Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації
У статті обґрунтовуються хронологічні межі і періодизація історії середніх віків в Україні у відповідності з європейською історіографічною традицією.
Saved in:
| Published in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Date: | 2003 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204872 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації / Л.В. Войтович // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 134-139. — Бібліогр.: 29 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860244316862021632 |
|---|---|
| author | Войтович, Л.В. |
| author_facet | Войтович, Л.В. |
| citation_txt | Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації / Л.В. Войтович // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 134-139. — Бібліогр.: 29 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Український історичний журнал |
| description | У статті обґрунтовуються хронологічні межі і періодизація історії середніх віків в Україні у відповідності з європейською історіографічною традицією.
|
| first_indexed | 2025-12-07T18:34:38Z |
| format | Article |
| fulltext |
ÄÈÑ ÊÓ Ñ²¯
Ë. Â. ÂÎÉÒÎÂÈ× (Êè ¿â)
ÑÅÐÅÄͲ ²ÊÈ Â ÓÊÐÀ ̄ Ͳ:
ÕÐÎÍÎËÎòß, ÏÐÎÁËÅÌÈ ÏŠв Î ÄÈ ÇÀ Ö²¯ *
 óêðà ¿í ñü ê³é, ÿê ³ ó âñ³é ïîñò ðà äÿí ñü ê³é ³ñ òî ðè ÷ í³é íà ó ö³, äà â íî íà çð³ ëà
ïî òðå áà âñòà íî â ëåí íÿ îä íî çíà ÷ íî ãî òðà ê òó âàí íÿ îñ íî â íèõ òåð ì³ í³â. Íå
ò³ëü êè ð³ ç í³ øêî ëè ³ íà ïðÿ ì êè, àëå é ìà ëî íå êî æåí àâ òîð âêëà äຠñâ³é
çì³ñò ó òà ê³ ïî íÿò òÿ, ÿê “äåðæàâà”, “ôåîäàë³çì” ÷è “ñåðåäí³ â³ êè”. Íà ñòàâ
÷àñ âè çíà ÷è òè ñÿ ç îñ íî â íè ìè òåð ì³ íà ìè ³ ïî íÿò òÿ ìè.  òî ÷ íèõ íà ó êàõ äëÿ
öüî ãî ââå äå í³ ñòàí äàð òè, ÿê³ ÷³ ò êî âè çíà ÷à þòü çì³ñò ³ çíà ÷åí íÿ êî æ íî-
ãî òåð ì³ íà.
Ïî íÿò òÿ “ñåðåäí³ â³ êè” áó ëî ââå äå íî ³òà ë³é ñü êè ìè ãó ìà í³ ñ òà ìè ó ÕV—
ÕVI ñò., à îñ òà òî ÷ íî óòâåð äè ëî ñÿ â ºâ ðî ïåé ñü ê³é ³ñ òî ðè ÷ í³é íà ó ö³ ï³ ñ ëÿ
ïî ÿâè ïðà ö³ ïðî ôå ñî ðà óí³ âåð ñè òå òó â Ãàë ëå Õ. Êåëëåðà ó 1698 ð. 1 Ó âñüî -
ìó ñâ³ ò³ ï³ä öèì ïå ð³ î äîì ðî çó ì³ þòü ïå ð³ îä ì³æ ³ñ òî ð³ ºþ Äðå â íüî ãî ñâ³ òó ³
Íî âîþ ³ñ òî ð³ ºþ. Äîâ øèé ÷àñ óìî â íî êðàé í³ äà òè â³ä íî ñè ëè äî ïà ä³í íÿ
Ðèì ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠(476 ð.) òà çäî áóò òÿ òóð êà ìè Êîí ñ òàí òè íî ïî ëÿ (1453 ð.).
Ñüî ãî ä í³ á³ëü ø³ñòü ³ñ òî ðè ÷ íèõ øê³ë óìî â íî ïðè éìຠçà âåð õ íþ äà òó â³ä -
êðèò òÿ Àìå ðè êè Õ. Êîëóìáîì (1492 ð.), õî ÷à îêðå ì³ äî ñë³ ä íè êè öþ ìåæó
ï³ä í³ ìà þòü äî çà ðî äæåí íÿ Ðå ôîð ìà ö³¿ (ïî ÷à òîê ÕVI ñò.).
Ìàð ê ñè ñò ñü êà ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ÿ, çáå ð³ ãà þ ÷è ïðè éíÿ òó ïåð³îäèçàö³þ, â
îñ íî âó âè çíà ÷åí íÿ ñå ðå ä í³õ â³ ê³â ïî êëà ëà ïå ð³ îä ³ñ íó âàí íÿ ôå î äàëü íî¿
ñó ñ ï³ ëü íî- åêî íî ì³ ÷ íî¿ ôîð ìà ö³¿, ââà æà þ ÷è, ùî îñòàí íÿ òðè âà ëà â³ä ïà -
ä³í íÿ Ðèì ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠äî Àí ã ë³é ñü êî¿ áó ð æó à ç íî¿ ðå âî ëþ ö³¿ (ê³ íåöü
V ñò. — ñå ðå äè íà ÕVII ñò.). Ïðè öüî ìó ñå ðå ä í³ â³ êè ïî ä³ ëÿ ëè ñÿ íà òðè ïå -
ð³ î äè: ðàí íº ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ — ïå ð³ îä ãå íå çè òà ðàí íüî ãî ôå î äà ë³ ç ìó
(ê³ íåöü V— Õ ñò.), êëà ñè ÷ íå ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ — ïå ð³ îä ðîç âè íå íî ãî ôå î äà -
ë³ ç ìó (ÕI— ÕV ñò.) ³ ï³ ç íº ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ — ïå ð³ îä ðîç êëà äåí íÿ ôå î äà ë³ ç -
ìó (ÕVI — ñå ðå äè íà ÕVII ñò.).  Ðà äÿí ñü êî ìó Ñî þ ç³, ³ â³ä ïî â³ ä íî â Óê -
ðà¿ í³, öÿ ñõå ìà çà çíà ëà ÷ó äå ð íà öü êî¿ ìî äå ð í³ çà ö³¿ ÷å ðåç çà ïî çè ÷å íó â³ä
ðî ñ³é ñü êî¿ äî ðå âî ëþ ö³é íî¿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ ïðè õè ëü í³ñòü äî îñî á ëè âî ãî
ñõ³ ä íî ñ ëî â’ÿí ñü êî ãî ÷è ðî ñ³é ñü êî ãî ðîç âè ò êó ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà. Âíà ñ ë³ äîê ÷î -
ãî ³ñ íó âàí íÿ ôå î äà ë³ ç ìó â³ä íå ñ ëè â³ä VII—VIII ñò. äî 1861 ð., êî ëè áó ëî
ë³ ê â³ äî âà íå êð³ ïî ñ íå ïðà âî â Ðî ñ³¿. Öÿ ñõå ìà äî ñ³ çáå ðå ã ëà ñÿ ó øê³ ëü íèõ
ï³ä ðó ÷ íè êàõ ç ³ñ òî ð³¿.
Ñâ³ òî âà ³ñ òî ðè ÷ íà íà ó êà (Ô. Ãàíñãîô, Ô. Ñòåíòîí, Ê. Ñòåôåíñîí,
Ë. Ôåâð, Ì. Áëîê òà ³í.) ï³ä ôå î äà ë³ ç ìîì ðî çó 쳺 ñè ñ òå ìó â³ä íî ñèí íà îñ -
íî â³ ôå î ä³â- ëå í³â [feodum, feudum — â³ä ñòà ðî ôðàíê ñü êî ãî fehu-od — õó -
äî áà ÿê ìàé íî, ôðàíö. — fier (ô’ºð), àíãë. — fee (ô³), í³ì. — lehr (ëåí)] —
çå ìå ëü íèõ âî ëî ä³íü àáî ô³ ê ñî âà íèõ äî õî ä³â (â íà òó ð³ ÷è ãðî øàõ), ÿê³ íàä -
õî äÿòü ç ïå â íèõ òå ðè òî ð³é, íà äà íèõ ñþ çå ðå íà ìè ñâî ¿ì âà ñà ëàì ó ñïàä êî âå
âî ëî ä³í íÿ ç ïðà âîì ³í âå ñ òè òó ðè (òîáòî íà äàí íÿ ÷à ñ òè íè öèõ òå ðè òî ð³é
ñâî ¿ì âà ñà ëà ì) çà óìî âè âè êî íàí íÿ ñëóæá íà êî ðèñòü ñþ çå ðå íà — â³é ñü -
êîâî¿, àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íî¿, ñó äî âî¿ ÷è ïðè äâî ð íî¿. Ïðè âà ñàëü íî- ëåí í³é
134 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
* Ö³ ºþ ïó á ë³ êà ö³ ºþ ðåä êî ëå ã³ÿ “ӲƔ çà ïî ÷à ò êî âóº äèñ êó ñ³þ ùî äî ïðî á ëåì ïå ð³ î -
äè çà ö³¿ ³ òåð ì³ íî ëî 㳿 ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè.
ñèñòå ì³ äåð æà âà ïå ðå âà æ íî ÿâ ëÿº ñî áîþ ïå â íó êîí ôå äå ðà ö³þ ñëà áî ïî â’ÿ -
çà íèõ òå ðè òî ð³ àëü íèõ êíÿ ç³âñòâ (ãå ð öîãñòâ ÷è ãðàôñòâ). ² ò³ëü êè ðîç êëà ä
âà ñàëü íî- ëåí íî¿ ñè ñ òå ìè ïðè âî äèòü äî óòâî ðåí íÿ ñòà íî âèõ ³ àá ñî ëþ ò íèõ
ìî íàð õ³é.
Çðî çó ì³ ëî, ùî ó 1861 ð., ÿê ³ ó 1721 ð., êî ëè óòâî ðè ëà ñÿ Ðî ñ³é ñü êà ³ì -
ïå ð³ÿ, íå ³ñ íó âà ëî âà ñàëü íî- ëåí íî¿ ñè ñ òå ìè ³ ôå î ä³â ó Ðî ñ³¿. Öå áó ëà äâî -
ðÿí ñü êî- áþ ðî ê ðà òè ÷ íà ìî íàð õ³ÿ, äå òè òó ëè â³ ä³ ãðà âà ëè ðîëü ïî ÷å ñ íî¿ àð -
õà ¿ êè. Ñó ÷à ñ íà ðî ñ³é ñü êà ³ñ òî ðè ÷ íà íà ó êà ñî ðî ì’ÿ ç ëè âî â³ä âå ð íó ëà ñÿ â³ä
òà êî ãî òðà ê òó âàí íÿ, òî ä³ ÿê â Óêðà ¿ í³ âî íî ïðî äîâ æóº ïðî öâ³ òà òè. ² íå
ò³ëü êè ó øêî ëàõ. Íà â³òü “Íàðèñè ³ñ òî 𳿠Çà êàð ïàò òÿ” (â³ä ïîâ. ðåä. ². Ãðàí -
÷àê) çíà õî äÿòü ôå î äàëü í³ â³ä íî ñè íè ó ïåð ø³é ïî ëî âè í³ ÕIÕ ñò. 2, õî ÷à öåé
ðå ã³ îí ç 1711 ð. îñ òà òî ÷ íî ââ³é øîâ äî ñêëà äó ³ì ïå 𳿠Ãà á ñ áó ð ã³â, ÿêà íà òîé
÷àñ âæå äà â íî çà áó ëà ïðî âà ñàëü íî- ëåí íó ñè ñ òå ìó.
Ìî æ ëè âî, ùî íà ñòàâ ÷àñ çà ïðî âà äèòè â äî ñë³ äæåí íÿõ ç ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ -
íè ÷³òêó ïå ð³ î äè çà ö³þ, óñ â³ äî ì ëþ þ ÷è, ùî ìèíóëå óêðà ¿í ñü êèõ çå ìåëü
áóëî ÷à ñ òè íîþ ³ñ òî 𳿠ªâ ðî ïè ³ ìà ëî á³ëü øå ñï³ ëü íèõ, í³æ â³ä ì³ ííèõ, ðèñ
ç ìèíóëèì ñâî ¿õ íàé áëè æ ÷èõ ñó ñ³ ä³â. Ïðè íàé ì í³ äî ê³ í öÿ ÕV ñò. óê -
ðà¿íñü ê³ çå ì ë³ íà ëå æà ëè äî àðå à ëó ïðà âî ñëà â íî¿ â³ çàí ò³é ñü êî¿ öè â³ ë³ çà -
ö³¿, ïî ÷è íà þ ÷è ïîñòó ïî âî ³í òå ã ðó âà òèñÿ ó ºâ ðî ïåé ñü êó öè â³ ë³ çà ö³ þ 3.
Ïðî öåñ ïî â íî¿ ³í òå ã ðà ö³¿ äëÿ á³ëü øî ñ ò³ óêðà ¿í ñü êèõ çå ìåëü çà âåð øè â ñÿ
âæå ó ÕVI ñò.
Òî ìó äî ö³ ëü íî ïðî ñòå æè òè, íà ñê³ëü êè ºâ ðî ïåé ñü êà ïå ð³ î äè çà ö³ÿ ï³ä -
õî äèòü äëÿ âè êëà äó óêðà ¿í ñü êî¿ ³ñ òî ð³¿. ³ çü ìå ìî ñïî ÷à ò êó íàé á³ëüø
âèâ÷å íèé êíÿ æèé ïå ð³ îä. Öåé ïå ð³ îä âè ðà ç íî ðîç ïà äà º òü ñÿ íà äâà: äî áó
Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ (ê³ íåöü IÕ — ñå ðå äè íà ÕIII ñò.) òà äî áó óä³ ëü íèõ êíÿ ç³âñòâ
(ñå ðå äè íà ÕIII — ïî ÷à òîê ÕVI ñò.), ùî â³ä ïî â³ äຠêëà ñè ÷ íî ìó ³ ï³ ç íüî ìó
ñå ðå ä íüî â³÷ ÷þ (àëå íå ìàð ê ñè ñò ñü êî¿, à ºâ ðî ïåé ñü êî¿ ïå ð³ î äè çà ö³¿). Çðî çó -
ì³ ëî, ùî öå ïè òàí íÿ íå îä íî ç íà ÷ íå. Äëÿ äå êî ãî ñà ìà íà çâà ïå ð³ î ä³â âè ãëÿ -
äຠäèñ êó ñ³é íîþ.
Òà êîæ çðî çó ì³ ëî, ùî äåð æà âè, ÿêó íàçèâàëè “Êè¿âñüêà Ðóñü”, í³ êî ëè
íå ³ñ íó âà ëî. Çà äæå ðå ëà ìè íà çâà ö³ º¿ äåð æà âè — Ðó ñü 4 àáî Ðó ñü êà çå ì ëÿ 5.
Ïðè ÷î ìó îñòàí í³é òåð ì³í âæè âà â ñÿ ÿê ó øè ðî êî ìó çíà ÷åí í³ äëÿ âñ³ º¿ äåð -
æà âè, òàê ³ ó âó çü êî ìó çíà ÷åí í³ — äëÿ òå ðè òî 𳿠Êè ¿â ñü êî¿, ×å ð í³ ã³â ñü êî¿ ³
Ïå ðå ÿñ ëàâ ñü êî¿ çå ìåëü ÷è âëà ñ íå Êè ¿â ñü êî¿ çå ì ë³ 6. ²íî çå ì í³ äæå ðå ëà ïî -
äà þòü íà çâè Rus, Rus(s)ia, Rucia, Ruscia, Ruzzi, Ruzzia ar-Rus, Rutzeland,
Ryscaland, Ryssland, Rusco, Ros ³ ò. ä. Ç ïî õ³ ä íèõ íàçâ çà äæå ðå ëà ìè â³ äî ì³
ò³ëü êè òðè: Ìà ëà Ðó ñü — âïåð øå ó 1334 ð. â òè òó ë³ ãà ëè öü êî- âî ëèí ñü êî ãî
êíÿ çÿ Áî ëå ñ ëà âà- Þð³ÿ: “Dei gra tia natus dux totius Russae Minoris” — “Ç
Áî æî¿ ëà ñ êè ïðè ðî äæå íèé êíÿçü óñ³ º¿ Ìà ëî¿ Ðó ñ³” 7, Âå ëè êà Ðó ñü — âïåð -
øå ó 1542 ð. 8 òà Á³ ëà Ðó ñü — í³ áè ï³ä 1305 ð., àëå ó òà êî ìó ï³ ç íüî ìó äæå ðå -
ë³, ÿê Ãó ñ òèí ñü êèé ë³ òî ïè ñ 9. Ïðè öüî ìó, ÿê ùî òåð ì³í “Ìàëà Ðóñü” ó òè òó -
ëà òó ð³ ãà ëè öü êî- âî ëèí ñü êî ãî êíÿ çÿ, íà ïå â íî, îçíà ÷àâ òå ðè òî ð³þ Ðó ñ³,
â³ ëü íó â³ä îð äèí ñü êî¿ îï³ êè, à òåð ì³í “Âåëèêà Ðóñü” äëÿ ìî ñ êîâ ñü êèõ
êíè æ íè ê³â ñëó æèâ ï³ä ñòà âîþ äëÿ òå ðè òî ð³ àëü íèõ ïðå òå í ç³é äî âñ³ º¿ ñïà ä -
ùè íè ïî Êè ¿â ñü ê³é Ðó ñ³, òî ò³ëü êè òåð ì³í “Á³ëà Ðóñü” (òîáòî “Çàõ³äíà
Ðóñü”, çà àíà ëî ã³ ºþ ç Á³ ëîþ Õî ð âà ò³ ºþ ÷è Á³ ëîþ Ñå ð á³ ºþ) ì³ã â³ä áè âà òè
ÿêóñü àð õà ¿ êó ïî ïå ðå äíüî¿ äî áè. Òåð ì³ íà “×åðâîíà Ðóñü”, äî ñ³ ïî ïó ëÿ ð -
íî ãî ó ïîëü ñü ê³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿, ó ñå ðå ä íüî â³ ÷ íèõ äæå ðå ëàõ âçà ãà ë³ íå çó -
ñòð³ ÷à º ìî.
Òåð ì³í “Êè¿âñüêà Ðóñü” áóâ ïðè éíÿ òèé ³ñ òî ðè êà ìè íà ïî ÷à ò êó ÕIÕ ñò.
³ óñ ï³ ø íî âæè âà â ñÿ äî ñå ðå äè íè ÕÕ ñò., êî ëè éî ãî ïî ÷à ëè çà ì³ íÿ òè äî âî ë³
àá ñóð ä íè ìè îçíà ÷åí íÿ ìè “Äðåâíÿ Ðóñü” òà “Äàâíÿ Ðóñü”. Êè ¿â áóâ ñòî ëè -
öåþ äåð æà âè ³ “ìàò³ð’þ ãðà äàì ðó ñü êèì” 10. Ïðà âè òå ë³ äåð æà âè òè òó ëó âà -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 135
Äèñêóñ³¿
ëè ñÿ êíÿ çÿ ìè êè ¿â ñü êè ìè. Ö³ë êîì î÷å âè ä íî, ùî òåð ì³í “Êè¿âñüêà Ðóñü”
á³ëü øå â³ä ïî â³ äຠ³ñ òî ðè ÷ í³é ä³é ñ íî ñ ò³, í³æ ³í ø³, ÿê ùî, çâè ÷àé íî, ï³ä
“Íîâîþ Ðóñ ñþ” íå ðî çó ì³ òè îä í³ º¿ ç Ðî ñ³é ñü êèõ äåð æàâ (ò³ëü êè êî ò ðî ¿ —
Ìî ñ êîâ ñü êî¿, ³ì ïå ðà òîð ñü êî¿, ðà äÿí ñü êî¿ ÷è ñó ÷à ñ íî¿?). Ó òà êî ìó ñåí ñ³
öåé òåð ì³í ùå ì³ã áè âè êî ðè ñ òî âó âà òè ñÿ ðî ñ³é ñü êîþ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ ºþ, àëå
àæ í³ ÿê íå óêðà ¿í ñü êîþ.
Ìî ñ êîâ ñü ê³ êíè æ íè êè ç ñå ðå äè íè ÕV ñò. ïî ÷à ëè îá ãðóí òî âó âà òè ñâîþ
ñïàä êî â³ñòü â³ä êíÿ ç³â êè ¿â ñü êèõ, ùî áó ëî çó ìî â ëå íî êîí ê ðå ò íîþ ïî ë³ òè÷ -
íîþ ìå òîþ: ï³ä ò âåð äæåí íÿì ïðå òå í ç³é íà çâåð õ í³ñòü íàä óñ³ ìà çå ì ëÿ ìè
êî ëè ø íüî¿ Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ 11. ϳä ðó êà ìè âî íè ìà ëè ë³ òî ïè ñ íèé òå ê ñ ò —
âî ëî äè ìèð ñü êå çâå äåí íÿ 1185 ð., äå çäî áóò òÿ Êè º âà ó 1169 ð. êî à ë³ ö³ ºþ
êíÿ ç³â, îð ãà í³ çî âà íîþ ñó ç äàëü ñü êèì êíÿ çåì Àí ä ð³ ºì Áî ãî ëþá ñü êèì, âè -
äà âà ëî ñÿ ÿê ïå ðå íå ñåí íÿ öåí ò ðó äåð æà âè ç Êè º âà ó Âî ëî äè ìèð, à âñ³ íà -
ñòó ï í³ êíÿ ç³ êè ¿â ñü ê³ áó ëè ïå ðå òâî ðå í³ ó âî ëî äè ìèð ñü êèõ âà ñà ë³ â 12. Äî
öüî ãî çà ëè øè ëî ñÿ äî ëó ÷è òè ö³ë êîì ðå àëü íå ïå ðå íå ñåí íÿ ñòî ëè ö³ ç Âî ëî -
äè ìè ðà, ÿêèé âæå ç ïî ÷à ò êó ÕIV ñò. ïå ðå òâî ðè â ñÿ ó ñòî ëè öþ íî ì³ íàëü íó,
äî Ìî ñ ê âè, ñòî ëè ö³ ôà ê òè ÷ íî¿, ùî ³ áó ëî çä³é ñ íå íî ï³ ñ ëÿ 1409 ð. ïðè óêëà -
äåí í³ Òðî ¿ öü êî ãî ë³ òî ïè ñó 13. Òàê íà ðî äè ëà ñÿ “çâè÷àéíà ñõå ìà” ðî ñ³é ñü êî¿
³ñ òî ð³¿, ï³ä ÿêó ïî ÷à ëè ï³ä ãà íÿ òè ë³ òî ïè ñ í³ òå ê ñ òè, ó ÿêèõ ï³ ç í³ ø³ êè ¿â ñü ê³
êíÿ ç³ ñòà ëè âà ñà ëà ìè âî ëî äè ìèð ñü êèõ êíÿ ç³â. Öþ ñõå ìó çà êð³ ïè ëè
Ì. Êàðàìç³í òà Î. Ïîãîä³í, ³ âî íà ñòà ëà çà ãàëü íî ïðèé íÿ òîþ ó ðî ñ³é ñü ê³é
äî ðå âî ëþ ö³é í³é òà åì³ ã ðàíò ñü ê³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿. Âè ñòó ïà þ ÷è ïðî òè ö³ º¿
ñõå ìè, Ì. Ãðóøåâñüêèé ôà ê òè ÷ íî ò³ëü êè ìî äå ð í³ çó âàâ ¿¿, â³ä çíà ÷è â øè, ùî
Êè ¿â ñü êèé ïå ð³ îä ïå ðåéøîâ íå ó Âî ëî äè ìè ðî- Ìî ñ êîâ ñü êèé, à ó Ãà ëè öü -
êî- Âî ëèí ñü êèé 14. Ñüî ãî ä í³ î÷å âè ä í³ ÿê õè á í³ñòü îáîõ ñõåì, òàê ³ ïðè ÷è -
íè ¿õ ïî ÿâè 15.
Ó ðà äÿí ñü êèé ïå ð³ îä áó ëè çðîáëåí³ íå çíà ÷ í³ êî ðå ê òè âè. Á. Ãðåêîâ,
ÿêèé ââà æà â ñÿ åòà ëî íîì ³ñ òî ðè ÷ íî¿ íà ó êè, çà ê³í ÷èâ ñâîþ ïðî ãðà ì íó ìî -
íî ãðà ô³þ “Êè¿âñüêà Ðóñü” ïðà â ë³í íÿì Ìñòè ñ ëà âà Âî ëî äè ìè ðî âè ÷à, òîáòî
1132 ð. 16 Äî ö³ º¿ äà òè ñòà ëè ï³ä ãà íÿ òè çà âåð øåí íÿ ³ñ òî 𳿠Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³.
Íàì òà êîæ çäà º òü ñÿ ñëó ø íèì ïî ãëÿä öèõ äî ñë³ ä íè ê³â, ÿê³ â³ä íî ñÿòü ïî ÷à -
òîê åïî õè óä³ ëü íèõ êíÿ ç³âñòâ äî ñå ðå äè íè ÕII ñò. 17, óìî â íî — äî 1132 ð.,
êî ëè ï³ ñ ëÿ ñìåð ò³ Ìñòè ñ ëà âà Âî ëî äè ìè ðî âè ÷à êè ¿â ñü ê³ êíÿ ç³ âòðà òè ëè ïî -
â íî òó êîí ò ðî ëþ íàä óñ³ ìà òå ðè òî ð³ ÿ ìè äåð æà âè 18. ϳ ñ ëÿ 1132 ð. ³ äî ñå ðå -
äè íè ÕII ñò. íà òå ðè òî 𳿠Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ îñ òà òî ÷ íî ñôîð ìó âà ëè ñÿ îêðå ì³
çå ì ë³ (Êè ¿â ñü êà, Ïå ðå ÿñ ëàâ ñü êà, ×å ð í³ ã³â ñü êà, Âî ëèí ñü êà, Ãà ëè öü êà, Òó -
ð³â ñü êà, Ïî ëî öü êà, Ñìî ëåí ñü êà, Íî â ãî ðîä ñü êà, Ñó ç äàëü ñü êà, Ìó ðî ìî- Ðÿ -
çàí ñü êà), â ìå æàõ òå ðè òî ð³é ÿêèõ â³ä áó âà ëà ñÿ ñòà ëà êîí ñî ë³ äà ö³ÿ ³ ä³ ÿ ëè
ñï³ ëü í³ ³í òåðåñè, íå çâà æà þ ÷è íà òå, ùî ö³ çå ì ë³-“êîðîë³âñòâà”, ÿê ¿õ íà -
çâàâ Á. Ðèáàêîâ 19, ðîç äðî á ëþ âà ëè ñÿ íà óä³ ëü í³ êíÿ ç³â ñ ò âà — “ãåðöîãñòâà”,
à îñòàí í³ — íà äð³ á í³ ø³ óä³ ëè — “ãðàôñòâà”. Ñïðà âå ä ëè âî ïðè ïó ñ êà þ ÷è,
ùî ï³ä ïî ðÿä êó âàí íÿ öèõ çå ìåëü Êè º âó ìà ëî âñå á³ëüø íî ì³ íàëü íèé õà ðà -
ê òåð, Á. Ðèáàêîâ ïðî ïî íó âàâ âçà ãà ë³ ââà æà òè ¿õ ñó âå ðåí íè ìè. Àëå, ÿê ùî
ïî ãî äè òè ñÿ ç éî ãî âè ñíîâ êà ìè, òî âè õî äèòü, ùî äåð æà âà — “³ìïåð³ÿ” Êè -
¿â ñü êà Ðóñü ïå ðå ñòà ëà ³ñ íó âà òè äî ñå ðå äè íè ÕII ñò., à ïî äàëü øà áî ðî òü áà çà
Êè ¿â áó ëà ïðî ñ òî òå ðè òî ð³ àëü íîþ ñó ïå ðå ÷ êîþ ñìî ëåí ñü êèõ àáî âî ëèí ñü -
êèõ êíÿ ç³â ç êíÿ çÿ ìè ÷å ð í³ ã³â ñü êè ìè ³ ò.ï. Îä íàê áó ëî íå òàê. Îâî ëî ä³ â øè
Êè º âîì, êî æåí êíÿçü â³ä ÷ó âàâ ñå áå ãî ñ ïî äà ðåì âñ³ º¿ Ðó ñ³ ³ ïî ÷è íàâ
“ðÿäèòè”, òîáòî çà äî ïî ìî ãîþ ñè ñ òå ìè ðÿ ä³â- óãîä ÿê âåð õî â íèé ñþ çå ðåí
çà êð³ ï ëÿâ ñâî¿ â³ä íî ñè íè ç âà ñà ëà ìè. Çäî áóò òÿ ñòî ëè ö³ äà âà ëî éî ìó ïðà âî
áó òè ñó âå ðå íîì âñ³ º¿ äåð æà âè. Íå âè ïàä êî âî ó 1151 ð. á³ ë ãî ðî ä ö³ ó â³ä ïî -
â³äü íà ðîç ïî ðÿ äæåí íÿ ïðå òåí äåí òà Þð³ÿ Äî ë ãî ðó êî ãî çó õ âà ëî çà ïè òà ëè:
“À Êè ¿â òè ñÿ îòâî ðèâ?” 20. Ïî ä³ á íî ³ í³ ìå öü ê³ êî ðî ë³ ñòà âà ëè ³ì ïå ðà òî ðà -
136 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
Äèñêóñ³¿
ìè ò³ëü êè ï³ ñ ëÿ ïî õî äó â Ðèì, ÿêèé çà âåð øó âà â ñÿ ¿õ êî ðî íà ö³ ºþ. Òàê ñà ìî
³ ñþ çå ðå íàì Ïî ëü ù³ íå îá õ³ä íî áó ëî îâî ëî ä³ òè Êðà êî âîì.
Çà ïå ðå ÷ó þ ÷è Á. Ðèáàêîâó, Ì. Áðàé÷åâñüêèé ÷î ìóñü ïå ð³ îä ³ñ íó âàí íÿ
Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ îá ìå æèâ 1203 ð. 21 Àëå ³ ó ïåð ø³é ÷âåð ò³ ÕIII ñò. êè ¿â ñü ê³
êíÿ ç³ âè âî äè ëè ó ñòåï îá’ºä íà íå â³é ñü êî, äî ñêëà äó ÿêî ãî âõî äè ëè äðó æè -
íè â³ä äà ëå íèõ äó á ðî âè öü êèõ, íå ñâ³ çü êèõ ³ øóì ñü êèõ êíÿ ç³â. Áî ðî òü áà çà
Êè ¿â ÿê áî ðî òü áà çà ñòî ëè öþ ç íàé ñòàð øèì êíÿ ç³â ñü êèì ïðå ñòî ëîì, à íå
áî ðî òü áà çà êîí ê ðå ò íå ì³ ñ òî ç ïðè ëå ã ëè ìè òå ðè òî ð³ ÿ ìè, òðè âà ëà àæ äî
çäî áóò òÿ ñòî ëè ö³ ìîí ãî ëà ìè ó 1240 ð. 22 Íà â³òü ³ ï³ ñ ëÿ öüî ãî êíÿ ç³, ÿê³ ïðå -
òåí äó âà ëè íà ïåð ø³ñòü, ïå â íèé ÷àñ äî áè âà ëè ñÿ â³ä ìîí ãîëü ñü êèõ õà í³â ÿð -
ëè êà íà çðóé íî âà íèé Êè ¿â. Âè õî äÿ ÷è ç öüî ãî, Î. Òîëî÷êî ê³ íåöü ³ñ íó -
âàííÿ Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ â³ä í³ñ äî ðó áå æà ÕIII—ÕIV ñò., ââà æà þ ÷è îñ íî â íè ìè
ïðè ÷è íà ìè ¿¿ ïà ä³í íÿ ïî ë³ òè êó Çî ëî òî¿ Îð äè òà Âå ëè êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà Ëè -
òîâ ñü êî ãî 23. Ñïðî áè, çâè ÷àé íî, áó ëè, àëå îð äè í ö³ íå äî ïó ñ òè ëè â³ä ðî -
äæåí íÿ ñòî ëè ö³ ó Êè º â³. Êè ¿â ñü êà çå ì ëÿ ïî òðà ïè ëà äî óëó ñó Ìà ó ö³ (Ìî ãó -
÷³é), òî ä³ ÿê âå ëè êèé êíÿçü âî ëî äè ìèð ñü êèé ñòàâ áåç ïî ñå ðå ä í³ì õàí ñü êèì
âà ñà ëîì. Ñïðî áà Äà íè ëà Ðî ìà íî âè ÷à ïî âå ð íó òè ñî á³ ñòî ëè öþ íà øòî â õ íó -
ëà ñÿ íà ð³ øó ÷ó â³ä ñ³÷ Ìà ó ö³: “³ääàé Ãà ëè÷” 24. Íå äî çâî ëè ëè ñè ä³ òè ó Êè -
º â³ ßðî ñ ëà âó Âñå âî ëî äî âè ÷ó. Ó ñòî ëè ö³ çà ëè øè â ñÿ éî ãî ïî ñà ä íèê Äìè ò ðî
Åé êî âè÷, à “ñòàðåí âñåì êíÿ çåì â Ðóñ ñ êîì ÿçû öå” ìó ñèâ ïå ðå áó âà òè áëè -
æ ÷å äî îð äèí ñü êî¿ ñòàâ êè — ï³ä íà ãëÿ äîì. Öå áó ëè ïåð ø³ ðî êè ñòà íî â ëåí -
íÿ Çî ëî òî¿ Îð äè, êî ëè îòî ÷åí íÿ Áà òó ùå âè ð³ øó âà ëî, ùî ðî áè òè äà ë³. À
äà ë³ íå îòðè ìà ëè ÿð ëè êà íà Êè ¿â í³ Ìè õàé ëî Âñå âî ëî äî âè÷, í³ Äà íè ëî Ðî -
ìà íî âè÷, à Îëå ê ñàíäð ßðî ñ ëà âî âè÷, îòðè ìà â øè Êè ¿â, áóâ ïîñòà â ëå íèé
îð äè í öÿ ìè íè æ ÷å ìî ëîä øî ãî áðà òà Àí ä ð³ÿ, ÿêî ìó íà äà ëè ñòàð øèí ñ ò âî.
×è çáå ð³ã çà ñî áîþ Êè ¿â Îëå ê ñàíäð, çì³ íè â øè áðà òà, íå â³ äî ìî, ñêî ð³ øå í³.
³í ñàì ³ éî ãî íà ñòó ï íè êè ìà ëî ö³ êà âè ëè ñÿ íàä ä í³ ï ðÿí ñü êè ìè ñïðà âà ìè.
Íå âè ïàä êî âî ïî ðî ñü êèé êíÿçü Þð³é áóâ âà ñà ëîì âî ëèí ñü êèõ êíÿ ç³ â 25. À
äåñü áëè çü êî 1300 ð. õàí Òî ê òà íà äàâ Êè ¿â ïó òè âëü ñü êî ìó êíÿ çå â³, ÷è¿ íà -
ùàä êè ç äî ïî ìî ãîþ îð äè í ö³â ïðî òðè ìà ëè ñÿ ó êî ëè ø í³é ñòî ëè ö³ ÿê ðÿ äî â³
óä³ ëü í³ êíÿ ç³ àæ äî 1362 ð. 26 Òî ìó ñõè ëÿ º ìî ñÿ äî äó ì êè, ùî Êè ¿â ñü êà Ðóñü
ÿê ñó âå ðåí íà äåð æà âà- ³ì ïå ð³ÿ ïðî ³ñ íó âà ëà äî 1240 ð. Öÿ òå çà, äî ñòà ò íüî
ïå ðå êî í ëè âî îá ãðóí òî âà íà Ï. Òîëî÷êîì 27, äî çâî ëÿº äà òó âà òè ïå ð³ îä Êè -
¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ óìî â íî 882—1240 ðð.
Íà ñòó ï íèé ÷àñ òà êîæ íå áóâ ïå ð³ î äîì “òåìíèõ â³ ê³â”, ÿê äå õòî ââà æàº
äî ñ³. Âàð òî çà ìè ñ ëè òè ñÿ, ÷è êî ðå ê ò íî âæè âà òè òåð ì³í “Ïîëü ñüêî-Ëè òîâ -
ñüêà äî áà” àáî “Ëèòîâñüêà äî áà”. ×èì çà ñâîºþ ñóò òþ ïðèí öè ïî âî â³ä ð³ ç -
íÿ â ñÿ ïå ð³ îä âõî äæåí íÿ óêðà ¿í ñü êèõ (ðó ñü êèõ) êíÿ ç³âñòâ ó Ëè òîâ ñü êî- Ðó -
ñü êó äåð æà âó â³ä ïå ð³ î äó ¿õ âõî äæåí íÿ ó Êè ¿â ñü êó Ðóñü? Ö³ êà âî, ùî ïå ð³ îä,
êî ëè ìî ñ êîâ ñü ê³ êíÿ ç³ â³ä âî çè ëè â ñòî ëè öþ Çî ëî òî¿ Îð äè ì³ õè ñð³ á ëà, ùîá
îòðè ìà òè ÿð ëèê íà ïðå ñòîë âå ëè êèõ êíÿ ç³â âî ëî äè ìèð ñü êèõ, ó ðî ñ³é ñü ê³é
³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ íà çè âà º òü ñÿ ïå ð³ î äîì “çáèðàííÿ çå ìåëü”, ùî ïå ðå äó âàâ
óòâî ðåí íþ ðî ñ³é ñü êî¿ öåí ò ðà ë³ çî âà íî¿ äåð æà âè. ² öå, íà íàø ïî ãëÿä, ö³ë -
êîì ñïðà âå ä ëè âî. Àëå ÷î ìó æ ïå ð³ îä, êî ëè êè ¿â ñü êèé êíÿçü òè òó ëó âà â ñÿ “ç
ëà ñ êè Áî æî¿ âå ëè êèé êíÿçü êè ¿â ñü êèé” ³ ñòà âèâ ñâ³é ï³ä ïèñ äðó ãèì ï³ ñ ëÿ
âå ëè êî ãî êíÿ çÿ ëè òîâ ñü êî ãî íà âñ³õ ì³æ íà ðî ä íèõ óãî äàõ, à ë³ òî ïè ñ ö³ ñó ñ³ ä -
íüî¿ Ìî ë äî âè òè òó ëó âà ëè éî ãî “öàðåì”, ñêðî ì íî ³ìå íó º òü ñÿ “ëè òîâ -
ñüêèì”? Á³ëü øå òî ãî, ñë³ äîì çà ïîëü ñü êîþ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ ºþ, ó íàñ ïðè éíÿ òî
ïè ñà òè ïðî “ïîâñòàííÿ” Ñâè ä ðè ãàé ëà Îëü ãåð äî âè ÷à, í³ áè òî ëå ã³ òè ì íèé
âå ëè êèé êíÿçü ëè òîâ ñü êèé ì³ã ïî âñ òà âà òè ó âëà ñ í³é äåð æà â³ ïðî òè óçó ð ïà -
òî ðà — ïîëü ñü êî ãî ñòà â ëå íè êà, à íå íà â ïà êè? Íà ïå â íî, öåé ïå ð³ îä áóâ òà -
êè íå “ëèòîâñüêèì” ³ íå “ïîëüñüêî-ëèòîâ ñüêèì” (õî ÷à Ïî ëü ùà ó ÕV ñò.
ïî ñë³ äî â íî àíå ê ñó âà ëà, ïå ðå òâî ðè â øè ó âîº âîä ñ ò âà, òå ðè òî 𳿠Ðó ñü êî ãî
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 137
Äèñêóñ³¿
(Ãà ëè öü êî ãî) êî ðî ë³â ñ ò âà ç Õî ëì ñü êèì, Ïî ä³ëü ñü êèì, Æè äà ÷³â ñü êèì òà
Áå ë çü êèì êíÿ ç³â ñ ò âà ìè), à ïðî ñ òî ïå ð³ î äîì ÷è äî áîþ óä³ ëü íèõ êíÿ ç³âñòâ
(ÿê ó ñó ñ³ ä í³õ ðî ñ³é ñü êèõ çå ì ëÿõ).
Äî áà óä³ ëü íèõ êíÿ ç³âñòâ òðè âà ëà òîä³, êî ëè îñ íî â íè ìè äåð æà â íè ìè
îð ãà í³ ç ìà ìè íà çà çíà ÷å íèõ òå ðè òî ð³ ÿõ çà ëè øà ëè ñÿ óä³ ëü í³ êíÿ ç³â ñ ò âà
(îêðå ì³ ç íèõ ïðè éíÿ ëè íà çâó âå ëè êèõ ³ äî ¿õ ñêëà äó âõî äè ëè âà ñàëü í³ êíÿ -
ç³â ñ ò âà, ÿê³ òà êîæ äðî áè ëè ñÿ íà ìå í ø³).  ïå â í³ ïå ð³ î äè îêðå ì³ êíÿ ç³â ñ ò âà
çà ëè øà ëè ñÿ ïî â í³ ñ òþ íå çà ëå æ íè ìè, â ³í ø³ — çà ëå æà ëè â³ä Çî ëî òî¿ Îð äè,
Âå ëè êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà Ëè òîâ ñü êî ãî ÷è ³í øèõ îá’ºä íàíü. ²íî ä³ âî íè ñà ì³
îá’ºä íó âà ëè ñÿ, ÿê Ãà ëè öü êî- Âî ëèí ñü êà äåð æà âà çà êî ðî ëÿ Þð³ÿ Ëüâî âè ÷à
òà éî ãî íà ñòó ï íè ê³â àáî Âî ëèíü çà Ñâè ä ðè ãàé ëà Îëü ãåð äî âè ÷à. Ïî ä³ á íî ³
Ìå ê ëå í áóðã, Ñà ê ñåí- Êî áó ðã- Ãî òà ÷è Áà äåí- Áà äåí ó ñêëà ä³ Ñâÿ ùåí íî¿
Ðèì ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠ãåð ìàí ñü êî¿ íà ö³¿ ôà ê òè ÷ íî çà ëè øà ëè ñÿ ñó âå ðåí íè ìè
êíÿ ç³â ñ ò âà ìè.
Ôîð ìàëü íî öåé ïå ð³ îä (“êíÿæà äî áà”) çà ê³í ÷è â ñÿ ó 1492 ð., êî ëè áó ëî
âè äà íî ³ ëåí ñü êèé ïðè â³ ëåé, ÿêèé ïî çáà âèâ óä³ ëü íèõ êíÿ ç³â ïðà âà çíî ñèí
ç ³í øè ìè äåð æà âà ìè òà ³í âå ñ òè òó ðè, à ôà ê òè ÷ íî çà òÿ ã íó â ñÿ ìà ëî íå äî ñå -
ðå äè íè ÕVI ñò. Ö³ êà âî, ùî ñó òî âè ïàä êî âî 1492 ð. çá³ ã ñÿ ç â³ä êðèò òÿì Àìå -
ðè êè Êî ëó ì áîì, òîáòî äà òîþ, ïðè éíÿ òîþ á³ëü ø³ ñ òþ çà ðó á³ æ íèõ ìå ä³ º â³ ñ -
ò³â. Îòîæ âåð õ íþ ìå æó ñå ðå ä í³õ â³ ê³â â Óêðà ¿ í³ ìî æ íà áó ëî áè ïðè éíÿ òè
óìî â íî ÿê 1492 ð. àáî æ ïðî äîâ æè òè ¿¿ äî ê³ í öÿ ïåð øî¿ ÷âåð ò³ ÕVI ñò., âðà -
õî âó þ ÷è, ùî ïðî öåñ ë³ ê â³ äà ö³¿ óä³ ëü íèõ êíÿ ç³âñòâ çà òÿ ã íó â ñÿ, ïî ìå í ø³é
ì³ ð³, äî ê³ í öÿ ïåð øî¿ ÷âåð ò³ ÕVI ñò., òîáòî äî ïî ÷à ò êó Ðå ôîð ìà ö³¿ â ªâ ðî ï³.
Òà êà ïå ð³ î äè çà ö³ÿ, ï³ä òðè ìà íà ß. ²ñàºâè÷åì, âæå âè ïðî áó âà íà â
“²ñòî𳿠óêðà ¿í ñü êî¿ êóëü òó ðè” 28 òà ³í. âè äàí íÿõ, çî êðå ìà íî âî ìó âè äàí í³
ï³ä ðó ÷ íè êà ç ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè äëÿ âè ùî¿ øêî ëè (êåð. àâ òîðñü êî ãî êî ëå ê òè -
âó — Þ. Çàéöåâ).
Îò æå, ïå ð³ î äè êëà ñè ÷ íî ãî ³ ï³ ç íüî ãî ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ â Óêðà ¿ í³ çá³ ãà þ òü -
ñÿ ç ïå ð³ î äà ìè, ïðè éíÿ òè ìè ó ñâ³ òî â³é ìå ä³ º â³ ñ òè ö³. Òå æ â³ä íî ñè òü ñÿ ³ äî
ðàí íüî ãî ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ (ñå ðå äè íà V ñò. — ê³ íåöü IÕ ñò., â Óêðà ¿ í³ — óìî â -
íî 882 ð.). Öå ÷àñ ì³æ çà âåð øåí íÿì åïî õè ãó í³â (378—454 ðð.), ÿê³ çñó íó ëè
íà çà õ³ä ìà ñè âè ïëå ìåí ³ ðîç ÷è ñ òè ëè ñëî â’ÿ íàì øëÿ õè ì³ ã ðà ö³é íà çà õ³ä ³
ï³â äåíü, äî óòâî ðåí íÿ Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ (882 ð.). Öå áóâ ÷àñ ñòà íî â ëåí íÿ ñëî -
â’ÿí ñü êèõ ïëå ì³í íèõ êíÿ ç³âñòâ (äåð æàâ àí ò³â, äó ë³ á³â, õî ð âà ò³â òà ³í.).
Îñòàí í³ì ÷à ñîì â³ äî ìà ðî ñ³é ñü êà äî ñë³ ä íè öÿ Î. Ìåëüíèêîâà äî ñèòü àð ãó -
ìåí òî âà íî âè ä³ ëÿº ó öüî ìó ïå ð³ î ä³ ÷à ñè âî æ ä³â ñ ò âà, äðó æèí íî¿ äåð æà âè òà
ðàí íüî ôå î äàëü íî¿ äåð æà âè â ñå ðå äè í³ IÕ ñò. 29 Îñòàí í³ äî ñë³ äæåí íÿ àð õå -
î ëî ã³â, îñî á ëè âî íà õî ð âàò ñü êèõ òà âî ëèí ñü êèõ ìà òå ð³ à ëàõ, äà þòü ìî æ ëè -
â³ñòü äî ñèòü âïå â íå íî ãî âî ðè òè ïðî øè ðî êó äè ôå ðå í ö³ à ö³þ ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà
âæå ó VII—VIII ñò. ³ éî ãî ãî òî â í³ñòü äî òâî ðåí íÿ äåð æà â íèõ îð ãà í³ ç ì³â.
Ïðè íàé ì í³ ñó ì í³ âè ùî äî ³ñ íó âàí íÿ íà òå ðå íàõ Óêðà ¿ íè ïëå ì³í íèõ ñëî -
â’ÿí ñü êèõ êíÿ ç³âñòâ ó öåé ïå ð³ îä í³ ÷èì íå ï³ä êð³ ï ëå í³.
Îòîæ ö³ë êîì êî ðå ê ò íî çà ºâ ðî ïåé ñü êîþ ñõå ìîþ ââà æà òè ÑÅ ÐÅÄ -
ͲÌÈ Â²ÊÀÌÈ â Óêðà ¿ í³ åïî õó ç ñå ðå äè íè V äî ê³ í öÿ ÕV ñò. (óìî â íî
454—1492 ðð. ÷è ïî ÷à òêó ÕVI ñò.), ðîç ä³ ëè â øè éî ãî íà òðè ïå ð³ î äè: ðàí -
íüî ãî ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ — ñòà íî â ëåí íÿ òà ³ñ íó âàí íÿ ïëå ì³í íèõ êíÿ ç³âñòâ ³
ñî þ ç³â (óìî â íî 454—882 ðð.); êëà ñè ÷ íî ãî ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ — ³ñ íó âàí íÿ
Êè ¿â ñü êî¿ Ðó ñ³ (óìî â íî 882—1240 ðð.) òà ï³ ç íüî ãî ñå ðå ä íüî â³÷ ÷ÿ — ³ñ íó -
âàí íÿ óä³ ëü íèõ êíÿ ç³âñòâ (óìî â íî 1241—1492 ðð. ÷è ïî ÷à òêó ÕVI ñò.). Âè -
õî äÿ ÷è ç íî â³ ò íüî¿ òðà äè ö³¿, öþ äî áó ìî æ íà íà çâà òè ³ “Êíÿæîþ äî áîþ”,
õî ÷à áóäü- ÿê³ ðå ã³ î íàëü í³ â³ä õè ëåí íÿ â³ä çà ãàëü íî ïðèé íÿ òî¿ òðà äè ö³¿
ïðè âî äÿòü ò³ëü êè äî ÷åð ãî âî¿ ïëó òà íè íè, ÿêîþ ³ òàê áà ãà òà íà øà ³ñ òî ðè ÷ -
íà íà ó êà.
138 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
Äèñêóñ³¿
Âè äà º òü ñÿ äî ö³ ëü íèì ïðî âå ñ òè â³ä ïî â³ ä íó äèñ êó ñ³þ ç öüî ãî òà ³í øèõ
ïè òàíü, ÿê³ ñòî ñó þ òü ñÿ ³ñ òî ðè ÷ íî¿ òåð ì³ íî ëî 㳿, ³ ïðè éíÿ òè çà ãàëü íî îáî -
â’ÿç êî â³ âè çíà ÷åí íÿ, ÿê³ íå ïî òðå áó âà ëè áè ó êî æ íî ìó êîí ê ðå ò íî ìó âè -
ïàä êó ñïå ö³ àëü íî ãî òëó ìà ÷åí íÿ.
1 C e l l a r i u s C h. Historia medii aevi, a tempo ricibus Constantini Magni ad
Constantinopolim a Turcas captam deducta. — Jenae, 1698.
2 Íàðèñè ³ñ òî 𳿠Çà êàð ïàò òÿ. — Ò. 1 (ç íàé äà â í³ øèõ ÷à ñ³â äî 1918 ðîêó). — Óæãî -
ðîä, 1993. — Ñ. 119—255.
3 T o y n b e e A. J. A study of his tory. — T. 12. Re con sid er a tion. — Lon don, 1961.
4 Ïîëíîå ñî á ðà íèå ðóñ ñ êèõ ëå òî ïè ñåé [äà ë³ — ÏÑÐË]. — Ò. 1. — Ì., 1962. —
Ñòá. 7, 11, 28—29, 31, 338, 341—345; Ò. 2. — Ì., 1962. — Ñòá. 6, 8, 20, 22—23, 36, 455;
Ò. 4. — ×. 1. — Âûï. 1. — Ïå ò ðî ã ðàä, 1915. — Ñ. 4; Ò. 9. — Ì., 1965. — Ñ. 3—4, 17.
5 Òàì ñàìî. — Ò. 1. — Ñòá. 1, 17, 19—20; Ò. 2. — Ñòá. 2, 12; Ò. 4. — Ñ. 11.
6 Í à ñ î í î â À. Í. “Ðóññêàÿ çå ì ëÿ” è îá ðà çî âà íèå òå ð ðè òî ðèè äðå â íå ðóñ ñ êî ãî
ãî ñó äàð ñ ò âà. — Ì., 1951.
7 Áîëåñëàâ-Þðèé II, êíÿçü âñåé Ìà ëîé Ðó ñè / Ñáî ð íèê ìà òå ðè à ëîâ è èñ ñ ëå äî âà -
íèé, ñîáð. Î. Ãîíñèîðîâñêèì, À. À. Êóíèêîì, À. Ñ. Ëàïïî-Äàíèëåâñêèì, È. À. Ëèí -
íè÷åíêî, Ñ. Ï. Ïòàøèöêèì è È. Ðåæàáêîì. — ÑÏá., 1907. — Ñ. 153—154.
8 ÏÑÐË. — Ò. 20. — ×. 2. — ÑÏá., 1914. — Ñ. 468.
9 Òàì ñà ìî. — Ò. 2. — ÑÏá., 1843. — Ñ. 227, 236.
10 Òàì ñà ìî. — Ò. 1. — Ñòá. 23.
11 P e l e n s k i J. The Urigins of the Ufficial Mus co vite Clàims to the “Kievan In her i -
tance” // Har vard Ukrai nian Studies. — V. 1. — Cam bridge, Mass., 1977. — P. 36—51; Id.,
The Emer gence of the Mus co vite Claims to the Byzantine-Kievan “Im pe rial in her i tance” //
Okeanos. Es says pre sented to Ihor Sevcenko [Har vard Ukrai nian Studies]. — V. 7. — Cam -
bridge, Mass., 1984. — P. 520—531.
12 Ï å ë å í ñ ü ê è é ß. Áî ðî òü áà çà “Êè¿âñüêó ñïà ä ùè íó” ó 1175—1195 ðð.: ðå ë³ ã³é -
íî- öå ð êî â íå ñå ðå äî âè ùå // Àð õå î ëî ã³ÿ. — 1991. — ¹ 3. — Ñ. 33—46.
13 Ò î ë î ÷ ê î Î. Êî ëè ïå ðå ñòà ëà ³ñ íó âà òè “Êè¿âñüêà Ðóñü”? ²ñ òî ðè ÷ íà äî ëÿ îä íî -
ãî òåð ì³ íó ³ ïî íÿò òÿ // Êè ¿â ñü êà ñòà ðî âè íà. — 1992. — ¹ 6. — Ñ. 8—11.
14 à ð ó ø å â ñ ü ê è é Ì. Ñ. Çâè ÷àé íà ñõå ìà “ðóñüêî¿” ³ñ òî 𳿠é ñïðà âà ðà ö³ î íàëü íî ãî
óêëà äó ³ñ òî 𳿠Ñõ³ ä íî ãî ñëî â’ÿí ñ ò âà // Ñòà òüè ïî ñëà âÿ íî âå äå íèþ. — Ò. 1. — ÑÏá, 1904.
15 Ò î ë î ÷ ê î Î. Êî ëè ïå ðå ñòà ëà ³ñ íó âà òè “Êè¿âñüêà Ðóñü”? — Ñ. 13.
16 Ã ð å ê î â Á. Ä. Êè å â ñ êàÿ Ðóñü. — Ê., 1951.
17 Ò î ë î ÷ ê î Î. Ï. Îñî á ëè âî ñ ò³ ì³æ ñå íü éî ðàëü íèõ â³ä íî ñèí. — Ñ. 39—40.
18  î é ò î â è ÷ Ë. Â. Óä³ ëü í³ êíÿ ç³â ñ ò âà Ðþ ðè êî âè ÷³â ³ Ãå äè ì³ íî âè ÷³â ó
ÕII—ÕVI ñò. — Ëüâ³â, 1996. — Ñ. 5; é î ã î æ. Êíÿ ç³â ñü ê³ äè íà ñ ò³¿ Ñõ³ ä íî¿ ªâ ðî ïè (ê³ íåöü
IÕ — ïî ÷à òîê ÕVI ñò.). Ñêëàä, ñó ñ ï³ ëü íà ³ ïî ë³ òè÷ íà ðîëü. — Ëüâ³â, 2000. — Ñ. 389.
19 Ð û á à ê î â Á. À. Ïåð âûå âå êà ðóñ ñ êîé èñ òî ðèè. — Ì., 1964. — Ñ. 147—157; é î -
ã î æ. Êè å â ñ êàÿ Ðóñü è ðóñ ñ êèå êíÿ æå ñ ò âà ÕII—ÕIII ââ. — Ì., 1982. — Ñ. 470.
20 ÏÑÐË. — Ò. 2. — Ñòá. 433.
21 Á ð à é ÷ å â ñ ê è é Ì. Þ. Äè àð õè ÷å ñ êàÿ ïàð òèé íàÿ ñè ñ òå ìà â äðå â íå ðóñ ñ êîì ãî -
ðî äå ÕII — íà ÷à ëà ÕIII â. // Äðå â íÿÿ Ðóñü è Êè å â ñ êàÿ Ðóñü. — Ê., 1989. — Ñ. 140.
22 Ò î ë î ÷ ê î Ï. Ï. Äðå â íÿÿ Ðóñü. Î÷å ð êè ñî öè àëü íî- ïî ëè òè ÷å ñ êîé èñ òî ðèè. —
Ê., 1987.
23 Ò î ë î ÷ ê î Î. Êî ëè ïå ðå ñòà ëà ³ñ íó âà òè “Êè¿âñüêà Ðóñü”? — Ñ. 16.
24 ÏÑÐË. — Ò. 2. — Ñòá. 807—808.
25 Òàì ñà ìî. — Ñòá. 993—994.
26  î é ò î â è ÷ Ë. Â. Óä³ ëü í³ êíÿ ç³â ñ ò âà... — Ñ. 158—159.
27 Ò î ë î ÷ ê î Ï. Ï. Äðå â íÿÿ Ðóñü… — Ñ. 186—221.
28 ²ñòîð³ÿ óêðà ¿í ñü êî¿ êóëü òó ðè. — Ò. 2. — Ê., 2001.
29 Ì å ë ü í è ê î â à Å. À. Ê òè ïî ëî ãèè ñòà íî â ëå íèÿ ãî ñó äàð ñ ò âà â Ñå âå ð íîé è Âî ñ -
òî ÷ íîé Åâ ðî ïå (Ïîñòà íîâ êà ïðî á ëå ìû) // Îá ðà çî âà íèå Äðå â íå ðóñ ñ êî ãî ãî ñó äàð ñ ò âà.
Ñïî ð íûå ïðî á ëå ìû: ×òå íèÿ ïà ìÿ òè ÷ë.-êîð. ÀÍ ÑÑÑÐ Â.Ò. Ïàøóòî. Ìî ñ ê âà,
13—15 àïðåëÿ 1992 ã. Òåç. äîêë. — Ì., 1992; ¿ ¿ æ. Ê òè ïî ëî ãèè ïðå ä ãî ñó äàð ñ ò âåí íûõ è
ðàí íå ãî ñó äàð ñ ò âåí íûõ îá ðà çî âà íèé â Ñå âå ð íîé è Ñå âå ðî- Âî ñ òî ÷ íîé Åâ ðî ïå (Ïîñòà -
íîâ êà ïðî á ëå ìû) // Äðå â íåé øèå ãî ñó äàð ñ ò âà íà òå ð ðè òî ðèè Âî ñ òî ÷ íîé Åâ ðî ïû.
1992—1993. — Ì., 1995.
Ó ñòàò ò³ îá ãðóí òî âó þ òü ñÿ õðî íîëî ã³ ÷ í³ ìå æ³ ³ ïå ð³ î äè çà ö³ÿ ³ñ òî 𳿠ñå ðå ä í³õ â³ ê³â â
Óêðà ¿ í³ ó â³ä ïî â³ ä íî ñ ò³ ç ºâ ðî ïåé ñü êîþ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ ÷ íîþ òðà äè ö³ ºþ.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 139
Äèñêóñ³¿
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204872 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0130-5247 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T18:34:38Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Войтович, Л.В. 2025-07-19T16:01:46Z 2003 Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації / Л.В. Войтович // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 134-139. — Бібліогр.: 29 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204872 У статті обґрунтовуються хронологічні межі і періодизація історії середніх віків в Україні у відповідності з європейською історіографічною традицією. uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Дискусії Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації Article published earlier |
| spellingShingle | Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації Войтович, Л.В. Дискусії |
| title | Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації |
| title_full | Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації |
| title_fullStr | Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації |
| title_full_unstemmed | Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації |
| title_short | Середні віки в Україні: хронологія, проблеми періодизації |
| title_sort | середні віки в україні: хронологія, проблеми періодизації |
| topic | Дискусії |
| topic_facet | Дискусії |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204872 |
| work_keys_str_mv | AT voitovičlv serednívíkivukraíníhronologíâproblemiperíodizacíí |