До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини)
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Datum: | 2003 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainian |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204864 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) / О.В. Шекун // Український історичний журнал. — 2003. — № 3. — С. 16-21. — Бібліогр.: 4 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204864 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Шекун, О.В. 2025-07-19T14:40:00Z 2003 До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) / О.В. Шекун // Український історичний журнал. — 2003. — № 3. — С. 16-21. — Бібліогр.: 4 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204864 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Проблеми українського середньовічного села (матеріали “круглого столу”) До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) |
| spellingShingle |
До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) Шекун, О.В. Проблеми українського середньовічного села (матеріали “круглого столу”) |
| title_short |
До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) |
| title_full |
До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) |
| title_fullStr |
До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) |
| title_full_unstemmed |
До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) |
| title_sort |
до питання планування сільських садиб другої половини х — першої хііі ст. (за матеріалами чернігівщини) |
| author |
Шекун, О.В. |
| author_facet |
Шекун, О.В. |
| topic |
Проблеми українського середньовічного села (матеріали “круглого столу”) |
| topic_facet |
Проблеми українського середньовічного села (матеріали “круглого столу”) |
| publishDate |
2003 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Український історичний журнал |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
0130-5247 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204864 |
| citation_txt |
До питання планування сільських садиб другої половини Х — першої ХІІІ ст. (за матеріалами Чернігівщини) / О.В. Шекун // Український історичний журнал. — 2003. — № 3. — С. 16-21. — Бібліогр.: 4 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT šekunov dopitannâplanuvannâsílʹsʹkihsadibdrugoípolovinihperšoíhííístzamateríalamičernígívŝini |
| first_indexed |
2025-11-26T19:48:56Z |
| last_indexed |
2025-11-26T19:48:56Z |
| _version_ |
1850771576446779392 |
| fulltext |
Î. Â. ØÅÊÓÍ (×åðí³ã³â)
ÄÎ ÏÈÒÀÍÍß ÏÐÎ ÏËÀÍÓÂÀÍÍß
ѲËÜÑÜÊÈÕ ÑÀÄÈÁ ÄÐÓ Ãί
ÏÎËÎÂÈÍÈ Õ — ÏÅÐ Øί ÏÎËÎÂÈÍÈ ÕIII ñò.
(Çà ìà òå ð³ à ëà ìè ×å ð í³ ã³ â ùè íè)
Çà îñòàí í³ 25 ðîê³â ê³ëü ê³ñòü âè ÿâ ëå íèõ íà ×å ð í³ ã³ â ùè í³ äà â íüî ðó ñü -
êèõ ïî ñå ëåíü çðî ñ ëà äî 500. Íà ïðà âî áå ðåæ æ³ Äå ñ íè â ÕII — ïåð ø³é
ïîëîâèí³ ÕIII ñò. âñ³ ïðè äà ò í³ äëÿ çå ì ëå ðîá ñ ò âà çå ì ë³ áó ëè ïå ðå âà æ íî çà -
ñå ëå í³.
16 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
Àëå âïå â íå íî ãî âî ðè òè ïðî òèï çà áó äî âè æî ä íî ãî ç ïî ñå ëåíü íå ìî æ -
ëè âî áåç øè ðî êî ìà ñ ø òà á íèõ àð õå î ëî ã³ ÷ íèõ äî ñë³ äæåíü. Ðîç êî ï êè äà â íüî -
ðó ñü êèõ ïî ñå ëåíü øè ðî êè ìè ïëî ùà ìè áó ëè çà ïî ÷à ò êî âà í³ íà ×å ð í³ ã³ â ùè -
í³ â ê³ í ö³ 70-õ ðîê³â. Íà ñüî ãî ä í³ ïî íàä 1 òèñ. êâ. ì ïëî ù³ ðîç êðè òà íà
10 ïîñåëåííÿõ. ² ò³ëü êè íà äâî õ — Àâ òó íè ÷³ ³ ˳ ñ êî âå âî íà ïå ðå âè ùè ëà â³ä -
ïî â³ ä íî 26 òèñ. êâ. ì ³ 13 òèñ. êâ. ì, ùî ñêëà äຠïî íàä 50 % ³ 25 % â³ä çà -
ãàëü íî¿ ïëî ù³.
ßê çà óâà æèâ Â. Â. Ñåäîâ, êî æ íà äà â íüî ðó ñü êà îá ëàñòü ìà ëà ñâî¿ ñïå -
öè ô³ ÷ í³ ô³ çè êî- ãå î ã ðà ô³ ÷ í³ òà ³ñ òî ðè ÷ í³ îñî á ëè âî ñ ò³, ÿê³, áåç ñó ì í³ â íî,
ïî çíà ÷è ëèñü íà õà ðà ê òå ð³ ïî ñå ëåí íÿ 1. ³ä òî ïî ã ðà ô³ ÷ íî ãî òè ïó ïî ñå ëåí íÿ
çíà ÷ íîþ ì³ ðîþ çà ëå æèòü òèï éî ãî çà áó äî âè. Ïðè ÷î ìó â àð õå î ëî ã³ ÷ í³é
ë³ òå ðà òó ð³ ðîç ïî âñþ äæå íà äó ì êà, ùî ïðè ð³ ÷ íî ìó òè ïó ðîç òà øó âàí íÿ íà
ì³ ñ öå âî ñ ò³ â³ä ïî â³ äຠïî ðÿ äî âèé òèï çà áó äî âè. Á³ëü ø³ñòü ïî ñå ëåíü, ùî äî -
ñë³ äæó âà ëèñü øè ðî êè ìè ïëî ùà ìè, â³ä ïî â³ äà ëè ñà ìå öüî ìó òè ïó.
Ìà òå ð³ à ëè ðîçêîïîê ïî ñå ëåíü, ùî ì³ ñ òÿòü øà ðè ê³ í öÿ IÕ — ïåð øî¿
ïîë. Õ ñò., çà ñâ³ä ÷è ëè, ùî çà áó äî âà íà íèõ ìຠõà î òè ÷ íèé õà ðà ê òåð, à âçà º ìî -
ðî ç òà øó âàí íÿ îá’ºê ò³â íå äຠìî æ ëè âî ñ ò³ ãî âî ðè òè ïðî ïå â íó ñè ñ òå ìó. Â
íà ñòó ï í³ õðî íîëî ã³ ÷ í³ ïå ð³ î äè íà á³ëü øî ñ ò³ ïî ñå ëåíü äî ðó áå æà
ÕI—ÕII ñò., à íà äå ÿêèõ ³ äî äðó ãî¿ ïîë. ÕII ñò. öåé òèï çà áó äî âè º îñ íî â -
íèì. Íà ïî ñå ëåí íÿõ Õ—ÕI ñò., íà ÿêèõ íå çà ô³ ê ñî âà í³ ñë³ äè ñà äè á íî¿ çà áó -
äî âè, âè ÿâëåíî äå ÿê³ îñî á ëè âî ñ ò³. Æè ò ëà- íà ï³ â çå ì ëÿ í êè ðîç ì³ ùó âà ëèñü
ïå ðå âà æ íî âçäîâæ êðàþ òå ðà ñè. Á³ ëÿ íèõ çíà õî äè ëèñü îêðå ì³ ÿìè ³ âè ðî á -
íè ÷³ òà ãî ñ ïî äàð ñü ê³ ñïî ðó äè. Ïðî òå á³ëü ø³ñòü ñïî ðóä ³ ÿì, ÿê³ ì³ ñ òÿòü ìà -
òå ð³ à ëè, ñè í õ ðîí í³ æè ò ëàì, êîí öåí ò ðó âà ëèñü íà îêðå ìèõ ä³ ëÿ í êàõ, ³íî ä³
íà çíà ÷ í³é â³ä ñòà í³ â³ä íèõ.
Íå îá õ³ä íî òà êîæ çàçíà ÷è òè, ùî â æè ò ëàõ ³ îá’ºê òàõ ïî ðÿä ç íè ìè òðà -
ï ëÿ ëè ñÿ òè ïè êëþ ÷³â, çàìê³â òà ¿õ äå òà ë³, ùî äà òó þ òü ñÿ Õ—ÕI ñò.  òîé ÷àñ
ÿê íà êîì ï ëå ê ñàõ, ðîç òà øî âà íèõ íà çíà ÷ í³é â³ä ñòà í³ â³ä æè òåë, âî íè â³ä ñó -
ò í³. ³ ðî ã³ ä íî, îñòàí í³ áó ëè îá’ºê òà ìè ñï³ ëü íî ãî êî ðè ñ òó âàí íÿ, âëà ñ í³ ñ òþ
ñå ëÿí ñü êî¿ îá ùè íè.
Ðîç êî ï êè ïî ñå ëåíü ˳ ñ êî âå-1, Êðè íè öÿ á³ ëÿ ×å ð í³ ãî âà çà ñâ³ä ÷è ëè,
ùî âæå â äðó ã³é ïî ëî âè í³ Õ ñò. âî íè âñòó ïà þòü íà øëÿõ ñà ìî ñò³é íî ãî ðîç -
âè ò êó, ùî â³ä ð³ ç íÿº ¿õ â³ä ³í øèõ ïî ñå ëåíü. Íà ¿õ ðîç âè òîê, â³ ðî ã³ ä íî, íà -
êëàâ â³ä áè òîê ôà ê òîð âõî äæåí íÿ â ïåð øî ïî ÷à ò êî âå ÿä ðî äî ì³ íàëü íî ãî âî -
ëî ä³í íÿ ×å ð í³ ã³â ñü êèõ êíÿ ç³â, ðîç òà øó âàí íÿ íà òîð ãî âî ìó øëÿ õó íà ð³ ÷ ö³
Á³ ëî óñ òà ðîç ì³ ùåí íÿ ïî ñå ëåí íÿ Êðè íè öÿ ó áåç ïî ñå ðå ä í³é áëè çü êî ñ ò³ â³ä
ñòî ëü íî ãî ì³ ñ òà.
Íà ïî ñå ëåí í³ Ë³ ñ êî âå-1 íà ìè ñî ïî ä³ á íî ìó âè ñòó ï³ â äðó ã³é ïî ëî âè í³
Õ ñò. ðîç ì³ ùó º òü ñÿ êîì ï ëåêñ ç 10 áóä³âåëü ³ 3 ÿì. Âî íè ðîç òà øî âà í³ ìàé æå
ïî êî ëó íà ïëî ù³ 400 êâ. ì2. Ãî ëî â íèì îá’ºê òîì öüî ãî êîì ï ëå ê ñó â íàé -
á³ëüø ðàí í³é ïå ð³ îä áó ëà íà ï³â çå ì ëÿ í êà ïëî ùåþ 13 êâ. ì. Ñå ðåä ³í øèõ ñïî -
ðóä: ðå ì³ ñ íè ÷à ³ç çà ëè ø êà ìè ëè âà ð íè öü êî ãî ãî ð íà, âè ðî á íè ÷î ãî ïðè çíà -
÷åí íÿ ç ï³÷ ÷þ çà ìå æåþ çà ãëè á ëå íî¿ ÷à ñ òè íè, â ÿê³é çà éìà ëèñü îá ðîá êîþ
øê³ð, ³ ùå îä íà — ñíî ïî ñó øàð êà. Äî êîì ï ëå ê ñó òà êîæ âõî äè ëè äâ³ ÿìè, â
ÿêèõ äî áó âà ëè äå ðå â íå âó ã³ë ëÿ òà â îä í³é — ñìî ëó. Âñ³ ñïî ðó äè çà ãè íó ëè â
ïî æå æ³ íà ðó áå æ³ Õ—ÕI ñò. ϳ ñ ëÿ ÷î ãî íà ì³ ñ ö³ êîì ï ëå ê ñó, ùî çà ãè íóâ, ïî -
áó äî âà íèé íî âèé, ç íà ï³â çå ì ëÿ í êîþ ïëî ùåþ 10 êâ. ì ³ ñ³ íü ìè 3,2 êâ. ì.
Íàâ êî ëî íå¿ â ðà ä³ ó ñ³ 5—12 ì çâå äå í³ 14 ñïî ðóä ³ 23 ÿìè. Ùå 4 ñïî ðó äè öüî -
ãî ïå ð³ î äó çíà õî äè ëèñü íà çíà ÷ í³é â³ä ñòà í³ ³ áåç ïî ñå ðå ä íüî ç êîì ï ëå ê ñîì íå
áó ëè ïî â’ÿ çà í³. Îä íà ç íèõ áó ëà âè ðî á íè ÷î ãî ïðè çíà ÷åí íÿ, â ³í ø³é ïðî âî -
äè ëîñü íà âó ã ëå öþ âàí íÿ çà ë³ çà, îä íà ç ÿì âè êî ðè ñ òî âó âà ëà ñü ÿê ëüî ä îâíèê.
Íå îá õ³ä íî òà êîæ çà çíà ÷è òè, ùî çà 60—80 ì â³ä êðàþ òå ðà ñè íà ïëî ù³
ïðè áëè ç íî 2 òèñ. êâ. ì ðîç òà øî âà íî 25 ãîñïîäàðñüêèõ ñïî ðóä ³ 28 ÿì. Ùå
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3 17
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
îä íå ñêó ï ÷åí íÿ â³ä ïî â³ ä íî ç 11 ³ 7 îá’ºê ò³â çà éìà ëî ïëî ùó 1 òèñ. êâ. ì çà
100—120 ì. Óñ³ âî íè äà òó þ òü ñÿ äðó ãîþ ïîë. Õ — ïåð øîþ ïîë. ÕI ñò., àëå
ïî â’ÿ çà òè ¿õ ³ç æî ä íîþ æè ò ëî âîþ áó ä³ â ëåþ íå ìî æ ëè âî.
Íà ïî ñå ëåí í³ Êðè íè öÿ äî ñë³ äæå í³ ìàé æå ïî â í³ ñ òþ äâ³ ñà äè áè ê³ í öÿ
Õ — ïî ÷à ò êó ÕI ñò. Âî íè ðîç ì³ ùå í³ ïî ðó÷ ³ ðîç ä³ ëå í³ îãî ðî æåþ ó âè ãëÿ ä³
êà íàâ êè â³ä ïëî òó íà ä³ ëÿ í ö³ 23 ì. Íà òå ðè òî 𳿠ñà äèá á³ëü ø³ñòü áó ä³ âåëü ³
ÿì ðîç ì³ ùå í³ íà ï³â êî ëîì, çà ëè øà þ ÷è â öåí ò ð³ ä³ ëÿ í êó, â³ ëü íó â³ä çà áó äî âè.
Ñà äè áà “À” ìà ëà ïëî ùó áëè çü êî 900 êâ. ì, à ïî ðÿä ç íåþ íà ïëî ù³
ìàé æå 100 êâ. ì çíà õî äè â ñÿ êîì ï ëåêñ ³ç 4 ÿì, â ÿêèõ îäåð æó âà ëè ñìî -
ëó ³ äüî ãîòü.
Êîí ñòðó ê òè â íîþ îñ íî âîþ ö³ º¿ ñà äè áè áó ëà íà ï³â çå ì ëÿ í êà ïëî ùåþ
22 êâ. ì ³ç ñ³ íü ìè (5 êâ. ì). Äî ¿¿ äâîõ ïðî òè ëå æ íèõ êó ò³â ïðè ìè êà ëî
6 ãîñïîäàðñüêèõ áó ä³ âåëü ³ 13 ÿì, ðîç ì³ ùå íèõ ïî ïå ðè ìå ò ðó ñà äè áè. Ùå 2
áó ä³ â ë³ ³ 5 ÿì çíà õî äè ëè ñÿ â öåí ò ð³ äâî ðó.
²í øà ñà äè áà ìà ëà ãî ëî â íèé îá’ºê ò — íà ï³â çå ì ëÿ í êó ïëî ùåþ 9 êâ. ì ç
âó çü êèì âõî äîì, ÷å ðåç ÿêèé áóâ âè õ³ä ó äâ³ð. Ïëî ùà ñà äè áè ³ ¿¿ æè ò ëà
á³ëüø í³æ óäâ³ ÷³ ìå í øà â ïî ð³ â íÿí í³ ç ïî ïå ðå äíüîþ ñà äè áîþ. Äî æè ò ëà ç
äâîõ áî ê³â ïî êîí òó ðó ñà äè áè ïðè ìè êà ëî ïî ñïî ðó ä³. Ùå òðè çíà õî äè ëèñü
óçäîâæ ìå æ³ ç³ ñõ³ ä íîþ ñà äè áîþ. Îñòàí í³ 3 ñïîðóäè ³ 5 ÿì (ç íèõ
2 çåðíîâ³) — â öåí ò ð³ äâî ðó.
Âñ³ âè ÿâ ëå í³ íà òå ðè òî 𳿠ñà äèá áó ä³ â ë³ ìà ëè ãî ñ ïî äàð ñü êå ³ ñ³ëü ñü êî -
ãî ñ ïî äàð ñü êå ïðè çíà ÷åí íÿ. Çà ìà òå ð³ à ëà ìè ¿õ äî ñë³ äæåíü äî âî ë³ ÷³ ò êî
ïðîñòåæó º òü ñÿ ìàé íî âå ðîç øà ðó âàí íÿ ¿õ ãî ñ ïî äà ð³â.
Íà ïî ñå ëåí í³ Ë³ ñ êî âå-1 â ãëè áè í³ òå ðà ñè äî ñë³ äæå íî ö³ êà âèé ñà äè á -
íî- ãî ñ ïî äàð ñü êèé êîì ï ëåêñ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè ÕI — ïî ÷à ò êó ÕII ñò. Ïî
îáè ä âà áî êè íà ï³â çå ì ëÿ í êè— ï’ÿ òè ñ ò³í êà (ïëîùåþ 28 êâ. ì), ìàé æå ïî
îâà ëó íà ïëî ù³ áëè çü êî 500 êâ. ì ðîç òà øî âà í³ 7 ãîñïîäàðñüêèõ áó ä³ âåëü ³
4 ÿìè. Íà äå ÿê³é â³ä ñòà í³ ðîç ì³ ùå í³ êîì ïà ê ò íî ùå 4 áóä³âë³, â îä í³é â ÿêèõ
âè ÿâ ëå íèé ðîç âàë çà ë³ çî ïëà âè ëü íî ãî ãî ð íà. Çà ìå æà ìè çà áó äî âè çíà õî äè -
â ñÿ êîì ï ëåêñ, ïî â’ÿ çà íèé ç îäåð æàí íÿì äüî ã òþ ï³ ÷ íèì ñïî ñî áîì. Â óñ³õ
öèõ îá’ºê òàõ âè ÿâ ëå íèé ñè í õ ðîí íèé ìà òå ð³ àë. Ñë³ ä³â îãî ðîæ, ÿê ³ ðîç òà -
øî âà íèõ ïî ðÿä îá’ºê ò³â öüî ãî ïå ð³ î äó, íå âè ÿâ ëå íî.
Ñà äè á íèé êîì ï ëåêñ ê³ í öÿ ÕI — ïî ÷à ò êó ÕII ñò. âè ÿâ ëå íèé íà ïî ñå -
ëåí í³ Àâ òó íè ÷³. Äî ñë³ äæå í³ ãðó ïè ñè í õ ðîí íèõ îá’ºê ò³â òà âíó ò ð³ ø íüî-
ñà äè á íà îãî ðî æà, ùî â³ äî êðå ì ëþ âà ëà æè ò ëî âó ÷à ñ òè íó ñà äè áè â³ä ãî ñ ïî -
äàð ñü êî ¿ 3.
Íà ˳ ñ êî âî ìó-1 â ïðè áå ðå æ í³é çà õ³ ä í³é ÷à ñ òè í³ ïî ñå ëåí íÿ çà áó äî âà
ÕII — ïåð øî¿ ïîë. ÕIII ñò. ðå ïðå çåí òî âà íà 2 æèòëàìè, 21 áóä³âëåþ ³
12 ÿìàìè. Âî íè ðîç ì³ ùå í³ íà ìè ñî ïî ä³ á íî ìó âè ñòó ï³, îá ìå æå íî ìó ç äâîõ
áî ê³â íå ãëè áî êè ìè áàë êà ìè, íà ïëî ù³ ïðè áëè ç íî 2 òèñ. êâ. ì. ³ä ðå ø òè
ïî ñå ëåí íÿ ¿õ â³ä ä³ ëÿ ëà îãî ðî æà, ïðî ñòå æå íà íà ä³ ëÿ í ö³ 47 ì ó âè ãëÿ ä³ êà -
íàâ êè ç³ ñë³ äà ìè äóáî âèõ ñòîâ ï³â ïî äíó.
 á³ëüø ðàí í³é ïå ð³ îä êîí ñòðó ê òè â íîþ îñ íî âîþ öüî ãî êîì ï ëå ê ñó áó -
ëî æè ò ëî íà íå æè ò ëî â³é êîìîð³ (ïëîùåþ 30 êâ. ì ³ç ñ³ íü ìè ïëîùåþ 11 êâ. ì).
ϳ ñ ëÿ éî ãî çà ãè áå ë³ íà ïðî òè ëå æ íî ìó ê³ í ö³ äâî ðó, áëè æ ÷å äî êðàþ òå ðà ñè,
áó ëî çâå äå íå íî âå æè ò ëî (ïëîùåþ 20 êâ. ì, ñ³ íè 5 êâ. ì) ïî ä³ á íî¿ êîí ñòðó ê -
ö³¿, àëå ò³ëü êè òðî õè çà ãëè á ëå íå. Âè õ³ä ç îáîõ æè òåë áóâ ó á³ê äâî ðó. ²í ø³
áó ä³ â ë³ ³ ÿìè ì³æ æè òëà ìè ðîç òà øî âó âà ëèñü ìàé æå ïî îâà ëó, çà ëè øà þ ÷è
íå çà áó äî âà íîþ òå ðè òî ð³þ â öåí ò ð³. Ïî ì³æ ñïî ðó äà ìè çà ëè ø ê³â îãî ðîæ íå
çà ô³ ê ñî âà íî. Íà òå ðè òî 𳿠ö³ º¿ ñà äè áè çíà õî äè ëàñü âå æà, êó ç íÿ, þâå ë³ ð í³
ìàé ñ òå ð í³, êî ìî ðà, â ÿê³é çáå ð³ ãà â ñÿ äüî ãîòü. ²í ø³ áó ä³ â ë³ ³ ÿìè ìà ëè ãî ñ -
ïî äàð ñü êå ³ ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü êå ïðè çíà ÷åí íÿ. Íå âñ³ âî íè ³ñ íó âà ëè â îä -
í³é õðî íîëî ã³ ÷ í³é ôà ç³, àëå âñ³ â ðàì êàõ öüî ãî êîì ï ëå ê ñó.
18 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
Íà ˳ ñ êî âî ìó-1 ùå äâà êîì ï ëå ê ñè öüî ãî ïå ð³ î äó áó ëè ðîç ì³ ùå í³ çà
100—160 ì â³ä êðàþ òå ðà ñè. Âî íè äî ñë³ äæå í³ ÷à ñ ò êî âî. ̄ õ ðîç ä³ ëÿ ëà îãî ðî -
æà, ïðî ñòå æå íà ó âè ãëÿ ä³ êà íàâ êè äîâ æè íîþ 30 ì.
 îä íî ìó ç êîì ï ëå ê ñ³â íà ïëî ù³ 600 êâ. ì âè ÿâ ëå í³ 8 ãîñïîäàðñüêèõ
áó ä³ âåëü, ñå ðåä ÿêèõ îä íà — ëüîõ, òà 8 ÿì, ñå ðåä íèõ îä íà — çå ð íî âà.
Äðó ãèé êîì ï ëåêñ äî ñë³ äæå íèé íà ïëî ù³ 900 êâ. ì. Êîí ñòðó ê òè â íîþ
îñ íî âîþ éî ãî áó ëî æè òëî íà êîìîð³ (ïëîùåþ 11 êâ. ì). Á³ ëÿ éî ãî êó òà ïî -
÷è íà ëàñü îãî ðî æà, ùî ðîç ä³ ëÿ ëà ñà äè áè. Íà òå ðè òî 𳿠ñà äè áè âè ÿâ ëå íî äâ³
áó ä³ â ë³, ïî â’ÿ çà í³ ç ëè âà ð íè öü êèì âè ðî á íè ö ò âîì, ùå îä íà ìà ëà âè ðî á íè -
÷å ïðè çíà ÷åí íÿ. ²í ø³ áó ä³ â ë³ ³ ÿìè áó ëè ãî ñ ïî äàð ñü êî ãî ³ ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî -
äàð ñü êî ãî ïðè çíà ÷åí íÿ.
Íà ìàé æå ïî â í³ ñ òþ ðîç êî ïà íî ìó ïî ñå ëåí í³ Ë³ ñ êî âå-2 äî ñë³ äæå í³
3 ñàäèáè ê³ í öÿ ÕII — ïî ÷à ò êó ÕIII ñò., ùî áó ëè çâå äå í³ íà ïëî ù³, ìàé æå
â³ ëü í³é â³ä çà áó äî âè â ïî ïå ðå äí³é ïå ð³ îä ³ çà ãè íó ëè â ïî æå æ³. Îá’ºê òè ðîç -
òà øî âà í³ çà 20—25 ì â³ä êðàþ áå ðå ãî âî¿ òå ðà ñè ³ òÿ ã íó òü ñÿ ñìó ãîþ
60—70 ì íà 100 ì âãëèá òå ðà ñè.
Îä íà ñà äè áà ðîç òà øî âà íà çà 60—100 ì â³ä êðàþ òå ðà ñè. ¯¿ ïëî ùà ñòà -
íî âè ëà ïî íàä 2 òèñ. êâ. ì, ç íèõ 2 òèñ. êâ. ì äî ñë³ äæå íî. Íà òå ðè òî 𳿠ñà äè -
áè ðîç ì³ ùå í³ äâà äâî ðî âî- ãî ñ ïî äàð ñü êèõ êîì ï ëå ê ñè. Òå ðè òî ð³ÿ ô³ ê ñó º òü -
ñÿ áó ä³ â ëÿ ìè ³ ÿìà ìè, ùî ðîç ì³ ùå í³ ïî ïå ðè ìå ò ðó ïî äâ³ ð’ÿ. ³ä ñó ñ³ ä íüî¿
ñà äè áè ¿¿ â³ä ä³ ëÿº îãî ðî æà, çà ô³ ê ñî âà íà ó âè ãëÿ ä³ êà íà âîê â³ä ïëî òó.
Îñ íî âîþ ïåð øî ãî êîì ï ëå ê ñó º òðè êà ìå ð íà áó ä³ â ëÿ (ïëîùåþ 34 êâ. ì)
íà æè ò ëî âî ìó ï³ä ê ë³ ò³ (ïëîùåþ 16 êâ. ì). Òóò ïî ïëî ù³ áëè çü êî 1 òèñ. êâ. ì
ðîç ì³ ùå í³ 5 áóä³âåëü, ñå ðåä ÿêèõ êó ç íÿ, ëüîõ, ëüî ä îâíèê òà 4 ÿìè: îä íà ç
íè õ — çå ð íî âà, ùå îä íà, ðîç òà øî âà íà á³ ëÿ êó ç í³, âè êî ðè ñ òî âó âà ëàñü â àã -
ëî ìå ðà ö³é íèõ ö³ ëÿõ. Äðó ãèé êîì ï ëåêñ, ùî, â³ ðî ã³ ä íî, â³ äî êðå ìè â ñÿ â³ä
ïî ïå ðå äíüî ãî, ïðè ìè êàâ äî íüî ãî ³ çà éìàâ ïëî ùó ïðè áëè ç íî 1 òèñ. êâ. ì.
Äî éî ãî ñêëà äó âõî äè ëè 13 áóä³âåëü, ñå ðåä ÿêèõ îä íà íà çå ì íà æè ò ëî âà
(ïëîùåþ 14 êâ. ì) òà 9 ÿì. Âî íè ðîç ì³ ùå í³ ïî êî ëó, ÷à ñ òè íà âçäîâæ îãî ðî -
æ³ ³ç ñà äè áîþ ³ ò³ëü êè îä íà áó ä³ â ëÿ ³ 4 ÿìè â öåí ò ð³ äâî ðó.
Ñà äè áà Á ðîç òà øî âà íà ì³æ ñà äè áà ìè À ³  òà â³ä ä³ ëå íà â³ä íèõ îãî ðî -
æåþ. ¯¿ ãî ëî â íèì îá’ºê òîì º íà ï³â çå ì ëÿ í êà (ïëîùåþ 18 êâ. ì), ùî ðîç -
ì³ ùå íà íà ï³ä âè ùå íí³ á³ ëÿ êðàþ òå ðà ñè. Òóò ðîç òà øî âà í³ ò³ëü êè 10 ÿì, ÿê³
ìà ëè ñå çîí íèé õà ðà ê òåð ³ âè êî ðè ñ òî âó âà ëèñü, â³ ðî ã³ ä íî, ï³ä áóð òè, â ÿêèõ
çáå ð³ ãà ëè â çè ìî âèé ïå ð³ îä îâî ÷³. Çà 15 ì â³ä æè ò ëà íà ïëî ù³ ïðè áëè ç íî
700 êâ. ì ïî îâà ëó ðîç òà øî âà í³ 17 áóä³âåëü ³ 24 ÿìè, ³ ò³ëü êè îä íà áó ä³ â ëÿ ³
3 ÿìè — â öåí ò ð³ äâî ðó. Ç íèõ 5 áóä³âåëü ðîç ì³ ùå í³ ëà í öþ æ êîì óçäîâæ
îãî ðî æ³ ³ç ñà äè áîþ À.  îä í³é õðî íîëî ã³ ÷ í³é ôà ç³ ³ñ íó âà ëî îä íî ÷à ñ íî íå
á³ëü øå 8—10 áóä³âåëü.
Ñà äè áà Â, ïî ð³ â íÿ íî ç äâî ìà ïî ïå ðå äí³ ìè, çà éìà ëà íå âå ëè êó ïëî ùó —
áëè çü êî 300 êâ. ì. Âî íà ðîç ì³ ùå íà âçäîâæ êðàþ òå ðà ñè ³ ï³ä õî äèòü äî áàë -
êè, ÿêà º ìå æåþ ïî ñå ëåí íÿ â öüî ìó íà ïðÿ ì êó. Öåí ò ðàëü íîþ òóò º æè ò ëî âà
ñïî ðó äà ¹ 54 (ïëîùåþ 10 êâ. ì), á³ ëÿ ÿêî¿ ìàé æå ïî êî ëó ðîç òà øî âà í³
3 áóä³âë³ ³ 3 ÿìè, óòâî ðþ þ ÷è ïî äâ³ ð’ÿ ïëî ùåþ ïðè áëè ç íî 100 êâ. ì. Ùå
5 áóä³âåëü ³ 12 ÿì öüî ãî êîì ï ëå ê ñó ðîç ì³ ùå í³ âçäîâæ îãî ðî æ³ ³ç ñà äè áîþ Á.
Ö³ òðè ñà äè áè ³ñ íó âà ëè îä íî ÷à ñ íî, àëå âî íè ð³ ç í³ çà ðîç ì³ ðà ìè, ê³ëü -
ê³ ñ òþ ðîç ì³ ùå íèõ íà íèõ îá’ºê ò³â, ìàé íî âèì òà ñî ö³ àëü íèì ñòà íîì ¿õ
ìå ø êà í ö³â.
Ùå äâ³ òè ïî â³ ñå ëÿí ñü ê³ ñà äè áè ê³ í öÿ ÕII — ïåð øî¿ ïîë. ÕIII ñò. äî -
ñë³ äæå í³ íà ñåëèù³ гâ-2 á³ ëÿ ñ. Øåñòîâèöÿ. Íà ïî ñå ëåí í³ çà ô³ ê ñî âà íèé
äâî ðÿ äî âèé òèï çà áó äî âè.
Ñà äè áà À ðîç ì³ ùå íà â ïðè áå ðå æ í³é ë³ í³¿ çà áó äî âè íà ïëî ù³ 480 êâ. ì.
³ä ðîç òà øî âà íî¿ ïî ðÿä ñà äè áè ¿¿ â³ä ä³ ëÿ ëà îãî ðî æà ñòîâ ïî âî¿ êîí ñòðó ê ö³¿,
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3 19
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
ïðî ñòå æå íà íà â³ä ñòà í³ 25 ì. Ç ³í øèõ áî ê³â ñë³ ä³â çà áó äî âè ³ îãî ðî æ³ íå âè -
ÿâ ëå íî. Ñà äè á íèé êîì ï ëåêñ ³ç 7 áóä³âåëü, ñå ðåä ÿêèõ äâà æè ò ëà — íà ï³â çå -
ì ëÿ í êè, ïëî ùåþ 14 êâ. ì, ðîç ì³ ùå í³ ïî êî ëó. ϳ ñ ëÿ çà ãè áå ë³ æè ò ëà ¹ 6
çáó äî âà íå íî âå, ¹ 7. Ñå ðåä ³í øèõ áó ä³ âåëü: ëüîõ, ñíî ïî ñó øàð êà, ðå ì³ ñ íè -
÷à ìàé ñ òå ð íÿ ç ðîç âà ëîì êî âàëü ñü êî ãî ãî ð íà. Ùå â îä í³é ³ç áó ä³ âåëü çáå -
ð³ ãà ëèñü ¿ñ ò³ â í³ ïðè ïà ñè. Â ñå ðå äè í³ äâî ðó (ïëî ùà 85 êâ. ì) çíà õî äè ëèñü
ÿìè: ëüî ä íèê, çå ð íî âà, ãî ñ ïî äàð ñü êà. Ñà äè áà çà ãè íó ëà â ïî æå æ³, â îä íî ìó
æè ò ë³ çíàéäå íî ê³ ñ òÿê ìî ëî äî¿ æ³í êè.
Ñà äè áà Á äî ñë³ äæå íà â äðó ã³é ë³ í³¿ çà áó äî âè. Âî íà ðîç êðè òà ÷à ñ ò êî âî
íà ïëî ù³ 190 êâ. ì. ̄ ¿ ìå æ³ âè ÿâ ëå í³ â äâîõ íà ïðÿ ì êàõ. Äâà æè ò ëà íà ï³â çå -
ì ëÿ í êè ðîç ì³ ùå í³ ïî ðÿä. ϳ ñ ëÿ çà ãè áå ë³ îä íî ãî æè ò ëà (ïë. 14 êâ. ì) áó ëî
çâå äå íå íî âå. Âî íè îä íà êî â³ çà êîí ñòðó ê òè â íîþ ñõå ìîþ ³ ïëî ùåþ. Ïî ðÿä
ç íè ìè ïî êî ëó ðîç ì³ ùå íà ðå ì³ ñ íè ÷à ìàé ñ òå ð íÿ (ïë. 10 êâ. ì) ç âå ëè êîþ
ãëè íî áè ò íîþ ï³ ÷ êîþ â êó ò êó òà ðîç âà ëîì êî âàëü ñü êî ãî ãî ð íà ïî öåí ò ðó.
Äà ë³ ïî ïå ðè ìå ò ðó äâî ðó çíà õî äè â ñÿ ëüîõ.
Ìà òå ð³ à ëè ïðî çà áó äî âó ïî ñå ëåí íÿ Àâ òó íè ÷³ øè ðî êî ââå äå í³ â íà ó êî -
âèé îá³ã. Íå îá õ³ä íî çà çíà ÷è òè, ùî ï³ ñ ëÿ ïî ÿâè íà ïî ñå ëåí í³ íà ïðè ê³ í ö³
ÕI — íà ïî ÷à ò êó ÕII ñò. ñà äè á íî¿ çà áó äî âè ðîç ì³ ùå ííÿ îá’ºê ò³â ó ãðó ïàõ
ñòຠïå ðå âà æ íî ³í äè â³ äó àëü íèì. Çó ñòð³ ÷à þ òü ñÿ ð³ ç í³ ñè ñ òå ìè ðîçì³ùåí íÿ
îá’ºê ò³â: ïî ïå ðè ìå ò ðó êîì ï ëå ê ñó, êîì ïà ê ò íî ïðÿ ìî êó ò íè êîì, ðîçòàøó -
âàí íÿ äðó ãî ðÿ ä íèõ îá’ºê ò³â íà ï³â êî ëîì ó áåç ïî ñå ðå ä í³é áëè çü êî ñ ò³ â³ä ãî -
ëî â íî ãî îá’ºê òà. Õî ÷à çàìê íó òèõ ñà äèá ïðî ñòå æè òè íå âäà ëî ñÿ, îä íàê äå -
ÿê³ ä³ ëÿ í êè çà áó äî âè ÿâ íî â³ äî êðå ì ëå í³ â³ä ³í øèõ îãî ðî æà ìè, âè ÿâ ëå íè ìè
ó âè ãëÿ ä³ ñòîâ ïî âèõ ÿì àáî êà íà âîê â³ä ïëî òó 4.
Ìà òå ð³ à ëè âêàçàíèõ òà ³í øèõ äî ñë³ äæåíü çà ñâ³ä ÷è ëè, ùî îêðå ì³ ïî ñå -
ëåí íÿ ×å ð í³ ã³ â ùè íè óæå â äðó ã³é ïî ëî âè í³ Õ — íà ïî ÷à ò êó ÕI ñò., çâà æà þ -
÷è íà ðÿä ôà ê òî ð³â, âñòó ïà þòü íà ñà ìî ñò³é íèé, â³ä ì³í íèé â³ä ³í øèõ, øëÿõ
ðîç âè ò êó. Íà ¿õ òå ðè òî 𳿠ç’ÿ â ëÿ º òü ñÿ íî âèé òèï çà áó äî âè, ùî ñêëà äà â ñÿ ç
äâî ð³â. ³í, ó ïåð øó ÷åð ãó, ïî â’ÿ çà íèé ³ç ñî ö³ àëü íèì ñòà òó ñîì ³ ìàé íî âèì
ðîç øà ðó âàí íÿì ¿õ ãî ñ ïî äà ð³â. Ö³ ïðî öå ñè ìà ëè ïå â íó ñõî æ³ñòü òà áó ëè
ïðà ê òè ÷ íî ñè í õ ðîí í³ ïî ä³ á íèì ó ì³ ñ òàõ.
 äðó ã³é ïî ëî âè í³ ÕII ñò. öåé òèï çà áó äî âè ñòຠäî ì³ íó þ ÷èì íà á³ëü -
øî ñ ò³ ïî ñå ëåíü, òî ä³ ÿê íà äå ÿêèõ, ïå ðå âà æ íî ç êó ÷î âèì òè ïîì çà áó äî âè,
éî ãî åëå ìåí òè íå çà ô³ ê ñî âà í³ ïðî òÿ ãîì óñ³õ ïå ð³ î ä³â. Ó çâ’ÿç êó ç âè ðà æå -
íîþ ìàé íî âîþ ³ ñî ö³ àëü íîþ äè ôå ðå í ö³ à ö³ ºþ ñ³ëü ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ çíè êàº
ºäè íèé áó ä³ âå ëü íèé ñòèëü æè òåë. Ïî ðÿä ç òè ïî âè ìè íà ï³â çå ì ëÿ í êà ìè ç’ÿ -
â ëÿ þ òü ñÿ æè ò ëà íà çå ì í³, íà æè ò ëî âèõ ³ íå æè ò ëî âèõ ï³ä ê ë³ òàõ, 2—3-êà ìå -
ð í³; äî 2 òèñ. êâ. ì çá³ëü øó þ òü ñÿ ðîç ì³ ðè îêðå ìèõ êîì ï ëå ê ñ³â. Ïî ðÿä ³ç
ñà äè áà ìè, ïî ä³ á íè ìè äî ïî ïå ðå äíüî ãî ïå ð³ î äó, ç’ÿ â ëÿ þ òü ñÿ íî â³, â ÿêèõ
îäèí àáî äâà äâî ðî âî- ãî ñ ïî äàð ñü êèõ êîì ï ëå ê ñè ðîç òà øî âà í³ òà êîæ ï³â êî -
ëîì àáî ïî îâà ëó, àëå íà äå ÿê³é â³ä ñòà í³ â³ä îñ íî â íî ãî îá’ºê òà. Âè ðî á íè ö -
ò âà ³ ïðî ìè ñ ëè, ïî â’ÿ çà í³ ç âî ã íåì, âè íî ñÿ òü ñÿ íà êðàé ïî ñå ëåí íÿ. Ó ôóí ê -
ö³ î íàëü íî ìó â³ä íî øåí í³ âñ³ äî ñë³ äæåí³ îá’ºê òè íà òå ðè òî 𳿠äâî ðî âî- ãî -
ñ ïî äàð ñü êî ãî êîì ï ëå ê ñà ìî æ íà ðîç ä³ ëè òè íà: ðå ì³ ñ íè÷î ãî ³ âè ðî á íè ÷î ãî
ïðè çíà ÷åí íÿ, ãî ñ ïî äàð ñü ê³, ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü ê³, ñì³ ò íè êè ³ íåâè çíà ÷å -
í³.  ïëà íó âàí í³ êî æ íî¿ ñà äè áè ïî ì³ ò íà äå ÿêà ñâîº ð³ ä í³ñòü, àëå º é çà -
ãàëü íà çà êî íî ì³ ð í³ñòü. Âè ä³ ëÿ º òü ñÿ äî ì³ íó þ ÷èé îá’ºêò, ÿêî ìó ï³ä ïî ðÿä -
êî âó º òü ñÿ îòî ÷ó þ ÷à çà áó äî âà, ðîç ì³ ùå íà íà ï³â êî ëîì, ïî îâà ëó ïî ðÿä ç
íèì, àáî â áåç ïî ñå ðå ä í³é áëè çü êî ñ ò³. Ñòâî ðþ º òü ñÿ çàìê íó òèé ïëàí ç ÷³ ò -
êîþ îð ãà í³ çà ö³ ºþ ïðî ñ òî ðó, ÿêèé ñà äè áà çà éìàº.  ñå ðå äè í³ òå ðè òî ð³ÿ äâî -
ðó ìàé æå íå çà áó äî âó º òü ñÿ. Ñà äè áè â³ ëü íî ðîç òà øî âà í³ íà òå ðè òî 𳿠ïî ñå -
ëåíü, ¿õ ç 2—3 áîê³â îòî ÷ó âà ëè ïî ëÿ. Ïðè íà ÿâ íî ñ ò³ ïî ðÿä ³í øî¿ ñà äè áè
ì³æ íè ìè çâî äè ëàñü îãî ðî æà, çà ô³ ê ñî âà íà ó âè ãëÿ ä³ êà íà âîê, ñòîâ ïî âèõ
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
20 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3
ÿì, êà íà âîê ç ÿì êà ìè ïî äíó. Âïðè òóë äî îãî ðî æ³ çäå á³ëü øî ãî ðîç ì³ ùó âà -
ëàñü ÷à ñ òè íà äðó ãî ðÿ ä íèõ îá’ºê ò³â.  äå ÿêèõ âè ïàä êàõ ñïî ðó äè ñà äèá, ðîç -
ì³ ùå í³ ïî ðÿä ïî ïå ðè ìå ò ðó, ïðî äîâ æó âà ëè öþ îãî ðî æó. Á³ëü ø³ñòü ñà äèá
³ñ íó âà ëà äî âî ë³ òðè âà ëèé ïå ð³ îä, ³ ì³ ñ öå ¿õ ðîç òà øó âàí íÿ çà ëè øà ëî ñÿ íå -
çì³í íèì. Ïëà í³ ã ðà ô³ ÷ íà ñè òó à ö³ÿ óñå ðå äè í³ êîì ï ëå ê ñ³â çà âåñü ÷àñ ¿õ ³ñ íó -
âàí íÿ ³ñ òî ò íî íå çì³ íþ âà ëàñü. Âî íà ïî ïî â íþ âà ëàñü íî âè ìè îá’ºê òà ìè,
ÿê³ âè íè êà ëè íà ì³ ñ ö³ ñòà ðèõ àáî ïî ðÿä ç íè ìè. Ñà äè á í³ êîì ï ëå ê ñè ð³ ç í³
çà ðîç ì³ ðà ìè, ê³ëü ê³ ñ òþ ðîç ì³ ùå íèõ íà íèõ îá’ºê ò³â, ñî ö³ àëü íèì ñòà òó ñîì
¿õ âëà ñ íè ê³â. Ó ðîç ì³ ðàõ ñà äè áè, ¿¿ ñïî ðó äàõ, ìà òå ð³ àëü í³é êóëü òó ð³ ìå ø êà í -
ö³â â³ äî áðà æå íà ¿õ ñî ö³ àëü íà é ìàé íî âà äè ôå ðå í ö³ à ö³ÿ. Âè ÿâ ëå íà íà ïî ñå -
ëåí íÿõ ñà äè á íà çà áó äî âà ìຠâà æ ëè âå çíà ÷åí íÿ äëÿ ðå êîí ñ ò ðó ê ö³¿ ñî ö³ àëü -
íî¿ ñòðó ê òó ðè ñ³ëü ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ.
1 Ñ å ä î â Â. Â. Ñå ëü ñ êèå ïî ñå ëå íèÿ öåí ò ðàëü íûõ ðà éî íîâ Ñìî ëåí ñ êîé çå ì ëè
(VIII—ÕV ââ.) // Ìàòåðèàëû è èññëåäîâàíèÿ ïî Àðõåîëîãèè ÀÍ ÑÑÑÐ (ÌÈÀ). —
1960. — Âûï. 92. — Ñ. 6.
2 Ø å ê ó í Î. Â.,  å ð å ì å é ÷ è ê Î. Ì. Äà â íüî ðó ñü êå ïî ñå ëåí íÿ ˳ ñ êî âå. — ×å ð -
í³ ã³â, 1999. — Ñ. 11—16.
3 Ã î ò ó í ². À., Ì î ö ÿ Î. Ï. Ñî ö³ àëü íèé àñ ïåêò ó çà áó äî â³ òà õðî íîëî ã³ ÷ í³ åòà ïè
ôóí ê ö³ î íó âàí íÿ äà â íüî ðó ñü êî ãî ñå ëè ùà Àâ òó íè ÷³ // Ñëî â’ÿ íè ³ Ðóñü ó íà ó êî â³é ñïà ä -
ùè í³ Ä. ß. Ñàìîêâàñîâà // Ìà òå ð³ à ëè ³ñò.-àðõ. ñå ì³ íà ðó, ïðè ñâÿ ÷å í³ 150-ð³÷÷þ â³ä äíÿ
íà ðî äæåí íÿ Ä. ß. Ñàìîêâàñîâà. — ×å ð í³ ã³â, 1993. — Ñ. 68—71.
4 ϳâäåííîðóñüêå ñå ëî IÕ—ÕII ñò. (íî â³ ïà ì’ÿ ò êè ìà òå ð³ àëü íî¿ êóëü òó ðè). — Ê.,
1997. — Ñ. 38, 65.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3 21
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
|