Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст.
Saved in:
| Published in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Date: | 2003 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204875 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. / А.В. Блануца // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 103-111. — Бібліогр.: 43 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860254788576346112 |
|---|---|
| author | Блануца, А.В. |
| author_facet | Блануца, А.В. |
| citation_txt | Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. / А.В. Блануца // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 103-111. — Бібліогр.: 43 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Український історичний журнал |
| first_indexed | 2025-12-07T18:47:54Z |
| format | Article |
| fulltext |
ÏβÄÎÌËÅÍÍß
Ïèòàííÿ
óêðà¿íñüêî¿ ìå ä³ º â³ ñ òè êè
À. Â. ÁËÀÍÓÖÀ (Êè ¿â)
ÑÎÖ²ÀËÜÍÎ-ÑÒÀÍÎÂÀ
ÇÓÌÎÂËÅͲÑÒÜ ØËßÕÅÒÑÜÊÈÕ ÍÀ¯ÇIJÂ
ÍÀ ÂÎ ËÈͲ Ó ÄÐÓ Ã²É ÏÎ ËÎ ÂÈ Í² XVI ñò.
Àê òî â³ êíè ãè Âî ëèí ñü êî ãî âîº âîä ñ ò âà äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XVI ñò. ì³ ñ òÿòü
âå ëè êó ê³ëü ê³ñòü äî êó ìåí ò³â, ÿê³ ðÿ ñ í³ þòü ñêà ð ãà ìè ïðî øëÿ õåò ñü ê³ íà ¿ -
ç äè. Âî ä íî ÷àñ ö³ äæå ðå ëà çäå á³ëü øî ãî âñå ùå çà ëè øà þ òü ñÿ ïî çà óâà ãîþ
â³ ò ÷è ç íÿ íèõ äî ñë³ ä íè ê³â- ìå ä³ º â³ ñ ò³â. Ïðî á ëå ìà òè êà øëÿ õåò ñü êèõ íà ¿ ç -
ä³â çà ãà ëîì ðîç ã ëÿ äà ëà ñÿ ó â³ ò ÷è ç íÿ í³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ ïî á³ æ íî. ²ç ñïå -
ö³ àëü íèõ ïðàöü, ïðè ñâÿ ÷å íèõ ö³é òå ì³, ìî æ íà íà çâà òè ñòàò òþ Î. Ìàëü -
÷åíêà, ó ÿê³é àâ òîð çî ñå ðå äè â ñÿ ãî ëî â íî íà â³é ñü êî âî ìó àñ ïå ê ò³ 1. Òèì
÷à ñîì âèâ÷åí íÿ ñïå öè ô³ êè ñî ö³ àëü íèõ êîí ô ë³ ê ò³â, äî ÿêèõ íà ëå æà ëè ³
øëÿ õåò ñü ê³ íà ¿ ç äè, äຠìî æ ëè â³ñòü ïî áà ÷è òè íî â³ ãðà í³ ó äî ñë³ äæåí í³
ñî ö³ àëü íî- ñòà íî âî¿ ïðè ðî äè òà ìåí òàëü íî¿ íà ëà ø òî âà íî ñ ò³ ðàí íüî ìî -
äå ð íî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà.
Ïî ÷è íà þ ÷è ç ïåð øî¿ ïî ëî âè íè XVI ñò., ïðî öåñ ôîð ìó âàí íÿ òà ðîç ïî -
ä³ ëó øëÿ õåò ñü êî¿ çå ìå ëü íî¿ âëà ñ íî ñ ò³ ïðè çâ³â äî çðî ñ òàí íÿ ïðè âà ò íî ãî
ñâ³ò ñü êî ãî çà ðà õó íîê ñêî ðî ÷åí íÿ äåð æà â íî ãî. Ó äðó ã³é ïî ëî âè í³ XVI ñò.
â³ä áó âà â ñÿ ïå ðå ðîç ïî ä³ë çå ìåëü âñå ðå äè í³ êîð ïî ðà ö³¿ øëÿ õåò ñü êèõ çå ì ëå -
âëà ñ íè ê³â, ïðè ÷î ìó öåé ïðî öåñ çà êî íî äàâ ÷î ðå ãó ëþ âà â ñÿ Ëè òîâ ñü êè ìè
Ñòà òó òà ìè. Ñå ðåä íàé ïî øè ðå í³ øèõ ñïî ñî á³â íà áóò òÿ çå ì ëå âî ëî ä³í íÿ áó ëè
ïðî äà æ³ òà êó ï³ â ë³, çà ñòà âè, äà ðó âàí íÿ, ð³ä øå — îá ì³ íè òà îðåí äè. Çíà ÷ -
íèõ ìà ñ ø òà á³â ä³ ñ òàâ òà êèé ñïî ñ³á, ÿê “âèáèòòÿ ³ç äåð æàí íÿ” øëÿ õîì
çáðîé íî ãî íà ¿ ç äó.
Çà ãà ëîì ó ë³ òå ðà òó ð³ íå ìຠ÷³ ò êî¿ äå ô³ í³ ö³¿ øëÿ õåò ñü êî ãî íà ¿ ç äó. Ñïè -
ðà þ ÷èñü íà ñâ³ä ÷åí íÿ ÷è ñ ëåí íèõ äî êó ìåí ò³â, ñïðî áó º ìî äà òè òà êå âè çíà -
÷åí íÿ öüî ãî ïî íÿò òÿ: îð ãà í³ çî âà íèé ïðå ä ñòà â íè êà ìè ïà í³ â íî ãî ñî ö³ àëü -
íî ãî ñòà íó çáðîé íèé íà ïàä ó ìå æàõ íàé áëè æ ÷î¿ îêðó ãè íà øëÿ õåò ñü êå,
êíÿ ç³â ñü êå àáî ìî íà ñ òèð ñü êå ïî ñå ëåí íÿ ÷è âî ëî ä³í íÿ ç ìå òîþ ïî ãðà áó -
âàí íÿ, ïî ìñ òè, à òà êîæ çà âî ëî ä³í íÿ çå ì ëåþ, ï³ä äà íè ìè, ñè ëî âî ãî ðîç â’ÿ -
çàí íÿ ìàé íî âèõ ñó ïå ðå ÷îê (íå ð³ä êî ì³æ ðî äè ÷à ìè), ï³ä ðè âó åêî íî ì³ ÷ íèõ
ïî çè ö³é êîí êó ðåí ò³â. Ó Ëè òîâ ñü êî ìó Ñòà òó ò³ 1566 p. çáðîé íèé íà ¿çä ô³ ãó -
ðóº ÿê “êãâàëòú”, “êãâàëòîâíûé íà åçä”, “êãâàëòú ïî ñïî ëè òûé ñó ñå ä ñ êèé”.
³í â³ä ð³ ç íÿ â ñÿ ó ïðà âî âî ìó â³ä íî øåí í³ â³ä çâè ÷àé íî ãî ðîç áîþ (ïî êà ðàí -
íÿ çà îñòàí í³é áó ëî íà áà ãà òî ñó âî ð³ øèì, í³æ çà íà ¿çä).
Äî êó ìåí òè ïðî çáðîé í³ íà ¿ ç äè ñòà íî â ëÿòü ïî íàä òðå òè íó çà ãàëü íî¿
ê³ëü êî ñ ò³ àê ò³â ïðî ìà º ò êè. Ïðî öå ìî æ íà ñó äè òè ç îïè ñó àê òî âèõ êíèã
Êðå ìå íå öü êî ãî çåì ñü êî ãî ñó äó 2 (äèâ. òàá ëè öþ). Çà äðó ãó ïî ëî âè íó XVI ñò.
çáå ðå ã ëî ñÿ 11 àê òî âèõ êíèã, ùî ì³ ñ òÿòü ³í ôîð ìà ö³þ çà 14 ðî ê³â. Ó ñè ëó
îá’ºê òè â íèõ ïðè ÷èí íà òà ê³é äæå ðå ëü í³é îñ íî â³ ìî æ íà çðî áè òè ëè øå
ã³ ïî òå òè ÷ í³ âè ñíîâ êè.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 103
Äî êó ìåí òè ïðî øëÿ õåò ñü ê³ íà ¿ ç äè íà ìà º ò êè ó Êðå ìå íå öü êî ìó
ïîâ³ò³ Âî ëèí ñü êî ãî âîº âîä ñ ò âà ó äðó ã³é ïî ëî âè í³ XVI ñò.
(çà ìà òå ð³ à ëà ìè îïè ñó àê òî âèõ êíèã Êðå ìå íå öü êî ãî çåì ñü êî ãî ñó äó)
¹ àê òî âî¿ êíè ãè гê
Çà ãàëü íà ê³ëü ê³ñòü
ñïðàâ
ʳëü ê³ñòü ñïðàâ
ïðî íà ¿ ç äè (%)
1 1568
42
9 (21,4)
2 1569
30
4 (13,3)
3 1570
72 17 (23,6)
4 1571
67
7 (10,7)
5 1577
23
1 (4,3)
6 1578
81 19 (23,4)
7 1579 103 13 (12,6)
8 1592 177 27 (15,2)
8 1593 269 45 (16,7)
9 1594 123 21 (17,1)
9 1595 152 32 (21)
9 1596 295 40 (13,5)
10 1597 102 21 (20,6)
11 1598 159 26 (16,3)
1—11 1568—1598 1695 282 (16,6)
Ñë³ä çà óâà æè òè, ùî ñïðà âè êðè ì³ íàëü íî ãî õà ðà ê òå ðó (ìà º ò êî â³ íà ¿ ç äè
íà ëå æàòü ñà ìå äî íèõ), ÿê ïðà âè ëî, ô³ ê ñó âà ëè ñÿ â àê òî âèõ êíè ãàõ ãðîä ñü -
êî ãî ñó äó. Ó êíè ãè çåì ñü êî ãî ñó äó ïî ä³ á í³ ñïðà âè âíî ñè ëè ñÿ åï³ çî äè ÷ íî.
Âî íè ïî òðà ïè ëè äî çåì ñü êèõ êíèã çà íå ìî æ ëè âî ñ ò³ ¿õ âíå ñåí íÿ äî ãðîä ñü -
êèõ ÷å ðåç ð³ ç í³ ïðè ÷è íè. Ïî ïðè öå, ìàé æå ï’ÿ òà ÷à ñ òè íà àê ò³â, âíå ñå íèõ
äî àê òî âèõ êíèã Êðå ìå íå öü êî ãî çåì ñü êî ãî ñó äó, ì³ ñ òèòü ³í ôîð ìà ö³þ ïðî
øëÿ õåò ñü ê³ íà ¿ ç äè. Õà ðà ê òå ð íî, ùî ñïëå ñ êè àê òè â íî ñ ò³ íà ïà ä³â ïðî ñòå æó -
þ òü ñÿ íà ïðè ê³ í ö³ êî æ íî ãî äå ñÿ òè ð³÷ ÷ÿ ñòî ë³ò òÿ: â³ä ïî â³ ä íî ó 1568, 1578,
1597 ðð. Íà òî ì³ñòü ìàé æå íå â³ä áó âà º òü ñÿ ïà ä³í íÿ àê òè â íî ñ ò³ (çà âè íÿ ò êîì
1577 p., êî ëè çà ô³ ê ñî âà íî ëè øå îäèí âè ïà äîê çáðîé íî ãî íà ïà äó). Çà ãà ëîì,
çà äà íè ìè òàá ëè ö³ (çâà æà þ ÷è íà ïðî öåí ò íå ñï³â â³ä íî øåí íÿ àê ò³â ïðî íà ¿ -
ç äè äî çà ãàëü íî¿ ê³ëü êî ñ ò³ äî êó ìåí ò³â àê òî âî¿ êíè ãè), ìî æ íà ïðè ïó ñ òè òè,
ùî ïðî òÿ ãîì äî ñë³ äæó âà íî ãî ïå ð³ î äó äè íà ì³ êà øëÿ õåò ñü êèõ íà ¿ ç ä³â ìà ëà
ïîñòó ïàëü íèé õà ðà ê òåð.
Çáðîé í³ íà ¿ ç äè çä³é ñ íþ âà ëè ñÿ øëÿ õ òè ÷à ìè, çâè ÷àé íî, äëÿ ïî ë³ ï øåí -
íÿ íå ïðà âî âè ìè ìå òî äà ìè ñâî ãî ìà òå ð³ àëü íî ãî ñòà íî âè ùà — âëà ñ íå çà ðà -
äè íà æè âè, à òà êîæ ³ç ìå òîþ çâå äåí íÿ ðà õóí ê³â ç³ ñâî ¿ ìè êîí êó ðåí òà ìè ÷è
âî ðî ãà ìè.  á³ëü øî ñ ò³ ñêàðã íà â÷è íå í³ íà ¿ ç äè äå òàëü íî îïè ñó âà ëè ñÿ óñ³
çà âäà í³ çáè ò êè. Äî ñòî â³ ð í³ñòü öèõ äà íèõ çà ëè øà º òü ñÿ íå ç’ÿ ñî âà íîþ. Ïî -
çè âà÷ ì³ã ³ ïå ðå á³ëü øè òè çà âäà íó éî ìó øêî äó. Òî ìó ó ñó äî âî ìó ïî ðÿä êó äî
ïî òåð ï³ ëî ãî íà ïðà â ëÿ â ñÿ âî ç íèé (äî ê³ í öÿ 70-x ðð. XVI ñò. ÷à ñ òî öþ ôóí ê -
ö³þ âè êî íó âàâ ³ âè æ 3), ÿêèé äî êó ìåí òàëü íî ô³ ê ñó âàâ óñ³ øêî äè òà çáè ò êè.
Ïðè ì³ ðîì, ³ç äî íå ñåí íÿ âî ç íî ãî â³ä 5 âå ðå ñ íÿ 1568 ð. ïðî îãëÿä íà ñë³ä ê³â
íà ¿ ç äó ñëóã ïà íà ²âà íà Ïà ò ðè ê³ÿ- Êó ðî ç âîí ñü êî ãî íà ìà º òîê Ðó ñèâëü
êí. Áîãóøà Êî ðå öü êî ãî ä³ ç íà º ìî ñÿ, ùî “ïîääàíûå åãî êó ðî ç âîí ñ êèå ìî ö -
íî êãâà ë òîì ïî êî ñè ëè è ñó ïî êîé íî äåð æà íÿ îò êíÿ çÿ åãî ìè ëî ñ òè ï[à]íà
ìî å ãî òûå ñå íî æà òè îò íÿ ëè îñ ëå ä íÿ òåæ è âè äåë åñì ó ïîä äà íî ãî êíÿ çÿ åãî
ìëñòè ðó ñè â ë ñ êî ãî Èâà íà íè æåé ëî ê òÿ ó ïðà âîå ðó êè ðà íó ðó áà íóþ, à ëå -
âàÿ ðó êà ïå ðå áè òà” 4. ²ç öüî ãî ñþ æå òó âè ä íî, ùî íà ïàä áóâ ñïðÿ ìî âà íèé
íà âè ð³ øåí íÿ ãî ñ ïî äàð ÷èõ ïðî á ëåì çà ðà õó íîê ñâî ãî ñó ñ³ äà (âè ê³ñ ñ³ íî æà -
òåé), ïðè ÷î ìó êðè â ä íè êè ïî êà ë³ ÷è ëè ñå ëÿí, ÿê³ ñòà ëè ¿ì íà ïå ðå øêî ä³.
Çâå ð íå ìî óâà ãó íà îä íó ïðèí öè ïî âî âà æ ëè âó îá ñòà âè íó, ïî â’ÿ çà íó ³ç
øëÿ õåò ñü êè ìè íà ¿ ç äà ìè. Éäå òü ñÿ ïðî òå, ùî ¿õ í³ì ðå çóëü òà òîì ìî ã ëî áó òè
À. Â. Áëàíóöà
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 104
íå ëè øå çà õî ï ëåí íÿ çå ìåëü, à é çà ñíó âàí íÿ íà íèõ íî âî ãî ñå ëà ÷è ìà º ò êó.
Ñà ìå òà ê³ íà ñë³ä êè ìàâ íà ¿çä, â÷è íå íèé øëÿ õ òè ÷à ìè Ìà ò â³ ºì ßð ìî ëèí ñü -
êèì òà Àí ä ð³ ºì ×î ë ãàí ñü êèì. Âî íè ó ÷åð â í³ 1579 p. çà õî ïè ëè ÷à ñ òè íó çå -
ìåëü ó Æå ìå ëèí ñü êî ìó ìà º ò êó øëÿ õ òè ÷à Ôå äî ðà Ñå íþ òè- Ëÿ õî âå öü êî ãî ³
çà ñíó âà ëè ñå ëî Áå ðå çè íå öü 5. Íà ãî ëî ñè ìî, ùî çà ñâ³ä ÷å íà ó òà êèé ñïî ñ³á
ñî ö³ àëü íà òà åêî íî ì³ ÷ íà ïðà ê òè êà øëÿ õåò ñü êèõ íà ¿ ç ä³â º âå ëü ìè ñè ì ï òî -
ìà òè ÷ íîþ. Âî íà ñè ã íà ë³ çó âà ëà ïðî òå, ùî ó ïå ð³ îä, ÿêèé ðîç ã ëÿ äà º òü ñÿ,
øëÿ õåò ñü êèé íà ¿çä íà áó âàâ ðå àëü íî ãî çíà ÷åí íÿ íàä ï ðà âî âî ãî ðå ãó ëÿ òî ðà
ïå ðå ðîç ïî ä³ ëó øëÿ õåò ñü êî¿ çå ìå ëü íî¿ âëà ñ íî ñ ò³. Ïðè ÷î ìó â äà íî ìó âè ïàä -
êó ñà ìî âñ òà íî â ëå íå ïðà âî ñè ëü íî ãî âè ñòó ïà ëî äî ñòà ò íüî âà ãî ìèì àð ãó -
ìåí òîì ïðè íàé ì í³ äëÿ ì³ ñ öå âî¿ øëÿ õåò ñü êî¿ êîð ïî ðà ö³¿. Àäæå éøëî ñÿ íå
ïðî òðè â³ àëü íèé íà ¿ çä- ãðà áó íîê, ïî çà âåð øåí í³ ÿêî ãî éî ãî ïðè çâ³ ä ö³ çíè -
êà ëè ³ç çà õî ï ëå íèì äî á ðîì, à, ïî ñó ò³, çà ñâ³ä ÷åí íÿ íè ìè ÷óò òÿ “ðå -
ñïåêòàáåëüíîãî” íî âî ãî âëà ñ íè êà, ÿêèé ñòà òå ÷ íî ïî ðÿä êóº ñâî ¿ì äî á ðîì ³
âïå â íå íèé íå ëè øå ó âëà ñ í³é ïðà âî ò³, à é íå çâî ðî ò íî ñ ò³ åêî íî ì³ ÷ íèõ íà -
ñë³ä ê³â ðîç á³é íî¿ àâàí òþ ðè. Ñëî âîì, öå îçíà ÷à ëî òà êå íà áóò òÿ øëÿ õ òè -
÷åì- íà ¿ ç íè êîì âëà ñ íî ñ ò³, ÿêå çà ðå àëü íè ìè åêî íî ì³ ÷ íè ìè, ïðà âî âè ìè ³
ïî ë³ òè÷ íè ìè íà ñë³ä êà ìè êî ðå ñ ïîí äó âà ëî ñÿ ³ç þðè äè ÷ íî êî ðå ê ò íî îôîð ì -
ëå íè ìè ïî çå ìå ëü íè ìè óãî äà ìè. Öå áóâ çó õ âà ëèé âè êëèê øëÿ õåò ñü êî ìó ñó -
ñ ï³ ëü ñ ò âó ç éî ãî ëþ áî â’þ äî ïó á ë³ ÷ íèõ çà êëè êàíü øà íó âà òè ïðà âî. Ñõî æå,
ùî ðå à ê ö³ÿ øëÿ õåò ñü êî ãî çà ãà ëó íà äà íèé âè êëèê áó ëà ìëÿ âîþ, ïðè íàé ì í³
íà ïî â³ òî âî ìó ð³ â í³.
Á³ëü ø³ñòü øëÿ õ òè ÷³â- íà ¿ ç íè ê³â çà äî âî ëü íÿ ëè ñÿ çà õî ï ëåí íÿì õó äî áè
òà ðå ìà íåí òó. Îêðå ì³ àê òè ì³ ñ òÿòü ñêà ð ãè ïðî âè êðà äåí íÿ êî íåé 6. Çâè -
÷àé íèì ÿâè ùåì ñòà ëî çà õî ï ëåí íÿ çá³ æ æÿ, âè â³ç ç ïî ëÿ ñ³ íà, âè ðóá êà ë³ ñó
(³íî ä³ âè ðó áó âà ëè ñÿ äî ñèòü çíà ÷ í³ ïëî ù³, à ïî ò³ì äå ðå âè íà âè êî ðè ñ òî âó âà -
ëà ñÿ ó ïðî ìè ñ ëî âèõ ö³ ëÿõ àáî âè âî çè ëà ñÿ íà ïðî äàæ), ïî ãðà áó âàí íÿ ìàé -
íà, ãî ðî äè íè àáî ñà äó.
ßê ùî íà ãðà áî âà íå íå âì³ ùó âà ëî ñÿ íà âî çàõ, íå ð³ä êî çëî ÷è í ö³ ï³ä ïà -
ëþ âà ëè ñ³ íî, òî ëî ÷è ëè ãî ðî äè íó, òîáòî ñïå ö³ àëü íî çà ä ëÿ ïî ìñ òè àáî íà
äî ãî äó ñâî ¿ì òå ì íèì ³í ñòèí ê òàì íà ìà ãà ëè ñÿ çà âäà òè ÿê íàé á³ëü øî¿ øêî äè.
Ïî êà çî âîþ ùî äî öüî ãî º ñêà ð ãà äðó æè íè ëó öü êî ãî ìî ñ òî â íè ÷î ãî ²âà íà
Áî ð çî áà ãà òî ãî- Êðà ñåí ñü êî ãî Àí íè òà ¿¿ ñå ñ ò ðè Ìà 𳿠íà âî ëî äè ìèð ñü êî ãî
ï³ä êî ìî ð³ÿ êí. Îëå ê ñàí ä ðà Ñå ìà ø êà â³ä 9 ëèïíÿ 1566 p. ²ç öüî ãî äî êó ìåí -
òà âè ïëè âàº, ùî áëè çü êî 400 îçá ðî º íèõ ñëóã òà óðÿ ä íè ê³â êíÿ çÿ â÷è íè ëè
íà ¿çä íà ïî ëÿ ñêà ð æ íèöü á³ ëÿ ñå ëà Ðè êà í³. Ïðè ÷î ìó ÷à ñ òè íó õë³ áà âî íè
âè êî ñè ëè òà âè âå ç ëè, à ðå ø òó çíè ùè ëè “íà êî ð íþ” 7. Ïðè êëà äîì òî ãî, ÿê
ä³ ÿ ëè íà ¿ ç íè êè, êî ò ð³ êå ðó âà ëè ñÿ íå ëè øå ïî ÷óò òÿì ïî ìñ òè, à é ìà ëè íà
ìå ò³ åêî íî ì³ ÷ íî ïî ñëà áè òè êîí êó ðåí òà, ìî æå áó òè ñïðà âà ïðî íà ¿çä,
³í³ ö³ éî âà íèé áå ðå ñ òåé ñü êèì âîº âî äè ÷åì Ôð³ ä ð³ õîì Òè ø êå âè ÷åì. 1587 p.
â³í ç îçá ðî º íèì çà ãî íîì ñëóã òà ñå ëÿí ÷è ñå ëü í³ ñ òþ ïî íàä 600 îñ³á íà ïàâ
íà âî ëî ä³í íÿ áå ðå ñ òåé ñü êî ãî âîº âî äè Ãà â ðè ëà Ãî ð íî ñ òàÿ. Íà ¿çä áó ëî çä³é -
ñ íå íî ïå ðåä ïî ÷à ò êîì æíèâ. Íà ñë³ä êîì éî ãî ñòà ëî âè òî ëî ÷åí íÿ çà ïðÿ æå -
íè ìè ó âî çè ê³ íü ìè óñüî ãî íå ç³ á ðà íî ãî óðî æàþ æè òà, ïøå íè ö³, ÿ÷ ìå íþ,
â³ â ñà, ïðî ñà, ãðå ÷ êè, ãî ðî õó, ÿðè íè, ìà êó ³ êî íî ïå ëü 8. ßê ìî æ íà ïå ðå êî -
íà òè ñÿ, ó äà íî ìó âè ïàä êó ìî òèâ ìà òå ð³ àëü íî ãî çáà ãà ÷åí íÿ ó ä³ ÿõ íà ¿ ç íè ê³â
íå ïðî ñòå æó º òü ñÿ, çà òå âè ðà ç íèì º ïðà ã íåí íÿ ÿê íàé äî ø êó ëü í³ øå âäà ðè òè
ïî åêî íî ì³ ÷ íèõ ³í òåðåñàõ Ã. Ãî ð íî ñ òàÿ.
Îêð³ì íà ïà ä³â ç ìå òîþ ïî ãðà áó âàí íÿ àáî íè ùåí íÿ ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð -
ñü êî¿ ïðî äó ê ö³¿, â³ ñ ò ðÿ çáðîé íèõ íà ¿ ç ä³â íå ð³ä êî ñïðÿ ìî âó âà ëî ñÿ ³ íà ïðî -
ìè ñ ëè (ïî òà ø í³ áó äè, áðî âà ð í³, ïà ñ³ êè, ãó ò í³ òî ùî). ßê ïðà âè ëî, ó ñõî æèõ
âè ïàä êàõ íà ¿ ç íè êè çà áè ðà ëè ãî òî âó ïðî äó ê ö³þ àáî íè ùè ëè îá ëà ä íàí íÿ.
Ùîá äå çîð ãà í³ çó âà òè ðî áî òó êîí êó ðåí ò³â, âî íè çà áè ðà ëè ãðî ø³, ÿê³ çíà õî -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 105
Ñîö³àëüíî-ñòàíîâà çóìîâëåí³ñòü øëÿõåòñüêèõ íà¿çä³â íà Âîëèí³ ó äðóã³é ïîëîâèí³ XVI ñò.
äè ëè íà ïðî ìè ñ ëî âèõ îá’ºê òàõ. À öå áó ëè êî ø òè, ùî ïðè çíà ÷à ëè ñÿ äëÿ
îïëà òè ïðà ö³ ðî á³ ò íè ê³â, çà êó ï³ â ë³ ñè ðî âè íè, íà ïðè ê ëàä õìå ëþ, òà çá³ æ -
æÿ 9. Òà ê òè êà íà ¿ ç ä³â âêëþ ÷à ëà ³ íà ïà äè íà òðàíñ ïîð ò ç ïðî äó ê ö³ ºþ ïðî ìè ñ -
ë³â íà øëÿ õàõ, ð³ ÷ êî âèõ ñïëà âàõ, ïðè ïå ðå ¿ç ä³ ÷å ðåç ìè ò í³ êîð äî íè òî ùî.
Äî ñèòü ÷à ñ òî îá’ºê òîì äëÿ íà ïà äó áó ëè ìëè íè. Îñê³ëü êè âî íè äà âà ëè
âå ëè ê³ ïðè áó ò êè, òî øëÿ õ òè ÷³ ïðà ã íó ëè ìà òè ¿õ ó ñâî ¿õ ìà º ò êàõ. Á³ëüø çà -
ìî æ í³ òà ï³ä ïðè º ì ëè â³ ç íèõ âî ëî ä³ ëè ê³ëü êî ìà ìëè íà ìè. Ò³ æ øëÿ õ òè ÷³,
ÿê³ ïðî ìè ø ëÿ ëè íà ¿ ç äà ìè, íå ð³ä êî ñïî êó øà ëè ñÿ òà êèì ëà ñèì äëÿ íèõ
øìà ò êîì. Ïðî öå ñâ³ä ÷èòü íè ç êà ïî çî â³â äî ñó äó ïîñò ðà æ äà ëèõ âëà ñ íè ê³â,
ùî âòðà òè ëè òà êå çíà ÷ íå äæå ðå ëî ïðè áó ò ê³ â 10. ßê ùî æ íå âäà âà ëî ñÿ ïðè -
áðà òè ìëèí êîí êó ðåí òà äî ñâî ¿õ ðóê, òî ðî áè ëî ñÿ âñå ìî æ ëè âå äëÿ ïðè ïè -
íåí íÿ éî ãî ðî áî òè (íàé ïðî ñ ò³ øèé ñïî ñ³ á — çà òî ï ëåí íÿ 11). Íà ¿ ç íè êè âè -
ÿâ ëÿ ëè ñïå öè ô³ ÷ íèé ³í òåðåñ äî áîð ò íèõ äå ðåâ òà ñòàâ ê³â, ùî òà êîæ ïðè íî -
ñè ëè âëà ñ íè êî â³ ÷è ìà ë³ ïðè áó ò êè.
ϳä ÷àñ íà ¿ ç ä³â øëÿ õ òè ÷³ ïðè âëà ñ íþ âà ëè íå ëè øå ìà òå ð³ àëü í³ ö³í íî ñ -
ò³. Íå ð³ä êî âî íè çà õî ï ëþ âà ëè ³ ëþ äåé. Øëÿ õåò ñü êå ãî ñ ïî äàð ñ ò âî òðè ìà ëî -
ñÿ íà ï³ä äà íèõ. À ÷å ðåç ïåð ìà íåí ò í³ âî ðî æ³ íà ïà äè ðî áî ÷³ ðó êè áó ëè ÷è íå
íà âà ãó çî ëî òà. Òî ìó ñó äî â³ ñâ³ä ÷åí íÿ ïðî âáèâ ñ ò âî ï³ä ÷àñ íà ¿ ç ä³â ï³ä äà -
íèõ àáî âçÿò òÿ ¿õ ó ïî ëîí (“à ñà ìèõ äåè ëó äåé ìíî ãèõ îä íèõ ïî áè òî, à äðó -
ãèõ ïîé ìà íî è óâå çå íî âñèõ ïå ò íà ä öàò ÷[å]ë[îâå]êîâ”) 12 äî ñèòü ÷à ñ òî ô³ ê -
ñó âà ëè ñÿ â àê òî âèõ êíè ãàõ.
Ðîç øè ðþ þ ÷è ñâî¿ âî ëî ä³í íÿ ³ íå ìà þ ÷è äî ñòà ò íüî ñâî ¿õ ëþ äåé, øëÿ õ -
òè ÷³ ÷à ñ òî âäà âà ëè ñÿ äî îñà äæåí íÿ íà íî âèõ çå ì ëÿõ ï³ä äà íèõ ñâî ãî ñó ñ³ äà.
Ïðè ì³ ðîì, ó ëè ï í³ 1600 ð. óðÿ ä íèê Âà ö ëà âà Ìà ëèí ñü êî ãî Âå ð áÿ òà ç îçá -
ðî º íèì çà ãî íîì áî ÿð, ñëóã, öè ãàí ³ ñå ëÿí ïå ðå ñå ëèâ óíî ÷³ ³ç ñå ëà Âî ëè ö³ â
ìà º òîê Â. Ìàëèíñüêîãî ²âà ÷ êî âå äå â’ÿòü ñå ëÿí ñü êèõ ðî äè í 13. ×à ñîì âè -
êðà äåí íÿ ñå ëÿí ïðè çâî äè ëî äî ñïðà â æ í³õ ì³æóñî á íèõ âî ºí ì³æ øëÿ õ òè ÷à -
ìè- ñó ñ³ äà ìè, êî ëè ó â³ä ïî â³äü íà íà ïàä øëÿ õ òè÷ â³ä ïî â³ äàâ òèì ñà ìèì.
Íàé ïðî ñ ò³ øèì ñïî ñî áîì çà âî ëî ä³í íÿ ìà º ò êîì ÷è ñå ëîì áó ëî âè êðà -
äåí íÿ ï³ä ÷àñ çáðîé íî ãî íà ¿ ç äó äî êó ìåí ò³â, ùî ï³ä ò âåð äæó âà ëè ïðà âî íà
âî ëî ä³í íÿ íè ìè (ïðè â³ ëå¿, äàð ÷³, êó ï ÷³, çà ñòà â í³ óãî äè òà ³í.) 14 àáî çíè -
ùåí íÿ ÷è ïî ðó øåí íÿ ìå æî âèõ çíà ê³ â 15. Íå ìà þ ÷è äî êó ìåí òàëü íèõ
þðèäè ÷ íèõ äî êà ç³â, øëÿ õ òè ÷ó áó ëî äó æå ñêëà ä íî äî âå ñ òè ñâîº ïðà âî íà
âî ëî ä³í íÿ ìà º ò êà ìè, çà õî ï ëå íè ìè ó íüî ãî ³í øèì øëÿ õ òè ÷åì. À ÿê ùî ñó ï -
ðî òè â íèê ìàâ âè ùèé ñî ö³ àëü íèé ñòà òóñ, ò³ ñ íî êîí òà ê òó âàâ ³ç ïî â³ òî âîþ
àä ì³ í³ ñ ò ðà ö³ ºþ, ìàâ âïëè âî âî ãî ïà ò ðî íà àáî â³ä çíà ÷à â ñÿ ³í³ ö³ à òè â í³ ñ òþ òà
ô³ íàí ñî âè ìè ìî æ ëè âî ñ òÿ ìè, òî ó ñêðè â äæå íî ãî øëÿ õ òè ÷à øàí ñè íà ïî âå -
ð íåí íÿ ñâ âëà ñ íî ñ ò³ áó ëè äó æå ïðè ìà ð íè ìè.
Ïî òð³ á íî çà çíà ÷è òè, ùî çáðîé í³ íà ïà äè ³ ïî ãðà áó âàí íÿ ñó ïðî âî äæó -
âà ëè ñÿ ïî áèò òÿì ñå ëÿí, ï³ä äà íèõ, à òî é ñà ìèõ øëÿ õ òè ÷³â, ÿê ùî îñòàí í³ íå
âñòè ã ëè âòå ê òè äî íàé áëè æ ÷î ãî ë³ ñó ÷è ÿêî ¿ñü ñõî âàí êè. Òðà ï ëÿ ëè ñÿ ³ âè -
ïàä êè âáèâ ñ ò âà. Íà ïðè ê ëàä, ó äî íå ñåí í³ âî ç íî ãî Êðå ìå íå öü êî ãî ïî â³ òó
Ñå ìå íà Àí ä ðó çü êî ãî â³ä 8 æî â ò íÿ 1570 ð. ïðî îãëÿä çå ìåëü êè ¿â ñü êî ãî
âîº âî äè êí. Êî ñ òÿí òè íà Îñ ò ðî çü êî ãî, ÿê³ çà õî ïèâ êí. Ñòå ôàí Çáà ðà çü êèé,
ì³ ñ òè òü ñÿ ³í ôîð ìà ö³ÿ ïðî âáèâ ñ ò âî áà ãà òüîõ ï³ä äà íèõ âîº âî äè 16. À ç³ ñêà -
ð ãè øëÿ õ òè ÷à Ãðè ãî ð³ÿ Ñî êî ðà â³ä 15 æîâòíÿ 1568 ð. ä³ ç íà º ìî ñÿ, ùî âíà ñ -
ë³ äîê íà ïà äó óðÿ ä íè êà êí. Áî ãó øà Êî ðå öü êî ãî íà ñå ëî Ïëî ñ êå áóâ óáè òèé
éî ãî áðàò ²âàí Ñî êî ð 17.
Íà ¿ ç äè, ïî ãðà áó âàí íÿ íå çà ëè øà ëè ñÿ áåç êà ð íè ìè. Êðè â ä íè êà ìî æ íà
áó ëî ïðè òÿ ã íó òè äî â³ä ïî â³ äàëü íî ñ ò³ ó ñó äî âî ìó ïî ðÿä êó. Íà ñê³ëü êè
ä³ º âîþ òà åôå ê òè â íîþ áó ëà ïðà âî âà ³ ñó äî âà ñè ñ òå ìà Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ â³ä -
íî ñ íî ïðî òè 䳿 øëÿ õåò ñü êèì íà ¿ ç äàì, ìî æ íà ñó äè òè ³ç ÷èí íî ãî çà êî íî äàâ -
ñ ò âà òà ñó äî âî¿ ïðà ê òè êè. Ó Ëè òîâ ñü êî ìó Ñòà òó ò³ 1566 p. îêðå ìèé, îäè íà ä -
106 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Â. Áëàíóöà
öÿ òèé ðîç ä³ë (“Î êãâà ë òåõú è î ãî ëî â ùû ç íàõú øëÿ õå ö êèõú”) ïðè ñâÿ ÷å íî
ïðî á ëå ì³ øëÿ õåò ñü êèõ íà ¿ ç ä³â òà ðîç áî ¿â. Âæå ó ïåð øî ìó àð òè êó ë³ âè çíà -
÷å íî ïî êà ðàí íÿ çà óìè ñ íèé íà ¿çä íà áó äè íîê àáî ìà º òîê. Òàê, çà âáèâ ñ ò âî
àáî òÿ æ êå ïî ðà íåí íÿ âè íî ñè â ñÿ âè ðî ê — ñìåð ò íà êà ðà (“ãîðëî òðà òèòú”),
à ó ðà ç³, ÿê ùî í³ êî ãî íå ïî ðà íå íî ÷è íå âáè òî, òî íà ¿ ç íèê ïî âè íåí ñïëà òè -
òè øòðàô “12 ðó á ëåé ãðî øåé” òà êîì ïåí ñó âà òè çáè ò êè ïî òåð ï³ ëî ìó. Âäâ³ ÷³
á³ëü øîþ (“24 ðó á ëåé ãðî øåé”) áó ëà ñó ìà øòðà ôó çà íà ¿çä íà ìî íà ñ òèð ñü êå
âî ëî ä³í íÿ (Ðîç ä³ë 11, àð òè êóë 3). Íà òî ì³ñòü, çà ðîç á³é ïðè çíà ÷à ëà ñÿ âè -
êëþ ÷ íî ñìåð ò íà êà ðà (Ðîç ä³ë 11, àð òè êóë 23), ÿêà ïðè ñó äæó âà ëà ñÿ íà â³òü
òî ìó, õòî ïå ðå õî âó âàâ ðîç á³é íè êà ó ñâîº ìó äî ì³ (Ðîç ä³ë 11, àð òè êóë 5).
Îêðå ìèì àð òè êó ëåì âè çíà ÷à ëî ñÿ ïî êà ðàí íÿ çà ñó ñ³ä ñü êèé íà ¿çä. Òàê, ó 22
àð òè êó ë³ çà ñòå ð³ ãà ëî ñÿ: “óñòàâóåìú çà êî æ äûé êãâàëòú ïî ñïî ëè òûé ñó ñå ä ñ -
êèé, âðÿ äî â íå ïå ðå âå äå íèé, ìà åòü áû òè ñêà çàíú ñòî ðî íå îá æà ëî âà íîé
äâà íà ä öàòü ðó á ëåé ãðî øåé”. ßê áà ÷è ìî, ïî êà ðàí íÿ çà çáðîé íèé íà ¿çä (ó
âè ïàä êó ÿê ùî íå áó ëî âáè òî øëÿ õ òè ÷à) âè çíà ÷à ëî ñÿ ñè ì âî ë³ ÷ íèì ãðî øî -
âèì øòðà ôîì. Äëÿ ïî ð³ â íÿí íÿ íà âå äå ìî ïî êà çî âèé ïðè êëàä: ó Ëè òîâ ñü -
êî ìó Ñòà òó ò³ 1566 ð. (Ðîç ä³ë 13, àð òè êóë 10) ö³ íà êðå ÷å òà ÷åð âî íî ãî äî ð³ â -
íþ âà ëà 12, ñî êî ëà — 6, ÿñ ò ðó áà — 3 ðó á ëÿì ãðî ø³â, òîáòî êîì ïåí ñà ö³ÿ çà
íà ¿çä ïðè ð³ â íþ âà ëà ñÿ äî âàð òî ñ ò³ îä íî ãî- òðüîõ ìè ñ ëèâ ñü êèõ ïòà õ³â.
Ïî ä³ á íà íå äî ñ êî íà ëà çà êî íî äàâ ÷à ñè ñ òå ìà ³ñ íó âà ëà ³ â òî ãî ÷à ñ í³é Ìî -
ñ êîâ ñü ê³é äåð æà â³, êî ëè çà íà ¿ ç äè áî ÿð, ï³ä ÷àñ ÿêèõ âî íè òà ¿õ ñëó ãè á’þòü,
ãðà áó þòü, ãâà ë òó þòü æ³ íîê, êà ë³ ÷àòü êíÿ ç³â ñü êèõ ñó ä ä³â, òà êîæ ïðè çíà ÷à â -
ñÿ ñè ì âî ë³ ÷ íèé ãðî øî âèé øòðà ô 18. Ìà ëî åôå ê òè â íîþ áó ëà ³ ä³ ÿ ëü í³ñòü
ïî â³ òî âèõ ñó ä³â, ïî â’ÿ çà íà ç âè ð³ øåí íÿì ñïðàâ ïðî øëÿ õåò ñü ê³ íà ¿ ç äè. Çà -
ìî æ í³ êíÿ ç³ òà øëÿ õ òè ÷³ íå ìà ëè âå ëè êî ãî áà æàí íÿ øà íó âà òè ñâîºþ ïðè -
ñó ò í³ ñ òþ ñó äî âèõ óðÿ ä íè ê³â òà âè ñëó õî âó âà òè âñ³ òîí êî ù³ âå äåí íÿ ñïðà âè.
Âî íè ç ÷è ñ ëà ñâî ¿õ ñëó æå á íè ê³â (çäå á³ëü øî ãî äð³ á íèõ øëÿ õ òè ÷³ â 19) ïðè -
çíà ÷à ëè äî â³ ðå íó îñî áó, ÿêà ³ ïðå ä ñòà â ëÿ ëà ïà ò ðî íà ó ñó ä³. Òè ïî âèì ÿâè -
ùåì áó ëî çà òÿ ãó âàí íÿ âå äåí íÿ ñïðà âè ÷å ðåç íå ÿâ êó äî ñó äó ïðå ä ñòà â íè ê³â
ïî çè âà þ ÷î¿ ÷è îá âè íó âà ÷ó âà íî¿ ñòî ðî íè. Ùîá, íà ïðè ê ëàä, çìó ñè òè ïðè -
éòè äî ñó äó øëÿ õ òè ÷à Áà ë öå ðà Ãíå âî øà ó ñïðà â³ â³ä 14 æî â ò íÿ 1566 ð. ïðî
ñïó ñ òî øåí íÿ íèì ïà ñ³ êè áðà ò³â Æî ðà â íè öü êèõ ó Òå ñ ëó ãî â³ òà çà õî ï ëåí íÿ
çáðî¿ ³ õó äî áè, âî ç íî ìó äî âå ëî ñÿ ï’ÿòü ðà ç³â îá áè âà òè ïî ðî ãè îá âè íó âà ÷ó -
âà íî ãî ³ç ñó äî âè ìè ïî çî âà ìè 20. Òî ìó ñó äî â³ óðÿ ä íè êè âäà âà ëè ñÿ äî ïðà ê -
òè êè âè íå ñåí íÿ çà î÷ íèõ âè ðî ê³â áåç ïðè ñó ò íî ñ ò³ ïðå ä ñòà â íè ê³â îä í³ º¿ ³ç
ñòî ð³í. Îä íàê öå íå ïðè íî ñè ëî ïî ì³ ò íî ãî ðå çóëü òà òó, ÿê ³ øòðà ôè, ùî
ïðè çíà ÷à ëè ñÿ çà íå ÿâ êó íà ñó äî âèé ïðî öåñ. Øòðà ôè ÷à ñ òî ñïëà ÷ó âà ëèñü ³ç
âå ëè êîþ çà òðè ì êîþ àáî çî âñ³ì ³ã íî ðó âà ëè ñÿ.
Ó ðà ç³ æ äî âå äåí íÿ âè íè íà ¿ ç íè êà ñóä âè çíà ÷àâ ñó ìó ãðî øî âî ãî øòðà -
ôó, ÿêà ïî âèí íà áó ëà ñïëà ÷ó âà òè ñÿ ïî òåð ï³ ëî ìó. Ïðè ì³ ðîì, Âà ñèëü Áî ð -
çî áà ãà òèé- Êðà ñåí ñü êèé, ñèí ëó öü êî ãî ³ îñ ò ðî çü êî ãî ºïè ñ êî ïà, ðà çîì ç³
ñï³ëü íè êà ìè â÷è íèâ çáðîé íèé íà ¿çä íà âî ëî ä³í íÿ ëó öü êî ãî, áðà ö ëàâ ñü êî -
ãî ³ â³í íè öü êî ãî ñòà ðî ñòè êí. Á. Êîðåöüêîãî, ïî ãðà áó âà â øè ó ï³ä äà íèõ
êíÿ çÿ æè òî, ïøå íè öþ, õó äî áó. Ñóä âè í³ñ âåð äèêò 15 æî â ò íÿ 1571 ð., ÿêèì
çî áî â’ÿ çó âàâ Áî ð çî áà ãà òî ãî- Êðà ñåí ñü êî ãî, áà òü êà íà ¿ ç íè êà, ñïëà òè òè ïî -
òåð ï³ ëî ìó ãðî øî âèé øòðàô ó ðîç ì³ ð³ 3309 ê³ï ãðî øåé ëè òîâ ñü êè õ 21. Íà áà -
ãà òî á³ëü øà ñó ìà øòðà ôó (47407 ê³ï ãðî øåé, 48 ïå íÿ ç³â) áó ëà ïðè ñó äæå íà
òî ìó æ êí. Êî ðå öü êî ìó ó ñïðà â³ â³ä 2 ñåð ï íÿ 1568 ð. ïðî íå îä íî ðà çî âèé
íà ¿çä ñå ðàä ñü êî ãî âîº âî äè Àëü á ðå õ òà Ëà ñü êî ãî íà 20 ñ³ë òà âáèâ ñ ò âî ê³ëü -
êîõ ñå ëÿí ïî òåð ï³ ëî ãî 22. Îä íàê öå íå îçíà ÷àº, ùî òà ê³ âå ëè ê³ ãðî øî â³
øòðà ôè áó ëè ñïëà ÷å í³ ïî òåð ï³ ëî ìó. Äó æå ÷à ñ òî ïðà â äà áó ëà íà áî ö³ ñè ëü -
í³ øî ãî. Ìî æ ëè âèì ñïî ñî áîì âè ð³ øåí íÿ êîí ô ë³ ê òó ìî ã ëî áó òè ³ óêëà äåí -
íÿ òàê çâà íî ãî “ïîëþáîâíîãî ñî ã ëà øå íèÿ” ì³æ âî ðî ãó þ ÷è ìè ñòî ðî íà ìè.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 107
Ñîö³àëüíî-ñòàíîâà çóìîâëåí³ñòü øëÿõåòñüêèõ íà¿çä³â íà Âîëèí³ ó äðóã³é ïîëîâèí³ XVI ñò.
Ó òà êî ìó ðà ç³ øëÿ õ òè ÷³ ñà ì³ âè çíà ÷à ëè á³ëüø ïðè éíÿ ò í³ óìî âè ïî ãà øåí íÿ
êîí ô ë³ ê òó, à ñó äî âèé âè ðîê àâ òî ìà òè ÷ íî ñêà ñî âó âà â ñÿ.
Àê òî â³ ìà òå ð³ à ëè äà þòü çìî ãó âè çíà ÷è òè ñî ö³ àëü íî- ñòà íî âå êî ëî ó÷à ñ -
íè ê³â íà ¿ ç ä³â. Øëÿ õåò ñü ê³ çáðîé í³ íà ¿ ç äè çä³é ñ íþ âà ëè ñÿ â îñ íî â íî ìó â
ìå æàõ òå ðè òî ð³ àëü íî¿ îäè íè ö³ — ïî â³ òó, ð³ä øå îá’ºê òîì íà ïà äó ñòà âàâ ìà -
º òîê ñó ñ³ ä íüî ãî ïî â³ òó. Âñ³ ÷ëå íè òå ðè òî ð³ àëü íî¿ ñï³ ëü íî òè çíà ëè îäèí îä -
íî ãî, áó ëè ïî â’ÿ çà í³ ðî äèí íè ìè, ñëó æ áî âè ìè, êë³ º í òà ð íî- ïà ò ðî íàëü íè -
ìè çâ’ÿç êà ìè. Î÷å âè ä íî, ùî ïî òå í ö³é íèé íà ¿ ç íèê âî ëî ä³â ³í ôîð ìà ö³ ºþ
ïðî ñâîþ ìàé áó ò íþ æåð ò âó.
Øëÿ õ òè ÷³, ùî íå ìî ã ëè ñà ìî ñò³é íî ÷è íè òè îï³ð íà ¿ ç íè êàì, øó êà ëè
ï³ä òðè ì êè ó ñâî ¿õ ïà ò ðî í³â, ÿê³ â ñâîþ ÷åð ãó çî áî â’ÿ çó âà ëè ñÿ çà õè ùà òè
êë³ º í ò³â. Ó òî ãî ÷à ñ í³é Çà õ³ ä í³é ªâ ðî ï³ ³ Ìî ñ êîâ ñü ê³é äåð æà â³, çî êðå ìà,
øè ðî êî ïðà ê òè êó âà ëîñü óêëà äåí íÿ ïðè âà ò íèõ ñî þ ç³â çà õè ñ òó â³ä ñâà â³ ëü -
íèõ íà ïà ä³â áî ÿð. Äó æå ÷à ñ òî äð³ á íà øëÿ õ òà â³ä äà âà ëà ñå áå ³ ñâî¿ âî ëî ä³í -
íÿ ï³ä çà ñòà âó á³ëüø ñè ëü í³é ³ âïëè âî â³é øëÿ õ ò³ 23. Ñõî æ³ ïðî öå ñè ìà ëè
ì³ ñ öå ³ íà óêðà ¿í ñü êèõ çå ì ëÿõ Âå ëè êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà Ëè òîâ ñü êî ãî òà Ðå ÷³
Ïî ñïî ëè òî¿. Âò³ì, ïà ò ðî íè íå ð³ä êî íå ìî ã ëè â÷à ñ íî ïî äà òè äî ïî ìî ãó
ñâîº ìó êë³ º í òó. Ïî ä³ á íå òðà ïè ëî ñÿ, ïðè ì³ ðîì, ³ç âî ëèí ñü êèì øëÿ õ òè ÷åì
Ôå äî ðîì Ñå íþ òîþ- Ëÿ õî âå öü êèì, íà âî ëî ä³í íÿ ÿêî ãî ê³ëü êà ðà ç³â ï³ä ðÿä
â÷è íÿ ëè ñÿ íà ¿ ç äè. Öå çà ñâ³ä ÷ó þòü âæå çãà äà í³ íà ìè äâà îêðå ì³ ïî çî âè
Ô. Ñåíþòè-Ëÿõîâåöüêîãî äî ñó äó â³ä 16 ÷åðâíÿ 1579 p. ³ç ñêà ð ãà ìè íà ñâî ¿õ
ñó ñ³ ä³â Ìà ò â³ÿ ßð ìî ëèí ñü êî ãî òà Àí ä ð³ÿ ×î ë ãàí ñü êî ãî çà çà õî ï ëåí íÿ
çåìåëü ó Æå ìå ëèí ñü êî ìó ìà º ò êó. Íà äà ë³ îáè ä âà íà ¿ ç íè êè âè ð³ øè ëè îá’ºä -
íà òè ñâî¿ çó ñèë ëÿ äëÿ ïî äàëü øèõ ñï³ ëü íèõ íà ïà ä³â íà ³í ø³ ìà º ò êè Ô. Ñå -
íþ òè-Ëÿõîâåöüêîãî. Äî ñï³ëü íè ê³â ïðè ºä íà â ñÿ ³ áðàò ×î ë ãàí ñü êî ãî —
Ðîìàí. Öÿ òð³é öÿ çä³é ñ íè ëà âäà ëèé äëÿ íèõ íà ¿çä íà ìà º ò êè Ãó ë³ â ö³, Ñå -
ìåí³â êó, Á³ ñ³â êó ³ Òó ð³â êó 24. Òà öèì íà ïà äîì âî íè íå âäî âî ëü íè ëè ñÿ. ²ç
ñêà ð ãè øëÿ õ òÿ í êè ßã íå æ êè Êëî ä íè öü êî¿ â³ä 17 ÷åðâíÿ 1579 p. ä³ ç íà º ìî ñÿ,
ùî Ì. ßðìîëèíñüêèé, À. ×îëãàíñüêèé òà Ð. ×îëãàíñüêèé çà õî ïè ëè ÷à ñ òè -
íè ìà º ò ê³â ó ñå ëàõ Êî øå ë³ â ö³, Äà íè ë³ â ö³, Áå ðå æè í öÿõ, Ãó ë³ â öÿõ, Á³ ñ³ â ö³,
Òó ð³ â ö³ òà Ñå ìå í³ â ö³ 25. À âæå ó 1593 p. âî íè â³ ä³ áðà ëè ó Ô. Ñåíþ òè-Ëÿ -
õîâåöüêîãî ³í øó ÷à ñ òè íó Êî øå ë³ âå öü êî ãî ìà º ò êó 26. Íà æàëü, íå ìà º ìî
³íôîð ìà ö³¿ ïðî òå, ÷è â³ä ïî â³ äàâ Ô. Ñåíþòà-Ëÿõîâåöüêèé çáðîé íè ìè íà -
¿çäà ìè íà íà ïà äè ñâî ¿õ êðè â ä íè ê³â. Òèì ÷à ñîì ç îãëÿ äó íà óñòà ëå í³ ñòå ðåî -
òè ïè øëÿ õåò ñü êî¿ ñâ³ äî ìî ñ ò³, ïî ìñ òà çà çáðîé íèé íà ïàä áó ëà ÷è íå ãî -
ëîâíèì îáî â’ÿç êîì ïî òåð ï³ ëî ãî. Ñå ðåä ³í øî ãî, ïðî öå ñâ³ä ÷èòü çà ïèñ â
àêòî â³é êíè ç³ Êðå ìå íå öü êî ãî çåì ñü êî ãî ñó äó â³ä 9 æîâòíÿ 1570 ð. ïðî
âçຠì í³ íà ¿ ç äè íà ìà º ò êè øëÿ õ òè ÷³â Ñà âè ßëî âè öü êî ãî òà êí. Îëå ê ñàí ä ðà
Âèø íå âå öü êî ãî 27.
²ç ìà òå ð³ à ë³â àê òî âèõ êíèã ä³ ç íà º ìî ñÿ, ùî êîí ô ë³ ê òè ì³æ øëÿ õåò ñü êè -
ìè ðî äè íà ìè ìî ã ëè òðè âà òè ðî êà ìè, âòÿ ãó þ ÷è â êî ëî ò íå ÷ó óñ³õ ¿õ í³õ ñëóã òà
ï³ä äà íèõ. Õà ðà ê òå ð íî, ùî ó á³ëü øî ñ ò³ âè ïàä ê³â ñà ìå ñëó ãè ³ óðÿ ä íè êè áó ëè
³í³ ö³ à òî ðà ìè ñó òè ÷îê, ÿê³ ïå ðå ðî ñ òà ëè ó ñïðà â æ í³ ëî êàëü í³ â³é íè. Ïî ä³ á íèé
êîí ô ë³êò ñïà ëà õ íóâ ì³æ êí. Áî ãó øåì Êî ðå öü êèì ³ Àëü á ðå õ òîì Ëà ñü êèì.
Ëè øå ó 1565 ð. ñëó ãè Ëà ñü êî ãî â÷è íè ëè 7 íà ¿ ç ä³â íà âî ëî ä³í íÿ Êî ðå öü êî -
ãî 28. Íå êðà ùà ñè òó à ö³ÿ ñêëà ëà ñÿ ó âçà º ìè íàõ áðà ò³â êíÿ ç³â Êèðè êà ³ Ìè ñ³
Ðó æè öü êèõ ç êí. Ñòàí³ñëàâîì Ðà äçè â³ë ëîì. Ó 1587 ð. âî íè çä³é ñ íè ëè 4
“´âàëòîâí³ íà ñêî êè” íà ñëó æå á íè ê³â êí. Ðà äçè â³ë ëà áðà ò³â Êî ìà ðî âèõ, âáè -
â øè ïðè öüî ìó áà ãà òî ï³ä äà íèõ òà îä íî ãî ç áðà ò³â, Îëå ê ñàí ä ðà 29.
Ðîç â’ÿ çàí íÿ êîí ô ë³ ê òó øëÿ õîì çáðîé íî ãî íà ïà äó ïðà ê òè êó âà ëî ñÿ íå
ëè øå ì³æ øëÿ õ òè ÷à ìè- ñó ñ³ äà ìè, à é øëÿ õ òè ÷à ìè- ðî äè ÷à ìè. Ïî êà çî âè -
ìè ó öüî ìó â³ä íî øåí í³ º âçà º ì í³ íà ¿ ç äè ì³æ áðà òà ìè. Íàé ÷à ñ ò³ øå òà ê³
íà ïà äè çä³é ñ íþ âà ëè ñÿ ó âè ïàä êàõ íå ïî ðî çó ì³í íÿ ï³ä ÷àñ ðîç ïî ä³ ëó ñïàä -
108 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Â. Áëàíóöà
êî âèõ ìà º ò ê³ â 30. Âçà ãà ë³ íà ¿ ç äè ì³æ áðà òà ìè áó ëè íå ïî îäè íî êèì ÿâè -
ùåì. ²íî ä³ âîíè ñòà íî âè ëè òðå òè íó â³ä çà ãàëü íî¿ ê³ëü êî ñ ò³ íà ¿ ç ä³â çà îäèí
ð³ê. Ïðè ì³ ðîì, 1570 ð. ó Êðå ìå íå öü êî ìó ïî â³ ò³ ï’ÿòü íà ¿ ç ä³â ³ç ñ³ì íà ä öÿ -
òè â³ä áó ëè ñÿ ì³æ áðà òà ìè 31. ßê áà ÷è ìî, äëÿ áà ãà òüîõ íà ¿ ç íè ê³â íå áó ëî
âå ëè êî¿ ð³ ç íè ö³, íà êî ãî ñïðÿ ìî âó âà òè ñâîþ àã ðå ñ³ þ — ñó ñ³ äà ÷è ð³ ä íî ãî
áðà òà. Çå ì ëÿ äëÿ íèõ, î÷å âè ä íî, ìà ëà á³ëü øó âà ãó òà ö³ íó, í³æ ðî äèí í³
ñåí òè ìåí òè.
Íå ð³ä êî â³ä íà ¿ ç ä³â ïî òåð ïà ëè öå ð êî â í³ òà ìî íà ñ òèð ñü ê³ ãî ñ ïî äàð ñ ò -
âà 32. Òðà ï ëÿ ëî ñÿ, ùî ÷å ðåç òà ê³ íà ¿ ç äè ñâÿ ùå íè êè çìó øå í³ áó ëè øó êà òè
ñî á³ ³í øó ïà ðà ô³þ. Íà ïðè ê ëàä, 5 æîâòíÿ 1568 p. êðå ìå íå öü êèé çåì ñü êèé
ñó ä äÿ Àí ä ð³é Êó íåâ ñü êèé ñêà ð æè â ñÿ íà øëÿ õ òè ÷à Ñå ìå íà ªëî âè ÷à, ùî
òîé íà ïàâ íà öå ð ê âó â ñå ë³ Êó íå â³ òà “ãðèâåíêè ñå ðå á ðå íûå îòú îá ðà çîâú
ïî áðàëú è ºâà í ãå 볺 öå ð êî â íîå ñú öå ð ê âè çÿëú”, âíà ñ ë³ äîê ÷î ãî “ïîï òà -
ìî ø í³é, îáà ÷è â øè, èæ îí ãðè âåí êè îòú îá ðà çîâú ïî áðàëú è ºâà í ãå 볺 ñ
öå ð ê âè âçÿëú, ñëó æ áû áî æîå íå ñëó æèëú èç ñå ëà ïðî÷ ïî øîëú” 33.
Âàð òî çà çíà ÷è òè, ùî ³ ìî íà ñ òè ð³ íå ãðå áó âà ëè çáà ãà ÷ó âà òè ñÿ çà äî ïî -
ìî ãîþ íà ¿ ç ä³â íà ñó ñ³ ä í³ øëÿ õåò ñü ê³ âî ëî ä³í íÿ 34. Ñâÿ ùå íè êè òà ÷å í ö³ áó -
ëè ³í³ ö³ à òî ðà ìè íà ïà ä³â, à òî é ñà ì³ î÷î ëþ âà ëè îçá ðî º íó âà òà ãó ï³ä äà íèõ
àáî íà éìà í ö³â, ùî ÷à ñîì íå ïîñòó ïà ëè ñÿ øëÿ õåò ñü êèì çà ãî íàì. Íå çó ïè -
íÿ þ ÷èñü íà àíà ë³ ç³ ñî ö³ àëü íî ãî ñêëà äó çà ãî í³â íà ïà ä íè ê³â, îä íàê, â³ä çíà -
÷è ìî, ùî øëÿ õ òà äî ñèòü ÷à ñ òî äëÿ òà êèõ ö³ ëåé íà éìà ëà êî çà ê³ â 35.
Ñå ðåä ³í³ ö³ à òî ð³â, à ïî ÷à ñ òè é îð ãà í³ çà òî ð³â çáðîé íèõ íà ¿ ç ä³â áó ëè ³
æ³í êè- øëÿ õ òÿ í êè. Ìà þ ÷è íà ä³é íó ï³ä òðè ì êó ñâî ãî ÷î ëî â³ êà, äðó æè íà çà -
çâè ÷àé íå óÿâ ëÿ ëà ñå áå ó ðî ë³ âî éî â íè ÷î¿ ïà í³. Âî ä íî ÷àñ ÷å ðåç ð³ ç í³ îá ñòà -
âè íè ¿é íå ð³ä êî äî âî äè ëî ñÿ ñà ìî ñò³é íî ï³ ê ëó âà òè ñÿ ïðî ðî äè íó, ñòà âè òè
ñâî ¿õ ä³ òåé íà íî ãè, çáå ð³ ãà òè ö³ ë³ ñ í³ñòü ðî äî âèõ ìà º ò ê³â. Ïî òð³ á íî áó ëî
çà õè ùà òè ñÿ â³ä íà ïà ä³â àã ðå ñè â íèõ ñó ñ³ ä³â, à ³í êî ëè é ñà ì³ øëÿ õ òÿ í êè âäà -
âà ëè ñÿ äî çáðîé íèõ íà ïà ä³â. Ïðè ì³ ðîì, 1596 ð. Ìà ðó øà Äå äå ð êà ëî çà õî -
ïè ëà ñïàä êî â³ ìà º ò êè â ñå ëàõ Êó òè ³ Çà ëóæ æÿ øëÿ õ òè ÷à Ïà â ëà Áî ãî âè òè -
íà 36, à ³ç çà ïè ñó àê òî âî¿ êíè ãè â³ä 15 ëèñòîïàäà òî ãî æ ðî êó ä³ ç íà º ìî ñÿ, ùî
êíÿ æ íà ªâà Çáà ðà çü êà ïðè áðà ëà äî ñâî ¿õ ðóê ìà º òîê Îæî ã³ â ö³, ÿêèé âî íà
ïå ðåä öèì ïå ðå äà ëà â îðåí äó Ìè êî ë³ Âîí ñî âè ÷ó 37. ²íî ä³ øëÿ õ òÿ í êè, íå
äáà þ ÷è ïðî æ³ íî ÷ó ñî ë³ äà ð í³ñòü, çä³é ñ íþ âà ëè çáðîé í³ íà ¿ ç äè îä íà íà îä -
íó. Òàê, 1596 p. Êà òå ðè íà Ðî ñ òî öü êà ðà çîì ç³ ñâî ¿ ìè ñè íà ìè â÷è íè ëà íà -
ïàä íà âî ëî ä³í íÿ Ìà ðó ø³ Áî ãî âè òè íî âî¿ òà Ôå äî ðè Ïå ÷è õ âî ñò ñü êî¿.  ðå -
çóëü òà ò³ âî íà çà õî ïè ëà ¿õ í³ ñïàä êî â³ ÷à ñ òè íè ìà º ò ê³â â ñå ëàõ Ðî ñ òî êè, Ãî -
ðèí êà òà Ïî ð³÷ ÷ÿ 38.
Äî çáðîé íèõ íà ïà ä³â øëÿ õ òÿ íîê ñïî íó êà ëè íå ëè øå æè òåé ñü ê³ ïðè ÷è -
íè. ²íî ä³ ïî òÿã äî ñïðà â æ í³õ “æ³íî÷èõ çà áàâ” ñïðè ÷è íÿ ëè ³í äè â³ äó àëü í³
ðè ñè õà ðà ê òå ðó æ³í êè- øëÿ õ òÿ í êè. Ïî êà çî âîþ ùî äî öüî ãî ìî æå ñëó ãó âà òè
áóð õ ëè âà êà ð’º ðà êíÿ ãè í³ Ñî ô³¿ Ðó æèí ñü êî ¿ 39. Àí³ âè ñî êèé ñî ö³ àëü íèé
ñòà òóñ, àí³ áà ãàò ñ ò âî, àí³ äî ñòóï äî íàé âè ùèõ ïðè äâî ð íèõ ê³ë Ðå ÷³ Ïî ñïî -
ëè òî¿ íå ìî ã ëè ïðè áîð êà òè ¿¿ âî éî â íè ÷ó íà òó ðó.
ßê çà çíà ÷à ëî ñÿ âè ùå, ó ñêà ð ãàõ íà â÷è íå í³ íà ¿ ç äè äó æå äå òàëü íî ïå ðå -
ðà õî âó âà ëè ñÿ âñ³ çà âäà í³ çáè ò êè. ²ç ðå º ñ ò ð³â ïî ãðà áî âà íî ãî ìàé íà ìî æ íà
ä³ ç íà òè ñÿ, ÿêè ìè áó ëè ñòà ò êè ïðå ä ñòà â íè ê³â ð³ ç íèõ ñî ö³ àëü íèõ âåðñòâ ³
øëÿ õ òè çî êðå ìà. Íà ïðè ê ëàä, ³ç ñêà ð ãè áðà ö ëàâ ñü êî ãî çåì ñü êî ãî ïè ñà ðÿ
Ñå âå ðè íà Êðî ïè â íè öü êî ãî ä³ ç íà º ìî ñÿ ïðî ìàé íî âèé ñòà òóñ öüî ãî ñó äî âî -
ãî óðÿ äî â öÿ. ßê âè ïëè âຠ³ç äî êó ìåí òà, ñëó ãè áðà ö ëàâ ñü êî ãî ³ â³í íè öü êî ãî
ñòà ðî ñòè Þð³ÿ Ñòðó ñÿ ïî ãðà áó âà ëè ó Ñ. Êðî ïè â íè öü êî ãî áëè çü êî 200 ê³ï
ãðî øåé, êî ø òî â íî ñ òåé íà ñó ìó 300 ê³ï ãðî øåé, áà ãà òî õó äî áè, çá³ æ æÿ, à
òà êîæ ðå ÷åé äî ìà ø íüî ãî óæè ò êó. Ïðè ÷î ìó çáðîé íèé íà ïàä áóâ ðå òå ëü íî
ñïëà íî âà íèé, à íà ¿ ç íèê äî á ðå ïî ³í ôîð ìî âà íèé: ó áó äèí êó ïè ñà ðÿ çáå ð³ ãà -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 109
Ñîö³àëüíî-ñòàíîâà çóìîâëåí³ñòü øëÿõåòñüêèõ íà¿çä³â íà Âîëèí³ ó äðóã³é ïîëîâèí³ XVI ñò.
ëè ñÿ ùîé íî ç³ áðà í³ ïî áî ðî â³ êî ø òè ç íà ñå ëåí íÿ Áðà ö ëàâ ñü êî ãî âîº âîä ñ ò -
âà çà 1581 ð. íà ñó ìó 3000 çî ëî òèõ ïîëü ñü êè õ 40. ßê áà ÷è ìî, ìàé íî â³ ñòà ò êè
ïî â³ òî âî ãî óðÿ äî â öÿ áó ëè äî ñèòü çíà ÷ íè ìè. Öå ïðè òî ìó, ùî õî ÷à ó çà çíà -
÷å íèé ïå ð³ îä ³ â³ä áó âà ëî ñÿ ïî æâà â ëåí íÿ ãðî øî âî ãî îá³ ãó òà ðîç ðà õóí ê³â,
âñå æ òà êè ãî òî â³ ãðî ø³ áó ëè âå ëü ìè äå ô³ öè ò íè ìè íå ëè øå äëÿ øëÿ õ òè Âî -
ëè í³, à é âñ³ º¿ Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿. Çíà ÷ í³ ñòà ò êè ìà ëà øëÿ õ òà ñå ðå ä íüî¿ ðó êè
³ ó Êè ¿â ñü êî ìó âîº âîä ñ ò â³. Òàê, ï³ä ÷àñ îä íî ãî ³ç íà ¿ ç ä³â íà Ôî ðî ùèí ñü êèé
ìà º òîê øëÿ õ òÿ í êè ßã íå ø êè Êî çà ðîâ ñü êî¿ íà ïà ä íè êà ìè áó ëè ïî ãðà áî âà í³
ãðî ø³, çî ëî òî, ñð³ á ëî, à òà êîæ êî í³, âî ëè, âó ëè êè, ãî òî âà ïðî äó ê ö³ÿ (ìåä,
ñî ëîä, ìó êà, ìà ñ ëî, ñèð òî ùî), ð³ ç íà çáðîÿ, çíà ðÿ ä äÿ ïðî ìè ñ ë³â òà ðå -
ìàíåí ò 41.
×è ñ ëåí í³ ñêà ð ãè ïðî íà ¿ ç äè âêà çó þòü íà ïî âñÿ ê äåí íèé õà ðà ê òåð öèõ
çëî ÷è í³â, íà òå, ùî ðîç â’ÿ çàí íÿ íå ïî ðî çó ì³íü ì³æ ïðå ä ñòà â íè êà ìè øëÿ -
õåò ñü êî ãî ñòà íó çáðîé íèì ñïî ñî áîì áó ëî çâè ÷ íèì ÿâè ùåì. Òà êî ëè ó
â³é íàõ ³ç çî â í³ ø í³ì âî ðî ãîì øëÿ õ òà çäî áó âà ëà ñî á³ ÷åñòü òà ñëà âó, òî ó
â³é íàõ, ñïðÿ ìî âà íèõ íà çà õî ï ëåí íÿ òà ïî ãðà áó âàí íÿ ìà º ò ê³â, øëÿ õ òè ÷³
íå íà áó âà ëè äëÿ ñå áå ëè öàð ñü êèõ ÷å ñ íîò. Çáðîé í³ íà ¿ ç äè ñó ïå ðå ÷è ëè òà -
êèì “êà òå ãî ð³ÿì øëÿ õåò ñü êî¿ ñè ñ òå ìè ö³í íî ñ òåé, ÿê áðà òåð ñ ò âî, ëþ áîâ
äî â³ ò ÷è ç íè, ëå ãà ë³çì ïî âå ä³í êè â ïî ë³ òè÷ íî ìó æèò ò³, ³äå àë çãî äè òà âøà -
íó âàí íÿ òðà äè ö³¿” 42.
Òà õî ÷à íà ¿ ç äè ³ â³ äî áðà æà ëè àã ðå ñè â íèé õà ðà ê òåð âè ð³ øåí íÿ ñî -
ö³ àëü íî ãî êîí ô ë³ ê òó, âî íè íå ïðè çâå ëè äî çíà ÷ íèõ çì³í ó ôóí äà ìåí òàëü -
íèõ ï³ä âà ëè íàõ ñî ö³ àëü íî¿ çëà ãî äè. Ó öüî ìó çâ’ÿç êó ïðè âåð òຠóâà ãó ñïî -
ñòå ðå æåí íÿ Í. Ñòàð÷åíêî, ùî íà ¿ ç äè íà ñó ñ³ ä í³ ìà º ò êè ç ïðà ïî ðà ìè, áó á -
í à ìè, ñó ð ìà ìè ³ êî ðî ã âà ìè ìà ëè õà ðà ê òåð ñè ì âî ë³ ÷ íî¿ äå ìîí ñ ò ðà ö³¿ êîí -
ô ë³ ê òó 43.
ϳä áè âà þ ÷è çà ãàëü íèé ï³ä ñó ìîê ðîç ã ëÿ äó ïè òàí íÿ ïðî åêî íî ì³ ÷ íó òà
ñî ö³ àëü íî- ñòà íî âó çó ìî â ëå í³ñòü øëÿ õåò ñü êèõ íà ¿ ç ä³â íà Âî ëè í³ ó äðó ã³é
ïî ëî âè í³ XVI ñò., çà çíà ÷è ìî, ùî øëÿ õåò ñü ê³ çáðîé í³ íà ¿ ç äè íå çâî äè ëè ñÿ
ëè øå äî õà î òè ÷ íèõ ñòè õ³é íèõ ãðà áå æ³â òà ðîç áî ¿â àáî, ñêà æ³ ìî, ïå â íèõ ñè ì -
âî ë³ ÷ íèõ ìà í³ ôå ñ òà ö³é ó ñî ö³ àëü í³é ñôå ð³. Ó ïå ð³ îä, ùî ðîç ã ëÿ äà º òü ñÿ, âî -
íè íà áó ëè äî ñèòü âè ðà ç íèõ ðèñ ñî ö³ àëü íî ãî ³í ñòè òó òó, ÿêèé áóâ âè íå ñå -
íèé çà ðàì êè çà êî íî äàâ ñ ò âà øëÿ õåò ñü êî¿ äåð æà âè ³ ÷å ðåç ÿêèé â³ä áó âà â ñÿ
êîí êó ðåí ò íèé ïå ðå ðîç ïî ä³ë åêî íî ì³ ÷ íèõ ³í òåðåñ³â òà âïëè â³â, ó òî ìó ÷è ñ -
ë³ ³ â ñôå ð³ ïî çå ìå ëü íèõ â³ä íî ñèí. ×å ðåç á³ ä í³ñòü äæå ðå ëü íî¿ áà çè ìè íå ìî -
æå ìî ìà òå ìà òè ÷ íî òî ÷ íî âè çíà ÷è òè, ÿêèé ñà ìå ñå ã ìåíò åêî íî ì³ êè Âî ëè í³
çà çíà âàâ ñïå öè ô³ ÷ íî ãî ðå ãó ëþ þ ÷î ãî âïëè âó øëÿ õåò ñü êèõ íà ¿ ç ä³â. Âî ä íî ÷àñ
òå, ùî öå áóâ ðå àëü íèé ³ äî âî ë³ â³ä ÷ó ò íèé âïëèâ, íå âè êëè êຠñó ì í³ âó. Àäæå
íà çà õî ï ëå íèõ íà ¿ ç íè êà ìè çå ì ëÿõ âè ðî ñ òà ëè íî â³ ñå ëà. Ðå ê â³ çî âà í³ íà ïà ä -
íè êà ìè ìà º ò êî â³ äî êó ìåí òè ôà ê òè ÷ íî ïî çáà â ëÿ ëè ïîñò ðà æ äà ëèõ íà 䳿 ïî -
âå ð íó òè âòðà ÷å íå. À ïå ðå ãíà í³ ³ç ¿õ í³õ ìà º ò ê³â ñå ëÿ íè, çà õî ï ëå í³ . ãðî ø³ òà
ìà òå ð³ àëü í³ ö³í íî ñ ò³ â³ä òå ïåð ïðà öþ âà ëè íà äî á ðî áóò íî âèõ âëà ñ íè ê³â.
Òàê âè íè êà ëè íî â³ åêî íî ì³ ÷ í³ ðå à 볿, ÿê³ øëÿ õåò ñü êèé ñî ö³ óì ó ìå æàõ ëî -
êàëü íèõ òå ðè òî ð³ àëü íèõ ñï³ ëü íîò çìó øå íèé áóâ ñïðèé ìà òè ÿê íå óíè ê íó
äà í³ñòü. Ïðè ÷î ìó, ÿê ìî æ íà ñó äè òè ç ìà òå ð³ à ë³â ïî Âî ëè í³, øëÿ õåò ñü êå ñó -
ñ ï³ ëü ñ ò âî íà ð³ ç íèõ ñâî ¿õ ñî ö³ àëü íèõ ïî âåð õàõ áó ëî ïî ì³ ò íî óðà æå íå â³ ðó -
ñîì íà ¿ ç íè ö ò âà.
Çà ãà ëîì ìî æ íà ñòâåð äæó âà òè, ùî øëÿ õåò ñü ê³ íà ¿ ç äè, ÿê ÿâè ùå çà ãàëü -
íî ºâ ðî ïåé ñü êî ãî õà ðà ê òå ðó, áó ëè ïî çà ïðà âî âèì ñïî ñî áîì çà äî âî ëåí íÿ
åêî íî ì³ ÷ íèõ ³í òåðåñ³â øëÿ õ òè, ùî âè íèê ÷å ðåç íå åôå ê òè â í³ñòü ïðà âî âî¿ ³
ñó äî âî¿ ñè ñ òå ìè Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ òà ñëàá ê³ñòü öåí ò ðàëü íî¿ âëà äè.
110 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Â. Áëàíóöà
1 Ì à ë ü ÷ å í ê î Î. Øëÿ õåò ñü ê³ íà ¿ ç äè ó ñâ³ ò ë³ ìà º ò êî âèõ àê ò³â ê³ í öÿ XVI — ïåð -
øî¿ ïî ëî âè íè XVII ñò. (â³é ñü êî âèé àñ ïåêò) // Êè ¿â ñü êà ñòà ðî âè íà. — 1997. — ¹ 3—4. —
Ñ. 94—113.
2 Êðåìåíåöüêèé çåì ñü êèé ñóä. Îïè ñè àê òî âèõ êíèã XVI—XVII ñò. Âè ïóñê I. Êíè ãè
1—11 (1568—1598 pp.). — K., 1959.
3 Äåòàëüíó ³í ôîð ìà ö³þ ïðî âè æ³â äèâ.: Ï î ë ³ ù ó ê Â. Âðÿ äî âå âè æ³â ñ ò âî â ñòðó ê -
òó ð³ ïó á ë³ ÷ íî- ïðà âî âèõ ïðî öå äóð (íà ìà òå ð³ à ë³ Ëó öü êèõ çàìêî âèõ êíèã 1558— 1567 ð ð.) / /
Ñî ö³ óì. Àëü ìà íàõ ñî ö³ àëü íî¿ ³ñ òî ð³¿. Âè ïó ñ ê I. — Ê., 2002. — Ñ. 79—111.
4 Öåíòðàëüíèé äåð æà â íèé ³ñ òî ðè ÷ íèé àð õ³â Óêðà ¿ íè ó ì³ ñ ò³ Êè º â³ (äà ë³ —
ÖIJÀÓÊ). — Ô. 26, îï. 1, ñïð. 1, àðê. 198.
5 Òàì ñà ìî. — Ô. 22, îï. 1, ñïð. 7, àðê. 10, 10 çâ.—11.
6 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 9, àðê. 22 çâ., 23, 793; ñïð. 10, àðê. 56; ô. 26, îï. 1, ñïð. 2,
àðê. 512 çâ., 514, 515 çâ., 516.
7 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 1, àðê. 31 çâ.
8 Àðõèâ ÞÇÐ (äà ë³ — ÀÞÇÐ). — ×. 6. — Ò. 1. — Ê., 1876. — Ñ. 175—178.
9 Òîðã³âëÿ íà Óêðà ¿ í³ XIV — ñå ðå äè íà XVII ñòîë³òòÿ. Âî ëèíü ³ Íàä ä í³ ï ðÿ í ùè íà. —
Ê., 1990. — Ñ. 118, 188—189, 220.
10 ÖIJÀÓÊ. — Ô. 22, îï. 1, ñïð. 7, àðê. 111 çâ., 112; ñïð. 8, àðê. 373 çâ., 374 çâ.—375,
390.
11 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 8, àðê. 466 çâ.—468.
12 Òàì ñà ìî. — Ô. 26, îï. 1, ñïð. 1, àðê. 11.
13 ÀÞÇÐ. — ×. 6. — Ò. 1. — Ê., 1876. — Ñ. 274—280.
14 ÖIJÀÓÊ. — Ô. 22, îï. 1, ñïð. 9.
15 Òàì ñà ìî. — Ô. 26, îï. 1, ñïð. 2, àðê. 734 çâ.
16 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 3, àðê. 32 çâ.
17 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 1, àðê. 306—307.
18 Ï à â ë î â-Ñ è ë ü â à í ñ ê è é Í. Ï. Ôå î äà ëèçì â Ðîñ ñèè. — Ì., 1988. — Ñ 124.
19 Äåòàëüíó ³í ôîð ìà ö³þ ïðî äî â³ ðå íèõ îñ³á äèâ.: Ñ ò à ð ÷ å í ê î Í. Óìî öî âà í³-
ïðî êó ðà òî ðè- ïðè ÿ òå ë³. Õòî âî íè? (ñòà íî â ëåí íÿ ³í ñòè òó òó àä âî êà òó ðè íà Âî ëè í³ â ê³ í ö³
XVI ñò.) // Ñî ö³ óì. Àëü ìà íàõ ñî ö³ àëü íî¿ ³ñ òî ð³¿. Âè ïó ñ ê I. — Ê., 2002. — Ñ. 111—145.
20 ÖIJÀÓÊ. — Ô. 26, îï. 1, ñïð. 1, àðê. 57 çâ.
21 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 2, àðê. 738—746 çâ.
22 Òàì ñà ìî. — Ô. 25, îï. 1, ñïð. 10, àðê. 241—251.
23 Ï à â ë î â-Ñ è ë ü â à í ñ ê è é Í. Ï. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 125.
24 ÖIJÀÓÊ. — Ô. 22, îï. 1, ñïð. 7, àðê. 74 çâ.—76.
25 Òàì ñà ìî. — Àðê. 14 çâ.—15.
26 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 8, àðê. 324 çâ.—325.
27 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 3, àðê. 63 çâ.
28 Òàì ñà ìî. — Ô. 26, îï. 1, ñïð. 1, àðê. 3 çâ.—15 çâ.
29 Òàì ñà ìî. — Ô. 22, îï. 1, ñïð. 7, àðê. 5.
30 Òàì ñà ìî. — Ô, 27, îï. 1, ñïð. 3, àðê. 52—56, 59 çâ.—62.
31 Êðåìåíåöüêèé çåì ñü êèé ñóä… Äèâ.: Êíè ãà 1—11 (1568—1598 ðð.) çà 1570 ð³ê.
32 ÀÞÇÐ. — ×. 8. — Ò. 6. — Ê., 1911. — Ñ. 390, 405, 424. Â àê òî âèõ êíè ãàõ Êðå ìå íå öü -
êî ãî çåì ñü êî ãî ñó äó çà ô³ ê ñî âà íèé ö³ êà âèé ñó äî âèé ïðî öåñ, ùî â³ä áó â ñÿ ó 1583 p. 4 æî â ò íÿ
ï³ä ëÿ ñü êèé âîº âî äà êí. ßíóø Çà ñëàâ ñü êèé çä³é ñ íèâ íà ¿çä íà öå ð êî â íå âî ëî ä³í íÿ â ì. Íå -
ñó õî ¿æ. Ó çâ’ÿç êó ç öèì äî çåì ñü êî ãî ñó äó ïî äà ëè ñâî¿ ïî çî âè ñâÿ ùå íèê Ðà ä³îí Äî ðî ãî òèé -
ñü êèé òà éî ãî äðó æè íà Îãà ô³ÿ, ïî ïî âè ÷³ Ñòå ïàí, Êè ðèê òà Ôè ëîí Äî ðî ãî òèé ñü ê³. Âñüî ãî
20 ïî çî â³â, âì³ ùå íèõ íà 20-òè àð êó øàõ àê òî âî¿ êíè ãè. — Ô. 22, îï. 1, ñïð. 8, àðê. 572—592.
33 ÖIJÀÓÊ. — Ô. 26, îï. 1, ñïð. 1, àðê. 262.
34 ÀÞÇÐ. — ×. 3. — Ò. 1. — Ê., 1863. — Ñ. 86—92, 95—96.
35 Ê à ì à í è í È. Î÷åðê ãå ò ìàí ñ ò âà Ïå ò ðà Ñà ãàé äà ÷ íî ãî. — Ê,, 1901. — Ñ. 8—11,
11—12, 17, 27—30, 36—38, 42—43, 47—49; ÀÞÇÐ. — ×. 3. — Ò. 1. — Ê., 1863. —
Ñ. 23—27, 57—62.
36 ÖIJÀÓÊ. — Ô. 22, îï. 1, ñïð. 9, àðê. 714 çâ.
37 Òàì ñà ìî. — Àðê. 620.
38 Òàì ñà ìî. — Àðê. 512 çâ.—516.
39 Äèâ. íà ðèñ. Â. Ãîðîáöÿ “Óêðà¿íñüê³ àìà çîí êè XVII ñò.” ó êí.: Ð ó ñ è í à Î., Ã î -
ð î á å ö ü Â., × ó õ ë ³ á Ò. Íå çíà éî ìà Êë³î. Óêðà ¿í ñü êà ³ñ òî ð³ÿ â òà º ì íè öÿõ ³ êó ð éî çàõ
XV—XVIII ñò. — Ê., 2002. — Ñ. 117—121.
40 ÀÞÇÐ. — ×. 6. — Ò. 1. — Ê., 1876. — Ñ. 120.
41 Òàì ñà ìî. — ×. 3. — Ò. 1. — Ê., 1863. — Ñ. 24—25.
42 Ñ à ñ Ï. Ì. Ïî ë³ òè÷ íà êóëü òó ðà óêðà ¿í ñü êî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà (ê³ íåöü XVI — ïåð øà
ïî ëî âè íà XVII ñò.). — Ê., 1998. — Ñ. 46.
43 Ñ ò à ð ÷ å í ê î Í. Ïó á ë³ ÷ í³ñòü ÿê äî ì³ íàí òà êóëü òó ð íî¿ òðà äè ö³¿ (Âî ëèíü äðó ãî¿
ïî ëî âè íè XVI ñòîë³òòÿ) // Mediaevalia Ucrainica: Ìåí òàëü í³ñòü òà ³ñ òî ð³ÿ ³äåé. — Ò. 5. —
Ê., 1998. — Ñ. 77.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 111
Ñîö³àëüíî-ñòàíîâà çóìîâëåí³ñòü øëÿõåòñüêèõ íà¿çä³â íà Âîëèí³ ó äðóã³é ïîëîâèí³ XVI ñò.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204875 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0130-5247 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T18:47:54Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Блануца, А.В. 2025-07-19T16:02:00Z 2003 Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. / А.В. Блануца // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 103-111. — Бібліогр.: 43 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204875 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Повідомлення Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. Article published earlier |
| spellingShingle | Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. Блануца, А.В. Повідомлення |
| title | Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. |
| title_full | Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. |
| title_fullStr | Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. |
| title_full_unstemmed | Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. |
| title_short | Соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на Волині у другій половині XVI ст. |
| title_sort | соціально-станова зумовленість шляхетських наїздів на волині у другій половині xvi ст. |
| topic | Повідомлення |
| topic_facet | Повідомлення |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204875 |
| work_keys_str_mv | AT blanucaav socíalʹnostanovazumovlenístʹšlâhetsʹkihnaízdívnavoliníudrugíipoloviníxvist |