íî¿ ïî ëå ì³ êè XIX ñò. ì³æ Çà õî äîì ³ Ñõî äîì. À. Âàë³öüêèé äî êëà ä íî âè ñâ³ ò -
ëèâ ñôå ðè âçà º ì íèõ ³í òå ëå ê òó àëü íèõ êîí òà ê ò³â ñëî â’ÿ íî ô³ ë³â òà ¿õ áåç ïî -
ñå ðå ä í³õ àí òà ãî í³ ñ ò³â, âêà çàâ íà òå, ùî ñà ìå çà ãî ñ ò ðåí íÿ ðî ñ³é ñü êî- òó ðå öü êèõ
â³ä íî ñèí ³ õâè ëÿ øî â³ í³ ç ìó, ÿêîþ ñó ïðî âî äæó âà ëè ñÿ 䳿 ðî ñ³é ñü êî¿ àð 쳿 â
Ìî ë äà ⳿ òà Âî ëî ùè í³, ïðè çâå ëè äî ïîñòó ïî âî ãî ïå ðå ðî ñ òàí íÿ ñëî â’ÿ íî -
ô³ ëü ñ ò âà ó ïàí ñ ëà â³çì 3.
Ó 1998 ð. ³ñ òî ðè êè Óêðà ¿ íè îòðè ìà ëè çìî ãó îçíà éî ìè òè ñÿ ç ñòàò òåþ
àìå ðè êàí ñü êî ãî â÷å íî ãî Ìàð êà ôîí Õà ãå íà “Äåðæàâà, íà ö³ÿ é íà ö³ î íàëü -
íà ñâ³ äî ì³ñòü: ðî ñ³é ñü êî- óê ðà ¿í ñü ê³ â³ä íî ñè íè ó ïåð ø³é ïî ëî âè í³ ÕÕ ñòî -
ë³ò òÿ”, ùî áó ëà îïó á ë³ êî âà íà â “Óêðà¿íñüêîìó ³ñ òî ðè ÷ íî ìó æó ð íà ë³” 4.
Íà ìà ãà þ ÷èñü îñÿ ã íó òè ãëè áèí í³ òåí äå í ö³¿ ñòà íî â ëåí íÿ íà ö³é ó Ðî ñ³é ñü ê³é
³ì ïå ð³¿, àâ òîð äî ñë³ äæóº âïëèâ ³äå î ëî ã³é ðî ñ³é ñü êî ãî íà ö³ î íà ë³ ç ìó ³ ïàí ñ -
ëà â³ ç ìó íà çì³ íó âå ê òî ð³â çî â í³ ø íüî¿ òà âíó ò ð³ ø íüî¿ ïî ë³ òè êè öà ðà òó. Äî
äå ÿêèõ éî ãî âè ñíîâ ê³â, çî êðå ìà òèõ, ùî òîð êà þ òü ñÿ ïðî á ëåì ñòà íî â ëåí íÿ
óêðà ¿í ñü êî¿ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ äó ì êè, âàð òî ïîñòà âè òè ñÿ ç ïå â íèì çà -
ñòå ðå æåí íÿì.
Ïðà öÿ àìå ðè êàí ñü êî ãî â÷å íî ãî Á. Àí äåð ñî íà “Óÿâëåí³ ñï³ ëü íî òè”,
ùî âè é ø ëà óêðà ¿í ñü êîþ ìî âîþ 2001 ð., ïî äຠïå ðå êî í ëè âó ³í òåð ïðå òà ö³þ
ïðî öå ñ³â çà ðî äæåí íÿ é ôîð ìó âàí íÿ íà ö³ î íàëü íî¿ ñâ³ äî ìî ñ ò³ â ðàí íüî ìî -
äå ð íèõ ñó ñ ï³ ëü ñ ò âàõ. Íà äà þ ÷è âè ð³ øàëü íî ãî ³äå î ëî ã³ ÷ íî ãî òà ïî ë³ òè÷ íî ãî
çíà ÷åí íÿ ïî ÿâ³ “íàö³îíàëüíèõ äðó êî âà íèõ ìîâ” ó Ñõ³ ä í³é ³ ϳâ äåí í³é ªâ -
ðî ï³ ïåð øî¿ ïî ëî âè íè XIX ñò., àâ òîð òîð êà º òü ñÿ ïðî á ëå ìè çà ðî äæåí íÿ íà -
ö³ î íàëü íèõ ðó õ³â íà Áàë êà íàõ òà â Óêðà ¿ í³ 5.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 57
Âïëèâ âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè áàë êàí ñü êèõ ñëîâ’ÿí íà òðàíñ ôîð ìà ö³þ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿
Ñïðî áó ïðî àíà ë³ çó âà òè ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íó äó ì êó Íàä ä í³ ï ðÿ í ùè íè
é îö³ íè òè ðîëü Ìè êî ëè Êî ñ òî ìà ðî âà â òâî ðåí í³ óêðà ¿í ñü êî¿ íà ö³ î íàëü íî¿
³äåí òè ÷ íî ñ ò³ ñå ðå äè íè ÕIX ñò. ðî áèòü Ä. Ñîíäåðñ. Àâ òî ð äຠíà ëå æ íó
îö³í êó ³ñ òî ðè ÷ íèì ³ ïðî ñâ³ ò íè öü êèì ïðà öÿì âè äà ò íî ãî óêðà ¿í ñü êî ãî ä³ ÿ -
÷à, âêà çóº íà ¿õ âè íÿ ò êî âå çíà ÷åí íÿ äëÿ ðîç âè ò êó óêðà ¿í ñü êî ãî ðó õó â Íàä -
ä í³ ï ðÿ í ùè í³, ââà æຠ¿õ îñ íî â íèì âíå ñ êîì ó “ïîòåíö³àë âè æè âàí íÿ óêðà -
¿í ñü êî¿ íà ö³¿”. Ïðî òå, íà íàø ïî ãëÿä, Ñîí äåðñ íå äî îö³ íþº âíå ñîê Êî ñ òî -
ìà ðî âà ó ðîç ðîá êó ³äå¿ âñå ñ ëî â’ÿí ñü êî¿ ºä íî ñ ò³ (ÿê íå äî îö³ íþº ³ çíà ÷åí íÿ
ñà ìî¿ ö³ º¿ ³äå¿ â ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ í³é äó ì ö³ Óêðà ¿ íè). ³í ðîç ã ëÿ äຠãå íå çó
êî ñ òî ìà ð³â ñü êèõ ³äåé ïî çà êîí òå ê ñ òîì åïî õè, íå âðà õî âóº çî â í³ ø í³õ âïëè -
â³â íà ñó ñ ï³ ëü íó äó ì êó â Óêðà ¿ í³, òî ìó ïî ìè ë êî âî êðè òè êóº éî ãî ïî ë³ òè÷ -
íå êðå äî ³ íà çè âຠ“í³êèì ³í øèì, ÿê çâè ÷àé íèì ïðè ñòî ñó âà í öåì” 6.
Âè ùå çà çíà ÷å í³ ïðî á ëå ìè óêðà ¿í ñü êî¿ ³ñ òî 𳿠ðîç ã ëÿ äà ëèñü ó ïðà öÿõ
“Ñîö³àëüí³ ïå ðå äó ìî âè íà ö³ î íàëü íî ãî â³ä ðî äæåí íÿ ó ªâ ðî ï³” Ì. Ãðîõà
(1985), “Íàö³îíàëüíà ³äåí òè ÷ í³ñòü” Å. Ñì³òà (1991, óêðà ¿í ñü êèé ïå ðå êëàä
1994), “Óêðà¿íñüêèé âïëèâ íà ðî ñ³é ñü êó êóëü òó ðó, 1750—1850” Ä. Ñîí -
äåðñà (1994). Öèõ ïè òàíü òîð êà ëè ñÿ çà ðó á³ æ í³ äî ñë³ ä íè êè Î. Ñóá òå ëü íèé,
Ñ. ªêå ëü ÷èê, Î. Ïð³öàê, Ï. Ìàãî÷èé, À. Æóêîâñüêèé òà ³í.
 îñòàí íº äå ñÿ òè ð³÷ ÷ÿ ñïî ñòå ð³ ãà º òü ñÿ çðî ñ òàí íÿ ³í òåðåñó äî ïðî á ëåì
âçà º ìîâ ï ëè â³â ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ äó ì êè ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â äðó ãî¿
ïî ëî âè íè XIX ñò. ñå ðåä ³ñ òî ðè ê³â- ñëà â³ ñ ò³â Ðî ñ³¿. 1993 ð. ó Ìî ñ ê â³ â³ä áó ëà -
ñÿ ì³æ íà ðî ä íà íà ó êî âà êîí ôå ðå í ö³ÿ “Ðîëü öå ð ê âè â ³ñ òî 𳿠íà ðî ä³â Öåí ò -
ðàëü íî¿ ³ ϳâ äåí íî- Ñõ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè”.  çá³ ð íèê ìà òå ð³ à ë³â êîí ôå ðå í ö³¿
óâ³éø ëè ñòàò ò³ Â. Âèíîãðàäîâà, Â. Ãðà ÷î âà, À. Øåì’ÿê³íà, Â. Õåâðîë³íî¿ 7,
ùî â ò³é ÷è ³í ø³é ì³ ð³ òîð êà þ òü ñÿ íà øî¿ ïðî á ëå ìè.  1997 ð. ó Ìî ñ ê â³ ïî -
áà ÷èâ ñâ³ò çá³ ð íèê ñòà òåé “Ñëàâÿíñêèé âî ï ðîñ: âå õè èñ òî ðèè” 8, àâ òî ðè
ÿêî ãî äî ñë³ äæó þòü ñëî â’ÿí ñü êó ³äåþ ñå ðå äè íè XIX ñò. ó ¿¿ ð³ ç íî ìà í³ ò íèõ
ïðî ÿâàõ.
Îä íàê ³ñ òî ð³ÿ óêðà ¿í ñü êî¿ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ äó ì êè â çà çíà ÷å íèé
ïå ð³ îä íå ìî ã ëà áó òè îá’ºê òè â íî â³ä ò âî ðå íà, äî ïî êè çà ¿¿ äî ñë³ äæåí íÿ íå
âçÿ ëèñü óêðà ¿í ñü ê³ ³ñ òî ðè êè. Íà ÿê³ ñ íî íî âèé ð³ âåíü äî ñë³ äæåíü íà ó êî â ö³
âè é ø ëè ùå äî çäî áóò òÿ Óêðà ¿ íîþ íå çà ëå æ íî ñ ò³. Ö³ êà â³ ³ñ òî ðè ÷ í³ ìà òå ð³ à -
ëè ïî äà í³ ó òðè òî ì íî ìó çá³ ð íè êó äî êó ìåí ò³â çà ðå äà ê ö³ ºþ Ï. Ñî õà íÿ
“Êèðèëî-Ìåôî䳿âñüêå òî âà ðè ñ ò âî”, ùî âè é øîâ ó 1990 ð. Ïî- íî âî ìó çáà -
ã íó òè ðîëü ³í òå ë³ ãå í ö³¿ â ïðî öå ñ³ ñòà íî â ëåí íÿ íà ö³ î íàëü íî ãî ðó õó çðî áè ëà
ñïðî áó â ìî íî ãðà ô³¿ “Èíòåëëèãåíöèÿ íà Óêðà è íå. XIX â.” Í. Øèï 9. Ïðî -
á ëå ìàì ñòà íî â ëåí íÿ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ö³ î íà ë³ ç ìó ïðè ñâÿ ÷å íà êî ëå ê òè â íà
ìî íî ãðà ô³ÿ, ï³ä ãî òî â ëå íà â ²í ñòè òó ò³ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè ÍÀÍÓ “Íàðèñè ç ³ñ -
òî 𳿠óêðà ¿í ñü êî ãî íà ö³ î íàëü íî ãî ðó õó” 10.  í³é ïî äà íî ö³ ëèé ðÿä ïñè õî -
ëî ã³ ÷ íèõ, ïî ë³ òè÷ íèõ, ³äå î ëî ã³ ÷ íèõ ôà ê òî ð³â ñòà íî â ëåí íÿ òà ðîç âè ò êó íà -
ö³ î íàëü íî¿ ñà ìî ñâ³ äî ìî ñ ò³. Àâ òîð îä íî ãî ç ðîç ä³ ë³â Â. Ñà ð áåé ïî äàâ ïå ð³ î -
äè çà ö³þ íà ö³ î íàëü íî ãî ðó õó â Óêðà ¿ í³.
Áà ãà òî ö³í íî¿ ³í ôîð ìà ö³¿ ùî äî ðîç âè ò êó ñó ñ ï³ ëü íî¿ äó ì êè ó äðó ã³é ïî -
ëî âè í³ XIX ñò. ì³ ñ òè òü ñÿ ó ãðóí òî â í³é êî ëå ê òè â í³é ïðà ö³, âè äà í³é ²í ñòè òó -
òîì ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè ÍÀÍÓ “Óêðà¿íñüêå ïè òàí íÿ” â Ðî ñ³é ñü ê³é ³ì ïå ð³¿
(ê³ íåöü XIX — ïî ÷à òîê ÕÕ ñò.)” 11.
Ïðî òå âñ³ ñõå ìè é òå î 𳿠öèõ äî ñë³ äæåíü ìà þòü ñóò òº âèé íå äî ë³ê: ¿õ
íà ó êî â³ êîí ñòðó ê ö³¿ íå õ òó þòü çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íèì “êë³ìàòîì”, â ÿêî ìó
ðîç âè âà ëà ñÿ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íà äó ì êà Óêðà ¿ íè, ¿õ îñ íî âà ïî áó äî âà íà íà
ïðèí öè ï³ “ñàìîäîñòàòíüî¿ åâî ëþ ö³¿”. Ñêëà äà º òü ñÿ âðà æåí íÿ, ùî ³ñ íó þòü
“ãåíè”, ÿê³ íà ïå â íî ìó åòà ï³ âïëè âà þòü íà íà ïðÿ ìîê ñó ñ ï³ ëü íî¿ äó ì êè ³,
òà êèì ÷è íîì, çà äà þòü ïðî ãðà ìó ìàé áó ò íüî ãî ðîç âè ò êó óêðà ¿í ñü êî ãî íà -
ö³ î íàëü íî ãî îð ãà í³ ç ìó, â ïðî öå ñ³ ÿêî ãî ç’ÿ â ëÿ º òü ñÿ òè ïî âèé íà á³ð îçíàê,
58 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
À. Î. Êîïè ëîâ, À. À. Çàâîäîâñüêèé
ïðè òà ìàí íèé êî æ í³é íà ö³¿. Âíó ò ð³ ø íÿ ãå íå çà ïîñòຠÿê çà êî íî ì³ ð í³ñòü, à
óñ³ çî â í³ ø í³ âïëè âè — ÿê íè ç êà âè ïàä êî âî ñ òåé, ùî çà âà æà þòü ÷è, íà â ïà -
êè, ñïðè ÿ þòü ðîç âè ò êî â³ 12.
Íà ïðè ê³ í ö³ 90-õ ðî ê³â ç’ÿ âè â ñÿ ðÿä ïðî á ëå ì íèõ äî ñë³ äæåíü, àâ òî ðè
ÿêèõ íà ìà ãà ëè ñÿ ïî ëà ìà òè óñòà ëå í³ ñòå ðåî òè ïè ùî äî ãå íå çè ñó ñ ï³ ëü íî-
ïî ë³ òè ÷ íî¿ äó ì êè â Óêðà ¿ í³, ïî â’ÿ çà òè ¿¿ ³ç çà ãàëü íî ºâ ðî ïåé ñü êè ìè ïðî öå -
ñà ìè. Îä íèì ç òà êèõ äî ñë³ äæåíü º ñòàò òÿ Ñ. Ñâ³òëåíêà “Íàðîäíèöòâî â
Óêðà ¿ í³: ñó ÷à ñ íèé ïî ãëÿä íà ïðî á ëå ìó” 13, â ÿê³é ³ñ òî ðèê çà çíà ÷èâ, ùî ëè -
øå ãðóí òî â íà ðîç ðîá êà ö³ º¿ ïðî á ëå ìè ó êîí òå ê ñ ò³ çà ãàëü íî ºâ ðî ïåé ñü êî ãî
ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî ãî ðó õó äàñòü ìî æ ëè â³ñòü ïðî ñòå æè òè óñ³ ôà çè âè íè ê -
íåí íÿ é ðîç âè ò êó òà êî ãî âà æ ëè âî ãî ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ÿâè ùà, ÿê íà ðîä íè ö ò âî.
Ó 1999 ð. âè é ø ëà ìî íî ãðà ô³ÿ Ã. Êàñüÿíîâà “Òåî𳿠íà ö³¿ òà íà ö³ î íà ë³ ç -
ìó”, â ÿê³é âè ñâ³ ò ëþ þ òü ñÿ ïå ðå äó ìî âè âè íè ê íåí íÿ íà ö³ î íà ë³ ç ìó â Óêðà ¿ -
í³, ïî äà þ òü ñÿ íå ñòàí äàð ò í³ äëÿ â³ ò ÷è ç íÿ íî¿ íà ó êè âè ñíîâ êè ùî äî ïî ÿâè
òèõ ÷è ³í øèõ ñó ñ ï³ ëü íèõ ³äåé â óêðà ¿í ñü ê³é ñâ³ äî ìî ñ ò³ XIX ñò. Ó öüî ìó
ïëà í³ çà ñëó ãî âóº íà óâà ãó ³í øà ïðà öÿ öüî ãî æ àâ òî ðà “Óêðà¿íñüêà ³í òå ë³ ãå í -
ö³ÿ íà ðó áå æ³ XIX—XX ñòîë³òü: ñî ö³ àëü íî- ïî ë³ òè ÷ íèé ïîð ò ðåò” 14.
Ó 2001 ð. ïî áà ÷è ëà ñâ³ò ïðà öÿ ìî ëî äî ãî êè ¿â ñü êî ãî äî ñë³ ä íè êà
Ì. Ðîçóìíîãî “Óêðà¿íñüêà ³äåÿ íà òë³ öè â³ ë³ çà ö³¿”. Ó ¿¿ äðó ãî ìó ðîç ä³ ë³ àâ -
òîð íà ìà ãà º òü ñÿ äî ñë³ äè òè ïðî öåñ ôîð ìó âàí íÿ íà ö³ î íàëü íî¿ ³äå¿ ó ñó ñ -
ï³ ëü í³é ñâ³ äî ìî ñ ò³ óêðà ¿ í ö³â òà ¿¿ âïëèâ íà ñòà íî â ëåí íÿ óêðà ¿í ñü êî¿ íà ö³¿.
³í ñïðà âå ä ëè âî ñòâåð äæóº, ùî óêðà ¿í ñü êó ³ñ òî ð³þ, ¿¿ ëî ã³ êó íå ìî æ ëè âî
îö³ íè òè ïî çà ãëî áàëü íèì öè â³ ë³ çà ö³é íèì ïðî öå ñîì. Ñà ìå çà ãàëü íî çíà ÷ó -
ù³ êîí ñòðó ê ö³¿ ºâ ðî ïåé ñü êî ãî òå î ðå òè ÷ íî ãî ìè ñ ëåí íÿ ñëó ãó þòü ñìè ñ ëî -
âè ìè ì³ ñ ò êà ìè ì³æ òèì, ùî íàì â³ äî ìî ïðî óêðà ¿í ñü êó ³ñ òî ð³þ, ³ òè ìè
îö³í êà ìè, ÿê³ ìè öèì â³ äî ìî ñ òÿì äà º ìî, ì³æ ³í ôîð ìà ö³ ºþ òà ³í òåð ïðå òà -
ö³ ºþ 15.
Íà øå ìè íó ëå, íà äó ì êó àâ òî ðà, íå îá õ³ä íî ðîç ã ëÿ äà òè ó êîí òå ê ñ ò³ ñó -
÷à ñ íî¿ éî ìó åïî õè, âðà õî âó þ ÷è ¿¿ ñïå öè ô³ ÷ í³ é íå â³ä âî ðî ò í³ çà êî íî ì³ ð íî -
ñ ò³. Ëè øå òî ä³ ìè áó äå ìî çíà õî äè òè ó âëà ñ í³é ³ñ òî 𳿠ìå í øå ïðè ÷èí äëÿ
çíå â³ ðè, óâà æ í³ øå ñòà âè òè ìå ìî ñÿ äî ïðî á ëåì ñüî ãî äåí íÿ, ñì³ ëè â³ øå äè -
âè òè ìå ìî ñÿ ó ìàé áó ò íº.
Ïðî á ëåì âïëè âó áî ðî òü áè ï³â äåí íî ñ ëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â çà íå çà ëå æ -
í³ñòü íà ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íó äó ì êó â Óêðà ¿ í³ òîð êà ëèñü ³ñ òî ðè êè- ñëà â³ ñ -
òè. Ó÷àñòü ñòó äåíò ñü êî¿ ìî ëî ä³ ç Áàë êàí ñü êî ãî ï³âîñ ò ðî âà ó ñó ñ ï³ ëü íî ìó
æèò ò³ Íàä ä í³ ï ðÿ í ùè íè â³ äî áðà æå íà â íà ó êî â³é ïðà ö³ Î. Ïàâëþ÷åíêà
“Óêðà¿íà â ðî ñ³é ñü êî- þãî ñ ëî â’ÿí ñü êèõ ñó ñ ï³ ëü íèõ çâ’ÿç êàõ (äðó ãà ïîë.
XIX ñò. — ïî÷. ÕÕ ñò.)” 16. Äè ñåð òà ö³é íå äî ñë³ äæåí íÿ íà çäî áóò òÿ â÷å íî -
ãî ñòó ïå íÿ êàí äè äà òà ³ñ òî ðè ÷ íèõ íà óê Â. Ñóá áî ò³ íà ïðè ñâÿ ÷å íå âïëè âàì
â³ä ðî äæå íî¿ áî ë ãàð ñü êî¿ äåð æà â íî ñ ò³ íà ðîç âè òîê ñòî ñóí ê³â ãðî ìàä ñü êî -
ñ ò³ Óêðà ¿ íè òà Áî ë ãà 𳿠ó 1878—1885 ðð. Àâ òîð ïðè ä³ ëèâ çíà ÷ íó óâà ãó âçà -
º ìîâ ï ëè âàì áî ë ãàð ñü êî¿ ïðà âî ñëà â íî¿ öå ð ê âè òà ïðà âî ñëà â íî¿ öå ð ê âè
â Óêðà ¿ í³ 17.
Äî ñë³ äæó þ ÷è çî â í³ ø í³ ôà ê òî ðè, ÿê³ âïëè âà ëè íà ðîç âè òîê ñó ñ ï³ ëü -
íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ äó ì êè â Óêðà ¿ í³ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XIX ñò., íà ñàì ïå ðåä âàð òî
çà çíà ÷è òè, ùî ïå ðå âà æ íà á³ëü ø³ñòü ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â íà ïî ÷à ò êó XIX ñò.
æè ëà â áà ãà òî íà ö³ î íàëü íèõ ³ì ïå ð³ ÿõ, íå ìà ëè àáî âòðà òè ëè âëà ñ íó äåð -
æà â í³ñòü ³ çìó øå í³ áó ëè ñè ëî ì³öü çäî áó âà òè íå çà ëå æ í³ñòü. Âðà õî âó þ ÷è
ïî ë³ òè÷ íó ñè òó à ö³þ ó Ñõ³ ä í³é òà ϳâ äåí í³é ªâ ðî ï³ ³ ð³ âåíü ðîç âè ò êó íà ö³ î -
íàëü íî¿ ñâ³ äî ìî ñ ò³ ñå ðåä ñëî â’ÿí ñ ò âà, ìî æ íà ñòâåð äæó âà òè, ùî çà âäàí íÿ
áó ëî ç íàä âàæ êèõ. Òî ìó íà ö³ î íàëü í³ åë³ òè öèõ íà ðî ä³â íà ìà ãà ëè ñÿ êîí -
ñòðó þ âà òè îï òè ìàëü í³ ïðî å ê òè äå ìî ê ðà òè ÷ íèõ àí òè ³ì ïåð ñü êèõ ñëî â’ÿí ñü -
êèõ ñî þ ç³â ³ ôå äå ðà ö³é. Äå ÿê³ ïðà ã íåí íÿ é ïðî å ê òè ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â
ð³ç êî â³ä ð³ ç íÿ ëè ñÿ ì³æ ñî áîþ, à â îêðå ìèõ âè ïàä êàõ áó ëè ö³ë êîì àí òà ãî -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 59
Âïëèâ âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè áàë êàí ñü êèõ ñëîâ’ÿí íà òðàíñ ôîð ìà ö³þ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿
í³ ñ òè ÷ íè ìè. Ïðî òå íà ÿâ í³ñòü ñï³ ëü íèõ âî ðî ã³â, ñïî ð³ ä íå í³ñòü äî ë³ ó ìè íó -
ëî ìó òà íà 䳿 íà íå çà ëå æ íå ìàé áó ò íº ñòà ëè äëÿ íèõ ìî ãó ò í³ ìè îá’ºä íàâ ÷è -
ìè ôà ê òî ðà ìè.
Êî ëè ï³ä ÷àñ ðî ñ³é ñü êî- òó ðå öü êî¿ â³é íè 1828—1829 ðð. ðî ñ³é ñü êà àð -
ì³ÿ ãå íå ðà ëà ². Äèáè÷à (â ÿê³é áó ëî áà ãà òî âè õ³ ä ö³â ç Óêðà ¿ íè) çà éíÿ ëà ðÿä
ì³ñò ϳ â í³ ÷ íî¿ Áî ë ãà ð³¿, öå ñòà ëî çíà ÷ íèì ïî øòî â õîì äëÿ ï³ä íå ñåí íÿ âè ç -
âî ëü íî ãî ðó õó áî ë ãàð. Ïî ÷à ëè ôîð ìó âà òè ñÿ äî á ðî âî ëü ÷³ çà ãî íè, ÿê³ â³ä ðà -
çó æ îòðè ìó âà ëè ðî ñ³é ñü êó çáðîþ. Âà òàæ êîì îä íî ãî ç òà êèõ çà ãî í³â, ùî
íà ë³ ÷ó âàâ 1,5 òèñ. îñ³á, áóâ â³ äî ìèé áî ë ãàð ñü êèé ïà ò ð³ îò Ã. Ìàìàð÷åâ 18.
Éî ãî çâå ð íåí íÿ äî ïå òå ð áó ð çü êî¿ âëà äè, â ÿêî ìó âêà çó âà ëî ñÿ íà êóëü òó ð -
íó, ðå ë³ ã³é íó, ìî â íó ñïî ð³ ä íå í³ñòü ï³â äåí íèõ ³ ñõ³ ä íèõ ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî -
ä³â, îá ëå ò³ ëî âåñü ñëî â’ÿí ñü êèé ñâ³ò. Âè ç âî ëü íà áî ðî òü áà áàë êà í ö³â çíà ÷ íî
àê òè â³ çó âà ëàñü ³, ÿê íà ñë³ äîê, çì³ ö íè ëà ñÿ é ðîç øè ðè ëà ñÿ àâ òî íî ì³ÿ Ñå ð ᳿
òà Äó íàé ñü êèõ êíÿ ç³âñòâ. Ó öåé ÷àñ ðîç ïî ÷à â ñÿ ïðî öåñ ôîð ìó âàí íÿ áî ë -
ãàð ñü êî¿ íà ö³¿. À ä ð³ à íî ïîëü ñü êèé äî ãî â³ð, ùî áóâ çà êëþ ÷å íèé ï³ ñ ëÿ â³é íè,
íå íà äàâ ñà ìî ñò³é íî ñ ò³ áî ë ãàð ñü êî ìó íà ðî äî â³, ³ öå âè êëè êà ëî õâè ëþ íî -
âèõ ïî âñ òàíü ó Áî ë ãà ð³¿.
Ñå ðåä ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â çðî ñ ëè ³í òåðåñ òà ñï³â ÷óò òÿ äî ïðî á ëåì
áðà ò³â- áî ë ãàð, àê òè â³ çó âà â ñÿ ïðî öåñ ôîð ìó âàí íÿ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿ ó ñó ñ -
ï³ ëü í³é äó ì ö³. Ó Â³ä í³ âè íèê ô³ ëî ëî ã³ ÷ íèé ãóð òîê, îñ íî âó ÿêî ãî ñòà íî âè -
ëè ãà ëè öü ê³ óêðà ¿ í ö³ òà êàð ïàò ñü ê³ ðó ñè íè. Éî ãî â³ä â³ äó âà ëè îñ íî âî ïî ëî -
æ íè êè ð³ ç íèõ ñëî â’ÿí ñü êèõ êóëü òóð — ñåðá Â. Êàðàäæè÷, ñëî âå íåöü Â. Êî -
ï³ òàð, óêðà ¿ íåöü Ï. Ïàñëàâñüêèé. Ó öüî ìó îñå ðåä êó îá ãî âî ðþ âà ëè ñÿ çäî -
áó ò êè êî æ íî ãî ç åò íî ñ³â, ôîð ìó âà ëà ñÿ ñï³ ëü íà êîí öå ï ö³ÿ ìàé áó ò íüî¿ ñëî -
â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿. Çãî äîì ç ¿õ íüî¿ ñï³ ëü íî¿ ïðà ö³ íà ðî äè ëè ñÿ ãðà ìà òè êè
É. Ëåâèöüêîãî ³ Ì. Ëó÷êàÿ 19. Òà êèì ÷è íîì, ìî æ íà ñòâåð äæó âà òè, ùî ïåð -
øèé “áàëêàíñüêèé âïëèâ” âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè ñëî â’ÿí ï³âîñ ò ðî âà íà
òðàíñ ôîð ìà ö³þ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ äó ì êè â Óêðà ¿ í³ ðîç ïî ÷à â ñÿ íà ïî -
÷à ò êó 1830-õ ðî ê³â ó Ãà ëè ÷è í³.
Ñó ñ ï³ ëü íà äó ì êà Íàä ä í³ ï ðÿ í ùè íè â³ä ðå à ãó âà ëà íà áàë êàí ñü ê³ ïî 䳿
òðî õè ï³ ç í³ øå, âëà ñ íå, äåñü ó 40-õ ðð. XIX ñò., êî ëè ï³ä ÷àñ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ Êè -
ðè ëî- Ìå ôî ä³ ¿â ñü êî ãî òî âà ðè ñ ò âà çà ðî äè ëàñü ³äåÿ “ôåäåðàö³¿ ð³ â íèõ ³ áðà -
òåð ñü êèõ ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â” ç öåí ò ðîì ó Êè º â³. Ïðî á ëå ìà âçà º ìîâ ï ëè -
â³â ³äåé öüî ãî òî âà ðè ñ ò âà òà íà ö³ î íàëü íî- âè ç âî ëü íî ãî ðó õó ï³â äåí íèõ ñëî -
â’ÿí õî ÷à ³ äî ñë³ äæó âà ëàñü ³ñ òî ðè êà ìè 20, ïðî òå ïî òðå áóº ñó ÷à ñ íèõ ï³ä õî ä³â
³ ïî äàëü øî ãî âèâ÷åí íÿ. Íà äî ñë³ ä íè ê³â òóò ÷å êຠáà ãà òî òðó ä íî ù³â, áî ïðè
âñüî ìó áà ãàò ñ ò â³ äî êó ìåí ò³â ³ ñâ³ä ÷åíü âè çíà ÷è òè ºäè íó êîí öå ï òó àëü íî çà -
âåð øå íó ôîð ìó ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿ ó êè ðè ëî- ìå ôî ä³ ¿ â ö³â äó æå âàæ êî. Íà â³òü
öàð ñü ê³ ÷è íî â íè êè, ÿê³ ðîç ñë³ äó âà ëè ¿õ ä³ ÿ ëü í³ñòü ïî ãà ðÿ ÷èõ ñë³ äàõ,
íå çìî ã ëè ïðî âå ñ òè ìå æó ì³æ “ñëîâ’ÿíñòâîì” òà “óêðà¿íñòâîì” ó öèõ
“áóí ò³âíèê³â” 21.
Ñó ÷à ñ íèé äî ñë³ ä íèê À. Êðóãëàøîâ, âè âî äÿ ÷è “ôîðìóëó âçà º ìî çà ëå æ -
íî ñ ò³ íà ö³ î íàëü íî¿ òà ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äåé”, âêà çóº íà òå, ùî “³äå¿ êè ðè ëî-
ìå ôî ä³ ¿ â ö³â, íà â³ä ì³ íó â³ä ¿õ ïî ïå ðå äíè ê³â, íå ï³ä ïî ðÿä êî âó âà ëè ³í òåðåñè
óêðà ¿ í ö³â çà ãàëü íî ñëî â’ÿí ñü êèì ïî òðå áàì, à îá ãðóí òî âó âà ëè ìî æ ëè â³ñòü
çà äî âî ëåí íÿ óêðà ¿í ñü êèõ íà ö³ î íàëü íèõ ïðà ã íåíü ÷å ðåç ðîç â’ÿ çàí íÿ âñå -
ñëî â’ÿí ñü êèõ ïè òàíü” 22. Ïðè ïè íåí íÿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ Êè ðè ëî- Ìå ôî ä³ ¿â ñü êî ãî
òî âà ðè ñ ò âà òèì ÷à ñî âî ïðè çó ïè íè ëî ãå íå çó ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿ â óêðà ¿í ñü ê³é
ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ í³é äó ì ö³. Äå ÿê³ ñó ÷à ñ í³ äî ñë³ ä íè êè âêëà äà þòü â óñòà
áðà ò ÷è ê³â ìî äå ð í³ ãà ñ ëà, ³ âêà çó þòü íà òå, ùî ò³ ñòà âè ëè ïå ðåä ñî áîþ ìå òó
çäî áóò òÿ íå çà ëå æ íî ñ ò³ äëÿ Óêðà ¿ íè. Òà ê³ ïðè ïó ùåí íÿ âàæ êî óçãî äæó þ òü ñÿ
ç äó ì êîþ ãî ëî â íî ãî òå î ðå òè êà ³ ðå ÷ íè êà êè ðè ëî- ìå ôî ä³ ¿ â ö³â — Ìè êî ëè
Êî ñ òî ìà ðî âà, ÿêèé ó 1846 ð. ïè ñàâ Ï. Êóë³øåâ³, ùî â³í íå óêðà ¿ íåöü ³ ùî
60 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
À. Î. Êîïè ëîâ, À. À. Çàâîäîâñüêèé
“ò³ëüêè ç ãó ìà í³ ñ òè ÷ íî¿ ³äå¿” îáåð òà º òü ñÿ ì³æ óêðà ¿ íî ô³ ë³â. Ñë³ä òà êîæ çà -
óâà æè òè, ùî ÷å ðåç ê³ëü êà äå ñÿ òè ë³òü öåé æå “³äåîëîã³÷íèé ïðî â³ ä íèê
Óêðà ¿ íè”, ÿê íà çâàâ éî ãî ï³ ç í³ øå Ì. Ãðóøåâñüêèé, îö³ íèâ óêðà ¿í ñü êó
ë³ òå ðà òó ðó ÿê ë³ òå ðà òó ðó äëÿ õà ò íüî ãî âæè ò êó, ÿê äî ïî â íåí íÿ äî ðî ñ³é ñü êî¿
ë³ òå ðà òó ðè 23.
Âðà õî âó þ ÷è âè ñëî âè ³ ä³é ñ í³ íà ì³ ðè êè ðè ëî- ìå ôî ä³ ¿ â ö³â, ùå âà æ ÷å
ïî ãî äè òè ñÿ ç âè ñíîâ êîì À. Êðóãëàøîâà ïðî òå, ùî “ñåðåä íàé á³ëü øèõ äî -
ñÿ ã íåíü öüî ãî ïå ð³ î äó áó ëî âè çíà ÷åí íÿ çà âäàí íÿ áî ðî òü áè çà â³ä íî â ëåí íÿ
óêðà ¿í ñü êî¿ äåð æà â íî ñ ò³” 24. Íå ñïðèé ìà º ò üñÿ é òå çà Þ. Ëóöüêîãî ïðî òå,
ùî “…Øåâ÷åíêî çà ñó äæó âàâ ðî ñ³é ñü êèé ³ì ïå ð³ à ë³çì ³ îá ñòî þ âàâ óêðà ¿í ñü -
êó íå çà ëå æ í³ñòü” 25. Òà ê³ êà òå ãî ð³¿, ÿê “³ìïåð³àë³çì”, “óêðà¿íñüêà íå çà ëå æ -
í³ñòü” òî ùî º íàä áàí íÿì ïî ë³ òî ëî 㳿 ÕÕ ñò. ³ í³ ÿê íå ìî æóòü áó òè çà ñòî ñî -
âà í³ äî ïî ÿñ íåí íÿ ïðî öå ñ³â, ÿê³ â³ä áó âà ëè ñÿ â ñó ñ ï³ ëü í³é ñâ³ äî ìî ñ ò³ óêðà ¿ -
í ö³â ñå ðå äè íè XIX ñò. ²ñ òî ðè ÷ íà ðîëü êè ðè ëî- ìå ôî ä³ ¿ â ö³â ïî ëÿ ãຠó òî ìó,
ùî âî íè ïåð øè ìè ç óêðà ¿ í ö³â âêà çà ëè íà ìî æ ëè â³ñòü ïî äî ëàí íÿ àí òà ãî -
í³ ç ì³â ì³æ áðà ò í³ ìè ñëî â’ÿí ñü êè ìè íà ðî äà ìè øëÿ õîì äî á ðî â³ ëü íî ãî ïî -
ë³ òè÷ íî ãî óòâî ðåí íÿ — Âñå ñ ëî â’ÿí ñü êî¿ ôå äå ðà ö³¿.
ϳ ñ ëÿ ãà íå á íî¿ ïî ðàç êè Ðî ñ³¿ ó Êðèì ñü ê³é â³é í³ 1853—1856 ðð. ðîç ïî -
÷à â ñÿ äðó ãèé “áàëêàíñüêèé âïëèâ” íà ãå íå çó ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿. Ïðî ÿâè â ñÿ
â³í ó ê³ëü êîõ àñ ïå ê òàõ. Ïåð øèé áóâ ïî â’ÿ çà íèé ç òèì, ùî â Áî ë ãà 𳿠ç íî -
âîþ ñè ëîþ ñïà ëà õ íóâ ðóõ çà íå çà ëå æ íó íà ö³ î íàëü íó öå ð ê âó. Ç ³í³ ö³ à òè âè
ïðà âî ñëà â íî¿ öå ð ê âè â Óêðà ¿ í³ íà ðîä ïî ÷àâ íà äà âà òè ìà òå ð³ àëü íó äî ïî ìî ãó
ºäè íî â³ ð íèì áî ë ãà ðàì, òà êèì ÷è íîì ï³ä òðè ìó þ ÷è ¿õ ó áî ðî òü á³ çà àâ òî êå ôà -
ë³þ.  óñ³õ óêðà ¿í ñü êèõ ãó áå ð í³ ÿõ áó ëè óòâî ðå í³ áëà ãî ä³é í³ êî ì³ òå òè. Ó ïðå ñ³
ç’ÿ âè ëî ñÿ á³ëü øå ìà òå ð³ à ë³â ïðî âñå ñ ëî â’ÿí ñü êó ºä í³ñòü ³ çíó ùàí íÿ ìó ñó ëü -
ìàí ñü êî¿ âëà äè íàä ïðà âî ñëà â íè ìè ñå ð áà ìè, ÷î ð íî ãî ð öÿ ìè òà áî ë ãà ðà ìè.
Äðó ãèé àñ ïåêò áóâ ïî â’ÿ çà íèé ³ç çì³ íà ìè, ùî â³ä áó âà ëèñü ó ðî ñ³é ñü ê³é
ñó ñ ï³ ëü í³é äó ì ö³ ï³ ñ ëÿ â³é íè: ðî ñ³é ñü êå ñëî â’ÿ íî ô³ ëü ñ ò âî ïî ÷à ëî òðàíñ -
ôîð ìó âà òèñü ó ïàí ñ ëà â³çì (ó ïðà öÿõ áà ãà òüîõ äî ñë³ ä íè ê³â ö³ äâà ÿâè ùà íå
ðîç ð³ ç íÿ þ òü ñÿ). Áåç ïî ñå ðå ä íüîþ ïðè ÷è íîþ òà êî ãî ïå ðå òâî ðåí íÿ áó ëè íå -
ðå à ë³ çî âà í³ çà ç³ õàí íÿ öà ðà òó íà ³í êîð ïî ðà ö³þ ï³â äåí íèõ ñëî â’ÿí ó Ðî ñ³é -
ñü êó ³ì ïå ð³þ. Ùîá ïî ñè ëè òè ñâ³é ñòà òóñ ó ñëî â’ÿí ñü êî ìó ñâ³ ò³, ïðà â ëÿ ÷³
êî ëà îñòàí íüî¿ âè ð³ øè ëè âè êî ðè ñ òà òè ñëî â’ÿ íî ô³ëü ñü êó ³äå î ëî ã³þ. Îä íàê
äëÿ öüî ãî ¿¿ ïî òð³ á íî áó ëî ñóò òº âî ìî äè ô³ êó âà òè 26. Ñêî ðè ñ òà â øè ñÿ òåð -
ì³ íî ëî ã³ ºþ òèõ ðî ê³â, ìî æ íà âè ñëî âè òè ñÿ òàê: “ïàíñëàâ³çì äó õî â íèé” ìàâ
ïîñòó ïè òè ñÿ ì³ ñ öåì “ïîë³òè÷íîìó ïàí ñ ëà â³ ç ìî â³”. Âíó ò ð³ ø íº â³ä ðî äæåí -
íÿ ðî ñ³é ñü êî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà íà õðè ñ òè ÿí ñü êèõ çà ñà äàõ ³ â “äàâí³õ ñëî â’ÿí -
ñü êèõ” òðà äè ö³ ÿõ, ùî ³ì ïî íó âà ëî áà ãà òüîì óêðà ¿ íî ô³ ëàì, â³ä ñòó ïà ëî íà
äðó ãèé ïëàí ïå ðåä ïî òðå áîþ çî â í³ ø íüî¿ åêñ ïàí ñ³¿ ðî ñ³é ñü êî ãî öà ðà òó. ²í -
òåðåñè “âñåðîñ³éñüêî¿ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ºä íî ñ ò³” çà ñòó ïà ëè ñÿ ³í òåðåñà ìè
“ºäíîñò³ âñå ñ ëî â’ÿí ñü êî¿”.
ϳ ñ ëÿ õâè ë³ âå ëè êî äåð æà â íî ãî ðî ñ³é ñü êî ãî øî â³ í³ ç ìó, ùî ïðî êî òè ëà -
ñÿ ñòî ð³í êà ìè óñ³õ îô³ ö³é íèõ âè äàíü, ñëî â’ÿí ñü êà ³äåÿ, õî÷ ³ ïðî äîâ æó âà ëà
çà ëè øà òè ñÿ ïà í³ â íîþ â óêðà ¿í ñü ê³é ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ í³é äó ì ö³, ïðî òå
âòðà òè ëà çà áà ð â ëåí íÿ óêðà ¿í ñü êî ãî âñå ñ ëî â’ÿí ñü êî ãî ìå ñ³ àí ñ ò âà. Äå äà ë³
á³ëü øå îêðå ñ ëè ëî ñÿ íà ìà ãàí íÿ ïî êà çà òè ìî æ ëè â³ñòü çà äî âî ëåí íÿ óêðà ¿í -
ñü êèõ ïî òðåá ó ìå æàõ Ðî ñ³é ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠çà óìî âè óñ ï³ õó ðå ôîðì Îëå ê ñàí -
ä ðà II. Ïî áî þ þ ÷èñü ðå ï ðå ñ³é ³ æà äà þ ÷è ïðè âå ð íó òè óâà ãó ðî ñ³é ñü êèõ óðÿ -
äó òà ãðî ìàä ñü êî ñ ò³ õî ÷à á äî íàé ñ ê ðî ì í³ øèõ áà æàíü “áðàò³â âíó ò ð³ ø í³õ”,
óêðà ¿í ñü êà ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ çìó øå íà áó ëà äå ìîí ñ ò ðó âà òè ñâîþ ïî â íó ëî ÿ ëü -
í³ñòü äî ïàí ñ ëà â³ ç ìó.
Ïîëü ñü êå ïî âñ òàí íÿ 1863 ð., ùî îõî ïè ëî ÷à ñ òè íó óêðà ¿í ñü êèõ çå ìåëü,
ùå á³ëü øå çà ãî ñ ò ðè ëî ñòî ñóí êè ì³æ âëà äîþ é óêðà ¿í ñ ò âîì, ÿêå ïî âñÿ ê ÷àñ
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 61
Âïëèâ âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè áàë êàí ñü êèõ ñëîâ’ÿí íà òðàíñ ôîð ìà ö³þ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿
íà ìà ãà ëî ñÿ ñïðî ñ òî âó âà òè ï³ äî çðè â “ìàëîðîñ³éñüêîìó ñå ïà ðà òè ç ì³” òà çà -
ïå â íÿ òè ó íå ìî æ ëè âî ñ ò³ “îä³ðâàííÿ” Óêðà ¿ íè â³ä Ðî ñ³¿. “Ïîë³òè÷íå æèò òÿ
Ìà ëî ðî ñ³¿ äà â íî ñê³í ÷è ëî ñÿ, — ïè ñàâ Ï. Êóë³ø ó ëè ñ ò³ äî Ì. Þçåôîâè -
÷à, — òå æèò òÿ, ùî â³ä áó âà º òü ñÿ â ìî â³, ó âáðàí íÿõ, çâè ÷à ÿõ òî ùî — íà çî âó
éî ãî õî÷ áè é ïî å òè ÷ íèì — òà êîæ ð³ê ó ð³ê âòðà ÷ຠñâîþ âè ðà ç í³ñòü. Ìà -
ëî ðî ñ³ÿ íå âäî â ç³ ç³ëëº òü ñÿ â îä íå ò³ ëî ç Ðî ñ³ ºþ. Öå é äî á ðå…” 27.
Ïðî òå äå ìîí ñ ò ðà ö³ÿ óêðà ¿í ñü êî¿ ëî ÿ ëü íî ñ ò³ íå âè êëè êà ëà î÷³ êó âà íî¿
ðå à ê ö³¿ ç áî êó öà ðà òó. Íà ¿ â íó ïðî ïî çè ö³þ óêðà ¿ í ö³â ó ñï³â ï ðà ö³ áó ëî â³ä õè -
ëå íî. ²ì ïå ð³ÿ íå ïî òðå áó âà ëà äî ïî ìî ãè â îá’ºä íàí í³ ñëî â’ÿí. Ïðè äó øåí íÿ
ïîëü ñü êî ãî ïî âñ òàí íÿ ñòà ëî âî ä íî ÷àñ ïå ð³ î äîì îñî á ëè âî ãî íà ñòó ïó íà
óêðà ¿í ñü êó êóëü òó ðó òà ¿¿ ä³ ÿ ÷³â. Ïî ÷à ëè ñÿ ðå ï ðå ñ³¿ é ³í ñè íó à ö³¿. Òàê, ó
ñïðà â³ Ï. ×óáèíñüêîãî ïî äà âà ëè ñÿ ñó ïå ðå ÷ ëè â³ ñâ³ä ÷åí íÿ çà à ðå ø òî âà íî ãî
ãðî ìà ä³ â öÿ Â. Ñèíüîãóáà, â ÿêèõ â³í óêà çóº, ùî ìå òîþ ãðî ìà äè áó ëî ç’º ä -
íàí íÿ ñëî â’ÿí ñü êèõ ïëå ìåí — ñå ð á³â, áî ë ãàð, ðî ñ³ ÿí, ìà ëî ðî ñ³â ³ ïî ëÿ -
ê³ â — òà ö³ë êî âè òà íå çà ëå æ í³ñòü Ìà ëî ðî ñ³¿. Íåéìî â³ ð íà òå çà ïðî “ö³ëêîâèòó
íå çà ëå æ í³ñòü Ìà ëî ðî ñ³¿” áó ëà, áåç ñó ì í³ âó, ñôà á ðè êî âà íà ñà ìîþ ïî ë³ ö³ ºþ ³
ñïðî ñ òî âà íà íà ïî äàëü øèõ äî ïè òàõ ³í øèì ãðî ìà ä³ â öåì — Â. Àíòîíîâè÷åì.
×ó áèí ñü êî ãî ïî ïðè âñå áó ëî çà ñëà íî äî Àð õà í ãåëü ñü êî¿ ãó áå ð í³¿ 28.
Íå çâà æà þ ÷è íà ðå ï ðå ñ³¿, äå äà ë³ àê òè â í³ øå ïî ÷à ëà ïðî ÿâ ëÿ òè ñÿ íà ö³ î -
íàëü íà ñà ìî ³ äåí òè ÷ í³ñòü ñå ðåä, òàê áè ìî âè òè, “ðÿäîâîãî” óêðà ¿í ñ ò âà,
îñî á ëè âî ìî ëî ä³. ³ äî ìèé íà Ïðà âî áå ðåæ æ³ ìî ëî ä³ æ íèé ðóõ “áàëàãóë³â”
ÿê ðàç ³ áóâ ïî çà ñ â³ äî ìèì, ïðî òå íà âìè ñ íèì ïðî ÿâîì òà êî¿ ñà ìî ³ äåí òè ÷ íî -
ñ ò³ 29. Íà ÷àëü íèê ë³ òèí ñü êî¿ âî ëî ñ íî¿ ïî ë³ ö³¿ ç îñ ò ðà õîì ïî â³ äî ì ëÿâ ïî -
ä³ëü ñü êî ãî ãå íå ðàë- ãó áå ð íà òî ðà ïðî òå, ùî “óæ ñëè ø êîì ñòàë çà ìå òåí ïî -
âñþ äó êî ñ òþì õëî ïî ìà íîâ, èëè òàê íà çû âà å ìûé ðó ñè í ñ êèé, ñî ñ òî ÿ ùèé â
óïî äî á ëå íèè êî ñ òþ ìó êðå ñ òüÿí ñ êî ìó… Òà êèå êî ñ òþ ìû íî ñÿò äà æå ñà ìûå
çà æè òî ÷ íûå è èìå þ ùèå çíà ÷å íèå ïî ìå ùè êè, ñ òîé ëèøü ðà ç íè öåé, ÷òî
êà ô òàí íà íèõ íå èç òî ë ñ òî ãî èëè êðå ñ òüÿí ñ êî ãî ñó ê íà, à èç ñó ê íà äî âî ëü -
íî öåí íî ãî”. ij ç íà â øèñü ïðî òà ê³ “âîëüíîñò³”, ïî ä³ëü ñü êèé ãó áå ð íà òîð
“ïðåäïèñàë” ïî ë³ ö³¿ “ñóâîðî ñëå äèòü çà ýòèì è êòî áó äåò çà ìå ÷åí â íî øå -
íèè ïëà òüåâ íà öè î íàëü íûõ èëè êà êèõ- ëè áî óñëî â íûõ çíà êîâ, ïðå äà âàòü
ýòî ìó çíà ÷å íèå êàê çà ÿâ ëå íè ÿì ïðî òèâ ñó ùå ñ ò âó þ ùå ãî ïðà âè òå ëü ñ ò âà, è
ïðå äà âàòü åãî ïî ëè öåé ñ êî ìó ñó äó” 30.
Öà ðà òó äëÿ ïðî âå äåí íÿ óñ ï³ ø íî¿ ïî ë³ òè êè “îá’ºäíàííÿ ñëî â’ÿí” ïî çà
ìå æà ìè ³ì ïå 𳿠ïî òð³ á íà áó ëà ïî â íà “ñëîâ’ÿíñüêà ºä í³ñòü” â ¿¿ ìå æàõ. Ç
ïî äà ÷³ óðÿ äî âèõ ê³ë ïî ÷à ëè ñÿ â³ äî ì³ ³í ñè íó à ö³¿ Ì. Þçåôîâè÷à, ùî äî ïî â -
íþ âà ëè ñÿ â³ä êðè òèì öüêó âàí íÿì óêðà ¿í ñ ò âà ó ãà çå ò³ “Êèåâëÿíèí”, ðå äà ê -
òî ðîì ÿêî¿ áóâ Â. Øóëüã³í. Ïðî àò ìî ñ ôå ðó ï³ äî çðè, ÿêà ïðè íè æó âà ëà
ëþä ñü êó ã³ ä í³ñòü ³ ñòâî ðþ âà ëà íå ñòåð ï í³ óìî âè ³ñ íó âàí íÿ äëÿ óêðà ¿í ñü êî¿
³í òå ë³ ãå í ö³¿, ñâ³ä ÷èòü òîé ôàêò, ùî Î. ʳñòÿê³âñüêèé çà ïî â³ äàâ ðîç ãî ëî ñè -
òè çì³ñò ñâî ¿õ ïî òà º ì íèõ çà ïè ñ³â ÷å ðåç ï’ÿò äå ñÿò ðî ê³â ï³ ñ ëÿ ñâ ñìåð ò³ 31.
Öüêó âàí íÿ ó ïðå ñ³ óêðà ¿í ñü êèõ ä³ ÿ ÷³â âè êëè êà ëî ñïðà âå ä ëè âèé ñïðî òèâ
îñòàí í³õ. Ó ãà çå ò³ “Ãîëîñ” áó ëà íà äðó êî âà íà â³ä ïî â³äü Ì. Ëè ñåí êà íà ñòàò -
òþ àíî í³ ì íî ãî àâ òî ðà “Ñîâðåìåííîå óêðà è íî ôè ëü ñ ò âî”, â ÿê³é óêðà ¿í ñü ê³
ñëî â’ÿ íî ô³ ëè çâè íó âà ÷ó âà ëèñü ó “ñåïàðàòèçì³”. Óêðà ¿í ñü êèé êîì ïî çè òîð
çà ñó äèâ ö³ çâè íó âà ÷åí íÿ, à “Ðóññêèé Âå ñ ò íèê”, äå äðó êó âà ëè ñÿ ö³ ñòàò ò³,
íà çâàâ “îðãàíîì ìî ñ êî â ñ êî ãî ìðà êî áå ñèÿ è ÷à ðî ìó òèÿ” 32.
Íî âà õâè ëÿ øî â³ í³ ç ìó çìó ñè ëà óêðà ¿í ñü êó ³í òå ë³ ãå í ö³þ âäà òè ñÿ äî îð -
ãà í³ çà ö³¿ îïî ðó, ñïî íó êà ëà äî ïî øó ê³â ñî þ ç íè ê³â ó áî ðî òü á³ ïðî òè öà ðà òó.
Ïðè ðî ä íî, ùî òà êè ìè ñî þ ç íè êà ìè íà ñàì ïå ðåä ìî ã ëè ñòà òè ñëî â’ÿí ñü ê³
íà ðî äè.  ñó ñ ï³ ëü í³é äó ì ö³ ïî- íî âî ìó îñìè ñ ëþ º òü ñÿ ñëî â’ÿí ñü êà ³äåÿ òà ¿¿
çíà ÷åí íÿ äëÿ Óêðà ¿ íè, â³ä áó âà þ òü ñÿ ïî øó êè øëÿ õ³â ¿¿ òðàíñ ôîð ìà ö³¿,
ïðè ñòî ñó âàí íÿ äî ñó òî óêðà ¿í ñü êèõ ïî òðåá.
62 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
À. Î. Êîïè ëîâ, À. À. Çàâîäîâñüêèé
Íà ïðè ê³ í ö³ 60-õ ðð. ó êî ëàõ ñâ³ äî ìî¿ óêðà ¿í ñü êî¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿ ïî ÷à ëà
ôîð ìó âà òè ñÿ òðà äè ö³ÿ ïî ë³ òè÷ íî¿ àã³òà ö³¿ ïðî òè Ðî ñ³é ñü êî¿ ³ì ïå ð³¿. Ç’ÿ âè -
ëè ñÿ íà ìà ãàí íÿ äî âå ñ òè ñëî â’ÿ íàì õè á í³ñòü îòî òî æ íåí íÿ óêðà ¿ í ö³â ³ ðî -
ñ³ ÿí, ï³ä êðå ñ ëþ âà ëè ñÿ íà ö³ î íàëü í³ â³ä ì³í íî ñ ò³ ì³æ äâî ìà íà ðî äà ìè.
Âïåð øå öå ïðî ñòå æó º òü ñÿ â äðà ãî ìà í³â ñü ê³é ïðà ö³ “˳òåðàòóðà ðî ñ³é ñü êà,
âå ëè êî ðó ñü êà, óêðà ¿í ñü êà ³ ãà ëè öü êà”, îïó á ë³ êî âà í³é ó ãà çå ò³ “Ïðàâäà” íà -
ïðè ê³ í ö³ 1873 ð. — íà ïî ÷à ò êó 1874 ð. Ó ðå äà ê ö³é í³é ñòàò ò³ “Ïðàâäè” —
“×è ìî æå áó òè çãî äà ì³æ ðó ñè íà ìè ³ “ðóñüêèìè?” äà âà ëà ñÿ îä íî çíà ÷ íà
â³ä ïî â³äü: í³ ÿêî¿ çãî äè áó òè íå ìî æå 33.
Íà ïðî òè âà ãó ³äå¿ îá’ºä íàí íÿ ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â ï³ä ñê³ ïå ò ðîì Ðî -
ìà íî âèõ óêðà ¿í ñü ê³ ìè ñ ëè òå ë³ âè ñó íó ëè ³äåþ äî êî ð³í íî¿ çì³ íè ïî ë³ òè÷ íî¿
êàð òè Öåí ò ðàëü íî¿ òà Ñõ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè ³ çà ñíó âàí íÿ íà óëàì êàõ ³ì ïå ð³é
â³ ëü íî ãî ñî þ çó ñëî â’ÿí. “Óêðà¿íñüê³ æ ñïðà âè òàê ç÷å ï ëÿ þ òü ñÿ ç ñïðà âà ìè
ñó ñ³ ä í³õ ëþ äåé íàâ ê ðó ãè ³ â Ðî ñ³¿, é â Àâ ñ ò ðî- Óãî ð ùè í³: ç ìî ñ êîâ ñü êè ìè,
á³ ëî ðó ñü êè ìè, ïîëü ñü êè ìè, ñëî âà öü êè ìè, ñå ðá ñü êè ìè é âñÿ êè ìè ³í øè ìè
ñëî â’ÿí ñü êè ìè ³ íå ñëî â’ÿí ñü êè ìè…, ùî óêðà ¿í ñü êî ìó ãðî ìàä ñü êî ìó ÷î ëî -
â³ êî â³, âëà ñ íå, ç òî ãî ÷à ñó, ÿê â³í ñòà íå óêðà ¿í ñü êèì, í³ ÿê íå ìî æ íà íå ñòà -
òè ÷î ëî â³ êîì äó æå øè ðî êèõ äó ìîê ôå äå ðàëü íèõ, íà â³òü ³í òåð íà ö³ î íàëü -
íèõ… Òî âà ðè ñ ò âî âñå ñ ëî â’ÿí ñü êå äëÿ ãðî ìà äÿ íè íà óêðà ¿í ñü êî ãî ìà ëî ÷èì
íå òà êà æ ñà ìà ïî òðå áà, ÿê ³ òî âà ðè ñ ò âî ãðî ìàä óêðà ¿í ñü êèõ. ², ïå â íî, ùî
äåð æà â í³ ïó òà, êî ò ð³ òå ïåð ïëó òà þ òü ñÿ íà íî ãàõ óêðà ¿í ñü êèõ, ðîç òî ï ëÿ òü ñÿ
ò³ëü êè ó â³ ëü í³é ñï³ ë ö³ âñå ñ ëî â’ÿí ñü ê³é, äî êî ò ðî¿ ïî ÷à òîê ìó ñÿòü ïî ëî æè -
òè Ñï³ë êè âñ³õ ïîñòó ïî âèõ òî âà ðèñòâ ïî ñëî â’ÿí ñü êèõ ïî ðî äàõ” 34.
Àí òè ðî ñ³é ñü ê³ íà ñò ðî¿ ñå ðåä óêðà ¿í ñü êî¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿ ñòà ëè âïëè âî âèì
÷èí íè êîì, ÿêèé âè êëè êàâ çà ö³ êà â ëåí íÿ ºâ ðî ïåé ñü êèõ ñòî ëèöü, îñî á ëè âî
Àâ ñ ò ð³¿. Ç ³í øî ãî áî êó, àí òè ³ì ïåð ñü ê³ íà ñò ðî¿ ñå ðåä ñëî â’ÿí ñó ñ³ ä í³õ äåð -
æàâ — ãà ëè öü êèõ óêðà ¿ í ö³â, ñå ð á³â òà áî ë ãàð — íà ìà ãà ëè ñÿ âè êî ðè ñ òà òè ó
Ïå òå ð áó ð ç³, áà æà þ ÷è ïå ðå òâî ðè òè ö³ íà ðî äè íà âëà ñ íèõ ï³ä äà íèõ. Äëÿ
Óêðà ¿ íè ç’ÿ âè â ñÿ øàíñ ñêî ðè ñ òà òè ñÿ êîí êó ðå í ö³ ºþ ³ì ïå ð³é çà ïðà âî ñòà òè
ºäè íèì çà õè ñ íè êîì ñëî â’ÿí ñ ò âà. Óêðà ¿ í ö³ ïî äâà áî êè êîð äî íó ïî ÷è íà -
þòü øó êà òè ï³ä òðè ì êè ó “âîðîã³â ñâî ¿õ âî ðî ã³â” 35. Ó ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ í³é
äó ì ö³ ñêëà ëà ñÿ ïà ðà äî ê ñàëü íà ñè òó à ö³ÿ. Óêðà ¿í ñü êà ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ Àâ ñ ò ðî-
Óãî ð ùè íè ÷å ðåç ñâî¿ ñïî ä³ âàí íÿ íà äî ïî ìî ãó “Ðîñ³¿-âèçâîëèòåëüíèö³”
á³ëü øîþ ì³ ðîþ ïå ðå õî äèòü ó òà á³ð ñëî â’ÿ íî ô³ ë³â. ³ä áó âà º òü ñÿ êîí ñî ë³ äà -
ö³ÿ óêðà ¿ í ö³â Ãà ëè ÷è íè íàâ êî ëî ì³ ôó ïðî “ºäèíèé ðó ñü êèé íà ðîä” â³ä Òè -
ñè äî Àìó ðó. Ðî ñ³ÿ âáà ÷à ëà ñÿ ºäè íèì çà õè ñ íè êîì óñ³õ ñëî â’ÿí. Ç ³í øî ãî
áî êó — óêðà ¿í ñü êà ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ ï³ä ðî ñ³é ñü êî¿ Óêðà ¿ íè, øó êà þ ÷è ï³ä òðè ì -
êè íà Çà õî ä³, âñå á³ëü øå çà õî ï ëþ º òü ñÿ ³äå ÿ ìè çà õ³ ä íè ö ò âà.
Çíà ÷ íó ðîëü â ³äåé í³é åâî ëþ ö³¿ óêðà ¿ íî ô³ ëü ñ ò âà â³ ä³ ãðàâ Ì. Äðàãî -
ìàíîâ, ÿêî ãî ìî æ íà íà çâà òè “ìîãèëüíèêîì” ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿ â óêðà ¿í-
ñü ê³é ñâ³ äî ìî ñ ò³. Íà éî ãî ïî ãëÿ äè ùî äî ìàé áó ò íüî ãî ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî ä³â
íàé á³ëü øå âïëè íó ëè ïî 䳿 íà Áàë êà íàõ, îñî á ëè âî âè ç âî ëü íà áî ðî òü áà áî ë -
ãàð ñü êî ãî íà ðî äó, ç ÿêèì ì³ ö íî çâå ëà éî ãî äî ëÿ. Âè äà ò íèé óêðà ¿ íåöü íà -
ïè ñàâ ïðî áî ðî òü áó áàë êà í ö³â äå ñÿ ò êè ñòà òåé, á³ëüø í³æ íà ø³ñòü ðî ê³â
ïî â’ÿ çàâ ñâîº æèò òÿ ç ïðî öå ñîì òâî ðåí íÿ áî ë ãàð ñü êî¿ äåð æà âè.
Ïó á ë³ öèñò çàâ æäè ö³ êà âè â ñÿ ïðî á ëå ìà ìè ñòî ñóí ê³â Ïîð òè ç³ ñëî â’ÿ íà -
ìè. 1876 ð. ó Êè º â³ âè é ø ëà êíè æå ÷ êà Äðà ãî ìà íî âà “Ïðî óêðà ¿í ñü êèõ êî -
çà ê³â, òà òàð òà òóð ê³â”. Ñà ìå éî ãî ãî ñ ò ð³ ñòàò ò³ ç ïðî á ëåì íà ö³ î íàëü íî ãî
ðó õó ïðè âå ëè äî êðè çè ñòà ðèõ òà ïî ÿâè íî âèõ óÿâ ëåíü ïðî ìàé áó ò íº
óêðà ¿í ñ ò âà.
Äðà ãî ìà íîâ íà ïî ÷à ò êó ñâ ïî ë³ òè÷ íî¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ âáà ÷àâ ìàé áó ò íº
óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó ñå ðåä ð³ â íî ïðà â íî¿ ôå äå ðà ö³¿ óñ³õ ñëî â’ÿí ñü êèõ íà ðî -
ä³â. Ïðî òå, ïå ðå áó âà þ ÷è ó 1873 ð. çà êîð äî íîì, â³í îñ òà òî ÷ íî ïå ðå ñâ³ä ÷è â -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 63
Âïëèâ âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè áàë êàí ñü êèõ ñëîâ’ÿí íà òðàíñ ôîð ìà ö³þ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿
ñÿ â òî ìó, ùî ñà ìå ºâ ðî ïå ¿çì, ÿêèé íå â³ä êè äຠ“ïðèâàòíèõ íà ö³ î íàëü íèõ
âà ð³ à ö³é çà ãàëü íèõ ³äåé ³ ôîðì, º íàé êðà ùîþ îñ íî âîþ äëÿ óêðà ¿í ñü êèõ àâ -
òî íî ì íèõ äî ìà ãàíü” 36.
Ðà çîì ç Äðà ãî ìà íî âèì ðîç ÷à ðó âà ëàñü ó ñëî â’ÿí ñü ê³é ³äå¿ ³ ïå â íà ÷à ñ -
òè íà óêðà ¿í ñü êî¿ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³. Òàê, Î. ʳñòÿê³âñüêèé ó áå ðå ç í³ 1876 ð.
çðî áèâ çà ïèñ ó ñâîº ìó ùî äåí íè êó, ùî ùå ðî ê³â â³ ñ³ì- äå â’ÿòü òî ìó â³í ïå -
ðå ñòàâ áó òè óêðà ¿ íî ô³ ëîì ïî ë³ òè÷ íî ãî ñïðÿ ìó âàí íÿ, çà ëè øà þ ÷èñü îä íî -
÷à ñ íî â³ ð íèì ñâîº ìó íà ðî äî â³ 37.
Çà ñëî âà ìè ñà ìî ãî Ì. Äðàãîìàíîâà, â³ä öüî ãî ÷à ñó â³í “çàäóìàâ êðè -
òè ÷ íî ïå ðå ãëÿ íó òè âñþ òî ä³ ø íþ óêðà ¿ íî ô³ëü ñü êó ³ íà ðî äîâ ñü êó îð òî äî ê -
ñ³þ, ïî êà çà òè ¿¿ áå çî ñ íî â í³ñòü ïå ðåä ðå àëü íè ìè îá ñòà âè íà ìè é ïî òðå áà ìè,
çðî áè òè òåæ ñà ìå ³ ç îð òî äî ê ñ³ ºþ ìî ñ êîâ ñü êî- ïà í ðó ñü êîþ, — à, íà ðå ø ò³,
äà òè íà ðèñ ðå à ë³ ñ òè ÷ íî- ïðî ã ðå ñè â íî ãî óêðà ¿í ñ ò âà é ïà í ðó ñü êî ñ ò³ çî âñ³ì
íà ³í øèõ ï³ä ñòà âàõ” 38.
Ì. Äðàãîìàíîâ êðè òè êó âàâ ñòà ðî ãðî ìà ä³â ñü êèõ óêðà ¿ íî ô³ ë³â íà ÷î ë³ ç
Ãà ëà ãà íîì çà çíà ÷ íó â³ä ñòà ë³ñòü â³ä ºâ ðî ïåé ñü êèõ ³äåé ó íà ó ö³ òà ïî ë³ òè ö³,
çà íà ìà ãàí íÿ “âèð³øóâàòè óñ³ ïè òàí íÿ îä íèì íà ö³ î íàëü íèì äó õîì, ÿê ó
ìî ñ êîâ ñü êèõ ñëî â’ÿ íî ô³ ë³â” 39. Ïó á ë³ öèñò íà â³òü ïî ñÿ ã íóâ íà ä³ ÿ ëü í³ñòü
ñëî â’ÿí ñü êèõ áëà ãî ä³é íèõ êî ì³ òå ò³â, ÿê³ îð ãà í³ çî âó âà ëè ìà òå ð³ àëü íó äî ïî -
ìî ãó äëÿ áàë êàí ñü êèõ ñëî â’ÿí ³ áó ëè ñâîº ð³ ä íè ìè “ñâÿùåííèìè êî ðî âà -
ìè” â î÷àõ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³: “Âîíè íå ðî çó ì³ þòü, ÿêèé çâ’ÿ çîê ìຠáó òè ì³æ
Ðî ñ³ ºþ òà ³í øè ìè ñëî â’ÿí ñü êè ìè ïëå ìå íà ìè, íå ðî çó ì³ þòü òî ãî, ùî íà -
ìà ãà þ òü ñÿ îá ðó ñè òè ñëî â’ÿí ³ îñ ëî â’ÿ íè òè Ðî ñ³þ, ùî çà ëó ÷à þòü ñëî â’ÿí -
ñü êèõ áðà ò³â äî ñëó æ áè íà Ðî ñ³þ…” 40.
³ä ðà çó æ ï³ ñ ëÿ âè õî äó â³ äî ìî ãî Åì ñü êî ãî óêà çó â ñòàò ò³ “×èñòîå äå ëî
òðå áó åò ÷è ñ òûõ ðóê”, îïó á ë³ êî âà í³é ó ïå òå ð áó ð çü ê³é ãà çå ò³ “Ìîëâà”, Äðà -
ãî ìà íîâ íà òÿ ê íóâ, ùî Ðî ñ³¿, ïå ðåä òèì ÿê ïî ÷à òè çâ³ ëü íÿ òè ñëî â’ÿí ñü êèõ
áðà ò³â íà Áàë êà íàõ, òðå áà çâ³ ëü íè òè ïðè ãíî á ëå íèõ ñëî â’ÿí â ñå ðå äè í³ ³ì -
ïå ð³¿. ³í çâè íó âà òèâ ðî ñ³é ñü êèõ ñëî â’ÿ íî ô³ ë³â ó òî ìó, ùî ò³, îáó ðþ þ ÷èñü
çâ³ð ñ ò âà ìè òó ðå öü êèõ áà øè- áó çó ê³â, íå ïî ì³ ÷à ëè ÷è íå õî ò³ ëè ïî ì³ ÷à òè
“äèêóíñüêîãî óêà çó” Îëå ê ñàí ä ðà II 41. Ãà çå òó â³ä ðà çó æ çà êðè ëè, îä íàê äó -
ì êè, âè ñëî â ëå í³ ó ñòàò ò³, áó ëè íà ñò³ëü êè çëî áî äåí íè ìè, ùî ïðî ñòàò òþ ïî -
÷à ëè ãî âî ðè òè ó âñüî ìó ñëî â’ÿí ñü êî ìó ñâ³ ò³. Àâ òîð âè ïó ñ òèâ ¿¿ íà â³òü îêðå -
ìîþ áðî øó ðîþ ê³ëü êî ìà ìî âà ìè, â òî ìó ÷è ñ ë³ áî ë ãàð ñü êîþ òà ñå ðá ñü êîþ.
²ì’ÿ ïó á ë³ öè ñ òà ïî òðà ïè ëî äî ñïè ñ êó çà áî ðî íå íèõ, øëÿõ äî ëå ãàëü íî¿ ðî -
ñ³é ñü êî¿ ïðå ñè áó ëî çà êðè òî íà çà â æ äè.
Íà ïî ÷à ò êó ëþ òî ãî 1876 ð., ïî áî þ þ ÷èñü çà ñâî¿ ïó á ë³ ÷ í³ âè ñòó ïè ïðî -
òè ðî ñ³é ñü êî¿ ïî ë³ òè êè íà Áàë êà íàõ ïî òðà ïè òè äî Ñè á³ ðó, Äðà ãî ìà íîâ
åì³ ã ðó âàâ äî ³ä íÿ. Àâ ñ ò ð³é ñü êà ïî ë³ ö³ÿ, âðà õî âó þ ÷è ðå âî ëþ ö³é í³ñòü éî ãî
ïî ãëÿ ä³â, ç ï³ äî çðîþ ïîñòà âè ëà ñÿ äî êîí òà ê ò³â ïî ë³ òè÷ íî ãî åì³ ã ðàí òà ç
ì³ ñ öå âèì íà ñå ëåí íÿì. ϳ ñ ëÿ çà ê³í ÷åí íÿ òåð ì³ íó çà êîð äîí íî ãî ïà ñ ïîð òà
àâ ñ ò ð³é ñü êèé óðÿä â³ä ìî âèâ óêðà ¿í ñü êî ìó “ñåïàðàòèñòîâ³” ó ïðà â³ íà
ïîñò³é íå ïðî æè âàí íÿ. Äðà ãî ìà íîâ ïå ðå ¿õàâ äî Æå íå âè. Â÷å íèé ìàâ äî ñè -
òü- òà êè âà ãî ìèé àâ òî ðè òåò ñå ðåä âè äà â ö³â òà ðå äà ê òî ð³â ïå ð³ î äè ÷ íèõ âè -
äàíü ÿê íà Çà õî ä³, òàê ³ â Ðî ñ³¿. Íà â³òü ïå ðå áó âà þ ÷è â ñòî ëè ö³ Øâåé öà ð³¿,
â³í îòðè ìó âàâ ç Ðî ñ³¿ ÷è ñ ëåí í³ çà ïðî øåí íÿ äî ñï³â ï ðà ö³ íà íè â³ æó ð íà ë³ ñ -
òè êè. ³ äî ìèé ïå òå ð áó ð çü êèé æó ð íà ë³ñò Î. Ñó âî ð³í, ÿêèé î÷î ëèâ ãà çå òó
“Íîâîå âðå ìÿ”, çà ïðî ïî íó âàâ éî ìó îáî â’ÿç êè ïîñò³é íî ãî çà ðó á³ æ íî ãî êî -
ðå ñ ïîí äåí òà. Çà âäÿ êè æîð ñ òî ê³é öå í çó ð³, â ðî ñ³é ñü ê³é ëå ãàëü í³é ïðå ñ³ ôà -
ê òè ÷ íî ïðè ïè íè ëà ñÿ êðè òè êà öàð ñü êî¿ äî ê ò ðè íè ùî äî Áàë êàí.
Êâ³ ò íå âå ïî âñ òàí íÿ â Áî ë ãà 𳿠1876 ð. òà ïî äàëü øà áî ðî òü áà áî ë ãàð çà
íå çà ëå æ í³ñòü ï³ä ÷àñ ðî ñ³é ñü êî- òó ðå öü êî¿ â³é íè ³í³ ö³ þ âà ëè ÷åð ãî âèé ñïà -
ëàõ ïî ë³ òè÷ íî¿ àê òè â íî ñ ò³, îñî á ëè âî ñå ðåä óêðà ¿í ñü êî¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿ Íàä-
64 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
À. Î. Êîïè ëîâ, À. À. Çàâîäîâñüêèé
ä í³ ï ðÿ í ùè íè. Óêðà ¿ í ö³ ñïðèé íÿ ëè öþ áî ðî òü áó ÿê ïðî äîâ æåí íÿ âëà ñ íî¿
áà ãà òî â³ êî âî¿ áî ðî òü áè ïðî òè Ïîð òè, â³ä ÿêî¿ óêðà ¿í ñü êèé íà ðîä ó ìè íó ëî -
ìó òåæ çà çíàâ íå ìà ëî ëè õà.  í³é âî íè âáà ÷à ëè ïðà ê òè ÷ íå âò³ ëåí íÿ âëà ñ íèõ
íà ö³ î íàëü íèõ óñò ðå ì ë³íü. Ïî ÷à â ñÿ òðå ò³é “áàëêàíñüêèé âïëèâ” íà òðàíñ -
ôîð ìà ö³þ ³äåé âñå ñ ëî â’ÿí ñ ò âà â óêðà ¿í ñü ê³é ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ í³é äó ì ö³.
Çà êëè êè îô³ ö³é íèõ ðî ñ³é ñü êèõ ê³ë ïðî äî ïî ìî ãó áàë êàí ñü êèì ñëî â’ÿ -
íàì çíàéøëè îñî á ëè âî áëà ãî äà ò íèé ãðóíò â Óêðà ¿ í³ ÷å ðåç òå, ùî óêðà ¿ í ö³,
â³ä ÷ó âà þ ÷è íà ñî á³ íà ö³ î íàëü íèé ãí³ò (÷î ãî íå â³ä ÷ó âà ëè ðî ñ³ ÿ íè, ìà þ ÷è
ñâîþ äåð æà âó), íàé á³ëü øå ñï³â ÷ó âà ëè “íåäåðæàâíèì” áî ë ãà ðàì. Íàé ðà äè -
êàëü í³ ø³ êî ëà óêðà ¿ í ö³â ìà ëè íà ä³þ, ùî çâ³ ëü íåí íÿ ÷à ñ òè íè ñëî â’ÿí â³ä
“òóðê³â êîí ñ òàí òè íî ïîëü ñü êèõ” ïðè ñêî ðèòü ÷àñ çâ³ ëü íåí íÿ â³ä “òóðê³â ïå -
òå ð áó ð çü êèõ”. Ïî ì³ð êî âà í³ ø³ êî ëà ñïî ä³ âà ëè ñÿ, ùî âñòóï Ðî ñ³¿ ó â³é íó â
ðî ë³ âè ç âî ëè òå ëü íè ö³ ñëî â’ÿí ïðè çâå äå äî äå ìî ê ðà òè ÷ íèõ ïå ðå òâî ðåíü ó
ñà ì³é Ðî ñ³¿, ïðè íàé ì í³, íà çà ñà äàõ êîí ñ òè òó ö³é íî ãî ìî íàð õ³ ç ìó 42. Òà êå
ñòà â ëåí íÿ óêðà ¿í ñ ò âà äî âè ð³ øåí íÿ áàë êàí ñü êî¿ ïðî á ëå ìè ðîç â’ÿ çó âà ëî
ðó êè öà ðè ç ìî â³ ³ íà äà âà ëî éî ìó ìî æ ëè â³ñòü çä³é ñ íè òè ñâî¿ åêñ ïàí ñ³ î í³ ñò -
ñü ê³ íà ì³ ðè íà Áàë êà íàõ, ïðè êðè âà þ ÷èñü áëà ãî ðî ä íè ìè ãà ñ ëà ìè çâ³ ëü íåí -
íÿ íà ðî ä³â- áðà ò³â â³ä ³íî â³ ð íèõ òóð ê³â.
Íà öüî ìó åòà ï³ ñïî ñòå ð³ ãà º òü ñÿ íàä ç âè ÷àé íå çðî ñ òàí íÿ ³í òåðåñó äî
ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿. Ïðè ÷î ìó ¿¿ ïî äàëü øèé ðîç âè òîê íà Íàä ä í³ ï ðÿ í ùè í³ òà
â àâ ñ ò ðî- óãîð ñü ê³é Óêðà ¿ í³ ïå â íîþ ì³ ðîþ ð³ ç íÿ òü ñÿ ì³æ ñî áîþ.
1 Èñòîðèÿ Óêðà è í ñ êîé ÑÑÐ. Â äå ñÿ òè òî ìàõ. — Ê., 1983. — Ò. 4. — Ñ. 436.
2 Ð å º í ò Î. Äå ÿê³ ïðî á ëå ìè ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè XIX — ïî ÷à ò êó ÕÕ ñò.: ñòàí ³ ïåð ñ ïå ê -
òè âè íà ó êî âî¿ ðîç ðîá êè // Óêð. ³ñò. æóðí. — 2000. — ¹ 2. — Ñ. 6.
3  à ë ³ ö ü ê è é À.  ïî ëî í³ êîí ñåð âà òè â íî¿ óòî ﳿ. — Ê., 1998. — Ñ. 573.
4 Ô î í Õ à ã å í Ì à ð ê. Äåð æà âà, íà ö³ÿ òà íà ö³ î íàëü íà ñâ³ äî ì³ñòü: ðî ñ³é ñü êî- óê -
ðà ¿í ñü ê³ â³ä íî ñè íè ó ïåð ø³é ïî ëî âè í³ ÕÕ ñòî ë³ò òÿ // Óêð. ³ñò. æóðí. — 1998. — ¹ 1. —
Ñ. 122—131.
5 À í ä å ð ñ î í Á. Óÿâ ëå í³ ñï³ ëü íî òè. — Ê., 2001. — Ñ. 98—99.
6 Ñ î í ä å ð ñ Ä. Ìè êî ëà Êî ñ òî ìà ðîâ ³ òâî ðåí íÿ óêðà ¿í ñü êî¿ åò í³ ÷ íî¿ ³äåí òè ÷ íî ñ -
ò³ // Êè ¿â ñü êà ñòà ðî âè íà. — 2001. — ¹ 5. — Ñ. 21—33.
7 Öåðêîâü â èñ òî ðèè íà ðî äîâ Öåí ò ðàëü íîé è Þãî- Âî ñ òî ÷ íîé Åâðî ïû // Áàë êàí -
ñ êèå èñ ñ ëå äî âà íèÿ. — Ì., 1997. — Âûï. 17.
8 Ñëàâÿíñêèé âî ï ðîñ: âå õè èñ òî ðèè // Ñá. ñò. ïîä ðåä. Ì. Äîñòàëÿ. — Ì., 1997.
9 Ø è ï Í. Èí òåë ëè ãå í öèÿ íà Óêðà è íå. XIX â. — Ê., 1991.
10 Íàðèñè ç ³ñ òî 𳿠óêðà ¿í ñü êî ãî íà ö³ î íàëü íî ãî ðó õó. — Ê., 1994.
11 “Óêðà¿íñüêå ïè òàí íÿ” â Ðî ñ³é ñü ê³é ³ì ïå 𳿠(ê³ íåöü XIX — ïî ÷à òîê ÕÕ ñò.). Êî ëå ê -
òè â íà íà ó êî âà ìî íî ãðà ô³ÿ â 3-õ ÷à ñ òè íà õ / ³äï. ðåä. — äîê. ³ñò. íà óê, ïðîô. Â. Ñà ð-
áåé. — Ê., 1999.
12 Ðîçãëÿäàþ÷è ð³ ç í³ ï³ä õî äè òà ñõå ìè ó äî ñë³ äæåí íÿõ ñòà íî â ëåí íÿ óêðà ¿í ñü êî ãî
íà ö³ î íà ë³ ç ìó, íà öåé ôàêò âêà çóº óêðà ¿í ñü êèé ³ñ òî ðèê Ã. Êàñüÿíîâ. (Ê à ñ ü ÿ í î â Ã.
Òå î 𳿠íà ö³¿ òà íà ö³ î íà ë³ ç ìó: Ìî íî ãðà ô³ÿ. —Ê., 1999. — Ñ. 310).
13 Ñ â ³ ò ë å í ê î Ñ. Íà ðîä íè ö ò âî â Óêðà ¿ í³: Ñó ÷à ñ íèé ïî ãëÿä íà ïðî á ëå ìó // Óêð.
³ñò. æóðí. — 1997. — ¹ 3, 4.
14 Ê à ñ ü ÿ í î â Ã. Óêðà ¿í ñü êà ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ íà ðó áå æ³ XIX—XX ñòîë³òü: ñî ö³ àëü íî-
ïî ë³ òè ÷ íèé ïîð ò ðåò. — Ê., 1993.
15 Ð î ç ó ì í è é Ì. Óêðà ¿í ñü êà ³äåÿ íà òë³ öè â³ ë³ çà ö³¿. — Ê., 2001. — Ñ. 12.
16 Ï à â ë þ ÷ å í ê î Î. Óêðà ¿ íà â ðî ñ³é ñü êî- þãî ñ ëî â’ÿí ñü êèõ ñó ñ ï³ ëü íèõ çâ’ÿç êàõ
(äðó ãà ïîë. XIX — ïî÷. ÕÕ ñ.). Äèñ. ... äîêò. ³ñò.. íàóê. — Ê., 1992.
17 Ñ ó á á î ò è í Â. Âëè ÿ íèå âî ç ðî æ äå íèÿ áî ë ãàð ñ êîé ãî ñó äàð ñ ò âåí íî ñ òè íà ðà ç âè -
òèå ñâÿ çåé îá ùå ñ ò âåí íî ñ òè Óêðà è íû è Áî ë ãà ðèè (1878—1885 ãã.). Äèñ. ... êàíä. èñò. íà -
óê. — Äî íåöê, 1997.
18 Ä è ì è ò ð î â Ñ., Ì à í ÷ å â Ê. Èñ òî ðèÿ íà áàë êàí ñ êè òå íà ðî äè. XV—XIX
âåê. — Ñî ôèÿ, 1971. — Ñ. 339.
19 Ð î ç ó ì í è é Ì. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 230.
20 Ø è ø ë à í î â È. Òà ðàñ Øå â ÷åí êî, íå ãî âè òî òâîð ÷å ñ ò âî è íå ãî âè òî âëè ÿ íèå
âúðõó áúëãàð ñ êè òå ïè ñà òå ëè ïðå äè îñâî áî æ äå íè å òî. — Ñî ôèÿ, 1974; Ê å ð à ê î ñ-
ò î â Ñ. Òà ðàñ Øå â ÷åí êî è áúëãàð ñ êà òà ëè òå ðà òó ðà. — Ñî ôèÿ, 1947;
Ø å ë ó ä ü ê î Ä.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2 65
Âïëèâ âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè áàë êàí ñü êèõ ñëîâ’ÿí íà òðàíñ ôîð ìà ö³þ ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿
Âïëèâ Øå â ÷åí êà íà Ëþ áå íà Êà ðà âå ëî âà // Çà ïè ñ êè ÍÔ ³ñ òî ðè êî- ô³ ëî ëî ã³ ÷ íî ãî
â³ä ä³ ëó. — Êí. XVIII.
21 Ð î ç ó ì í è é Ì. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 257.
22 Ê ð ó ã ë à ø î â À. Ïî ë³ òè÷ í³ àñ ïå ê òè ðîç âè ò êó ñëî â’ÿí ñü êî¿ ³äå¿ â Óêðà ¿ í³ (äðó ãà
ïî ëî âè íà XIX ñò.) // Ô³ ëî ñî ô³ÿ. ²ñ òî ð³ÿ êóëü òó ðè. Îñâ³ òà: Äî ïî â³ ä³ òà ïî â³ äî ì ëåí íÿ
III ̳æíàðîäíîãî êîí ãðå ñó óêðà ¿ í³ ñ ò³â. — Õàð ê³â, 1996. — Ñ. 96.
23 Ë ó ö ü ê è é Þ. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 205.
24 Ê ð ó ã ë à ø î â À. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 96.
25 Ë ó ö ü ê è é Þ. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 196.
26 Äèâ.: Ð ÿ á ÷ ó ê Ì. ³ä Ìà ëî ðî ñ³¿ äî Óêðà ¿ íè: ïà ðà äî ê ñè çà ï³ ç í³ ëî ãî äåð æà âî ò -
âî ðåí íÿ. — Ê., 2000. — Ñ. 100.
27 Ïèñüìà Ï. À. Êóëèøà ê Ì. Â. Þçåôîâè÷ó (1843—1861 ãã.) // Êè å â ñ êàÿ ñòà ðè -
íà. — 1899. — Ôå â ðàëü. — Ñ. 188.
28 Ø è ï Í. Òâî ðåöü óêðà ¿í ñü êî ãî íà ö³ î íàëü íî ãî ã³ ì íó // ²ñ òî ð³ÿ Óêðà ¿ íè. —
1998. — ¹ 14. — Ñ. 2.
29 Äèâ.: Ç à â î ä î â ñ ü ê è é À. Áà ëà ãóëü ñ ò âî ÿê ôîð ìà áî ðî òü áè ç íà ö³ î íàëü íèì
ïî íå âî ëåí íÿ ì // Ïåð ñ ïå ê òè âè. — 2000. — Ëþ òèé. — Ñ. 21—24; Ã í à ò þ ê Â. ßð ìàð êî -
âå óêðà ¿ íî ô³ ëü ñ ò âî â æè ò ò³ òà ë³ òå ðà òó ð³ (áà ëà ãó ëü ùè íà) / Þ â³ ëåé íèé çá³ ð íèê íà ïî øà -
íó àêàä. Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêîãî. — Ò. 4. — Åò íî ã ðà ô³ÿ. — Ñ. 764—781.
30 Êàì’ÿíåöü-Ïîä³ëüñüêèé äåð æà â íèé ì³ ñü êèé àð õ³â (äà ë³ — Ê-ÏÄÌÀ), ô. 228,
îï. 1, ñïð. 3354, àðê. 22—25.
31 Ø è ï Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 2.
32 Ãîëîñ. — 1875. — 31 ìàðòà. — ¹ 90.
33 Öèò. çà: Ô å ä ÷ å í ê î Ï. Ìè õàé ëî Äðà ãî ìà íîâ. Æèò òÿ òà òâîð ÷³ñòü. — Ê.,
1991. — Ñ. 86.
34 Ïåðåäíº ñëî âî // Ãî ëîñ. — Á. ð. â. — Ò. 1. — Ñ. 96.
35 Ð ÿ á ÷ ó ê Ì. ªâ ðî ïåé ñü êà ìð³ ÿ // Âñå ñâ³ò. — 1993. — ¹ 9. — Ñ. 11.
36 Öèò. çà: Ô å ä ÷ å í ê î Ï. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 78.
37 Ø è ï Í. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 2.
38 Ä ð à ã î ì à í î â Ì. ˳ òå ðà òó ð íî- ïó á ë³ öè ñ òè ÷ í³ ïðà ö³: Ó 2 ò. — Ê., 1970. —
Ò. 2. — Ñ. 182.
39 ª ô ð å ì î â Ñ. ²ñ òî ð³ÿ óêðà ¿í ñü êî ãî ïè ñü ìåí ñ ò âà. — Ê., 1996. — Ñ. 58.
40 Ñëàâÿíñêèå áëà ãî òâî ðè òå ëü íûå êî ìè òå òû // Ñàí êò- Ïå òå ð áó ð ã ñ êèå Âå äî ìî ñ -
òè. —1874. — 16 ìàÿ.
41 Ä ð à ã î ì à í î â Ì. ×è ñ òîå äå ëî òðå áó åò ÷è ñ òûõ ðó ê // Ìî ë âà. — 1876. —
14 îêòÿáðÿ.
42 Ê ð ó ã ë à ø î â À. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 98—99.
(Äàë³ áóäå)
66 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 2
À. Î. Êîïè ëîâ, À. À. Çàâîäîâñüêèé
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204841 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0130-5247 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T18:38:07Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Копилов, А.О. Заводовський, А.А. 2025-07-18T15:07:38Z 2003 Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. / А.О. Копилов, А.А. Заводовський // Український історичний журнал. — 2003. — № 2. — С. 56-66. — Бібліогр.: 42 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204841 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Повідомлення Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. Article published earlier |
| spellingShingle | Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. Копилов, А.О. Заводовський, А.А. Повідомлення |
| title | Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. |
| title_full | Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. |
| title_fullStr | Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. |
| title_full_unstemmed | Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. |
| title_short | Вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці України другої половини XIX ст. |
| title_sort | вплив визвольної боротьби балканських слов'ян на трансформацію слов'янської ідеї в суспільно-політичній думці україни другої половини xix ст. |
| topic | Повідомлення |
| topic_facet | Повідомлення |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204841 |
| work_keys_str_mv | AT kopilovao vplivvizvolʹnoíborotʹbibalkansʹkihslovânnatransformacíûslovânsʹkoíídeívsuspílʹnopolítičníidumcíukraínidrugoípolovinixixst AT zavodovsʹkiiaa vplivvizvolʹnoíborotʹbibalkansʹkihslovânnatransformacíûslovânsʹkoíídeívsuspílʹnopolítičníidumcíukraínidrugoípolovinixixst |