Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Український історичний журнал |
|---|---|
| Дата: | 2003 |
| Автори: | , |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Ukrainian |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204866 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні / І.А. Готун, О.П. Моця // Український історичний журнал. — 2003. — № 3. — С. 8-13. — Бібліогр.: 10 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204866 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Готун, І.А. Моця, О.П. 2025-07-19T14:40:11Z 2003 Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні / І.А. Готун, О.П. Моця // Український історичний журнал. — 2003. — № 3. — С. 8-13. — Бібліогр.: 10 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204866 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Проблеми українського середньовічного села (матеріали “круглого столу”) Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні |
| spellingShingle |
Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні Готун, І.А. Моця, О.П. Проблеми українського середньовічного села (матеріали “круглого столу”) |
| title_short |
Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні |
| title_full |
Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні |
| title_fullStr |
Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні |
| title_full_unstemmed |
Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні |
| title_sort |
дослідження сільських пам'яток епохи київської русі в україні |
| author |
Готун, І.А. Моця, О.П. |
| author_facet |
Готун, І.А. Моця, О.П. |
| topic |
Проблеми українського середньовічного села (матеріали “круглого столу”) |
| topic_facet |
Проблеми українського середньовічного села (матеріали “круглого столу”) |
| publishDate |
2003 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Український історичний журнал |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
0130-5247 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204866 |
| citation_txt |
Дослідження сільських пам'яток епохи Київської Русі в Україні / І.А. Готун, О.П. Моця // Український історичний журнал. — 2003. — № 3. — С. 8-13. — Бібліогр.: 10 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT gotunía doslídžennâsílʹsʹkihpamâtokepohikiívsʹkoírusívukraíní AT mocâop doslídžennâsílʹsʹkihpamâtokepohikiívsʹkoírusívukraíní |
| first_indexed |
2025-11-25T23:11:18Z |
| last_indexed |
2025-11-25T23:11:18Z |
| _version_ |
1850579562251943936 |
| fulltext |
16 Äèâ.: à ó ð á è ê À. Î. Îãó ëü íèé ã³ ïåð êðè òè öèçì ÷è ôà õî âèé êîí ñòðó ê òè â³çì:
àëü òå ð íà òè âè ïîñòó ïó ñó ÷à ñ íî¿ ëè òó à í³ ñ òè êè // Óêð. ³ñò. æó ð í. — 2000. — ¹ 2. —
Ñ. 69—82.
17 Ò è ì î ù ó ê Á. À. Âî ñ òî ÷ íî ñ ëà âÿí ñ êàÿ îá ùè íà VI—Õ ââ. í. ý. — Ì., 1990. —
188 ñ.; Ä à í è ë î â à Ë. Â. Ñå ëü ñ êàÿ îá ùè íà â ñðå ä íå âå êî âîé Ðó ñè. — Ì., 1994. —
316 ñ.; À ë å ê ñ à í ä ð î â Â. À. Ñå ëü ñ êàÿ îá ùè íà â Ðîñ ñèè (ÕVIII — íà ÷à ëî ÕIÕ â.). —
Ì., 1976; Â ä î â è í à Ë. Í. Êðå ñ òüÿí ñ êàÿ îá ùè íà è ìî íàñ òû ðè â Öåí ò ðàëü íîé Ðîñ ñèè
â ïåð âîé ïî ëî âè íå ÕVIII â. — Ì., 1988. — 214 ñ.
18 G r o z d a n o v a E. Bulgarska selska obscina prez XV—XVIII vek. — Sofija, 1979. —
207 s.; Þ ð ã è í è ñ Þ. Ì. Ñå ëü ñ êàÿ îá ùè íà ëè òî â öå â // Ìå æ äó íàð. Êîí ãðåñ àí òðî ïî -
ëîã. è ýò íî ã ðàô. íà óê. — Ì., 1964; K i a n p i e n e J. Kaimas ir dwaras zemaitioje
XVI—XVIII a. — Vilnius, 1988. — 188 s.; G o n t a A. Satul in Moldova medievla
instututiele. — Bucuresti, 1986. — 398 s.
². À. ÃÎÒÓÍ, Î. Ï. ÌÎÖß (Êè ¿â)
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÍß Ñ²ËÜ ÑÜ ÊÈÕ
ÏÀÌ’ßÒÎÊ ÅÏÎÕÈ ÊÈ ̄ ÑÜ Êί
ÐÓѲ  ÓÊÐÀ ̄ Ͳ
 ïåð ø³é ïî ëî âè í³ ÕÕ ñò. (ÿê ³ â ÕIÕ) ñå ëî IÕ—ÕIII ñò. âèâ÷à ëî ñÿ äî ñèòü
åï³ çî äè ÷ íî, â îñ íî â íî ìó ï³ä ÷àñ ðî á³ò íà áà ãà òî øà ðî âèõ ïî ñå ëåí íÿõ. Ó
50—70-õ ðð. ñè òó à ö³ÿ äå ùî ïî êðà ùè ëà ñÿ ó çâ’ÿç êó ç ðîç ðîá êà ìè Â. É. Äîâ -
æåíêà â ïëà í³ âèâ÷åí íÿ íèì çå ì ëå ðîá ñ ò âà. ² ëè øå â îñòàí í³ äå ñÿ òè ë³ò òÿ
òå ìà ñå ðå ä íüî â³ ÷ íî ãî ñå ëà ñòà ëà îä í³ ºþ ç îñ íî â íèõ äëÿ â³ä ä³ ëó äà â íüî ðó -
ñü êî¿ ³ ñå ðå ä íüî â³ ÷ íî¿ àð õå î ëî 㳿 ²í ñòè òó òó àð õå î ëî 㳿 ÍÀÍ Óêðà ¿ íè, êî ò -
ðèé ñòàâ êî îð äè íà ö³é íèì öåí ò ðîì ç ðîç ðîá êè ö³ º¿ ïðî á ëå ìè. ̄ ¿ âà æ ëè â³ñòü
ïî ÿñ íþ º òü ñÿ ðî ë ëþ ñå ëÿí ñ ò âà â åïî õó ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ.
Íà ñüî ãî ä í³ âèâ÷åí íÿ ñå ëà âå äå òü ñÿ ó òðüîõ ðå ã³ î íàõ: ïðè êàð ïàò ñü êî -
ìó, íà ïðà âî áå ðåæ æ³ òà ë³ âî áå ðåæ æ³ Äí³ ï ðà. Ïåð øèé ç íèõ âèâ÷à º òü ñÿ íå -
äî ñòà ò íüî, à îñòàí í³é íàé êðà ùå (òóò ìà þ òü ñÿ íà óâà ç³ ðîç êî ï êè íà çíà ÷ -
íèõ ïëî ùà õ — â³ä ê³ëü êîõ ñî òåíü ìå ò ð³â äî ïî íàä 1 ãà). Âñÿ ïðî âå äå íà ðî -
áî òà äຠìî æ ëè â³ñòü çðî áè òè ö³ ëèé ðÿä íî âèõ âè ñíîâ ê³â.
Ðîç ì³ ðè ñà ìèõ ïî ñå ëåíü äî ð³ â íþ âà ëè 0,5 — á³ëü øå 20 ãà. ʳëü ê³ñòü
äâî ð³â âà ð³ þ âà ëà ñÿ â³ä 1—2 äî ê³ëü êîõ äå ñÿ ò ê³â. Âèâ÷åí íÿ ¿õ ïëà íó âàëü íî¿
ñòðó ê òó ðè ìຠçíà ÷åí íÿ íå ëè øå äëÿ ðå êîí ñ ò ðó ê ö³¿ çî â í³ ø íüî ãî âè ãëÿ äó
ïî ñå ëåíü, à é äëÿ âè ð³ øåí íÿ ïðî á ëåì ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íî ãî æèò òÿ ñó ñ -
ï³ ëü ñ ò âà.  îñòàí í³ ñòî ë³ò òÿ I òè ñÿ ÷î ë³ò òÿ â Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³ ïî ÷à ëî ñÿ ãî ñ -
ïî äàð ñü êå â³ äî ñî á ëåí íÿ îêðå ìèõ ñ³ ìåéñòâ. Ó ñëî â’ÿí ñü êèõ ïî ñå ëåí íÿõ äà -
íèé ïðî öåñ çíàéøîâ ñâîº âè ðà æåí íÿ â ïå ðå õî ä³ â³ä áåç ñè ñ òå ì íî¿ çà áó äî âè
äî ðÿ äî âî¿, à ïî äàëü ø³ çì³ íè â ñó ñ ï³ ëü íî- åêî íî ì³ ÷ íî ìó æèò ò³ — ó ïî ÿâ³
ñà äèá òà ¿õ ìàé íî â³é ñòðà òè ô³ êà ö³¿. Ðîç êî ï êà ìè âè ÿâ ëå íî õðî íîëî ã³ ÷ í³
îñî á ëè âî ñ ò³ ó ðîç òà øó âàí í³ îá’ºê ò³â: íà çì³ íó ïðè òà ìàí íî ìó IÕ — ïî ÷à ò -
êó ÕI ñò. ïî ä³ ëó íà æè ò ëî âó é ãî ñ ïî äàð ñü êó çî íè (Äå ñíÿ í êà, ˳ ñ êî âå, Êëî -
í³â, Êî çàð êè, Îâ ðà ìåí ê³â Êðóã íà ×å ð í³ ã³ â ùè í³) ç íà ÿâ í³ ñ òþ îêðå ìèõ ÿì ³
áó ä³ âåëü á³ ëÿ æè òåë ³ âè íå ñåí íÿì ðå ø òè ñïî ðóä ó ãëè áè íó ïî ñå ëåí íÿ ç’ÿ â -
ëÿ þ òü ñÿ íå ëè øå âçà º ìî ïî â’ÿ çà í³ êîì ï ëå ê ñè ñïî ðóä, à é ëî êàëü í³ ãðó ïè
ñè í õ ðîí íèõ îá’ºê ò³â, îòî ÷å í³ îãî ðî æåþ. Î. Â. Øåêóíó â îçíà ÷å íî ìó ðå ã³ î -
í³ âäà ëî ñÿ ÿê çà ô³ ê ñó âà òè íà ÿâ í³ñòü ñà äèá, òàê ³ ä³é òè âè ñíîâ êó, ùî âæå ç
ïåð øî¿ ïî ëî âè íè ÕII ñò. ñå ëè ùà ñêëà äà ëè ñÿ ç äâî ð³â, à â äðó ã³é ïî ëî âè í³
ÕII ñò. öåé òèï çà áó äî âè ñòàâ ïà íó þ ÷èì, ïðè êëà äîì ÷î ãî ñëó ãóº ñà äè áà ç
ñå ëè ùà гâ-II ïëî ùåþ 480 êâ. ì. Ïî äàëü ø³ ðîç êî ï êè äà ëè ìî æ ëè â³ñòü íà -
çâà íî ìó àâ òî ðó çà ô³ ê ñó âà òè íà ïî ñå ëåí í³ Êðè íè öÿ ùå á³ëüø ðàí íþ ñà äè -
8 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
áó, ÿêà äà òó º òü ñÿ ïåð øîþ ïî ëî âè íîþ ÕI ñò., à òà êîæ çðî áè òè óçà ãàëü íåí -
íÿ, ùî ñà äè áè òî ãî ÷à ñó, äè ôå ðå í ö³ þ þ ÷èñü çà ðîç ì³ ðà ìè, ìà ëè ïëî ùó
400—1500 êâ. ì; ãî ñ ïî äàð ñü ê³ ñïî ðó äè òàì ðîç òà øî âó âà ëè ñÿ á³ ëÿ æè òåë, ïî
êî ëó, çà ëè øà þ ÷è íå çà áó äî âà íèì öåíòð, âî ã íå íå áå ç ïå ÷ í³ âè ðî á íè ö ò âà âè -
íî ñè ëè ñÿ íà íå çà áó äî âà í³ ä³ ëÿ í êè.
Çà ãàëü íî ðó ñü ê³ çà êî íî ì³ ð íî ñ ò³ äå ìîí ñ ò ðó þ òü ñÿ ìà òå ð³ à ëà ìè Ñå ðå ä -
íüî ãî Ïî ä í³ ï ðî â’ÿ, â³ä ì³í íî ñ ò³ ÿê ùî é ³ñ íó þòü, òî âî íè ïî â’ÿ çà í³ ç ðå ã³ î -
íàëü íè ìè îñî á ëè âî ñ òÿ ìè, ïåðø çà âñå — ëàíä øà ô ò íè ìè. Ðå ïðå çåí òà òè -
â í³ñòü ðå ã³ î íîì çà ãàëü íî ðó ñü êèõ òåí äå í ö³é âè ä íà ïðè ïî ð³ â íÿí í³ ³ç ñ³ëü -
ñü êè ìè ñà äè áà ìè ³í øèõ òå ðè òî ð³é. Çî êðå ìà, â Ïî ïðóò ò³, íà ïî ñå ëåí í³
Êî ðî ñ òî âà òà 3, çà äà íè ìè Ì. À. Ôèëèï÷óêà, â³ äî ì³ 10 ñàäèá Õ—ÕI ñò. ç
ïðè ðî ä íè ìè êîð äî íà ìè ³ ñë³ äà ìè æè òåë òà íà çå ì íèõ ãî ñ ïî äàð ñü êèõ ñïî -
ðóä. Àíà ë³ çó þ ÷è ìà òå ð³ à ëè ϳ â í³ ÷ íî¿ Áó êî âè íè, Ì. À. Ôèëèï÷óê â òîé æå
÷àñ ä³é øîâ âè ñíîâ êó, ùî Õ ñò. äå ìîí ñ ò ðóº ïà ò ð³ àð õàëü íèé óêëàä: ãðó ïè ³ç
3—4 æèòåë íà â³ä ñòà í³ 5—7 ì îä íå â³ä îä íî ãî òà 40 ì ì³æ ãðó ïà ìè; ³í äè -
â³ äó àëü í³ ñà äè áè, ùî çà ô³ ê ñî âà í³ íà ñå ìè ïà ì’ÿ ò êàõ, ç’ÿ â ëÿ þ òü ñÿ ï³ ç í³ øå.
Ïî êà çî âî, ùî ñà äè áè íà ñå ëè ùàõ ϳ â í³ ÷ íî¿ Áó êî âè íè, ÿê çà çíà ÷àâ
Á. Î. Òèìîùóê, àíà ëî ã³ ÷ í³ Øå ñ òî âè öü êèì. Äî ñë³ ä íèê ïðî ñòå æóº íà ñ³ëü -
ñü êèõ ñà äè áàõ ïðî öå ñè, ïî â’ÿ çà í³ ç ïðè âà ò íèì çå ì ëå âî ëî ä³í íÿì. Çî êðå ìà,
ùî äî çãà äà íèõ Øå ñ òî âè öü êèõ ñà äèá ïîñåëåííÿ гâ-II çà çíà ÷à ëî ñÿ, ùî áó -
ä³ â ë³ ³ çíà õ³ä êè â íèõ (ñð³ á í³ ³ áðî í çî â³ ïðè êðà ñè, áðî í çî âèé ñâ³ òè ëü íèê,
ñòðå ìå íà, óëàì êè àì ôîð) ñâ³ä ÷àòü, ùî ñà äè áà íà ëå æà ëà çà ìî æ íî ìó ñå ëÿ -
íè íó; ïî ä³ á í³ ñå ëÿí ñü ê³ ñà äè áè ìî ã ëè âè íè ê íó òè ëè øå â òî ìó âè ïàä êó,
êî ëè ïå ðå ä³ ëè çå ì ë³ â îá ùè íàõ íå ïðî âî äè ëèñü, ³ á³ëüø çà ìî æ í³ ñ³ ì’¿ ìà ëè
ìî æ ëè â³ñòü âëà ø òî âó âà òè ñâî¿ ñà äè áè ïî ðÿä ç îð íèì ïî ëåì ³ òà êèì ÷è íîì
îòðè ìó âà òè ïå â íó åêî íî ì³ ÷ íó âè ãî äó. Âè õî äÿ ÷è ç âè çíà ÷åí íÿ “ó çâ’ÿç êó ç
ðîç âè ò êîì ïðè âà ò íî¿ âëà ñ íî ñ ò³ ïî ÷àâ ïîñòó ïî âî ñêëà äà òè ñÿ íî âèé òèï
æè ò ëà — ñà äè áà, ùî âêëþ ÷à ëà áó äè íîê âëà ñ íè êà â îòî ÷åí í³ ãî ñ ïî äàð ñü -
êèõ áó ä³ âåëü ³ îãî ðî æ³” 1, ìî æ íà ñòâåð äæó âà òè, ùî çà ô³ ê ñî âà íî àð õå î ëî -
ã³ ÷ í³ ñë³ äè ñà ìå âêà çà íî ãî ÿâè ùà. Ñà äè á íà çà áó äî âà, ùî ô³ ê ñó º òü ñÿ, ïî ÷è -
íà þ ÷è ç ÕI ñò., ñâ³ä ÷èòü ïðî ñòà á³ ë³ çà ö³þ ïðè âà òè çà ö³é íèõ ïðî öå ñ³â íà ñå ë³
íà ïî ÷à ò êó II òèñÿ÷îë³òòÿ. Ó âè ïàä êàõ ³ç ñà äè á íèì ïëà íó âàí íÿì ìè ìà º ìî
ñïðà âó ç â³ äî êðå ì ëå íè ìè â ïî áó òî âî ìó ³ ãî ñ ïî äàð ñü êî ìó â³ä íî øåí í³ îäè -
íè öÿ ìè — ñà ìå òàê âè çíà ÷èâ (³ ç öèì íå ìî æ ëè âî íå ïî ãî äè òèñü) æè ò ëî âî-
ãî ñ ïî äàð ñü ê³ êîì ï ëå ê ñè Â. É. Äîâæåíîê. Ñà ìà òå ðè òî ð³ àëü íà îá ùè íà —
“âåðâ” ó ïå ðå âà æ í³é á³ëü øî ñ ò³ âè ïàä ê³â ñêëà äà ëà ñÿ ç æè òå ë³â ê³ëü êîõ ïî ñå -
ëåíü, äå ôóí ê ö³ î íó âà ëè ÿê ìà ë³, ³í äè â³ äó àëü í³, òàê ³ âå ëè ê³, íå ðîç ä³ ëü í³ ñ³ ì’¿.
Âäà ëî ñÿ ïðî ñòå æè òè é ïå â íó ñî ö³ àëü íó ³º ðàð õ³þ ñà ìèõ ïî ñå ëåíü, ïî -
÷è íà þ ÷è â³ä êíÿ ç³â ñü êèõ ³ áî ÿð ñü êèõ ñ³ë ³ ê³í ÷à þ ÷è îð äè íà ð íè ìè ñå ëè ùà -
ìè, äå ïðî æè âà ëè ðÿ äî â³ ÷ëå íè äà â íüî ðó ñü êî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà. Ìà òå ð³ àëü íà
êóëü òó ðà æè òå ë³â ïåð øî¿ ãðó ïè ïî ñå ëåíü ïðà ê òè ÷ íî íå â³ä ð³ ç íÿ ëà ñÿ â³ä
ò³ º¿, ùî ïðî ñòåæó º òü ñÿ ï³ä ÷àñ âèâ÷åí íÿ ì³ñò. Öå ñòî ñó º òü ñÿ æè ò ëî âèõ
ñïî ðóä, ïðå ä ìå ò³â ïî áó òó, ïðè êðàñ ³ îäÿ ãó, ð³ â íÿ êóëü òó ð íî ãî ðîç âè ò êó
(çâè ÷àé íî, íå âñ³õ, à ëè øå ïðå ä ñòà â íè ê³â ôå î äàëü íî¿ àä ì³ í³ ñ ò ðà ö³¿ òà ÷à ñ -
òè íè ñëóã). Êîí ê ðå ò í³ ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ í³ ôóí ê ö³¿, ùî ñòî ÿ ëè çà ð³ ç íî -
ìà í³ ò íè ìè òè ïà ìè ïî ñå ëåíü, äî ñèòü ñè ëü íî ð³ ç íè ëè ñÿ ì³æ ñî áîþ. ßê ïóí -
ê òè êíÿ ç³â ñü êî ãî äî ìå íó íà çè âà ëè ñÿ Äî ðî ãèí êà, ˳ ñ êî âå. Îñòàí íº — ëè -
øå îä íå ³ç çíà ÷ íî¿ ãðó ïè ïî ä³ á íèõ, âèâ÷å íèõ íà ×å ð í³ ã³ â ùè í³. ßê âêà çó âàâ
Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêèé, “âñ³ çà ñî áè ÷å ð í³ ã³â ñü êî¿ äè íà ñ ò³¿ ³ ÷å ð í³ ã³â ñü êî ãî áî -
ÿð ñ ò âà áó ëè íà ï³â íî ÷³ â Çà äå ñåí í³ ³ ïðè äí³ ï ðîâ ñü ê³é ѳ âå ð ùè í³. Òóò âå ëè -
ê³ êíÿ æ³ é áî ÿð ñü ê³ ñå ëà…, ïà ñ³ êè ³ ðè áî ëî â ë³…” 2. Àð õå î ëî ã³ ÷ íå âèâ÷åí íÿ
äà ëî ìî æ ëè â³ñòü ïðî ñòå æè òè öå ÿâè ùå çà òî ïî í³ ìà ìè òà õà ðà ê òå ð íè ìè êà -
òå ãî ð³ ÿ ìè ìà òå ð³ àëü íî¿ êóëü òó ðè. ²í ø³ ïî ñå ëåí íÿ (Àâ òó íè ÷³) ìî æ íà ðîç-
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3 9
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
ã ëÿ äà òè ÿê íà ñå ëå íèé ïóíêò, æè òå ë³ êî ò ðî ãî (äåð æà â í³ ñìåð äè) âëà ø òî âó -
âà ëè ñâî¿ âçà º ìî â³ä íî ñè íè ç âåð õ³â êîþ ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà âè êî íàí íÿì ð³ ç íî ìà í³ ò -
íèõ íà òó ðàëü íèõ ïî âèí íî ñ òåé. ³ äî ì³ é òà ê³, ùî ñòî ÿ ëè áëè æ ÷å äî â³ä êðè -
òèõ òîð ãî âî- ðå ì³ ñ íè ÷èõ ïî ñå ëåíü òè ïó Ãíüî ç äî âî òà Á³ð êè, àëå çíà õî äè ëèñü
ó ïðè âà ò íèõ âî ëî ä³í íÿõ ïðå ä ñòà â íè ê³â êëà ñó ôå î äà ë³â (Ãðè ãî ð³â êà). ̳ ñü -
êèé õà ðà ê òåð îñòàí íüî ãî ç íà çâà íèõ ñå ëèù â³ä çíà ÷ຠé àâ òîð ðîç êî ïîê,
ÿêà ï³ä êðå ñ ëþº, ùî äî òà êèõ âè ñíîâ ê³â ïðè âî äèòü õà ðà ê òåð ïëà íó âàí íÿ ³
ù³ ëü í³ñòü çà áó äî âè: îä íà ñà äè áà íà 250—300 êâ. ì 3. “̳ñüêà” íî ìåí ê ëà òó -
ðà àð õå î ëî ã³ ÷ íî ãî ìà òå ð³ à ëó, êóëü òó ð íî- ðå ë³ ã³é íèé õà ðà ê òåð áà ãà òüîõ çíà -
õ³ äîê, àð õå î ëî ã³ ÷ í³ äî êà çè çâ’ÿç êó íà ñå ëåí íÿ ç êíÿ ç³â ñü êîþ âëà äîþ äî çâî -
ëè ëè â÷å í³é âè ñëî âè òè ïðè ïó ùåí íÿ, ùî ãðè ãî ð³â ñü êå ïî ñå ëåí íÿ â³ä ïî -
â³ äຠïî ãî ñ òó — îä íî ìó ç àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íèõ öåí ò ð³â, ÿê³ âè íè êà ëè â ðå çóëü -
òà ò³ îê íÿ æ³í íÿ çå ìå ëü 4. Äëÿ öüî ãî òè ïó ïî ñå ëåíü ó ñêëà ä³ äîìå í³ àëü íèõ
êíÿ ç³â ñü êèõ âî ëî ä³íü, íà äó ì êó Á. Î. Ðèáàêîâà, õà ðà ê òå ð í³ ðè ñè ôå î äàëü -
íî ãî îð ãà í³ ç ìó, âïðî âà äæå íî ãî â ãó ùó ñå ëÿí ñü êèõ “âåðâåé” ³ “âåñåé”,
â³ ä³ ðâà íî ãî â³ä äî ìå í³ àëü íèõ áàç, ïî ñå ëåí íÿ, äå ïå ðå áó âàâ ãà ð í³ çîí, áó ëè
ïðè ì³ ùåí íÿ äëÿ äà íè íè, íàâ êî ëî ÿêî ãî ñïî ðó äæó âà ëèñü óêð³ ï ëåí íÿ; öå ³
â³ä ð³ ç íÿº éî ãî â³ä ñòà íî âè ùà — á³ëüø ïðî ñ òî¿ â ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íî ìó
ïëà í³ áà çè äëÿ ïðè éî ìó êíÿ çÿ â ïå ð³ îä ïî ëþ ä äÿ 5.
Ñî ö³ àëü íà òà åêî íî ì³ ÷ íà íå îä íî ð³ ä í³ñòü íå óê ð³ ï ëå íèõ ïî ñå ëåíü åïî -
õè äà â íüî¿ Ðó ñ³ ìà ëà é ³í ø³ ïðî ÿâè. Àíà ë³ç Êè ¿â ñü êî¿ çå ì ë³ ïðè â³â
Ï. Ï. Òîëî÷êà äî âè ñíîâ ê³â ïðî ³ñ íó âàí íÿ ð³ ç íèõ òè ï³â ñå ëèù. Ìå ø êà í ö³
îä íèõ áó ëè çà éíÿ ò³ âè êëþ ÷ íî â ñ³ëü ñü êî ìó ãî ñ ïî äàð ñ ò â³, ïðè ÷î ìó, äà í³
ïî ñå ëåí íÿ íå áó ëè îä íî òè ï íè ìè, ¿õ â³ä ì³í íî ñ ò³ â³ä çíà ÷à ëè ñÿ ïå ðå äó ñ³ì
ãî ñ ïî äàð ñü êîþ ñïå ö³ à ë³ çà ö³ ºþ îêðå ìèõ ðà éî í³â; ó çî íàõ ðî äþ ÷èõ ãðóí ò³â
çíà õî äè ëèñü âå ëè ê³ çå ì ëå ðîá ñü ê³ ñå ëà, â ïî ë³ ñü êèõ ðà éî íàõ ³ â çà ïëà âàõ
êðó ï íèõ ð³ ÷î ê — íå âå ëè ê³ ïî ñå ëåí íÿ òâà ðèí íè ê³â. Äëÿ ³í øèõ õà ðà ê òå ð -
íèé ðå ì³ ñ íè ÷èé ³ ïðî ìè ñ ëî âèé íà ïðÿ ìîê â åêî íî ì³ ÷ í³é ä³ ÿ ëü íî ñ ò³. Íà âî -
äÿ òü ñÿ ïðè êëà äè ùî äî ñå çîí íèõ âè ðî á íè ÷èõ ïî ñå ëåíü (çî êðå ìà â áà ñåé í³
Òå òå ðå âà), æè òå ë³ ÿêèõ çà éìà ëè ñÿ äî áó âàí íÿì áî ëî ò íî¿ çà ë³ ç íî¿ ðó äè, à òà -
êîæ äî â ãî òðè âà ëèõ ñïå ö³ à ë³ çî âà íèõ âè ðî á íè ÷èõ ñå ëèù ïî äî áó âàí íþ áó -
ä³ âå ëü íî ãî êà ìå íþ ³ òî ÷³í íþ øè ôå ð íèõ ïðÿ ñ ëèöü â îêî ëè öÿõ Îâ ðó ÷à.
Âêà çó º òü ñÿ é íà ³í ø³ âè ðî á íè ö ò âà, íà ïðè ê ëàä ãî í ÷à ð íå òî ùî, âè ÿâ ëåí íÿ
é äî ñë³ äæåí íÿ ÿêè õ — ñïðà âà ìàé áó ò íüî ãî 6. Â÷å íèé ï³ä êðå ñ ëþ âàâ, ùî
ïî ÿâà ïðî ìè ñ ëî âèõ ñå ëèù, íà ñå ëåí íÿ ÿêèõ òèì ÷à ñî âî (ñå çîí íî) ÷è
ïîñò³é íî çà éìà ëî ñÿ ðå ì³ ñ íè ÷îþ ä³ ÿ ëü í³ ñ òþ (âè ïëàâ êîþ çà ë³ çà, âè ïà ëþ -
âàí íÿì äå ðå â íî ãî âó ã³ë ëÿ, äî áó âàí íÿì ³ îá ðîá êîþ øè ôå ðó), áó ëà îáî â’ÿç -
êî âèì íà ñë³ä êîì ïî äàëü øî ãî ðîç âè ò êó ïðî äó ê òè â íèõ ñèë ³ ïî ãëè á ëåí íÿ
ïðî öå ñó ïî ä³ ëó ïðà ö³ 7.
Ïî äàëü ø³ äî ñë³ äæåí íÿ äî çâî ëè ëè âè ÿâè òè ùå á³ëüø ñòðî êà òó é áà ãà -
òî ãðàí íó êàð òè íó. ßê ùî æ àíà ë³ çó âà òè ïî ñå ëåí íÿ íå ëè øå Êè ¿â ñü êî¿ çå ì -
ë³, òî ïî áà ÷è ìî, ùî íà â³òü ó ìå æàõ Ñå ðå ä íüî ãî Ïî ä í³ ï ðî â’ÿ ïðè âåð òà þòü
óâà ãó óòâî ðåí íÿ, ÿê³ çíà ÷ íî ðî ç øè ðþ þòü ³ óòî ÷ íþ þòü íà ø³ ïî ãëÿ äè íà ñî -
ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íèé ôå íî ìåí äà â íüî ðó ñü êî ãî ñå ëà. Îñî á ëè âî öå ñòî ñó -
º òü ñÿ ãëè áèí íèõ ðà éî í³â Ïî ë³ñ ñÿ. Óâà ãó äî ñë³ ä íè ê³â ïå ðå äó ñ³ì ïðè âåð òàº
ñïå öè ô³ êà âè ðî á íè ÷î¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ íà ñå ëåí íÿ ³ ñî ö³ àëü íèé çì³ñò ñà ìî ãî ñå -
ëè ùà. Ãî ñ ïî äàð ñü êà ä³ ÿ ëü í³ñòü ìå ø êà í ö³â ñå ëèù, ÿê ï³ä êðå ñ ëþ âàâ
Â. É. Äîâæåíîê, ìà ëà íà òó ðàëü íèé õà ðà ê òåð, ïî ºä íó þ ÷è â ñî á³ çå ì ëå ðîá-
ñ ò âî, ñêî òàð ñ ò âî ³ ïðî ìè ñ ëè ç äî ìà ø í³ì ðå ìå ñ ëî ì 8. Äà íå ïî ºä íàí íÿ äî á -
ðå ïðî ñòå æó º òü ñÿ íà áà ãà òüîõ ñå ëè ùàõ (ðå ì³ ñ íè êè, ñó äÿ ÷è ç ìà ñ ø òà á³â âè -
ðî á íè ö ò âà, îá ñëó ãî âó âà ëè íå ëè øå ñâîþ ñ³ ì’þ), äî çâî ëÿ þ ÷è ãî âî ðè òè ïðî
çà ãàëü íå é îñî á ëè âå â ¿õ ðîç âè ò êó, õî÷ êî æ íå ñå ëè ùå ìà ëî ñâîº ³í äè â³ äó -
àëü íå îá ëè÷ ÷ÿ, ùî ïðî ñòå æó º òü ñÿ ïðà ê òè ÷ íî â óñ³õ ðå ã³ î íàõ ϳâ äåí íî¿ Ðó -
10 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
ñ³. Âäà ëî ñÿ çíàéòè ïà ì’ÿ ò êè, ùî ðå ïðå çåí òó þòü ÿê îêðå ì³ ñïå öè ô³ ÷ í³ ãà -
ëó ç³, òàê ³ ¿õ ïî ºä íàí íÿ â ïå â íèõ ñï³â â³ä íî øåí íÿõ, âè ÿâè òè ïå â íó ñå çîí -
í³ñòü ó ôóí ê ö³ î íó âàí í³ ñå ëèù ÷è âè êî ðè ñ òàí í³ îêðå ìèõ îá’ºê ò³â ç ¿õ ñêëà äó.
Ñå çîí íèé õà ðà ê òåð àáî ïå â íà âè ðî á íè ÷à ñïå ö³ à ë³ çà ö³ ÿ — íå ºäè í³
ôîð ìè ïðî ÿâó ôóí ê ö³ î íàëü íèõ îñî á ëè âî ñ òåé ñå ëèù. Îñ íî â íîþ ðè ñîþ áà -
ãà òüîõ ç íèõ º áà ãà òî ñòðó ê òó ð í³ñòü åêî íî ì³ êè ³ áà ãà òî ãðàí í³ñòü âè ðî á íè ÷î¿
ä³ ÿ ëü íî ñ ò³, ðîç âè òîê ð³ ç íî ìà í³ ò íèõ ðå ìå ñåë ³ ïðî ìè ñ ë³â. Àíà ë³ çó þ ÷è ðîç -
âè òîê ñ³ëü ñü êî¿ êó ñ òà ð íî¿ ïðî ìè ñ ëî âî ñ ò³, Ð. Ïîïîâ ï³ä êðå ñ ëþ âàâ, ùî âî íà
çó ìî â ëþ âà ëà ñÿ ïå ðå äó ñ³ì íå ñïðè ÿ ò ëè â³ ñ òþ óìîâ äëÿ çå ì ëå ðîá ñ ò âà (ùî
çìó øó âà ëî ñå ëÿí øó êà òè äî äà ò êî âî¿ ï³ä òðè ì êè ó ôîð ì³ ïðî ìè ñ ëî âî¿ ïðà -
ö³), ç îä íî ãî áî êó, ³ äî ñòó ï í³ ñ òþ òà äå øå âè ç íîþ ìà òå ð³ à ëó, ïðî ñ òî òîþ
ïðè éî ì³â, îïå ðà ö³é, íå çíà ÷ íè ìè ïðè ñòî ñó âàí íÿ ìè, ìî æ ëè â³ ñ òþ çáó òó, —
ç ³í øî ãî 9. Âñ³ ö³ óìî âè íà ÿâ í³ â ë³ ñî â³é çî í³, íà ÷î ìó íà ãî ëî øó âàâ
Â. Ï. Ïåòðîâ, õà ðà ê òå ðè çó þ ÷è ÷è ñ ëåí í³ é ð³ ç íî ìà í³ ò í³ íå çå ì ëå ðîá ñü ê³ çà -
íÿò òÿ íà ñå ëåí íÿ îñòàí íüî ¿ 10. Ñóò òº âî ïðî ÿâ ëÿ ëî ñÿ öå, çà ñïî ñòå ðå æåí íÿ -
ìè À. Ã. Äàíèëþêà, ³ â ðå ã³ î íàëü íèõ îñî á ëè âî ñ òÿõ íà ðîä íî ãî áó ä³ â íè ö ò âà,
ùî â³ äî áðà æà ëè â òî ìó ÷è ñ ë³ ³ çì³ íó ãî ñ ïî äàð ñü êèõ òè ï³â. ßñ ê ðà âî é âè -
÷åð ï íî äå ìîí ñ ò ðó þòü çà ãàëü íó òåí äå í ö³þ ë³ ñî âî¿ çî íè äî ðîç âè ò êó ðå ìå -
ñåë òà ïðî ìè ñ ë³â ³ ñå ëè ùà Óêðà ¿í ñü êî ãî Ïî ë³ñ ñÿ. Çà ñïî ñòå ðå æåí íÿ ìè ÷å ð-
í³ ã³â ñü êî ãî äî ñë³ ä íè êà Â. Ï. Êîâàëåíêà, íà â³òü ó ï³ ç íüî ñå ðå ä íüî â³ ÷ í³ ÷à ñè
öå ñÿ ãà ëî íàé ð³ ç íî ìà í³ ò í³ øèõ ñôåð ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ àæ äî â³ä ëî âó é äðå ñè ðó -
âàí íÿ âå ä ìå ä³â. Ïî ä³ á íà êàð òè íà ïðî ñòå æó º òü ñÿ é ñòîñîâíî äà â íüî ðó ñü -
êèõ ñå ëèù, ïðè ÷î ìó ñòðî êà ò³ñòü ³ ð³ ç íî á³ ÷ í³ñòü äî ñë³ äæó âà íèõ óòâî ðåíü
âè êëè êຠïè òàí íÿ: ÷è áó ëè ñå ðåä ïî ë³ ñü êèõ ñå ëèù òè ïî â³ ³ ñå ðå ä íüî ñòà òè -
ñ òè ÷ í³? Àá ñ ò ðà ãó þ ÷èñü, ìî æ íà â³ä ïî â³ ñ òè ñòâåð ä íî, àëå íà ãî ëî ñè òè íà ³í -
äè â³ äó àëü íèõ îñî á ëè âî ñ òÿõ êî æ íî ãî. Âæå íà çè âà ëè ñÿ ñå ëè ùà òâà ðèí íè -
ê³â, ðè áà ëîê, ìè ñ ëè â ö³â, çãà äó âà ëèñü ïà ì’ÿ ò êè, äå ðîç âè âà ëè ñÿ ðå ìå ñ ëà.
Ïî ë³ ñü ê³ æ ñå ëè ùà äå ìîí ñ ò ðó þòü êàð òè íó ùå áà ãà òî ñòðó ê òó ð í³ øó. Òóò
ô³ ê ñó þ òü ñÿ é ñïå ö³ à ë³ çî âà í³ âè ðî á íè ÷³ ñå ëà, ³ ïà ì’ÿ ò êè, äå ðå ìå ñ ëà òà
ïðî ìè ñ ëè áó ëè äî ïî ì³ æ íè ìè ñòî ñî â íî çå ì ëå ðîá ñ ò âà é òâà ðèí íè ö ò âà, ³
ïóí ê òè, äå ïå â íà ãà ëóçü áó ëà äî ì³ íó þ ÷îþ, à ð³ ëü íè ö ò âî òà ñêî òàð ñ ò âî
äðó ãî ðÿ ä íè ìè. Ñïî ñòå ð³ ãà ëè ñÿ é ð³ ç í³ ñï³â â³ä íî øåí íÿ òà âçà º ìî çà ëå æ -
í³ñòü îêðå ìèõ ãà ëó çåé. Êð³ì ñïå öè ô³ êè åêî íî ì³ ÷ íî¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³, ïðè âåð -
òຠóâà ãó ³ íå îä íî ð³ ä í³ñòü ñòðó ê òó ð íèõ åëå ìåí ò³â çà áó äî âè ñå ëèù, ùî
âêà çóº íà ñî ö³ àëü í³ îñî á ëè âî ñ ò³ íà ñå ëå íèõ ïóí ê ò³â ÷è ¿õ ä³ ëÿ íîê.
Ãî ñ ïî äàð ñü êà áà ãà òî ïðî ô³ ëü í³ñòü äî á ðå ïðî ñòå æó º òü ñÿ çà ìà òå ð³ à ëà ìè
ïî ñå ëåí íÿ ˳ ñ êî âå, äå âè ÿâ ëå íî ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü ê³ ñïî ðó äè, æè ò ëî-
ìàé ñ òå ð íþ þâå ë³ ðà, êó ç íþ, ÿìè äëÿ äî áó âàí íÿ ñìî ëè òà äüî ã òþ, áó ä³ â ëþ ç
÷è ñ ëåí íèìè îá ðî á ëå íè ìè ôðà ã ìåí òà ìè øè ôå ðó, ÿìó äëÿ âè ïà ëó âà ï íÿ -
êó. Ïðî ³í ø³ ãà ëó ç³ ñâ³ä ÷àòü êðè öÿ â ãî ð ùè êàõ, çíà õ³ä êè, ùî âêà çó þòü íà
ðîç âè òîê ðè áà ëü ñ ò âà, áîð ò íè ö ò âà. Íà äó ì êó Î. Â. Øåêóíà òà Î. Ì. Âå -
ðåìåé÷èê, ì³ ñ öå â³ ðå ì³ ñ íè êè îá ñëó ãî âó âà ëè âñþ îêðó ãó. Ïî ä³ á íà êàð òè íà
ñïî ñòå ð³ ãà º òü ñÿ é íà ³í øèõ ñå ëè ùàõ ðå ã³ î íó. Áà ãà òî ïëà íî â³ñòü åêî íî ì³ ÷ -
íî¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ âè ÿâ ëå íà íà ïî ñå ëåí íÿõ Îâ ðà ìåí ê³â Êðóã, Äå ñ íÿ í êà, Êî -
çàð êè, Êðè íè öÿ, Ëüã³â êà, Ñè áå ðåæ, Î÷å ðå òÿ íà Ãî ðà, Êà ì’ÿ íà Ãî ðà. Ïðî
çå ð íî âå ãî ñ ïî äàð ñ ò âî, ÿê îä íó ç ïð³ î ðè òå ò íèõ ãà ëó çåé, ñâ³ä ÷àòü òà êîæ ìà -
òå ð³ à ëè ç ïî ñå ëåí íÿ гâ-II â Ïî äå ñåí í³. Òóò äî ñë³ äæå íî æè ò ëà, ïî ãðå áè,
çå ð íî â³ ÿìè. Çà éìà ëà ñÿ ì³ ñ öå âà ëþ ä í³ñòü ³ çà ë³ çî îá ðîá êîþ: âèâ÷å íî ìàé ñ -
òå ð íþ â³ä ïî â³ ä íî ãî ïðî ô³ ëþ. Çíàéäå íî é àð òå ôà ê òè, ùî âêà çó þòü íà ðîç -
âè òîê ðè áà ëü ñ ò âà.
×èì ìå í øå ñïðè ÿ ò ëè âè ìè áó ëè óìî âè äëÿ ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà,
òèì ðîç âè íó ò³ øè ìè áó ëè ðå ìå ñ ëà é ïðî ìè ñ ëè. Òàê, íà ïî ñå ëåí í³ Àâ òó íè -
÷³, ðîç òà øî âà íî ìó íà ìà ëî ðî äþ ÷èõ ï³ ùà íèõ ³ ñó ï³ ùà íèõ ãðóí òàõ â îòî ÷åí -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3 11
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
í³ ë³ ñ³â ³ áî ë³ò, ïðî ñòå æå íî ñë³ äè âè ñî êî ðî ç âè íó òî ãî áà ãà òî ãà ëó çå âî ãî ãî ñ -
ïî äàð ñ ò âà. Çà ô³ ê ñî âà íî ñë³ äè çå ì ëå ðîá ñ ò âà, ñêî òàð ñ ò âà, ìè ñ ëèâ ñ ò âà, ðè -
áà ëü ñ ò âà, çáè ðàëü íè ö ò âà. ³ä çíà ÷å íî íå ÷è ñ ëåí í³ñòü çå ì ëå ðîá ñü êèõ çíà -
ðÿäü, â³ä ñó ò í³ñòü (çà äà íè ìè Ã. Î. Ïàøêåâè÷) ìî íî êóëü òó ð íî¿ çëà êî âî¿
ñïå ö³ à ë³ çà ö³¿. Âè ñî êî ãî ðîç âè ò êó äî ñÿ ã ëè ãî í ÷àð ñ ò âî, ë³ ñî õ³ ì³ ÷ í³ ïðî ìè ñ -
ëè òà ³í., çà éìà ëè ñÿ íà ïî ñå ëåí í³ ³ ðî áî òîþ ç ÷î ð íèì ìå òà ëîì.
Ïðî ñå ëè ùà êà ìå íî òå ñ³â íà Îâ ðó÷ ÷è í³ âæå éøëî ñÿ. Âî íè, íà äó ì êó
Ï. Ñ. Ïåíÿêà, áó ëè ïî â’ÿ çà í³ ç ñ³ëü ñü êèì ãî ñ ïî äàð ñ ò âîì, ³ ¿õ ìå ø êà í ö³ ìà -
ëè çà ãàëü íó ç ñå ëÿí ñ ò âîì ñó ñ ï³ ëü íî- ïðà âî âó ãðà äà ö³þ. Áó ä³ â ë³ ç ÷è ñ ëåí íè -
ìè øìà ò êà ìè îá ðî á ëå íî ãî øè ôå ðó âè ÿâ ëå íî â ˳ ñ êî âî ìó, Ñî ô³é ñü ê³é Áî ð -
ùà ã³ â ö³. Ðîç êî ï êè âêà çó þòü íà ðîç âè òîê ãî í ÷àð ñ ò âà íà ðÿ ä³ ïà ì’ÿ òîê. Íà
ïî ñå ëåí íÿõ Òî ìà ø³â êà, Ìà ëî ïî ëî âå öü êå, íà ñå ëè ùàõ ïî áëè çó Ðàé êî âå öü -
êî ãî ãî ðî äè ùà äî ñë³ äæå íî ãî í ÷à ð í³ ãî ð íà. Âè ùå âæå íà çè âà ëè ñÿ ïî ñå ëåí -
íÿ ìå òà ëó ð ã³â, ó òî ìó ÷è ñ ë³ é ñå çîí í³ âè ðî á íè ÷³ ñå ëè ùà ç ëåã êè ìè íà çå ì -
íè ìè áó ä³ â ëÿ ìè ³ ãî ñ ïî äàð ñü êè ìè ÿìà ìè á³ ëÿ ñ. Ëàïóòüêè, äå, íà äó ì êó
Ï. Ï. Òîëî÷êà, çà éìà ëè ñÿ “â³äõîæèì” ïðî ìè ñ ëîì æè òå ë³ ñó ñ³ ä í³õ ãî ðî äè -
ùåí ñü êèõ öåí ò ð³â. Àíà ëî ã³ ÷ íà ïà ì’ÿ ò êà â³ äî ìà ³ á³ ëÿ ñ. Íîâîñ³ëêè. Ïî â’ÿ -
çà íå ç ñ³ëü ñü êèì ðå ìå ñ ëîì ñïå ö³ à ë³ çî âà íå âè ðî á íè ÷å ïî ñå ëåí íÿ ðå ïðå çåí -
òóº ³ ñå ëè ùå Êî ëî í ùè íà. Æè òå ë³ ñå ëè ùà Ãóëüñüê, êð³ì ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî -
äàð ñ ò âà, ìà ëè ñïðà âó ç ÷î ð íèì ìå òà ëîì, ïî ä³ á íà êàð òè íà ñïî ñòå ð³ ãà º òü ñÿ ³
íà ñå ëè ù³ Êî ìà ð³â êà, äå ìå òà ëó ð ã³ÿ ñï³â³ ñ íóº ç ë³ ñî õ³ ì³ ÷ íèì ïðî ìè ñ ëîì òà
çå ì ëå ðîá ñ ò âîì. Îá’ºê òè, ïî â’ÿ çà í³ ç îá ðîá êîþ òà çáå ð³ ãàí íÿì çå ð íî âèõ,
âèâ÷å í³ íà Ãðè ãî ð³â ñü êî ìó ïî ñå ëåí í³, ð³ ëü íè ö ò âî ñï³â³ ñ íóº òóò ç ì³ ñ öå âèì
âè ðî á íè ö ò âîì êå ðà ì³ êè, ìå òà ëî îá ðîá êîþ.  á³ëüø â³ä äà ëå íèõ ðå ã³ î íàõ ïðî -
ñë³ä êî âà í³ é ïå â í³ îñî á ëè âî ñ ò³ òà ì³ ñ öå â³ òðà äè ö³¿. Àëå ðîç âè òîê ðå ì³ ñ íè ÷î ãî
âè ðî á íè ö ò âà â ö³ ëî ìó áóâ äî ñèòü âè ñî êèì, ùî íå äຠìî æ ëè âî ñ ò³ ïðè ºä íà òè -
ñÿ äî òèõ äî ñë³ ä íè ê³â (Á. Î. Ðèáàêîâ, Á. Î. Êîë÷èí), ÿê³ ãî âî ðè ëè ïðî ïðà ê -
òè ÷ íî ïî â íó çà ëå æ í³ñòü ñå ëà â³ä ì³ ñü êèõ ìàéñòð³â. Ïðî ñ òî íà ñå ë³ ðîç âè âà ëè -
ñÿ ò³ âè ðî á íè ö ò âà, ùî áó ëè ïî òð³ á íè ìè äëÿ çà áåç ïå ÷åí íÿ ¿õ æèò òº ä³ ÿ ëü íî ñ ò³.
Ðîç ã ëÿ äà þ ÷è ôóí ê ö³ î íàëü íî ð³ ç í³ òè ïè ñ³ëü ñü êèõ ïî ñå ëåíü, íå îá õ³ä íî
çãà äà òè çà ì³ ñü ê³ îñå ë³ ïðå ä ñòà â íè ê³â ôå î äàëü íî ãî êëà ñó. ²ç çà ì³ ñü êîþ ôå î -
äàëü íîþ ñà äè áîþ îòî òî æ íå íå ñå ëè ùå Àíè ñ³â, õî÷ äà íà ³äåí òè ô³ êà ö³ÿ áà -
çó âà ëà ñÿ ëè øå íà ïðå ñ òè æ íî ìó ðå ÷î âî ìó êîì ï ëå ê ñ³. Ðîç êî ï êè ðÿ äó ñå ëèù
ïî êà çà ëè, ùî ïî ä³ á í³ çíà õ³ä êè äëÿ äà â íüî ðó ñü êî ãî ñå ëà íå âè íÿ òîê. Ðà çîì
ç òèì, º ïðè êëà äè äî ñë³ äæåí íÿ ñà ìå ñ³ëü ñü êèõ ôå î äàëü íèõ ñà äèá (ñå ëè ùå
×à ó ñè â Ìî ãè ë³â ñü êî ìó Ïî ä í³ ï ðî â’¿).
ʳëü êà êîì ï ëå ê ñ³â ïî â’ÿ çà í³ ç â³ä ïðà â ëåí íÿì êóëü ò³â. Ïî êà çî âå â öüî -
ìó â³ä íî øåí í³ íå óê ð³ ï ëå íå ñâÿ òè ëè ùå ÕII—ÕIII ñò. ó Ìå äî áî ðàõ íà Òå ð -
íî ï³ ëü ùè í³. Êîì ï ëåêñ ÿçè ÷ íè öü êèõ ñïî ðóä íà ñå ëè ù³ “Áàáèíà Äî ëè íà”
äà òó º òü ñÿ äðó ãîþ ïî ëî âè íîþ ÕII — ïåð øîþ ïî ëî âè íîþ ÕIII ñò. Çãà äó þ òü -
ñÿ ïî ñå ëåí íÿ ñëó æè òå ë³â ÿçè ÷ íè öü êî ãî êóëü òó á³ ëÿ ãî ðî äèù- ñâÿ òè ëèù ³
Á. Î. Òèìîùóêîì. À ðîç êî ï êè ïî ñå ëåí íÿ ïî áëè çó Ðî ãà ÷î âà äî çâî ëè ëè çà -
ô³ ê ñó âà òè æè ò ëî æðå öÿ íà ñâÿ òè ëè ù³.
Õà ðà ê òå ðè ñ òè êà æè ò ëî âèõ, ðå ì³ ñ íè ÷èõ ³ ïðî ìè ñ ëî âèõ, ãî ñ ïî äàð ñü êèõ
òà ïî áó òî âèõ ñïî ðóä äå ìîí ñ ò ðóº íå îä íî ð³ ä í³ñòü ñòðó ê òó ð íèõ åëå ìåí ò³â
ìà ñî âî¿ çà áó äî âè, ïðè ÷î ìó äà íà íå îä íî ð³ ä í³ñòü äຠìî æ ëè â³ñòü ïðî ñòå æó -
âà òè ïå â í³ àñ ïå ê òè ñî ö³ àëü íî ãî ðîç âè ò êó.  òîé ÷àñ ÿê íà ðÿ ä³ ñå ëèù (˳ ñ -
êî âå, Áå ðå çàí êà, Ìà êè øèí, Ãðè ãî ð³â êà, Êó ÷à ðè, гâ-II, Êà çà ðî âè ÷³,
Ãóëüñüê, Â. Ñí³òèíêà-IV òà ³í.) äî ñë³ äæå íî çà ãëè á ëå í³ æè ò ëà, íà ³í øèõ
(Ëüãîâ, Øó ì ëàé, ˳ ñ êî âå, Àâ òó íè ÷³ òà ³í.) — â³ äî ì³ íà çå ì í³ áó äèí êè. Ó äå -
ÿêèõ âè ïàä êàõ öå ñïðè ÷è íÿ ëî ñÿ òî ïî ã ðà ô³ ÷ íè ìè óìî âà ìè ÷è îñî á ëè âî ñ -
òÿ ìè æèò òÿ é ãî ñ ïî äàð ñü êî¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ íà êîí ê ðå ò íèõ ñå ëè ùàõ, ³í ø³ ïðè -
êëà äè ïî ÿñ íþ þ òü ñÿ çì³ íîþ òðà äè ö³é ó äî ìî áó ä³ â íè ö ò â³. Â. É. Äîâæåíêî ó
12 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
ñâîº ìó äî ñë³ äæåí í³ ïèñàâ ïðî ³ñ íó âàí íÿ âå ëè êèõ áó ä³ âåëü, ùî íà ëå æà ëè
ïà ò ð³ àð õàëü í³é ñ³ ì’¿, ³ ïî ÿâó ñïî ðóä, õà ðà ê òå ð íèõ äëÿ ³í äè â³ äó àëü íèõ
ñ³ ìåé.
Êð³ì çà ãàëü íèõ òåí äå í ö³é ñó ñ ï³ ëü íî- åêî íî ì³ ÷ íî ãî ðîç âè ò êó, ñïî ñòå -
ðå æåí íÿ çà ìà ñî âîþ çà áó äî âîþ äî çâî ëÿº ïðî ñòå æè òè ³ ñî ö³ àëü íó ñòðà òè -
ô³ êà ö³þ íà ñå ëåí íÿ. Âî íà ïðî ÿâ ëÿ º òü ñÿ ó ñïî ðó äæåí í³ ïî ðÿä ç òðà äè ö³é -
íè ìè îä íî êà ìå ð íè ìè æè ò ëà ìè áó ä³ âåëü, ùî ñêëà äà ëè ñÿ ç äâîõ àáî òðüîõ
ðîç òà øî âà íèõ ïî ðó÷ ïðè ì³ ùåíü, à òà êîæ òà êèõ, äå ðîç âè òîê â³ä áó âà â ñÿ ïî
âåð òè êà ë³ — äâî ïî âåð õî âèõ, çáó äî âà íèõ íà æè ëèõ òà íå æè ëèõ êîìîðàõ.
Ç-ïî ì³æ çà ãà ëó ï³â äåí íî ðó ñü êèõ ñ³ëü ñü êèõ æè òåë âè ä³ ëÿ þ òü ñÿ ñå çîí í³,
òèì ÷à ñî â³, âè ÿâ ëå í³ íà ñïå ö³ à ë³ çî âà íèõ ñå ëè ùàõ; ñå ðåä âèâ÷å íèõ íà ñå ëè -
ù³ Äå ñ íÿ í êà — çà ëè øå í³ ³íî å ò í³ ÷ íèì íà ñå ëåí íÿì. À íà ïî ñå ëåí í³ íå ïî -
äà ë³ê Áî ãó ñ ëà âà ïðî ñòå æå íî áó ä³ âå ëü í³ òðà äè ö³¿ ð³ ç íèõ ïëå ì³í íèõ ñî þ ç³â,
ùî äî çâî ëÿº ãî âî ðè òè ïðî ñï³â³ ñ íó âàí íÿ íà ñå ëè ù³ ð³ ç íî å ò í³ ÷ íî ãî íà ñå -
ëåí íÿ.
Âè ÿâ ëå íî íà ñå ëè ùàõ ³ êà òå ãî 𳿠çíà õ³ äîê, ùî òðà äè ö³é íî ââà æà ëè ñÿ
åëå ìåí òà ìè ôå î äàëü íî ãî ïî áó òó ÷è ì³ ñü êî¿ êóëü òó ðè, ïðè ÷î ìó öå õà ðà ê òå -
ð íî äëÿ âñ³õ ïà ì’ÿ òîê. Îñî á ëè âî ïî êà çî âà â öüî ìó â³ä íî øåí í³ ñà äè áà çà -
ìî æ íî ãî ãî í ÷à ðà ç Àâ òó íè öü êî ãî ïî ñå ëåí íÿ. Ïî ãî äæó þ ÷èñü ç òî ÷ êîþ çî -
ðó ùî äî ïð³ î ðè òå òó ì³ ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ â ïëà í³ îâî ëî ä³í íÿ íî âèí êà ìè
êóëü òó ð íèõ äî ñÿ ã íåíü, âàð òî çàçíà ÷è òè, ùî â ðó ñ ë³ íà âå äå íèõ ôà ê ò³â
ñïðèé íÿò òÿ ñ³ë ÿê ñó ö³ ëü íî¿ îä íî ð³ ä íî¿ â³ä ñòà ëî¿ ìà ñè ùî äî îñâî ºí íÿ çäî -
áó ò ê³â ìà òå ð³ àëü íî¿ òà äó õî â íî¿ êóëü òó ðè ìຠáó òè â³ä êè íó òèì.
г âåíü êóëü òó ð íî ãî ðîç âè ò êó, ³äå î ëî ã³ ÷ í³ óÿâ ëåí íÿ ãî âî ðÿòü ïðî á³ëü -
øå çáå ðå æåí íÿ òðà äè ö³é ó ñ³ëü ñü êî ìó ñå ðå äî âè ù³. Àëå öå íå ñâ³ä ÷èòü ïðî
â³ä ñòà ë³ñòü. Àäæå ôå î äàëü íå ñó ñ ï³ ëü ñ ò âî áó ëî ïî ñâî ¿é ñó ò³ ñó ñ ï³ ëü ñ ò âîì
àã ðà ð íèì, ïî â’ÿ çà íèì ³ç çáå ðå æåí íÿì áà ãà òüîõ íîðì æèò òÿ, ùî ç’ÿ âè ëè ñÿ
ùå â ïî ïå ðå äíþ åïî õó (â ïåð øó ÷åð ãó öå ñòî ñó º òü ñÿ ì³ ôî ëî ã³ ÷ íî¿ ñâ³ äî ìî -
ñ ò³). Îêð³ì ïîñòó ïî âî ãî ïî øè ðåí íÿ õðè ñ òè ÿí ñ ò âà, íà ñå ë³ äî ñèòü ÷³ ò êî
ïðî ñòå æó º òü ñÿ òà êèé ö³ êà âèé ³äå î ëî ã³ ÷ íèé ôå íî ìåí, ÿê “äâîâ³ð’ÿ”, êî ëè
ñòà ðå ³ íî âå çì³ øó âà ëîñü ó ñâ³ òî ñï ðèé ìàí í³ ìàñ.
Îñ íî â íèì âè ñíîâ êîì ùî äî ðå çóëü òà ò³â äî ñë³ äæåí íÿ äà â íüî ðó ñü êèõ
ñ³ëü ñü êèõ ïà ì’ÿ òîê íà ñó ÷à ñ íî ìó åòà ï³ ðî á³ò ìî æå áó òè òà êèé: â³ä íî ñè íè
ì³æ ì³ ñ òîì ³ ñå ëîì â ÷à ñè Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ áó ëè íà áà ãà òî ïà ðè òå ò í³ øè ìè,
í³æ ó á³ëüø ï³ ç í³ ³ñ òî ðè ÷ í³ ïå ð³ î äè.
1 Âñåîáùàÿ èñ òî ðèÿ àð õè òå ê òó ðû â 12 òîìàõ. — Ò. 1. — Ì.—Ë., 1966. — Ñ. 404.
2 à ð ó ø å â ñ ü ê è é Ì. Ñ. ×å ð í³ ã³â ³ ѳ âå ð ùè íà â óêðà ¿í ñü ê³é ³ñ òî 𳿠(ê³ëü êà ñïî -
ñòå ðå æåíü ³ ì³ð êó âàíü) // ×å ð í³ ã³â ³ ϳ â í³ ÷ íå ˳ âî áå ðåæ æÿ. Îãëÿ äè, ðîç â³ä êè, ìà òå ð³ à -
ëè. ϳä ðåä. Ì. Ñ. Ãðóøåâñüêîãî. — Á/Ì, 1928. — Ñ. 108.
3 Ï å ò ð à ø å í ê î Â. Î. Êà í³â ñü êèé ì³ ê ðî ðå ã³ îí ³ ïðî á ëå ìà çà ñå ëåí íÿ Ïî ä í³ ï ðî -
â’ÿ â äà â íüî ðó ñü êèé ÷à ñ // ²ñ òî ð³ÿ Ðó ñ³— Óê ðà ¿ íè (³ñ òî ðè êî- àð õå î ëî ã³ ÷ íèé çá³ ð íèê). —
Ê., 1998. — Ñ. 212.
4 Ï å ò ð à ø å í ê î Â. Î. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 211, 213.
5 Ð û á à ê î â Á. À. Êè å â ñ êàÿ Ðóñü è ðó ññ êèå êíÿ æå ñ ò âà ÕII—ÕIII âåêîâ. — Ì.,
1993. — Ñ. 364, 365.
6 Ò î ë î ÷ ê î Ï. Ï. Êè åâ è Êè å â ñ êàÿ çå ì ëÿ â ýïî õó ôå î äàëü íîé ðà ç ä ðî á ëåí íî ñ òè
ÕII—ÕIII ââ. — Ê., 1980. — Ñ. 161—163.
7 Ò î ë î ÷ ê î Ï. Ï. Êè åâ è Êè å â ñ êàÿ çå ì ëÿ â ÕII—ÕIII ââ. Àâ òî ðå ôå ðàò äèñ. …
äîêò. èñò. íà óê. — Ê., 1975. — Ñ. 27.
8 Ä î â æ å í î ê Â. É. Çå ì ëå ðîá ñ ò âî äðå â íüî¿ Ðó ñ³ äî ñå ðå äè íè ÕIII ñò. — Ê.,
1961. — Ñ. 213.
9 Ï î ï î â Ð. Êó ñ òà ð íàÿ ïðî ìû ø ëåí íîñòü â Ðîñ ñèè. — Èç Îá ùå ñ òâåí íûõ çà ïè -
ñîê. — 1875. — Ò. ÑÑÕIÕ. — ¹ 3. — Îòä. 2. — Ñ. 15—21.
10 Ï å ò ð î â Â. Ï. Ïî ä ñå ÷ íîå çå ì ëå äå ëèå. — Ê., 1968. — Ñ. 33.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3 13
Ïðîáëåìè óêðà¿íñüêîãî ñåðåäíüîâ³÷íîãî ñåëà
|