“Літопис Грабянки”: питання першооснови
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Datum: | 2003 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainisch |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204877 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | “Літопис Грабянки”: питання першооснови / А.М. Бовгиря // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 75-88. — Бібліогр.: 36 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859918529328840704 |
|---|---|
| author | Бовгиря, А.М. |
| author_facet | Бовгиря, А.М. |
| citation_txt | “Літопис Грабянки”: питання першооснови / А.М. Бовгиря // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 75-88. — Бібліогр.: 36 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Український історичний журнал |
| first_indexed | 2025-12-07T16:06:44Z |
| format | Article |
| fulltext |
²ÑÒÎвÎÃÐÀÔ²ß
ÒÀ ÄÆÅÐÅËÎÇÍÀÂÑÒÂÎ
À. Ì. ÁÎÂÃÈÐß (Êè ¿â)
“˲ÒÎÏÈÑ ÃÐÀ Áß Í ÊÈ”:
ÏÈ ÒÀÍ Íß ÏÅÐ ØÎ ÎÑ ÍÎ ÂÈ
×è òà þ ÷è ³ñ òî ðè ÷ í³ ìî íî ãðà ô³¿ Ìè êî ëè Êî ñ òî ìà ðî âà, ïðè ñâÿ ÷å í³ Áî ã äà -
íó òà Þð³þ Õìå ëü íè öü êè ì 1, íå ìî æ íà íå ïî ì³ òè òè òà êó äå òàëü. ²ñ òî ðèê
îêðå ìî çðî áèâ ïî ñè ëàí íÿ íà äâà äæå ðå ëà: ðó êî ïèñ “Èñòîðèè î äåé ñ ò âè ÿõ
ïðå çå ëü íîé áðà íè” òà îïó á ë³ êî âà íèé ó 1854 ð. Êî ì³ ñ³ ºþ äëÿ ðîç áî ðó äà â -
í³õ àê ò³â “˳òîïèñ Ãðà áÿ í êè”, õî÷ óæå íà òîé ÷àñ óñòà ëè ëàñü òðà äè ö³ÿ ñè -
íî í³ ì³ ÷ íî ãî âæè âàí íÿ öèõ äâîõ íàçâ. Ïðè ÷î ìó ïåð øèé òâ³ð Êî ñ ò îì à ðîâ
â³ä í³ñ äî âà æ ëè âèõ ³ ö³í íèõ äæå ðåë, à “Ë³òîïèñ Ãðà áÿ í êè” îçíà ÷èâ ÿê äðó -
ãî ðÿ ä íó êîì ï³ ëÿ ö³ þ 2. Íà ïåð øèé ïî ãëÿä, öå çäà º òü ñÿ ïà ðà äî ê ñàëü íè ì —
àâ òîð ïî ñè ëà º òü ñÿ íà îä íå ³ òå æ äæå ðå ëî ÿê íà äâà ð³ ç íèõ. Ïî ä³ á í³ ñó äæåí -
íÿ âè ñëî âèâ ñó ÷à ñ íèê Êî ñ òî ìà ðî âà Ãåí íà ä³é Êàð ïîâ ó ñâîº ìó êðè òè ÷ íî -
ìó îãëÿ ä³ äæå ðåë ç óêðà ¿í ñü êî¿ ³ñ òî ð³¿: “Ëåòîïèñü, öè òè ðó å ìàÿ Êî ñ òî ìà ðî -
âûì è èç äàí íàÿ êî ìè ñ ñè åþ, ýòî, íó æ íî ïî ëà ãàòü, îä íî è òî æå…” 3. Äà ë³
Ã. Êàðïîâ ï³ä äຠð³ç ê³é êðè òè ö³ õà ðà ê òåð âè êî ðè ñ òàí íÿ äæå ðåë ó ïðà öÿõ
Êî ñ òî ìà ðî âà, çî êðå ìà “Ë³òîïèñó Ãðà áÿ í êè”. Íèì íà â³òü âè ðà õó âà íî, ùî â
ìî íî ãðà ô³¿ “Áîãäàí Õìå ëü íè öü êèé” çðî á ëå íî ïî íàä 300 ïî êëè ê³â íà
“Èñòîðèþ î äåé ñ ò âè ÿõ ïðå çå ëü íîé áðà íè”. “È ïðè ýòîì, — çà óâà æóº Êàð -
ïîâ, — Êî ñ òî ìà ðîâ óêà çû âà åò, ÷òî “Ëåòîïèñü Ãðà áÿ í êè” åñòü êîì ïè ëÿ öèÿ
ðà ç íûõ êíèã è ðó êî ïè ñåé, ñî ñ òà â ëåí íàÿ óæå â XVIII âåêå” 4. Ïî çè ö³ÿ
Ã. Êàðïîâà êîí ò ðà ñ òóº ç ïðè ïó ùåí íÿì Ìè õàé ëà Ìà ê ñè ìî âè ÷à.  îä íî ìó
ç ëè ñ ò³â äî Êî ñ òî ìà ðî âà â³í, ì³æ ³í øèì, çà çíà ÷àº: “ îáî ç ðå íèè èñ òî ÷ íè êîâ
Âà øåé êíè ãè “Áîãäàí Õìå ëü íè ö ê èé” íå óïî ìÿ íó òû îáà ïå ÷à ò íûõ èç äà íèÿ
“Ëåòîïèñè Ãðà áÿ í êè” 5, à ïî êà çà íà ïîä íî ìå ðîì 17 “Èñòîðèÿ î äåé ñ ò âè ÿõ ï ð å -
çå ëü íîé áðà íè”. Ñó äÿ ïî çà ãëà âèþ, ýòî “Ëåòîïèñü Ãðà áÿ í êè”, íî ó Âàñ èíî ã äà
ïðè âî äÿ ò ñÿ èç íåå î÷åíü ëþ áî ïû ò íûå ñâå äå íèÿ, êî èõ íåò íè â äâóõ ïå ÷à ò íûõ
èç äà íè ÿõ, íè â äðó ãèõ èç âå ñ ò íûõ ìíå ñïè ñ êàõ. Èòàê, Âà øà ðó êî ïèñü ñî ñ òà â -
ëÿ åò òðå òüþ, îñî áóþ ðå äà ê öèþ ýòîé ëå òî ïè ñè, ïî ë íåé øóþ è äî ñå ëå íå è ç âå -
ñò íóþ” 6.
Êî ðî ò êî ïðî àíà ë³ çó º ìî âè ùå çãà äà í³ òâî ðè. Ïåð øèé ç íè õ — “˳ òî ïèñ
Ãðà áÿ í êè” º êîì ï³ ëÿ ö³ ºþ ç ³ñ òî ðè ÷ íèõ òâî ð³â XVI—XVIII ñò. ¯õ ïå ðå ë³ê,
ïî äà íèé â àâ òîðñü ê³é ïå ðåä ìî â³ äî “Ë³òîïèñó…”, âêëþ ÷ຠïðà ö³ ºâ ðî ïåé -
ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³â XVI—XVII ñò. — Êðî ìå ðà, Êî õîâ ñü êî ãî, Áåëü ñü êî ãî,
Òâàð äîâ ñü êî ãî, Ïó ôåí äîð ôà ³ ó á íå ðà, à òà êîæ, ÿê òàì æå çà çíà ÷å íî:
“Äèàðèóøà íà øèõ âî è íîâ, â îáî çå ïè ñà íî ãî, äó õî â íûõ è ìè ð ñ êèõ ëå òî ïè ñ öåâ,
Ñè íî ï ñèñ Ãè çå ëÿ…”. Òåð ì³í “ë³òîïèñ”, ùî ÷à ñ òî çà ñòî ñî âó º òü ñÿ äî ö³ º¿ ïà -
ì’ÿ ò êè, º óìî â íèì, îñê³ëü êè ¿¿ çì³ñò ïî áó äî âà íèé çà çî âñ³ì ³í øè ìè ïðèí -
öè ïà ìè ³ ñêëà äà º òü ñÿ ç îêðå ìèõ ³ñ òî ðè ÷ íèõ ïî â³ ñ òåé, êî æ íà ç ÿêèõ ìàº
ñâîþ íà çâó ³ ñþ æåò. Âëà ñ íå ë³ òî ïè ñîì, à ðà ä øå õðî í³êîþ ìî æ íà íà çâà òè
îñòàí íþ ÷à ñ òè íó òå ê ñ òó, ùî ïî áó äî âà íà íà îñ íî â³ êî ðî ò êèõ ïî â³ äî ì ëåíü,
ðîç ì³ ùå íèõ ó õðî íîëî ã³ ÷ íî ìó ïî ðÿä êó. “˳òîïèñ Ãðà áÿ í êè” îõî ï ëþº ïî -
䳿 â³ä íàé äà â í³ øèõ ÷à ñ³â (çãà äó º òü ñÿ íà â³òü á³ á ë³é íå ðîç ñå ëåí íÿ íà ðî ä³â)
äî 1709 ð.  åï³ öåíòð óâà ãè àâ òî ðà ïî òðà ïè ëè, ïåðø çà âñå, ïî 䳿 Âè ç âî ëü -
íî¿ â³é íè 1648—1657 ðð. òà íà ñòó ï íî¿ çà íåþ Ðó ¿ íè, ùî ïðå ä ñòà â ëå í³ ó òâî -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 75
ð³ ÿê íàé äå òàëü í³ øå. Ïðî ³í øèé çãà äà íèé òâ³ð “Èñòîðèÿ î äåé ñ ò âè ÿõ ïðå -
çå ëü íîé áðà íè” ìî æ íà ñêëà ñ òè ñó äæåí íÿ íà îñ íî â³ öè òàò ç öüî ãî òå ê ñ òó â
³ñ òî ðè ÷ íèõ ìî íî ãðà ô³ ÿõ Ì. Êîñòîìàðîâà òà çà óâà æåíü ùî äî íüî ãî ñó ÷à ñ -
íè ê³â ³ñ òî ðè êà, îñê³ëü êè îðè ã³ íàë ïà ì’ÿ ò êè, ÿêîþ êî ðè ñ òó âà â ñÿ Êî ñ òî ìà -
ðîâ, çà ëè øà º òü ñÿ íå â³ äî ìèì. Âò³ì, íà ï³äñòàâ³ âè ñëî â ëþ âàíü Ì. Ìàê ñè -
ìî âè÷à òà Ã. Êàðïîâà ïðî äà íèé òâ³ð ìî æ íà ñó äè òè ÿê ïðî ñïî ð³ ä íå íèé ç
â³ äî ìèì “Ë³òîïèñîì Ãðà áÿ í êè”.
Ñïðî áó º ìî ç’ÿ ñó âà òè, íà ñê³ëü êè ³ñ òèí íè ìè âè ÿâè ëè ñÿ òâåð äæåí íÿ
Ã. Êàð ïîâà òà Ì. Ìàêñèìîâè÷à, ³ íà ñê³ëü êè ìàâ ðà ö³þ ñàì
Ì. Êîñòîìàðîâ, ðîç ìå æî âó þ ÷è “Ë³òîïèñ Ãðà áÿ í êè” ³ “Èñòîðèþ î äåé ñ ò -
âè ÿõ ïðå çå ëü íîé áðà íè”. Âè ð³ øåí íþ öüî ãî ïè òàí íÿ ïå ðå äóº ïî øóê â³ä ïî -
â³ ä³ íà ³í øå — ÷è òâ³ð, â³ äî ìèé íè í³ ÿê “Ë³òîïèñ Ãðà áÿ í êè”, óêëà äà â ñÿ
øëÿ õîì îïðà öþ âàí íÿ çà ÿâ ëå íèõ ó éî ãî ïå ðåä ìî â³ äæå ðåë ÷è ïîñòàâ íà îñ -
íî â³ âæå ãî òî âî¿ êîì ï³ ëÿ ö³¿? Äà íà ðîç â³ä êà ìຠñâîºþ ìå òîþ íå ëè øå
äîâåñòè äî ö³ ëü í³ñòü ïîñòà íîâ êè òà êî ãî ïè òàí íÿ, àëå é ñïðî áó âà òè çíàéòè
éî ãî âè ð³ øåí íÿ.
Ïî ä³ á íå ôîð ìó ëþ âàí íÿ ïè òàí íÿ äî âî ë³ ï³ ç íî ïîñòà ëî ó â³ ò ÷è ç íÿ í³é
³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿. Îñ íî â í³ ñó ïå ðå ÷ êè, ùî òî ÷è ëè ñÿ íàâ êî ëî “Ë³òîïèñó Ãðà áÿ -
í êè”, çâî äè ëè ñÿ äî ç’ÿ ñó âàí íÿ ïåð ñî íà ë³ çà ö³¿ àâ òîðñ ò âà òâî ðó, îñê³ëü êè ç
âè ÿâ ëå íèõ íà ñüî ãî ä í³ áëè çü êî 50 ñïèñê³â “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè” ëè øå
îêðå ì³ ç íèõ îçíà ÷å í³ ³ì’ÿì éìî â³ ð íî ãî àâ òî ðà — ãà äÿ öü êî ãî ïî ë êî â íè êà
Ãðè ãî ð³ÿ Ãðà á’ÿ í êè. Öÿ îá ñòà âè íà ñóò òº âî âïëè íó ëà íà ïðî öåñ âñòà íî â -
ëåí íÿ àâ òîðñ ò âà òâî ðó. Âïåð øå “Ë³òîïèñ Ãðà áÿ í êè” áó ëî âè äà íî ó 1793 ð.
Ôå äî ðîì Òó ìàí ñü êèì çà àíî í³ ì íèì ñïè ñ êîì. Öåé æå òâ³ð âè êî ðè ñ òî âó âà â -
ñÿ àâ òî ðîì “²ñòî𳿠Ðó ñ³â” Äìè ò ðîì Áàí òè øåì- Êà ìåí ñü êèì, Ìè êî ëîþ
Ìàð êå âè ÷åì, ³ êî æåí ç éî ãî êî ðè ñ òó âà ÷³â ³ìå íó âàâ éî ãî ïî- ð³ ç íî ìó. “Ìà -
ëîðîññèéñêèé ëå òî ïè ñåö” — òàê íà çâà⠓˳òîïèñ Ãðà áÿ í êè” Ôå ä³ð Òó -
ìàí ñü êèé, ÷èº ïð³ çâè ùå íà äà ë³ ñëó ãó âà ëî äëÿ îçíà ÷åí íÿ öüî ãî òâî ðó. Íà -
çâà “Ëåòîïèñåö Òó ìàí ñ êî ãî” çà êð³ ïè ëà ñÿ çà “Ë³òîïèñîì Ãðà áÿ í êè” íå íà
îä íå äå ñÿ òè ë³ò òÿ. Ìè êî ëà Ìàð êå âè ÷ — àâ òîð ï’ÿ òè òî ì íî¿ “Èñòîðèè Ìà -
ëî ðîñ ñèè” ³ìå íó âàâ òâ³ð “Ïèñàðåâñêîé ëå òî ïè ñüþ” çà ïð³ çâè ùåì âëà ñ íè -
êà îä íî ãî ç³ ñïè ñ ê³ â — Ìè õàé ëà Ïè ñà ðå âà 7. ͳ õòî ç íà çâà íèõ àâ òî ð³â íå
çíàâ äî ñòå ìåí íî, êî ìó íà ëå æèòü àâ òîðñ ò âî “Ë³òîïèñó…”, ³ íå ÷è íèâ ñïðîá
éî ãî äî ñë³ äæåí íÿ. Ëè øå â 30-õ ðî êàõ ÕIÕ ñò. Ïàí òå ëåé ìîí Êó ë³ø ñïðî áó -
âàâ ïðî ëè òè ñâ³ ò ëî íà öå ïè òàí íÿ. ³í ñòâåð äæó âàâ, íå íà âî äÿ ÷è äëÿ öüî ãî
æî ä íèõ äî êà ç³â, ùî àâ òî ðîì “Ë³òîïèñó…” áóâ ñâÿ ùå íèê Ìà ê ñèì Ïëè ñ -
êà 8. Âïåð øå æ ³ì’ÿ Ãðè ãî ð³ÿ Ãðà áÿ í êè ÿê àâ òî ðà “Ë³òîïèñó...” ïî ÷à ëî
ô³ ãó ðó âà òè ç ÷à ñó îïó á ë³ êó âàí íÿ òâî ðó Òèì ÷à ñî âîþ Êî ì³ ñ³ ºþ äëÿ ðîç ã ëÿ äó
äà â í³õ àê ò³â ó 1854 ð. Ïå ðåä öèì áó ëî âè ÿâ ëå íî ò. çâ. ñïè ñîê Ãðè ãî ð³ÿ Ïî -
ëå òè êè 60-õ ðîê³â XVIII ñò., ïå ðå ïè ñà íèé éî ãî ðó êîþ.  íà çâ³ ñïè ñ êó áó ëè
çà çíà ÷å í³ â³ äî ìî ñ ò³ ïðî Ãðà áÿ í êó ÿê àâ òî ðà òâî ðó. Öå äà ëî ï³ä ñòà âè âè äà â -
öÿì íà çâà òè òâ³ð ç³ ñïè ñ êó Ïî ëå òè êè “Ë³òîïèñîì Ãðà áÿ í êè”. Ïðî òå íå -
âäî â ç³ ö³ â³ äî ìî ñ ò³ ïðî àâ òîðñ ò âî Ãðà áÿ í êè áó ëè ï³ä äà í³ ñó ì í³ âàì. Îëå ê -
ñàíäð Ëà çàðåâ ñü êèé ââà æàâ ïî â³ äî ì ëåí íÿ ç³ ñïè ñ êó Ïî ëå òè êè íå äî ñòà ò -
í³ ìè äëÿ òà êî ãî òâåð äæåí íÿ. Íà éî ãî äó ì êó, öå ìî ã ëà áó òè âåð ñ³ÿ ñà ìî ãî
Ïî ëå òè êè — óêëà äà ÷à ñïè ñ êó 9. Îä íàê íå âäî â ç³ áóâ çíàéäå íèé Ñî ðî ÷èí ñü -
êèé ñïè ñîê “Ë³òîïèñó Ãðà áÿ í êè”, äà òî âà íèé 1756 ð., òîáòî ñòàð øèé çà
ñïè ñîê Ïî ëå òè êè, ùî çìó ñè ëî Ëà çà ðåâ ñü êî ãî ïî ãî äè òè ñÿ ç âè ñíîâ êà ìè
êî ì³ ñ³¿ ïðî àâ òîðñ ò âî “Ë³òîïèñó…” 10.
Âò³ì, íà öüî ìó ïè òàí íÿ ïðî àâ òîðñ ò âî “Ë³òîïèñó Ãðà áÿ í êè” íå âè ÷åð -
ïó ºòüñÿ. Âî íî ïå ðåéø ëî â ³í øó ïëî ùè íó ³ íà áó ëî ³í øî ãî àê öåí òó, ñóòü
ÿêî ãî ïî ëÿ ãà ëà ó äî âå äåí í³ áåç ïî ñå ðå ä íüî¿ ïðè íà ëå æ íî ñ ò³ “˳òîïèñó…”
ïå ðó Ãðà áÿ í êè. Ï³ä “áåçïîñåðåäí³ñòþ” ìà ëî ñÿ íà óâà ç³ îïðà öþ âàí íÿ ñà -
76 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Ì. Áîâãèðÿ
ìèì Ãðà áÿ í êîþ ï³ä ñòà âî âèõ òå ê ñ ò³â àáî æ âè êî ðè ñ òàí íÿ íèì ãî òî âî¿ êîì -
ï³ ëÿ ö³¿, óêëà äå íî¿ íà îñ íî â³ öèõ æå òå ê ñ ò³â. Ïî ä³ á íèì ÷è íîì öå ïè òàí íÿ
ïîñòà ëî â ïðà ö³ ³ñ òî ðè êà Ñè ìî íà Íà ð³ æ íî ãî, ïðè ñâÿ ÷å í³é àíà ë³ çó “˳-
òîïèñó Ãðà áÿ í êè” 11. Äî ñë³ ä íèê çà ïå ðå ÷óº àâ òîðñ ò âî Ã. ². Ãðàáÿíêè. Çà éî -
ãî ñïî ñòå ðå æåí íÿ ìè, ñïè ñ êè, â ÿêèõ çà çíà ÷å íî ³ì’ÿ Ãðà áÿ í êè- àâ òî ðà,
“áóëè ãå íå òè ÷ íî ïî â’ÿ çà í³ ç³ ñïè ñ êîì (íå ç òâî ðîì, à ç³ ñïè ñ êîì!), ùî íà ëå æàâ
ïî ë êî â íè êîâ³ Ãðà á’ÿ í ö³. Öåé ñïè ñîê áóâ íèì ïå ðå ïè ñà íèé, ìî æ ëè âî, çðå äà ãî -
âà íèé òà äî ïî â íå íèé. Íà ñë³ä êè “òðóäîëþá³ÿ” çâî äÿ òü ñÿ äî çâè ÷àé íî ãî ðå äà -
ãó âàí íÿ” 12.
Ñè ìîí Íà ð³ æ íèé íå áóâ îäè íî êèì ó ñâî ¿õ çäî ãà äàõ ïðî ³ñ íó âàí íÿ
ÿêî ãîñü ï³ä ñòà âî âî ãî òâî ðó, ùî ñòàâ äëÿ Ãðà áÿ í êè îñ íî âîþ äëÿ éî ãî âëà ñ -
íî¿ êîì ï³ ëÿ ö³¿. Ñó ì í³ âè ùî äî àâ òîðñ ò âà Ãðè ãî ð³ÿ Ãðà áÿ í êè âè ñëî âèâ ³
Ìè õàé ëî Ãðó øåâ ñü êèé, ââà æà þ ÷è éî ãî íå äî ñòà ò íüî äî âå äå íè ì 13. Ó öüî ìó
êîí òå ê ñ ò³ óâà ãó ïðè âåð òຠðó êî ïèñ ìà ã³ ñ òåð ñü êî¿ äè ñåð òà ö³¿ Ìè êî ëè Çå ðî -
âà. Ðà çîì ³ç äæå ðå ëü íèì àíà ë³ çîì “Ë³òîïèñó Ãðà áÿ í êè”, âè çíà ÷åí íÿì óñ³õ
éî ãî éìî â³ ð íèõ äæå ðåë â³í òà êîæ âè ñó íóâ ïðè ïó ùåí íÿ: “…ñàì ëè Ãðà áÿ í êà
ñî á ðàë è ðà ñ ïî ëî æèë â îïðå äå ëåí íîì ïî ðÿä êå äàí íûå è âû âî äû ïî ëü ñ êèõ ó÷å -
íûõ è “Ñèíîïñèñà” èëè æå âî ñ ïî ëü çî âà ë ñÿ êà êîé- íè áóäü ãî òî âîé êîì ïè ëÿ öè -
åé?” 14. Íà òà êó ³äåþ àâ òî ðà íà øòî â õ íóâ çà ïèñ ó ùî äåí íè êó ãå íå ðàëü íî ãî
ï³ä ñêà ð á³ÿ ßêî âà Ìàð êî âè ÷à (1717—1749), äå ï³ä 1.VII.1725 ð. çà ïè ñà íî:
“Ñåãî äíÿ áû ëè ó Ãî ð ëåí êîâ, ãäå âçÿë ðó êî ïè ñ íóþ êíè ãó ïî ÷è òàòü” 15. Äà ë³
Ìàð êî âè÷ íà âî äèòü äî ñèòü ðîç ëî ãèé îãëÿä çì³ ñ òó ðó êî ïè ñ íî¿ êíè ãè 16.
Ì. Çåðîâ ïðî â³â äå òàëü íå ïî ð³ â íÿí íÿ çì³ ñ òó “ðóêîïèñó Ãî ð ëåí êà” ³ “˳òî -
ïè ñó Ãðà áÿ í êè”. Âè ÿâè ëî ñÿ, ùî öè òî âà íèé Ìàð êî âè ÷åì ðó êî ïèñ çà
ñâîºþ çà ãàëü íîþ ñòðó ê òó ðîþ òî òî æ íèé “Ë³òîïèñîâ³ Ãðà áÿ í êè”, îä íàê
ì³ ñ òèòü ³ ðÿä îñî á ëè âî ñ òåé, ùî â³ä ð³ ç íÿ þòü éî ãî â³ä äà íî ãî òâî ðó. Âè õî äÿ -
÷è ç öüî ãî, Ìè êî ëà Çå ðîâ çðî áèâ ïðè ïó ùåí íÿ: “Êíèãà Ãî ð ëåí êà, ÷è òà íàÿ
Ìàð êî âè ÷åì, íå áû ëà “Ëåòîïèñüþ Ãðà áÿ í êè”. Ñêî ðåå ýòî ìî ã ëà áûòü îä íà èç
ðà ñï ðî ñ ò ðà íåí íûõ êîì ïè ëÿ öèé íà Óêðà è íå, ïðè âî äè â øàÿ â ïî ðÿ äîê ñâå äå íèÿ
ïî óêðà è í ñ êîé èñ ò î ðèè. Ãðà áÿ í êà ìîã ïî ëü çî âà òü ñÿ åþ êàê ñõå ìîþ. Êî íå ÷ íî,
ýòî îá ëàñòü ïðå ä ïî ëî æå íèé…” 17. ßê ãî ëî â íèé äî êàç ñâî ãî ïðè ïó ùåí íÿ
Ì. Çåðîâ âè ñó âຠàíî í³ ì í³ñòü “ðóêîïèñó Ãî ð ëåí êà”. Àäæå ñó ì í³ â íèì âè -
äà º òü ñÿ òå, ùî “Ë³òîïèñ Ãðà áÿ í êè”, íà ïè ñà íèé, ÿê öå çà çíà ÷å íî â éî ãî
íà çâ³, ó 1710 ð., âñòèã ïî øè ðè òèñü ó ñâî ¿õ ñïè ñ êàõ äî 1725 ð. íà ñò³ëü êè, ùî
âòðà òèâ ³ì’ÿ ñâî ãî òâî ð öÿ. Êð³ì òî ãî, íà äó ì êó Ì. Çåðîâà, â ñòàð øèí ñü êî -
ìó ñå ðå äî âè ù³ íàä òî äî á ðå çíà ëè îäèí îä íî ãî ³ áó ëè ïî â’ÿ çà í³ ðî äèí íè ìè
çâ’ÿç êà ìè, àáè íå ïî ì³ òè òè ë³ òå ðà òó ð íèé äî ðî áîê ëþ äè íè ç³ ñâî ãî îòî ÷åí -
íÿ 18. Äî òî ãî æ, ã³ ïî òå òè ÷ íèé àâ òîð òâî ðó Ãðè ãî ð³é Ãðà áÿ í êà 1725 ð. áóâ
ùå æè âèé. Çà ãè íóâ â³í ëè øå â 1738 ð., ï³ä ÷àñ ÷åð ãî âî¿ ðî ñ³é ñü êî- òó ðå öü -
êî¿ â³é íè.
Ñó ì í³ âè ùî äî íàïèñàííÿ Ãðè ãî ð³ºì Ãðà áÿ í êîþ âè ùå íà ç âà íî ãî “Ë³-
òî ïè ñó…”, à îñî á ëè âî ïðè ïó ùåí íÿ ïðî éìî â³ ð í³ñòü ³ñ íó âàí íÿ ÿêî ¿ñü ï³ä -
ñòà âî âî¿ ïåð âèí íî¿ êîì ï³ ëÿ ö³¿ çà ëè øè ëè ñÿ ïî çà óâà ãîþ éî ãî äî ñë³ ä íè ê³â
ñó ÷à ñ íî¿ äî áè. Àâ òîðñ ò âî Ãðè ãî ð³ÿ Ãðà áÿ í êè àáî áåç çà ñ òå ðå æ íî ïðè éìà -
º òü ñÿ ÿê àê ñ³ î ìà, àáî æ ðî á ëÿ òü ñÿ ñïðî áè éî ãî îá ãðóí òó âàí íÿ íà îñ íî â³
çíî âó æ òà êè àê ñ³ î ìà òè ÷ íî ãî òâåð äæåí íÿ, ùî áó äó º òü ñÿ çà íà ñòó ï íîþ ñõå -
ìîþ.  “˳òîïèñ³ Ãðà áÿ í êè” ïðî ñë³ä êî âó þ òü ñÿ àâ òî íî ì³ ñ òè ÷ í³ ìî òè âè.
Ãðà áÿ í êà áóâ ¿õ ïðè õè ëü íè êîì ³ âè ðà ç íè êîì, áî áðàâ ó÷àñòü ó â³ äî ì³é äå -
ïó òà ö³¿ 1721 ð. ãå òü ìà íà Ïî ëó áî ò êà äî Ïå ò ðà I ³ áóâ çà à ðå ø òî âà íèé ó ÷è ñ ë³
³í øèõ ¿¿ ó÷à ñ íè ê³â, à çíà ÷èòü, ñà ìå â³í ³ íà ïè ñà⠓˳òîïèñ Ãðà áÿ í êè”,
îñê³ëü êè “æîäåí ç ôà ê ò³â á³î ãðà ô³¿ Ãðà áÿ í êè, æî ä íà ç éî ãî ðèñ, à òà êîæ éî -
ãî ïî ë³ òè÷ í³ é îñî áè ñ ò³ îð³ º í òà ö³¿, ùî ïîñòà þòü ç ö³ º¿ á³î ãðà ô³¿, í³ ÿê íå ñó ïå -
ðå ÷àòü òî ìó îá ðà çî â³ àâ òî ðà, ÿêèé ïîñòàº ç³ ñòî ð³ íîê “Äåéñòâèé”” 19. Ïðî -
òå í³ ùî ç öüî ãî òâî ðó, îêð³ì ñà ìî¿ íà çâè, íå ãî âî ðèòü íà êî ðèñòü àâ òîðñ ò âà
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 77
“˳òîïèñ Ãðàáÿíêè”: ïèòàííÿ ïåðøîîñíîâè
ãà äÿ öü êî ãî ïî ë êî â íè êà Ãðè ãî ð³ÿ Ãðà áÿ í êè. Ò³ íå áà ãà ò³ â³ äî ìî ñ ò³ ç éî ãî
á³î ãðà ô³¿ àá ñî ëþ ò íî íå ìî æ ëè âî ï³ä ò âåð äè òè òå ê ñ òîì “Ë³òîïèñó…”, ÿê öå
ðî áè ëîñü ó âè ïàä êó àò ðè áó ö³¿ àâ òîðñ ò âà “Ë³òîïèñó Ñà ìî âè ä öÿ”. Ðà ä øå
á³î ãðà ô³ ÷ í³ äà í³ ïðî Ãðà áÿ í êó òà éî ãî ³äå î ëî ã³ ÷ í³ óïî äî áàí íÿ ïðè ïà ñî âó -
âà ëè ñÿ äî ³äå î ëî 㳿 ³ çì³ ñ òó òâî ðó. Àëå ïî ä³ á íèì æå ÷è íîì àâ òîðñ ò âî ìî æ íà
ïðè ïè ñà òè áóäü- êî ìó ³ç ñå ðå äî âè ùà òî ãî ÷à ñ íî¿ êî çà öü êî¿ ñòàð øè íè.
Îò æå, ñòî ñî â íî ïîñòà â ëå íî¿ ïðî á ëåìè ùî äî ³ñ íó âàí íÿ ïåð âèí íî¿
êîì ï³ ëÿ ö³ ¿ — îñ íî âè äëÿ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”, â ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ íå ³ñ íóº
æî ä íî ãî ãðóí òî â íî ãî äî ñë³ äæåí íÿ. Çó ñòð³ ÷à º ìî ëè øå íå ïå â í³ íà òÿ êè íà
òà êó éìî â³ ð í³ñòü ó ïðà öÿõ äå ÿêèõ ³ñ òî ðè ê³â. Äî îçíà ÷å íî¿ ïðî á ëå ìè äî òè ÷ -
íîþ º òå î ð³ÿ ïðî òàê çâà íèé “ïåâíèé ðó ñü êèé ë³ òî ïèñ”, ùî çíàéøëà â³ äî -
áðà æåí íÿ â íà ó êî âèõ ðîç â³ä êàõ ê³ í öÿ ÕIÕ — 20-õ ðð. ÕÕ ñò. Ïî øòî â õîì äî
¿¿ âè íè ê íåí íÿ ñòàâ êîì ï³ ëÿ òè â íèé òâ³ð Ñòå ôà íà Ëó êîì ñü êî ãî “Ñîáðàíèå
èñ òî ðè ÷å ñ êîå” (70-ò³ ðî êè ÕVIII ñò.) 20, äå àâ òî ðîì ïî ì³æ ³í øî ãî çðî á ëå íî
ïî ñè ëàí íÿ íà íå â³ äî ìèé òåêñò “äîñòîâåðíîé ðóñ ñ êîé ëå òî ïè ñè”. ϳ ç í³ øå,
ï³ ñ ëÿ îïó á ë³ êó âàí íÿ “Ñîáðàíèÿ èñ òî ðè ÷å ñ êî ãî”, ²âàí Ôðàí êî, ïðî àíà -
ë³ çó âà â øè öåé òâ³ð, çðî áèâ âè ñíî âîê ïðî âè êî ðè ñ òàí íÿ â íüî ìó íå â³ äî ìî ãî
“äîñòîâ³ðíîãî ðó ñü êî ãî ë³ òî ïè ñó”, ùî îõî ï ëþ âàâ ïî 䳿 â³ä ïî ÷à ò ê³â êî çà ö -
ò âà äî ê³ í öÿ 50-õ ðîê³â XVII ñò. Öåé òâ³ð, çà ñëî âà ìè Ôðàí êà, ñòàâ îñ íî -
âîþ äëÿ ìàé áó ò í³õ êîì ï³ ëÿ ö³é, ó òî ìó ÷è ñ ë³ é òà êèõ, ÿê “Êðàòêîå èñ òî ðè -
÷å ñ êîå îïè ñà íèå î Ìà ëîé Ðîñ ñèè”, “˳òîïèñ Ãðà áÿ í êè” òà ³í. 21 ²ñ íó âàí íÿ
“äîñòîâ³ðíîãî ðó ñü êî ãî ë³ òî ïè ñó” ïðè ïó ñ êàâ òà êîæ Â. ²êîíí³êîâ 22. Öÿ òå -
î ð³ÿ íå çà ëè øè ëà ñÿ ïî çà óâà ãîþ â óêðà ¿í ñü ê³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ 20-õ ðîê³â
ÕÕ ñò. Çî êðå ìà, ¿¿ ï³ä òðè ìó âàâ ². Êëåïàöüêèé 23, ÿêèé áóâ ñõè ëü íèé ââà æà -
òè “äîñòîâ³ðíèì ðó ñü êèì ë³ òî ïè ñîì” ðó êî ïèñ Ãî ð ëåí êà ç ùî äåí íè êà
Ìàð êî âè ÷à, à òà êîæ ðó êî ïèñ ³ñ òî ðè ÷ íî ãî òâî ðó ÕVIII ñò. ç ìî ñ êîâ ñü êî ãî
ç³ áðàí íÿ Âà õ ðà ìº º âà 24, àíà ë³ç ÿêî ãî, íà äó ì êó â÷å íî ãî, ì³ã áè ðå êîí ñ ò ðó -
þ âà òè “äîñòîâ³ðíèé ðó ñü êèé ë³ òî ïèñ”.
Êàð äè íàëü íî ð³ ç íè òü ñÿ â³ä ïî ïå ðå äí³õ òå î ð³é ïî çè ö³ÿ Ï. ªðøîâà. Â
îä í³é ³ç ñâî ¿õ ñòà òåé â³í ïî â í³ ñ òþ çà ïå ðå ÷óº ³ñ íó âàí íÿ òà êî ãî òâî ðó, à ïðè -
ïó ùåí íÿ Êëå ïà öü êî ãî ùî äî ðó êî ïè ñ³â Ãî ð ëåí êà òà Âà õ ðà ìº º âà ñïðî ñ òî -
âóº âè ñíîâ êîì ïðî íèõ ÿê ïðî ñïè ñ êè “Ë³òîïèñó Ãðà áÿ í êè” 25.
Ó ñâîº ìó äî ñë³ äæåí í³ áó äå ìî âè õî äè òè ç ðå àëü íî ñ ò³ ³ñ íó âàí íÿ â ìè íó -
ëî ìó, óìî â íî êà æó ÷è, äâîõ “˳òîïèñ³â Ãðà áÿ í êè”. Îäèí ç íèõ àò ðè áó òî âà -
íèé, ³í øèé — àíî í³ ì íèé. Ïî ïðè çà ãàëü íó ïî ä³ á í³ñòü “ë³òîïèñ³â”, âî íè
ìà þòü äî ñòà ò í³é íà á³ð â³ä ì³í íî ñ òåé, ùîá ìî æ íà áó ëî ãî âî ðè òè ïðî íèõ ÿê
ïðî äâà îêðå ìèõ òâî ðè, à òà êîæ ã³ ïî òå òè ÷ íî âè çíà òè îäèí ç íèõ “äîñ òî â³ð -
íèì ðó ñü êèì ë³ òî ïè ñîì”. Äëÿ öüî ãî ìà º ìî äî ñòà ò íüî ï³ä ñòàâ, îñê³ëü êè âñ³
“ðóêîïèñè-êàíäèäàòè” íà çâàí íÿ “äîñòîâ³ðíîãî ðó ñü êî ãî ë³ òî ïè ñó” òàê ÷è
³íà ê øå ìà ëè â³ä íî øåí íÿ ñà ìå äî “Ë³òîïèñó Ãðà áÿ í êè”. Äëÿ ç’ÿ ñó âàí íÿ
öüî ãî ïè òàí íÿ çâå ð íå ìîñü äî àíà ë³ çó ÷è ñ ëåí íèõ ñïè ñ ê³â “˳òîïèñó…”.
Îëå íà Àïà íî âè÷ ä³é ø ëà âè ñíîâ êó, ùî âî íè ïî ä³ ëÿ þ òü ñÿ íà ñïè ñ êè êî ðî ò -
êî¿ òà ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿. Çà ñïî ñòå ðå æåí íÿ ìè äî ñë³ ä íè ö³, ñïè ñ êè êî ðî ò êî¿
ðå äà ê ö³¿ ð³ ç íÿ òü ñÿ íà òë³ ïî â íî¿ âåð ñ³¿ òâî ðó ñêî ðî ÷å ííÿì çì³ ñ òó äî
60-õ ðî ê³â XVII ñò., â³ä ñó ò íÿ òà êîæ âñòó ï íà ÷à ñ òè íà ç ¿¿ ïå ðåä ìî âîþ äî ÷è -
òà ÷à, â³ð ø³ ïðî “ãåðá ìà ëî ðîñ ñèé ñ êèé” òà íà ïî õâà ëó Áî ã äà íà Õìå ëü íè öü -
êî ãî. Íà òî ì³ñòü êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ â ðó êî ïè ñ íèõ çá³ ð íè êàõ ìàé æå çàâ æäè
ñó ïðî âî äæó º òü ñÿ äî êó ìåí òàëü íèì êîì ïà ê òîì, ÿêèé ñëó ãóº çà ñâîº ð³ ä íå
ïðî äîâ æåí íÿ òâî ðó 26. Íàé á³ëüø ðàí í³é ñïè ñîê ö³ º¿ ðå äà ê ö³¿ äà òî âà íèé
1731 ð. Ñë³ä äî äà òè, ùî âñ³ ñïè ñ êè êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ º àíî í³ ì íè ìè íà â³ä -
ì³ íó â³ä ñïè ñ ê³â ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿, äå çà çíà ÷å íî ³ì’ÿ àâ òî ðà òâî ðó. Îñòàí í³õ
ñå ðåä çà ãàëü íî ãî ÷è ñ ëà ñïè ñ ê³â “˳òîïèñó” íà ë³ ÷ó º òü ñÿ ëè øå äå â’ÿòü. Íàé -
ðàí í³ øèé ç íèõ äà òó º òü ñÿ 60-ìè ðî êà ìè ÕVIII ñò.
78 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Ì. Áîâãèðÿ
Ïðî âå äå íå íà ìè òå ê ñ òî ëî ã³ ÷ íå ïî ð³ â íÿí íÿ ñïè ñ ê³â “˳òîïèñó Ãðà áÿ í -
êè” ïî êà çà ëî çíà ÷ íî ãëèá ø³ ðîç á³ æ íî ñ ò³ ì³æ îáî ìà ðå äà ê ö³ ÿ ìè òâî ðó, íà
îñ íî â³ ÿêèõ ìî æ íà ðî áè òè ïå â í³ âè ñíîâ êè ïðî ïåð âèí í³ñòü îä í³ º¿ ç íèõ.
Çà îñ íî âó äëÿ àíà ë³ çó êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ òâî ðó áó ëî çà ëó ÷å íî äâà íà ä -
öÿòü ðó êî ïè ñ íèõ ñïè ñ ê³â, ó òî ìó ÷è ñ ë³ é íå ùî äà â íî îïó á ë³ êî âà íèé ñïè -
ñîê 1739 ð., ùî çáå ð³ ãà º òü ñÿ ó ôîí äàõ Æè òî ìèð ñü êî ãî êðà º ç íàâ ÷î ãî ìó -
çåþ 27. Ïî ñè ëàí íÿ æ çä³é ñ íþ âà òè ìó òü ñÿ íà îñ íî â³ ñïè ñ êó 50-õ ðîê³â
XVIII ñò. ç ôîí ä³â ²í ñòè òó òó ðó êî ïè ñó Íà ö³ î íàëü íî¿ á³á ë³î òå êè Óêðà ¿ íè
³ì. Â. Âåðíàäñüêîãî, ùî âè çíà íèé òè ïî âèì äëÿ ñïè ñ ê³â êî ðî ò êî¿ ðå äà ê -
ö³ ¿ 28. Òåêñò öüî ãî ñïè ñ êó ìè äå òàëü íî ïî ð³ â íÿ ëè ç ³í øè ìè ðó êî ïè ñ íè ìè
ñïè ñ êà ìè ö³ º¿ æ ðå äà ê ö³¿, ÿê³ â öè òî âà íèõ ì³ ñ öÿõ âè ÿâè ëè ñÿ ìàé æå ³äåí òè -
÷ íè ìè ñïè ñ êó 50-õ ðî ê³ â 29. Äëÿ àíà ë³ çó ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿ âè êî ðè ñ òà íî òåêñò
“˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”, îïó á ë³ êî âà íèé ó 1854 ð. 30, ÿêèé, íå çâà æà þ ÷è íà íå -
çíà ÷ í³ ðîç á³ æ íî ñ ò³, çà ãà ëîì òî òî æ íèé ðó êî ïè ñ íèì ñïè ñ êàì ïî â íî¿ âåð ñ³¿
òâî ðó 31. Çâè ÷àé íî, òóò íå íà âî äè òè ìó òü ñÿ âñ³ â³ä ì³í íî ñ ò³ ì³æ îáî ìà ðå äà -
ê ö³ ÿ ìè, õî÷ ¿õ ê³ëü ê³ñòü çíà ÷ íà, à ëè øå ò³, ÿê³ íàé á³ëüø âè ðà ç íî â³ äî áðà -
æà þòü ð³ ç íè öþ ì³æ ñïè ñ êà ìè îáîõ ðå äà ê ö³é ³ äî çâî ëÿ þòü çðî áè òè ïå â í³
âè ñíîâ êè ùî äî ïåð âèí íî ñ ò³ îä í³ º¿ ç íèõ.
Ñóò òº â³ ðîç á³ æ íî ñ ò³ ì³æ ñïè ñ êà ìè îáîõ ðå äà ê ö³é ïðî ñòå æó þ òü ñÿ âæå ç
ñà ìî ãî ïî ÷à ò êó òâî ðó, ó âñòó ï íî ìó ðîç ä³ ë³, äå îïè ñó º òü ñÿ åò íî ãå íåç
“ìàëîðîññèéñêîãî íà ðî äà”:
Êîðîòêà ðåäàêö³ÿ ËÃ Ïîâíà ðåäàêö³ÿ ËÃ
“Íàðîä â ìàëîðîññèéñêîé ñòðàíå, ãëà ãî -
ëåìûé êîçàêè, ñâîå èìàòü ïðåèìåíî -
âàíèå âî ïðàâäó îò äðåâíÿãî ñâîãî ðîäà
êîçàðñêà. Èõ æå íàðèöàõó ãðåêè õîçàðà-
ìè, à ðèìëÿíå ãàçàðàìè. ßçûê òî áå ñëî-
âåíñêè, à æèâÿõó áëèç Ìåîòèéñêîãî îçåðà
è ñïåðâà åæå íûíå Ìåðòâûì íàðèöàåòñÿ,
â êîå Äîí âïàäàåò” (àðê. 2).
“Íàðîä â ìàëîðîññèéñêîé ñòðàíå, íà-
ðèöàåìûé êîçàêè, èìàòü ñâîå ïðîèìå -
íîâàíèå îò äðåâíåéøàãî ðîäà ñêèô-
ñêà, ãëàãîëåìîãî îò ãîð àëÿíñêèõ, îò
ðåêè, òåêóùåé ÷ðåç áóõàðñêóþ çåìëþ â
Õâàëûíñêîå ìîðå Êîçàðû, èäóùåãî îò
ïëåìåíè ïåðøîãî ßôå òîâîãî ñûíà Ã î ìå-
ðà…” (“Ëåòîïèñü…”, ñ. 4).
Ó òå ê ñ ò³ êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿, íà â³ä ì³ íó â³ä ïî â íî¿, åò í³ ÷ í³ âè òî êè óêðà ¿ í -
ö³â âå äó òü ñÿ â³ä “êîçàð”, ³ íå ìຠçãà äîê ïðî “ñê³ô³â”. Íà òî ì³ñòü ó ïî â í³é
ðå äà ê ö³¿ íà ò ðà ï ëÿ º ìî íà ïëó òà íè íó: êî ðå í³ ïî õî äæåí íÿ ñïî ÷à ò êó âå äó òü ñÿ
â³ä ñê³ ô³â, çãî äîì ÿê ðî äî íà ÷àëü íè êà äî íèõ äî ëó ÷å íî “êîçàð”. ³ä áó âà -
º òü ñÿ íà êëà äåí íÿ äâîõ òå î ð³é ïî õî äæåí íÿ. Ïðè ÷î ìó àâ òîð ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿
íà â³òü íå íà ìà ãà º òü ñÿ îð ãà í³ ÷ íî ïî ºä íà òè ñê³ô ñü êó é êî çàð ñü êó òå î 𳿠ïî -
õî äæåí íÿ, à ëè øå ìå õà í³ ÷ íî îá’ºä íóº ¿õ.
 öüî ìó æ ðîç ä³ ë³ ó ñïè ñ êàõ êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ îïó ñ êà º òü ñÿ áà ãà òî â³ äî -
ìî ñ òåé, ùî òîð êà þ òü ñÿ ïî ä³é çà ãàëü íî¿ ³ñ òî ð³¿, ïðè ñó ò í³õ ó ïî â í³é ðå äà ê -
ö³¿. Íà ïðè ê ëàä, ïðî ïî õî äè õî çàð íà Ðèì, ðîç ïî â³äü ïðî äåð æà âè áî ë ãàð
íà Âî ë ç³ òà “àëÿíî-êîçàð” ó Êðè ìó, îïèñ ãî ëî â íèõ ì³ñò îñòàí íüî ãî — Êåð -
÷³, Êà ôè, ïðè ðî ä íèõ óìîâ êðàþ. Ëè øå ïî á³ æ íî çãà äó º òü ñÿ ñï³ ëü íèé õî -
çàð ñü êî- ïåð ñèä ñü êèé ïî õ³ä íà Öà ð ãî ðîä. Ó êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ ùî äî îñòàí -
íüî ãî àê öåí òó º òü ñÿ óâà ãà íà âïëè â³ âè ùèõ ñèë íà çà âåð øåí íÿ àê ö³¿:
“Ïðåñâÿòàÿ Áî ãî ìà òè, çà ùè ùà þ ÷è ãðàä òîé, àêè æðå áèé ñâîé, òåõ ïî áå æ -
äà ëà. Î ÷å ñîì â ñóáî òó ïÿ òóþ ñâÿ òî ãî âå ëè êî ãî ïîñòà â èñ òî ðèè ïðî ñ ò ðàí íî
÷òå òü ñÿ ïî áå ä íîå ïî þ ùè Áî ãî ðî äè öè íàä ïëå ìå íà ìè íà øè ìè” (àðê. 2 çâ.).
Íà ÿâ í³ñòü ïî ä³ á íî ãî ôðà ã ìåí òà ìî æå ñâ³ä ÷è òè ïðî çà ëó ÷åí íÿ àâ òî ðîì ÿê
äæå ðå ëà çá³ ð íè êà ïðî ïî â³ äåé, äå º â³ä ïî â³ ä í³ ñëî âà ïðî çà õèñò Áî ãî ðî äè -
öåþ Öà ð ãî ðî äà, çî êðå ìà âêà ç³â êà íà “ïÿòóþ ñóáî òó âå ëè êî ãî ïîñòà”. Äà ë³ â
îáîõ ðå äà ê ö³ ÿõ éäå òü ñÿ ïðî ïðè ìè ðåí íÿ ãðå ê³â ç “êîçàðàìè” ³ ïðî îä ðó -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 79
“˳òîïèñ Ãðàáÿíêè”: ïèòàííÿ ïåðøîîñíîâè
æåí íÿ ñè íà ³ì ïå ðà òî ðà Ëüâà ²ñà â ðÿ íè íà íà äî íü ö³ õî çàð ñü êî ãî êà ãà íà.
Íà òî ì³ñòü ó ïî â í³é âåð ñ³¿ ïðå ä ñòà â ëå íà äå òàëü íà ðîç ïî â³äü ïðî ïî õ³ä íà
Öà ð ãî ðîä áåç çãàä êè ïðî Áî ãî ðî äè öþ. Äî ðîç ïî â³ ä³ äî ëó ÷å íî îïèñ âòîð ã -
íåí íÿ ôðàíê ñü êî ãî êî ðî ëÿ Äà ãî áåð òà â õî çàð ñü ê³ çå ì ë³ íà Âî ë ç³, “ãäå, èõ
âî þ þ ÷è, âêî íåö ïî áå äè” (“Ëåòîïèñü…”, ñ. 11). Ïðî òå ïðè îïè ñàí í³ öüî ãî
ïî õî äó çãà äó º òü ñÿ ÷î ìóñü ïðî çðóé íó âàí íÿ Äà ãî áåð òîì ñòî ëè ö³ õî çàð ó
Ïàí íî í³¿, ùî çíà õî äè ëà ñÿ çà òè ñÿ ÷³ ê³ ëî ìå ò ð³â â³ä Âî ë ãè, ó Ïðè äó íà â’¿. Ó
êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ òà êîæ â³ä ñó ò í³é åï³ çîä ïðî ðîç ãðîì “ïîëóíîùíûõ íà ðî -
äîâ” ³ì ïå ðà òî ðîì Îò òî íîì (“Ëåòîïèñü…”, ñ. 11). Àâ òîð ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿
ï³ä âî äèòü ï³ä ñó ìîê åò íî ãå íå çó “êîçàð”, çà çíà ÷à þ ÷è, ùî ï³ ñ ëÿ âè íè ùåí íÿ
ï³â äåí íèõ ³ ï³ â í³ ÷ íèõ “êîçàð” çà ëè øè ëè ñÿ ò³, ÿê³ æè ëè íàä Äí³ ï ðîì. ϳ ñ ëÿ
êî ðî ò êî ãî åêñ êóð ñó â ³ñ òî ð³þ ïðà â ë³í íÿ ïåð øèõ ðó ñü êèõ êíÿ ç³â ïî Ñâÿ òî ñ -
ëà âà âêëþ ÷ íî â îáîõ ðå äà ê ö³ ÿõ îä íà êî âî îïè ñó º òü ñÿ âòîð ã íåí íÿ Áà òèÿ íà
Ðóñü ³ âè íè ùåí íÿ ïå ÷å í³ ã³â òà ïî ëî â ö³â. Çà öèì ñë³ äóº çãàä êà ïðî âè òî êè
êî çà ö ò âà: “Òîãäà ïî ëî â öåâ è ïå ÷å íå ãîâ ïî ãè áå…, à êî çà ðîâ íà ðè öà íèå ìà ëî -
ðîñ ñèé ñ êèå âîè ïå ðå ìå íè â øè èõ ìà ëî â êî çà êè” (àðê. 3; “Ëåòîïèñü…”, ñ. 15).
Çà ãà ëîì äëÿ âñòó ï íî¿ ÷à ñ òè íè òå ê ñ òó êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿, íà â³ä ì³ íó â³ä ïî â -
íî¿, âëà ñ òè âà á³ëü øà ìî íî ë³ ò í³ñòü ³ ÷³ ò ê³ñòü ñþ æå òó áåç ÷è ñ ëåí íèõ íà ï³â -
ëå ãåí äà ð íèõ íà øà ðó âàíü ïî ä³é âñå ñâ³ ò íüî¿ ³ñ òî ð³¿, îïèñ á³ëü øî ñ ò³ ÿêèõ çà -
ïî çè ÷å íî ç “Ñèíîïñèñó”* òà öå ð êî â íî- ðå ë³ ã³é íèõ çá³ ð íè ê³â ×å òü¿- ̳ íå¿.
Íà îñ íî â³ öèõ äà íèõ íå ìî æ íà ðî áè òè ùå ÿêè õîñü ïå â íèõ âè ñíîâ ê³â ùî äî
ïåð âèí íî ñ ò³ îä í³ º¿ ç ðå äà ê ö³é. Îä íàê ïî ð³ â íÿí íÿ çì³ ñ òó ïåð øî ãî ðîç ä³ ëó
“˳òîïèñó…” ïî â íî¿ ³ êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³é âè êëþ ÷ຠïðî ñòå ìå õà í³ ÷ íå ñêî -
ðî ÷åí íÿ òå ê ñ òó îñòàí íüî¿, îñê³ëü êè â íüî ìó ô³ ê ñó þ òü ñÿ ðîç á³ æ íî ñ ò³ â
òðàê òó âàí í³ îêðå ìèõ êîí öå ï òó àëü íèõ ìî ìåí ò³â, ïðè ñó ò í³ òà êîæ åï³ çî äè,
ñïðî ìî æ í³ äî ïî â íè òè ñî áîþ òåêñò ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿. Ïðè äå òàëü íî ìó
ïîð³ â íÿí í³ âñüî ãî òå ê ñ òó îáîõ ðå äà ê ö³é òà êà òåí äå í ö³ÿ ïðî ñë³ä êî âó º òü ñÿ
ùå âè ðà ç í³ øå.
Íà ïî ÷à ò êó ðîç ä³ ëó “Îòêóäà è ÷å ãî ðà äè âî ñ òà øà êî çà êè íà ïî ëÿ êîâ” ó
òå ê ñ ò³ êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ ì³ ñ òè òü ñÿ íà ñè ÷å íèé òî ï³ êîþ ðå ë³ ã³é íî- àïî êà ë³ ï -
òè ÷ íî ãî õà ðà ê òå ðó åï³ çîä, â³ä ñó ò í³é â óñ³õ ñïè ñ êàõ ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿. Â³í º
ñâîº ð³ ä íèì âñòó ïîì äî îïè ñó îá ñòà âèí óêëà äåí íÿ Áå ðå ñ òåé ñü êî¿ óí³¿
1596 ð.: “Åãäû çìèé âñå ëó êà âûé îò òîðã òðå òþ ÷àñòü çâåçä èç öå ð ê âè ïðàâî ñ -
ëà â íîé, àêè èç òâåð äè íå áåñ íîé, è âî ñ õî òè âðè íó òè âî àäî âó ïðî ïàñòü, òî ã äà
ñìó òè…” (“Ãèñòîðèÿ…”, ñ. 55). Äà ë³ òåêñò îáî õ ðå äà ê ö³é ïðî äîâ æó º òü ñÿ
òà êèì ÷è íîì: “Íåêèÿ àð õè ðåè â ëè òî â ñ êîé ñòî ðî íå, íå áî ÿ ùèå ñÿ Áî ãà, íè
îò êó äó íå èìó ùèõ íó æ äû…” (àðê. 4 çâ.; “Ëåòîïèñü…”, ñ. 17). ßê áà ÷è ìî,
òåêñò ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿ ï³ä äà â ñÿ â öüî ìó åï³ çî ä³ ñêî ðî ÷åí íþ çà ðà õó íîê îïó -
ùåí íÿ àïî êà ë³ ï òè ÷ íî ãî ôðà ã ìåí òà. Íà ïî ä³ á íèé ïðè éîì çíî âó íà ò ðà ï ëÿ -
º ìî ÷å ðåç ê³ëü êà àð êó ø³â. ϳ ñ ëÿ ðîç ïî â³ ä³ ïðî îá ñòà âè íè óêëà äåí íÿ óí³¿
òåêñò êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ ì³ ñ òèòü ðå ë³ ã³é íî- ïî ëå ì³ ÷ íèé åï³ çîä. “Òîãäà âè äà -
â øè áëà ãî ÷å ñ òè âå ñû íî âå ñèþ õè ìå ðó íî âî ÿâè ùó þ ñÿ, óæà ñà õó ñÿ è îòû äî øà
ñå áå îò åäè íî ñ òè òåõ íà å ì íè êîâ, à íå èñ òèí íûõ ïà ñ òû ðåé è îò ñþ äó ðà ç ä ðà ñÿ
îá ëþ á ëåí íè öû Õðè ñ òî âîé åäè íî á ëà ãî ÷å ñ ò íàÿ ðè çà è ñìó òè ëàñü ñìó ùå íè åì
íå óòå ø íûì ïðà âî ñëà â íàÿ öå ð êîâ áå áî âè äå òè íà íåé îäå ÿ íèå ðà çî ä ðà íî è äó -
øåþ áî ëÿ ùå çå ëî, ÿêî ñè íî âå åÿ, âøå ä øå â ÷åð òî ãà âíó ò ðå íåÿ, óìðî øà. Çìèé
æå, óáè â øèé èõ, íà ÷àò îá ëþ á ëåí íè öó Õðè ñ òî âó öå ð êîâ ãî íèòü. Îáà ÷å äà íî áå
æå íå äâå êðû ëè îð ëà íå áåñ íî ãî è ïî ëå òå àêè â ïó ñ òû íþ â ïðî ñ òûé ðîä ðîñ -
ñèé ñ êèé” (àðê. 4 çâ.). Çì³ñò äà íèõ ôðà ã ìåí ò³â, â³ä ñó ò í³õ ó âñ³õ ñïè ñ êàõ ïî â -
íî¿ ðå äà ê ö³¿, ìî æ íà òðà ê òó âà òè ÿê âè ÿâ àí òè óí³é íèõ íà ñò ðî¿â ïðà âî ñëà â -
80 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Ì. Áîâãèðÿ
* “Êè ¿â ñü êèé ñè íî ïñèñ” — ïåð øèé êî ðî ò êèé íà ðèñ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè ³ Ðî ñ³¿ â³ä íàé -
äà â í³ øèõ ÷à ñ³â äî îñòàí íüî¿ ÷âåð ò³ XVII ñò.
íî ãî äó õî âåí ñ ò âà, ùî îñî á ëè âî ïî ñè ëè ëè ñÿ íà ìå æ³ XVI—XVII ñòîë³òü.
Ìî æ ëè âî, ñà ìå ó òîé ÷àñ âî íè áó ëè ñòâî ðå í³, à ï³ ç í³ øå ñòà ëè ñêëà äî âîþ
³ñ òî ðè ÷ íî ãî òâî ðó. Ïðî òå ö³ë êîì î÷å âè ä íî, ùî ö³ ôðà ã ìåí òè íå áó ëè äî -
ïè ñà í³ äî êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ â ïðî öå ñ³ ïå ðå ðîá êè òå ê ñ òó ïî â íî¿. Ðà ä øå, íà -
â ïà êè, — ¿õ áó ëî âè ëó ÷å íî ïðè óêëà äàí í³ ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿ “˳òîïèñó Ãðà -
áÿ í êè”. Ó ñïè ñ êàõ êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ ïî ä³ á í³ ñþ æå òè ðå ë³ ã³é íî ãî çì³ ñ òó,
â³ä ñó ò í³ â ñïè ñ êàõ ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿, òðà ï ëÿ þ òü ñÿ ÷à ñ òî. Òàê, ó ê³ í ö³ ðîç ä³ ëó
“Îòêóäà è ÷å ãî ðà äè âîñ ñ òà øà êî çà êè íà ïî ëÿ êîâ” ó òå ê ñ ò³ êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿
âì³ ùå íî ïî â³ äî ì ëåí íÿ ïðî ñìåðòü êè ¿â ñü êî ãî ìè ò ðî ïî ëè òà Éî âà Áî ðå öü -
êî ãî — “ìóæà ïðå ìó ä ðî ãî è çå ëî ãðå ÷å ñ êèé è ëà òè í ñ êèé ÿçû êè è áî ãî ñëî âèå
óìå ÿ ùå è ó÷å íèÿ âå ëèê áå ëþ áè òåëü” (àðê. 7). Ó ê³ í ö³ ðîç ä³ ëó çà çíà ÷å íî:
“Ïðè êî í ÷è íå ñèÿ ãëà âû ïðè âî äèì õî òå ùèì çíà òè, ÿêî â ëå òî 1647 ÿíó à ðèÿ â
ïåð âûé äåíü ïðå ä ñòà âè ñÿ â âå ÷ íóþ æèçíü … ìè ò ðî ïî ëèò êè å â ñ êèé Ïåòð Ìî -
ãè ëà” (àðê. 8 çâ.). Äà ë³ íà âî äè òü ñÿ õà ðà ê òå ðè ñ òè êà ä³ ÿíü ìè ò ðî ïî ëè òà ³ êî -
ðî ò êà äî â³ä êà ïðî éî ãî íà ñòó ï íè êà Ñè ëü âå ñ ò ðà Êî ñî âà. Êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ
ìî æå äî ïî â íè òè òåêñò ïî â íî¿ óòî ÷ íåí íÿì ñòî ñî â íî ïî õî âàí íÿ ãå òü ìà íà
Ñà ãàé äà ÷ íî ãî: “…òåëî ïî õî âà íî â Êè º âå â ìî íà ñ ò û ðå áðà ò ñ êîì â ïðî âî ä íóþ
íå äå ëþ” (àðê. 8 çâ.); òà êîæ åï³ çî äîì ïðî ïå ðå áó âàí íÿ â Êè º â³ ªðó ñà ëèì ñü -
êî ãî ïà ò ð³ àð õà: “Ñâÿòåéøèé ïà ò ðè àðõ èå ðó ñà ëè ì ñ êèé Ôå î ôàí, èäèé íà Ìî ñ -
ê âó ðà äè íå êî òî ðèõ ñâî èõ èñ ï ðà â ëå íèé, áå â Êè å âå è â ñâÿ òîé îáè òå ëè Ïå ÷åð ñ -
êîé ãî ñ òþ þ ÷è, ñëû øàâ ÷èí öå ð êî â íûé è ìî íà ñ òû ð ñ êèé, âî ñ õ âà ëè è áëà ãî ñëî -
âèâ â âå ëè êîé öå ð ê âå îò ðî äà â ðîä ïå íèþ íå ïðå ìåí íî ìó áû òè. Ñàì ïî ñåì
ïîé äå â öàð ñ ò âó þ ùèé ãðàä Ìî ñ ê âó” (àðê. 6 çâ.). Ñë³ä äî äà òè, ùî â òå ê ñ ò³ êî -
ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ äà òó âàí íÿ ÷à ñ òî çä³é ñ íþ º òü ñÿ çà öå ð êî â íîþ òðà äè ö³ ºþ ç
âè êî ðè ñ òàí íÿì äëÿ îçíà ÷åí íÿ äàò íàçâ ñâÿò ç öå ð êî â íî ãî êà ëåí äà ðÿ, ÿê³ ó
ïî â í³é ðå äà ê ö³¿ îïó ñ êà þ òü ñÿ.
Òåêñò êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ çà ãà ëîì ÷à ñ òî çáà ãà ÷ó º òü ñÿ ðå ë³ ã³é íîþ ðè òî -
ðè êîþ ïðè îôîð ì ëåí í³ çì³ ñ òó. Ó ïî â í³é ðå äà ê ö³¿ ö³ ôðà ã ìåí òè òå ê ñ òó ïå -
ðå âà æ íî íå ô³ ê ñó þ òü ñÿ àáî ïî äà í³ â ñêî ðî ÷å íî ìó âè ãëÿ ä³. Çî êðå ìà, ï³ ñ ëÿ
îïè ñàí íÿ óòè ñ ê³â óêðà ¿ í ö³â ç áî êó ïî ëÿ ê³â ó îáîõ ðå äà ê ö³ ÿõ çðî á ëå íî
ñâîº ð³ ä íèé ï³ä ñó ìîê, ÿêèé ðà çîì ç òèì ñëó ãóº çâ’ÿç êîþ äëÿ íà ñòó ï íî ãî
ðîç êðèò òÿ ïî ä³é Âè ç âî ëü íî¿ â³é íè:
Êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ ËÃ Ïî â íà ðå äà ê ö³ÿ ËÃ
“Âèäàâ æå Ãî ñ ïîäü ñêîðáü è îç ëî á ëå íèå ëþ -
äåé ñâî èõ, ïðè çðå ñ íå áåñ, ÿâè ìè ëîñòü ñâîþ
äàñòü è ñïà ñå íèå èç ðóê âðà ãîâ, èæå ïðà âî -
ñëà â íûõ ëþ äåé íå íà âè äÿ õó è îò òà êèå âè íû
ñî ò âî ðè ëÿ õîì îò ì ùå íèå ñè öå âûì îá ðà çîì”
(àðê. 9).
“Çà ïðî âè íó èõ Áîã îòî ì ñ òèë ëÿ õîì
ñè öå âûì îá ðà çîì” (“Ëåòîïèñü…”,
ñ. 32).
Ïðè ñó ò í³ñòü ó òå ê ñ ò³ êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ ñþ æå ò³â ç ÿñ ê ðà âî âè ðà æå íèì
ðå ë³ ã³é íèì çì³ ñ òîì, ç àê öåí òó âàí íÿì ó íèõ óâà ãè ñà ìå íà ðå ë³ ã³é íî ìó àñ -
ïå ê ò³ ïî ä³é ìî æå ñâ³ä ÷è òè ïðî äó õî â íèé ñàí éî ãî àâ òî ðà. Ö³ ôðà ã ìåí òè
îð ãà í³ ÷ íî âïë³ òà þ òü ñÿ â ñþ æå ò íó êà í âó, ñòâî ðþ þ ÷è ³íî ä³ åôåêò çà ëó ÷åí íÿ
÷è òà ÷à äî ïðî öå ñó ðîç ãîð òàí íÿ çì³ ñ òó. Öå äî ñÿ ãà º òü ñÿ çà äî ïî ìî ãîþ âæå
çãà äà íèõ ðè òî ðè ÷ íèõ çâî ðî ò³â íà êøòàëò: “Ïðè êî í ÷è íå ñèÿ ãëà âè ïðè âî äèì
õî òÿ ùèì çíà òè…” àáî “äîñòîéíî òâî åé ïà ìÿ òè è ñèå…”; “çðè, áëà ãî ÷å ñ òè -
âûé ÷è òà òå ëþ”. Ó òà êî ìó êîí òå ê ñ ò³ âè ùå ñêà çà íî ãî ö³ êà âèì º óðè âîê ç êî -
ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿, ÿêèì ðîç ïî ÷è íà º òü ñÿ ðîç ä³ë “Ñêàçàíèå ÷òî ñÿ ïî òîì äå ÿ ëî
è î ïî áå äå íàä ïî ëÿ êà ìè ïîä Ïè ëÿ â öà ìè”: “Îò áà÷, êà æ äûé ðó ñè íå è Óêðà è -
íû ìà ò êè òâî åé ñû íå, ÿê Áîã òå áå ëþ áå. Èç- ïîä ëÿä ñêîé íå âî ëè îñâî áî äè øà,
äàë òå áå ïî ë ñ êóþ çå ì ëþ â êî ðèñòü, ÿêî æè äàì çå ì ëþ õà íà àí ñ êóþ, êî òî ðîé
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 81
“˳òîïèñ Ãðàáÿíêè”: ïèòàííÿ ïåðøîîñíîâè
óæå îáî á ðà â øè óæè ò êîâ íà ÷à ò êè, äàæäü ñëà âó Áî ãó, à äà ëåé ïðè ïî ìî ùè
Áî æåé ïîñòó ïàé” (àðê. 14 çâ.). Àâ òîð, çâåð òà þ ÷èñü äî ÷è òà ÷à, ïðî âî äèòü
ïà ðà ëå ë³ ì³æ óêðà ¿í ñü êîþ òà á³ á ë³é íîþ ³ñ òî ð³ ºþ, ïî ð³ â íþ þ ÷è óêðà ¿ í ö³â ç
³óäå ÿ ìè, à Óêðà ¿ íó ³ç Çå ì ëåþ Îá³ òî âà íîþ. Òà êèé ïðè éîì òè ïî âèé äëÿ
òâîð³â óêðà ¿í ñü êî¿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ XVIII ñò., àâ òî ðè ÿêèõ, êð³ì ³í øî ãî, âáà -
÷à ëè ó Áî ã äà í³ Õìå ëü íè öü êî ìó ñòà ðî çà â³ ò íî ãî Ìîé ñåÿ, ùî âè â³â ñâ³é íà -
ðîä ç íå âî ë³.
Ó êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ ïðè ñó ò íÿ òà êîæ ðîç ëî ãà îïî â³äü ïðî ïî 䳿, ÿê³ ñòà -
ëè ñÿ ó Ëüâî â³ ï³ä ÷àñ îá ëî ãè ì³ ñ òà êî çà öü êî- òà òàð ñü êè ìè â³é ñü êà ìè. Éäå -
òü ñÿ ïðî òå, ÿê ëüâ³â ñü ê³ ìî íà õè- áå ð íàð äè í ö³ ïðè ãî òó âà ëè ó ìî íà ñ òè ð³
ñóáî ò íþ òðà ïå çó “îò ðû áû è ìÿ ñà”, çà ïðî ñè â øè íà íå¿ æè òå ë³â ì³ ñ òà ç ìå -
òîþ âè ÿâ ëåí íÿ ïðà âî ñëà â íèõ, îñê³ëü êè ³ñ òèí íèé êà òî ëèê íå äî òîð ê íå òü ñÿ
â ñóáî òó äî ì’ÿ ñ íèõ ñòðàâ. Ìî íà õè óâà æ íî ñòå æè ëè çà òè ìè, õòî ñïî æè âàâ
ñêî ðî ì íå, ïî ò³ì âè âî äè ëè ¿õ íà ìî íà ñ òèð ñü êå ïî äâ³ ð’ÿ, óáè âà ëè, à ò³ ëà êè -
äà ëè äî êðè íè ö³. “Òàêîâó òðà ïå çó áå ä íîé Ðó ñè ðè ì ëÿ íå âñå ã äà ãî òó þò”, —
ï³ä ñó ìó âàâ àâ òîð ñâîþ îïî â³äü (àðê. 20—21 çâ.). Öåé ñþ æåò ç éî ãî ëå ãåí äà -
ð íèì ï³ä òå ê ñ òîì, âî ÷å âèäü, ïî áó òó âàâ â óñ í³é òðà äè ö³¿ ³ áóâ âêëþ ÷å íèé àâ -
òî ðîì êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ â ¿¿ çì³ñò, à ï³ ç í³ øå âè ëó ÷å íèé ïðè ï³ä ãî òî â ö³ ïî â -
íî¿ ðå äà ê ö³¿ òâî ðó.
Ó êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ â³ä ñó ò í³ äå ÿê³ ïî äðî áè ö³ á³î ãðà ô³¿ Áî ã äà íà Õìå ëü -
íè öü êî ãî, çî êðå ìà í³ ÷î ãî íå ñêà çà íî ïðî éî ãî çà ñëó ãè ïå ðåä ïîëü ñü êèì
êî ðî ëåì ³ îá ñòà âè íè çà õî ï ëåí íÿ íèì ó ïî ëîí äâîõ òó ðå öü êèõ âå ëü ìîæ
Êàí òå ìè ð³ â 32. Ñå ðåä òà êèõ åï³ çî ä³â ìî æ íà íà çâà òè îïèñ ïðè éî ìó Õìå ëü -
íè öü êèì ³íî çå ì íèõ ïî ñë³â ó Ïå ðå ÿñ ëà â³ òà â³ä ïðà â ëåí íÿ íèì ñâî ¿õ ïî ñëà -
í ö³â äî ñó ñ³ ä í³õ äåð æàâ, êî ðî ò êó îïî â³äü ïðî êè ¿â ñü êî ãî âîº âî äó Àäà ìà
Êè ñå ëÿ, â³é ñü êî Ⳡ䳿 ÷à ñ³â Ñìî ëåí ñü êî¿ ìî ñ êîâ ñü êî- ïîëü ñü êî¿ â³é íè, ïî -
â³ äî ì ëåí íÿ ïðî êî ëî í³ çà ö³þ Ñëî áî æà í ùè íè, çà ñíó âàí íÿ ì³ñò Õàð êî âà,
Îõ òè ð êè, Ñóì, ôà ê òè, ïî â’ÿ çà í³ ç îá ñòà âè íà ìè íå ðå à ë³ çî âà íî¿ ïðî ïî çè ö³¿
òó ðå öü êî ãî ñó ë òà íà Õìå ëü íè öü êî ìó âñòó ïè òè ðà çîì ç íèì ó â³é íó ïðî òè
Ìî ñ ê âè. Ó êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ â³ä ñó ò í³é ³ ñþ æåò ïðî òàê çâà íå “êîíîòîïñüêå
äè âî”*, ùî ìàé æå áåç çì³í ïî âòî ðþº àíà ëî ã³ ÷ íó îïî â³äü ç “Ë³òîïèñó Ñà -
ìî âè ä öÿ” 33. Ïå ðå ë³ ÷å í³ ôðà ã ìåí òè ïå ðå âà æ íî õà ðà ê òå ðè çó þòü ïè òàí íÿ
çî â í³ ø íüî¿ ïî ë³ òè êè, ³í ôîð ìà ö³é íî ðîç øè ðþ þòü ðàì êè ñþ æå òó é îð ãà -
í³ ÷ íî âïë³ òà þ òü ñÿ â íüî ãî. Îä íàê â îêðå ìèõ âè ïàä êàõ ïî ì³ ò í³ ðè ñè ìå õà -
í³ ÷ íî ãî âêëþ ÷åí íÿ åï³ çî ä³â äî ïî ÷à ò êî âî ãî òå ê ñ òó. Íà âå äå ìî åï³ çîä, â
ÿêî ìó éäå òü ñÿ ïðî çá³ëü øåí íÿ àð 쳿 Õìå ëü íè öü êî ãî íà ïå ðå äî äí³ â³é íè çà
ðà õó íîê ëþ äåé, ÿê³ “ñòåêàëèñü ê Õìå ëü íè ö êî ìó â äíå ï ðî â ñ êèå ëó ãè”. Íà âå -
äå íèé íè æ ÷å óðè âîê öè òó º òü ñÿ çà òå ê ñ òîì ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿, ï³â æè ð íèì
øðè ô òîì âè ä³ ëå íî òåêñò êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿: “…Ëþäè ê Õìå ëü íè öü êî ìó ñòå -
êà ëèñü â äíå ï ðî âûå ëó ãè, íà Çà ïî ðî æüå íå ìî ã ëè âîé ñ êà ñî áè ðà òè çà çà ëî ãîþ,
êî òî ðàÿ ç ïî ë êî â íè êà ìè ëÿ ä ñ êè ìè è æî ë íå ðà ìè ïî ñïî ëó ìå æ äó çà ïî ðî æ öà ìè
çà ñòà âà ëè, à ùå âè äèë, ÿêî äî á ðå ïðî ìû ñåë ñòðî è ò ñÿ, îä íàê äî ãå ò ìà íà êè ë -
êà ðà çîâ îò ïè ñàë…, íî îòâå òó îò ãå ò ìà íà íå ïî ëó ÷èë. Ïî òîì ìó ñèë óäà òè ñÿ
äî òà òàð. Âè äÿ æå îí, ÿêî äî á ðå ïî ìû ñ ëû åãî íà ÷è íà òè ñÿ, óìû ñ ëè åùå è òà -
òàð â ïî ìîù ïðè çâà òè” (àðê. 10 çâ.; “Ëåòîïèñü…”, ñ. 41).
Òóò âè ðà ç íî ïî ì³ ò íà òàâ òî ëî ã³ÿ ó çì³ ñ ò³ ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿, ñïðè ÷è íå íà
âêëþ ÷åí íÿì íå â³ä ðå äà ãî âà íî¿ ÷à ñ òè íè â ³ñ íó þ ÷èé òåêñò êî ðî ò êî¿ ðå äà ê -
ö³¿, ùî ñâ³ä ÷èòü íà êî ðèñòü ïåð âèí íî ñ ò³ îñòàí íüî¿. Ïî ä³ á íèé “ïðî -
82 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Ì. Áîâãèðÿ
* Ìà º òü ñÿ íà óâà ç³ åï³ çîä, â ÿêî ìó éäå òü ñÿ ïðî âáèâ ñ ò âî ó ì. Êîíîòîï³ ðî äè íè
ïîëü ñü êî ãî øëÿ õ òè ÷à. Ò³ ëà æåðòâ áó ëî êè íó òî â êðè íè öþ, çâ³ä êè ÷å ðåç ê³ëü êà ì³ ñÿ ö³â ¿õ
íå óøêî äæå íè ìè ï³ä íÿ ëà õâè ëÿ âî äè, ùî é áó ëî ñïðèé íÿ òå ì³ ñ öå âè ìè æè òå ëÿ ìè ÿê äè âî.
ðàõóíîê” àâ òî ðà ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿ çó ñòð³ ÷à º ìî ³ â ³í øî ìó ì³ ñ ö³ òâî ðó. Ó êî -
ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ âè ïó ùå íî ïî â³ äî ì ëåí íÿ ïðî Êðè ø òî ôà Êî ñèí ñü êî ãî ÿê
êå ð³ â íè êà ïåð øî ãî àí òè ïîëü ñü êî ãî ïî âñ òàí íÿ 1591 ð., ùî ñòà ëî, çã³ ä íî ç
“˳òîïèñîì Ãðà áÿ í êè”, íà ñë³ä êîì ïðè éíÿò òÿ óí³¿. Íà òî ì³ñòü ó êî ðî ò ê³é
ðå äà ê ö³¿ â ðî ë³ ïåð øî ãî çà õè ñ íè êà ïðà âî ñëà â íèõ çãà äà íî ïðî Íà ëè âàé êà.
Öåé ìî ìåíò ìî æ íà áó ëî á ïðî ³ã íî ðó âà òè, òðà ê òó þ ÷è éî ãî ÿê ìå õà í³ ÷ íå
ñêî ðî ÷åí íÿ òå ê ñ òó êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿. Ïðî òå ó ïî â í³é ðå äà ê ö³¿ çíà õî äè ìî
íà ñòó ï íå: “…èáî â òî âðå ìÿ Íà ëè âàé êî âîñ ñ òà íà ëÿ õîâ ïåð âûé” (“Ëå òî -
ïèñü…”, ñ. 31). Ñêëà äà º òü ñÿ âðà æåí íÿ, ùî àâ òîð ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿ êî ðè ñ òó -
âà â ñÿ òå ê ñ òîì êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ ³ íå óâà æ íî ïðî ðå äà ãó âàâ ï³ ñ ëÿ öüî ãî ñâ³é
òåêñò, îñê³ëü êè â íüî ìó ïî ïå ðå äíüî âêà çó âà ëî ñÿ íà Êî ñèí ñü êî ãî ÿê êå -
ð³ â íè êà ïåð øî ãî ïî âñ òàí íÿ. Ñë³ä îêðå ìî çà óâà æè òè, ùî åï³ çî äè, ÿê³ äî -
ïî â íþ þòü òåêñò êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿, ïî çáà â ëå í³ ðèñ öå ð êî â íî ñëî â’ÿí ñü êî¿
ìî âè, íà ÿê³ áà ãà òèé “Ë³òîïèñ Ãðà áÿ í êè”. Âî íè ïè ñà í³ êíè æ íîþ óêðà ¿í -
ñü êîþ ìî âîþ XVIII ñò. Öåé ìî ìåíò íà áó âຠá³ëü øî ãî çíà ÷åí íÿ ïðè ïî -
ºä íàí í³ éî ãî ç ðå çóëü òà òà ìè òå ê ñ òî ëî ã³ ÷ íî ãî àíà ë³ çó ö³ ëî ãî êîì ï ëå ê ñó
òå ê ñ ò³â äâîõ ðå äà ê ö³é.
Ñïî ñòå ð³ ãà þ ÷è ïî äàëü ø³ ð³ ç íî ÷è òàí íÿ ñïè ñ ê³â îáîõ ðå äà ê ö³é, íà ò ðà ï -
ëÿ º ìî òà êîæ íà ÷è ñ ëåí í³ ôðà ã ìåí òè ñâ³ò ñü êî ãî çì³ ñ òó, ñïðî ìî æ í³ äî ïî â -
íè òè òåêñò ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿. Íå ìî æ íà îìè íó òè óâà ãîþ äå ùî êó ð éî ç íèé ³
íà ï³â æàð ò³ â ëè âèé ôðà ã ìåíò ³ç ñïè ñ ê³â êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿: “ Íå ìè ðî âå âî
ãðà äå æè âó ùèå ëþ äè, èç á ðà â øè ñå áå íå êî å ãî Êóé êà ñòàð øè íîþ ãðà äà, ñî âå -
òà õó ñ íèì, êà êî èìóò âïðåäü ÷è íè òè ñî ñâî èì ïà íîì, è íà òî ñëî æè ëè äà òè
åìó ïëóã, âî ëîâ è ÷òû ðè ìå ðè ñî ëî äó, äà áû íå óìåð èõ ïàí ñ ãî ëî äó. Òà ê æå óñî -
âå òî âà øà äà òè åìó ê ïî êëî íó íå ÷ òî, ðà áî òû æå åìó íè êà êîé íå äà âà òè”
(àðê. 32 çâ.). Öåé åï³ çîä ñòî ñó º òü ñÿ ïðî öå ñó ïî âå ð íåí íÿ ïîëü ñü êî¿ øëÿ õ òè
ó ñâî¿ ìà º ò êè ï³ ñ ëÿ ðà òè ô³ êà ö³¿ ïîëü ñü êèì ñåé ìîì Çáî ð³â ñü êî ãî ìè ðó
1650 ð. Ó ìî íî ãðà ô³¿ “Áîãäàí Õìå ëü íè ö êèé” Ì. Êîñòîìàðîâà çíà õî äè ìî
ïðî äîâ æåí íÿ çà çíà ÷å íî ãî åï³ çî äó ç ïî ñè ëàí íÿì íà “Èñòîðèþ î äåé ñ ò âè ÿõ
ïðå çå ëü íîé áðà íè”: “Ñàìå áî ãà òûå ïðå æ äå ïà íû íå ïîëó ÷à ëè íè ãðî øà èç
îãðî ì íûõ ìà º ò íî ñ òåé…, òå æå, êî òî ðûå áû ëè ïî áå ä íåå, ïðè íÿ ëèñü ñà ìè
ïàõàòü è ñå ÿòü, è æå íû èõ, ïðå æ äå áî ÿ â øè å ñÿ âûé òè íà ñî ë í öå, ÷òî áû íå
çàãî ðåòü, âÿ çà ëè ñíî ïû â èþ ëü ñ êèé ïî ë äåíü” 34. Ìè ùå ïî âå ð íå ìî ñÿ äî ìî -
íîãðà ô³¿ Êî ñ òî ìà ðî âà, ïðî àíà ë³ çó âà â øè ³í ø³ ðîç á³ æ íî ñ ò³ ì³æ òå ê ñ òà ìè
äâîõ ðå äà ê ö³é.
ϳä âå äåí íÿ ï³ä ñó ì ê³â äðó ãî¿ ïîëü ñü êî- êî çà ö êüî¿ áè ò âè ï³ä Êîð ñó íåì
ó òå ê ñ òàõ îáîõ ðå äà ê ö³é ñó ïðî âî äæó º òü ñÿ ïå ðå ë³ êîì çíà ò íèõ ïî ëÿ ê³â, çà õî -
ï ëå íèõ òà òà ðà ìè ó ïî ëîí. Ó ïî â í³é ðå äà ê ö³¿ íà ë³ ÷ó º òü ñÿ äå â’ÿòü øëÿ õå ò -
íèõ áðà í ö³â, ó êî ðî ò ê³é — öåé ñïè ñîê äî ñÿ ãຠï’ÿò íà ä öÿ òè îñ³á, äî íüî ãî
çà íî òî âó þ òü ñÿ äî äà ò êî âî ùå òà ê³ ïð³ çâè ùà: “Õîìåíòîâñêèé, Êãäå øè í ñ êèé,
Áå äçû í ñ êèé, Òû øè í ñ êèé, Îðà ÷ êî â ñ êèé, Êó ÷ êî â ñ êèé è èíûõ ìíî ãèõ ïî ë êî âî ä -
öåâ è êà ïè òà íîâ” (àðê. 14 çâ.).
Îáè ä â³ ðå äà ê ö³¿ ð³ ç íÿ òü ñÿ òà êîæ ê³ëü ê³ ñ òþ ïå ðå ë³ ÷å íèõ ïî ë ê³â. Ó ïî â -
í³é ðå äà ê ö³¿ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè” çà çíà ÷å íî 15 ïîëê³â ³ç çà ãàëü íîþ ê³ëü -
ê³ ñ òþ 33 989 êîçàê³â, õî÷ ó ï³ä ñó ì êó éäå òü ñÿ ïðî çà ãàëü íå ÷è ñ ëî 35 080.
Êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ ïî äຠ16 ïî ë ê³â ç âêëþ ÷åí íÿì â³ä ñó ò íüî ãî ó ïî â í³é ðå -
äà ê ö³¿ Áðà ö ëàâ ñü êî ãî ïî ë êó. Çà ãàëü íå ÷è ñ ëî êî çà ê³â òóò çá³ ãà º òü ñÿ ³ç çà ÿâ -
ëå íèì ï³ä ñó ì êîì ³ ñòà íî âèòü 36 789 (àðê. 22 çâ.). Öåé ôàêò íå äî äຠàð -
ãó ìåí ò³â íà êî ðèñòü òâåð äæåí íÿ ïðî òå, ùî êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ º íå ÷èì
³í øèì, ÿê ñêî ðî ÷å íîþ êî ï³ ºþ ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿.
Ó êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ äå òàëü í³ øå çä³é ñ íå íî îïèñ ïîëü ñü êî ãî â³é ñü êî âî -
ãî òà áî ðó íà ïå ðå äî äí³ Ïè ëÿ âå öü êî¿ áè ò âè:
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 83
“˳òîïèñ Ãðàáÿíêè”: ïèòàííÿ ïåðøîîñíîâè
Êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ ËÃ Ïî â íà ðå äà ê ö³ÿ ËÃ
“…ãäå è ëÿ õîâ ïðè äå øåñò íà äå ñÿò òû ñÿ÷ äî áîþ, à
ñëóã âî åí íûõ ó ðû ø òóí êè âîé ñ êî âûå äî á ðå ïðè -
áðà íû ó íèõ óòðîå.
Âñå æ òå âû áå ðà õó ñÿ àêè íà âå ñå ëüå îò çëà òà è
ñå ðå á ðà ïà ëà þ ùå. Òà ð ãè è ïî êëå ðè, ðîí äû, ôå ðè -
ãè, áó í ÷ó êè, øà á ëè, ïà í öå ðû, íà ìå òû, ñòî ëû îò
ñå ðå á ðà äî ðî ãèå ìà ëû, à òî ãî íå ã äÿ ñÿ íå ñïî äå âà -
ëè, øòî ìå ëè ñ êî çà êà ìè íà ãóí êè è ðÿ ä íà ïî ìå -
íÿ òè ïðå è ç ðÿ ä íûå ñâîè áî ãàò ñ ò âà. ßêèé ôð è ìàðê
òðå áà ñà ìî ìó Áî ãó ïðè ïè ñû âà òè” (àðê. 18 çâ.).
“…ãäå è ëÿ õîâ ïðè äå 60 òèñÿ÷
äî áîþ, à ñëóã áå ó íèõ óòðîå.
Âñå æ òå âû áè ðà õó ñÿ àêè íà
âå ñå ëüå îò çëà òà è ñå ðå á ðà ïà ëà -
þ ùå, íå íà äå å ùå å ñÿ, àáû ìå ëè
ñ êî çà êà ìè íà ãó íè òèå ïðå è ç -
ðÿ ä íûå áîãàò ñ ò âà ïðî ìåíÿ òè”
(“Ëåòîïèñü…”, ñ. 52).
Ïî ð³ â íÿí íÿ öèõ äâîõ óðèâ ê³â, à òà êîæ ïî ïå ðå äí³ ïðè êëà äè ç òå ê ñ ò³â
îáîõ ðå äà ê ö³é íà î÷ íî ³ëþ ñ ò ðó þòü âòî ðèí í³ñòü “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè” ïî â -
íî¿ ðå äà ê ö³¿ ñòî ñî â íî òå ê ñ òó êî ðî ò êî¿ âåð ñ³ ¿. Îñî á ëè âî ÿñ ê ðà âî öå ïî ì³ ò -
íî â òî ìó ì³ ñ ö³ “˳òîïèñó”, äå ìî âà éäå ïðî âå ñ³ë ëÿ â ßñ ñàõ Òè ìî øà
Õìå ëü íè öü êî ãî ³ Ðî çàí äè Ëó ïó ë — äîíü êè ìî ë äàâ ñü êî ãî ãî ñ ïî äà ðÿ. Îä -
ðó æåí íÿ â³ä áó ëî ñÿ ï³ ñ ëÿ áè ò âè íà Áà òî ç³.  îáîõ ðå äà ê ö³ ÿõ ñïî ÷à ò êó îïè -
ñó º òü ñÿ ïðè ¿çä Òè ìî øà ç ïî ÷ òîì äî ñòî ëè ö³ êíÿ ç³â ñ ò âà, ¿õ óðî ÷è ñ òà çó -
ñòð³÷ ìî ë äàâ ñü êèì ãî ñ ïî äà ðåì òà áî ÿ ðà ìè, íà âî äè òü ñÿ îïèñ ñà ìî ãî âå -
ñ³ë ëÿ, íà ÿêî ìó “âîºâîäÿíêà ïàí íà, ïî êà çó þ ÷è ñâîþ âî ë íóþ îõî òó ç Õìå ë íè -
÷åí êîì äî ìà ë æåí ñ ò âà, êà çà ëà ðó ññ êèå ïå ñ íè íà ñâî èì âå ñèë ëþ äðóæ êàì ïå -
òè” (àðê. 45 çâ.; “Ëåòîïèñü…”, ñ. 67). Íà öüî ìó òå ê ñ ò ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿ ðà -
ï òî âî ïå ðå ðè âà º òü ñÿ çà óâà æåí íÿì òà êî ãî çì³ ñ òó: “Íà ïî ë ñ êóþ çå ì ëþ âñåÿ
âû øå î ïè ñàí íû ìè áå äà ìè îá äåð æà ùè ìè è åùå ñû íî âå íà ìàòü ñâîþ ïî ë ñ êóþ
çå ì ëþ âî ñ òà øà…” (“Ëåòîïèñü…”, ñ. 67). Ï³ä “âûøåîïèñàííûìè áå äà ìè”
ìî æ íà ðî çó ì³ òè ïî 䳿 Õìå ëü íè÷ ÷è íè â ö³ ëî ìó. Âò³ì, ó ñïè ñ êàõ êî ðî ò êî¿
ðå äà ê ö³¿ çíà õî äè ìî á³ëüø êîí ê ðå ò íå îçíà ÷åí íÿ öèõ “á³ä” ó âè ãëÿ ä³ ðîç -
ëî ãî ãî (íà ñòî ð³í êó ðó êî ïè ñ íî ãî òå ê ñ òó) çìà ëþ âàí íÿ êà òà ê ë³ ç ì³â ³ ïî òðÿ -
ñ³íü, ùî ñï³ ò êà ëè г÷ Ïî ñïî ëè òó, ÿê â³ä ïëà òà çà óòè ñ êè ïðà âî ñëà â íèõ:
“Ïðåæäå ñèÿ íàä ëÿ õà ìè ïî áå äû (ìà º òü ñÿ íà óâà ç³ ïå ðå ìî ãà â áè ò â³ ï³ä Áà -
òî ãîì. — À.Á.) äíÿ ìè òðå ìÿ âè ä íû áÿ õó íà íå áå çâå ç äû ç ìå ò ëà ìè èõ æå àêè
íå êàÿ ðó êà äåð æà ëà… Â äðó ãóþ æå íî÷ü âè äå íî áå âî èí ñ ò âî âî î ðó æåí íîå íà
íå áå. Íî íå òî ê ìî íå áåñà, íî è çå ì ëÿ ëÿ õîì áå äó çíà ìå íî âà ëà, èáî íà åäèí
äåíü ñå ãî ïðå æ äå ïîä Ëà äû æè íîì ç ïîä êà ì íÿ äóõ íå êèé âî çû ìà øå ãëà ãî ëÿ:
«èäèòå ðöè òå ãå ò ìà íó ïî ë ñ êî ìó äà îòîé äåò îò çäå èëè äà áëþ äå ò ñÿ êðå ï -
êî, èáî ïðè õî äèò áëèç ïÿ íè öà îí ñâè ðå ïûé, èæå áðà äó Êà ëè íî â ñ êî ìó óðå -
æåò…». Ïî íå æå áÿ øå îïó ñ òå íûå çå ì ëè ïî ë ñ êîé, ãëàä, ïî æà ðû, áó ðè è íà âî -
ä íå íèÿ ðåê. Ïà ÷å æå èõ âñåõ áî æè èì ïî ïó ùå íè åì ìîð âå ëèê áÿ øå. Íà ÷åí ñÿ
îò ñî øå ñ ò âèÿ ñ(âÿ)ò(î)ãî äó õà, à ïðî òÿ æå ñÿ äà æå äî çè ìû… Âñåì æå ñèì
áå äàì ñìåð ò íî ñ ò íûì, ïî ë ñ êóþ çå ì ëþ îäåð æà ùèì, æè òå ëè òèõ ñòðàí îñ -
òà âè øà ãðà äû è ñå ëà èñ õî äÿ õó è âìå ñ òî ëþ äåé çâå ðüå â ÷å ëî âå ÷å ñ êîå æè ëè ùå
âøå ä øå, ìåð ò âûå ÷å ëî âå ÷å ñ êèå òå ëå ñà îò ãðî áîâ èç ã ðå áÿ õó è åäÿ õó… Òà êî âû
áÿ õó çà ãðå õè ëÿ ä ñ êèå îò Áî ãà êà ç íè… çà íå æå è áå äû ïî ë ñ êîé çå ì ëè âíóòðü
íà õî æ äÿ õó, ÿêî ñû íî âå ïî ë ñ êóþ çå ì ëþ ñâîþ íà ñòî ÿ òè íà ÷è íà ÿ õó, èáî Ðî -
äçè å â ñ êèé ñå íà òîð îò êà í öå ëÿ ðèè îò ñ òà â ëåí íå âå äî ìî ÷òî ðà äè è áå æà â
øâå ä ñ êóþ çå ì ëþ…” (àðê. 45 çâ.—46).
Ó ïî â í³é ðå äà ê ö³¿ ç óñüî ãî âè ùå íà âå äå íî ãî çáå ðå ã ëî ñÿ ëè øå îñòàí íº
ðå ÷åí íÿ — ñòî ñî â íî çðà äè ñå íà òî ðà Ðà äç³ ºâ ñü êî ãî. Òóò ìè ìà º ìî ñïðà âó ç
ÿâ íèì ñêî ðî ÷åí íÿì ïî ÷à ò êî âî ãî òâî ðó (êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿) ïðè óêëà äàí í³
ï³ ç í³ øî ãî òå ê ñ òó. Öå ï³ä ò âåð äæóº çà ãàëü íó òåí äå í ö³þ âçà º ìî 䳿 îáîõ ðå äà -
ê ö³é “˳òîïèñó…”, ñóòü ÿêî¿ ïî ëÿ ãຠ⠳ã íî ðó âàí í³ àâ òî ðîì ïî â íî¿ ðå äà ê -
ö³¿ ñþ æå ò³â ðå ë³ ã³é íî ãî, ëå ãåí äà ð íî ãî òà â³ ç³ î íåð ñü êî ãî õà ðà ê òå ðó.
84 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Ì. Áîâãèðÿ
Ïîð³âíÿºìî òåïåð òðè òåêñòè: çãàäàíó ðà í³ øå “Èñòîðèþ î äåé ñ ò âè -
ÿõ ïðå çå ëü íîé áðà íè”, öè òî âà íó Ì. Êîñòîìàðîâèì, “Ðóêîïèñ Ãî ð ëåí -
êà” ç ùî äåí íè êà ßêî âà Ìàð êî âè ÷à ³ òåêñò êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿. Â
“Èñòîðèè î äåé ñ ò âè ÿõ ïðå çå ëü íîé áðà íè” Êî ñ òî ìà ðî âà ïðè ñó ò í³ âñ³
ñþ æå òè, ÿê³ ô³ ê ñó þ òü ñÿ â êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿, àëå â³ä ñó ò í³ ó ïî â í³é âåð ñ³¿
òâî ðó. Êî ñ òî ìà ðîâ íà âî äèòü óæå çãà äó âà íó îïî â³äü ïðî ïî âå ð íåí íÿ ïî -
ëü ñü êî¿ øëÿ õ òè ó ñâî¿ ìà º ò êè ³ ñþ æåò ïðî îá ðàí íÿ æè òå ëÿ ìè Íå ìè ðî âà
“íåêîåãî Êóé êà” 35. Ïðè ñó ò í³é òà êîæ åï³ çîä ïðî ïî áèò òÿ ïðà âî ñëà â íèõ ó
Ëüâî â³ ìî íà õà ìè- áå íå äè ê òè í öÿ ìè 36. Îáè ä âà òâî ðè çá³ ãà þ òü ñÿ ³ â îêðå -
ìèõ äð³ á íèõ äå òà ëÿõ — ÷è ñ ëî ïî ë ê³â, îä íà êî âå ïå ðå ë³ ÷åí íÿ ïð³ çâèù.
Ïðî òå ñë³ä çà çíà ÷è òè, ùî çãà äà í³ ñþ æå òè â ðó êî ïè ñ³, öè òî âà íî ìó Êî ñ -
òî ìà ðî âèì, ïðå ä ñòà â ëå í³ â øè ð ø³é ôîð ì³, í³æ ó êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿.
Êð³ì òî ãî, öåé ðó êî ïèñ ì³ ñ òèâ òà ê³ åï³ çî äè, ÿêèõ íå ìàº í³ â îáîõ ðå äà ê -
ö³ ÿõ, àí³ äå³í äå. Íà ïðè ê ëàä, îïèñ ðîç ïà ÷ó, ùî îõî ïèâ æè òå ë³â Âàð øà âè
ïðè çâ³ ñ ò ö³ ïðî íà áëè æåí íÿ â³éñüê Õìå ëü íè öü êî ãî, äå òàëü íà îïî â³äü
ïðî óðî ÷è ñ òèé â’¿çä Áî ã äà íà Õìå ëü íè öü êî ãî äî Êè º âà, “ãäå îí, ëå æà
ïðåä ãðî áà ìè ñâÿ òûõ, çà ëè âà ë ñÿ ñëå çà ìè áëà ãî äà ð íî ñ òè è âî ç äà âàë õâà ëû
Âñå âû ø íå ìó”. Òà êîæ òóò íà âî äè òü ñÿ ðîç ìî âà Âà ñè ëÿ Ëó ïó ëà ç ãå òü ìà -
íîì Ïî òî öü êèì, îïèñ âå ñ³ ëü íî ãî áåí êå òó â äî ì³ îñòàí íüî ãî, íà ÿêî ìó
çÿòü Ëó ïó ëà Òè ì³ø Õìå ëü íè öü êèé ïî õâà ëÿ â ñÿ çà âî þ âà òè òå ñ òþ Âî ëî -
ùè íó. Íå çâà æà þ ÷è íà â³ä ñó ò í³ñòü çà çíà ÷å íèõ åï³ çî ä³â ó òå ê ñ ò³ êî ðî ò êî¿
ðå äà ê ö³¿, íà âå äå í³ çá³ ãè òå ê ñ ò³â “Èñòîðèè î äåé ñ ò âè ÿõ ïðå çå ëü íîé áðà -
íè” é êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ äî çâî ëÿ þòü ñòâåð äæó âà òè ¿õ ñïî ð³ ä íå í³ñòü. Íà
æàëü, äî íàñ íå ä³é øîâ òåêñò ðó êî ïè ñó, ÿêèì êî ðè ñ òó âà â ñÿ Êî ñ òî ìà ðîâ,
îä íàê ç öè òî âà íî ãî ³ñ òî ðè êîì ö³ë êîì î÷å âè ä íî, ùî öå áóâ ñà ìî ñò³é íèé
òâ³ð. Öå ÷à ñ ò êî âî ï³ä ò âåð äæóº äó ì êó Ì. Ìàê ñèìîâè÷à ïðî íüî ãî ÿê ïðî
“íîâóþ, ïî ë íóþ, äî ñå ëå íå è ç âå ñ ò íóþ ðå äà ê öèþ “Ëåòîïèñè Ãðà áÿ í êè”.
Îäíàê Ìà ê ñè ìî âè÷ íå ïðè ïó ñ êàâ äó ì êè, ùî ðó êî ïèñ Êî ñ òî ìà ðî âà
ì³ã áó òè ö³ë êîì îðè ã³ íàëü íèì òâî ðîì, íå çà ëå æ íèì â³ä “˳òîïèñó
Ãðà áÿíêè”.
dz ñòà â ëåí íÿ îêðå ìèõ ïóí ê ò³â îïè ñó “Ðóêîïèñó Ãî ð ëåí êà” ç ùî äåí -
íè êà ßêî âà Ìàð êî âè ÷à ³ òå ê ñ òó êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ äà ëî ñõî æèé ðå çóëü òàò.
Îáè ä âà òâî ðè ðîç ïî ÷è íà þ òü ñÿ ñåí òå í ö³ ºþ ïðî åò í³ ÷ íå ïî õî äæåí íÿ
óêðà ¿ í ö³â â³ä “êîçàð”, áåç çãàä êè ïðî ¿õ ïî äâ³é íå ñê³ ôî- ñà ð ìàò ñü êå ïî -
õîäæåí íÿ, ùî ïðî ÷è òó º òü ñÿ â ïî â í³é ðå äà ê ö³¿. Ó Ìàð êî âè ÷à ïî äà º òü ñÿ
àíà ëî ã³ ÷ íèé ç òå ê ñ òîì êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ ïå ðå ë³ê êî çà öü êèõ ïî ë ê³â ³ç çà -
çíà ÷åí íÿì â³ä ñó ò íüî ãî ó ïî â í³é ðå äà ê ö³¿ Áðà ö ëàâ ñü êî ãî ïî ë êó. Ç âå ëè -
êîþ äî ëåþ éìî â³ ð íî ñ ò³ ìî æ íà ïðè ïó ñ òè òè, ùî Ìàð êî âè÷ ìàâ ïå ðåä ñî -
áîþ íå ùî ³í øå, ÿê òåêñò êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”. Âò³ì,
áå ðó ÷è äî óâà ãè âñ³ âè ùå íà âå äå í³ ôà ê òè, ÷è äî ö³ ëü íî ³ íà äà ë³ òàê ³ìå íó -
âà òè öåé òâ³ð?
 óñ³õ â³äîìèõ ñïèñêàõ éîãî íàçâàíî “Ãèñòîðèÿ î íà÷àëå ïðî èìå -
íîâàíèÿ êîçàêîâ”. Îäíàê öþ íà çâó íå ñë³ä ââà æà òè îðè ã³ íàëü íîþ,
îñê³ëü êè âî íà ñòî ñó º òü ñÿ ëè øå ïåð øî¿ ÷à ñ òè íè òâî ðó, â ÿê³é, âëà ñ íå, ³
éäå òü ñÿ ïðî åò íî ãå íåç óêðà ¿ í ö³â òà åòè ìî ëî ã³þ ñëî âà “êîçàê”. Òàê ñà ìî
íà çè âà º òü ñÿ ïåð øèé ðîç ä³ë “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”. Ïî â íà íà çâà îñòàí íüî -
ãî ñï³â çâó ÷ íà ç íà çâîþ íå ³ñ íó þ ÷î ãî íè í³ òâî ðó, çà ãàëü íå óÿâ ëåí íÿ ïðî
ÿêèé ìî æ íà ñêëà ñ òè íà îñ íî â³ ÷è ñ ëåí íèõ öè òàò ç ìî íî ãðà ô³¿ Ì. Êîñ -
òîìàðîâà “Áîãäàí Õìå ëü íè ö êèé”. Ïðè ïî ð³ â íÿí í³ ïî â íèõ íàçâ ðó êî ïè ñó
Êî ñ òî ìà ðî âà é “Ë³òîïèñó Ãðà áÿ í êè” ó íà çâ³ îñòàí íüî ãî ÿâ íî ïðî ñòå æó -
þ òü ñÿ ðè ñè ï³ ç í³ øî¿ ³í òåð ïî ëÿ ö³¿ â³ äî ìî ñ òåé ïðî Ãðè ãî ð³ÿ Ãðà áÿ í êó ÿê
àâ òî ðà òâî ðó.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 85
“˳òîïèñ Ãðàáÿíêè”: ïèòàííÿ ïåðøîîñíîâè
“Èñòîðèÿ î äåé ñ ò âè ÿõ ïðå çå ëü íîé áðà íè” “˳òîïèñ Ãðà áÿ í êè”
“Èñòîðèÿ î äåé ñ ò âè ÿõ ïðå çå ëü íîé áð à íè
è îò íà ÷à ëà ïî ëÿ êîâ êðâà â øåé íå áû -
âàëîé áðà íè Áî ã äà íà Õìå ë íè ö êî ãî ñ ïî -
ëÿ ê è çà íàéÿ ñ íåé øèõ êî ðî ëåé ïî ë ñ êèõ
Âë à äè ñ ëà âà, ïî òîì ßíà Êà çè ìè ðà îò ï -
ðà âî âà òè ñÿ íà ÷à òîé â ðî êó 1648 è çà äå -
ñÿò ëåò ïî ñìåð òè Õìå ë íè ö êî ãî íåî êî í -
÷åí íîé ç ðîç íûõ ëå òî ïè ñ öåâ è äè à ðè ó -
øà, íà òîé âîé íå, ïè ñà íî ãî, è ñà ìî áû ò -
íûõ ñòà ðî æè ëîâ ñâè äå òå ëü ñ ò âè óòâåð æ -
äåí íàÿ”.
“Äåéñòâèÿ ïðå çå ëü íîé áðà íè îò íà ÷à ëà
ïî ëÿ êîâ êðâà â øîé íå áû âà ëîé áðà íè Áî ã -
äà íà Õìå ë íè ö êî ãî, ãå ò ìà íà çà ïî ðîç êî ãî,
çà íàéÿ ñ íåé øèõ êî ðî ëåé ïî ë ñ êèõ Âë à äè -
ñ ëà âà ïî òîì è Êà çè ìè ðà â ðî êó 1648 îò ï -
ð à âî âà òè ñÿ íà ÷à òîé è çà äå ñÿò ëåò ïî ñì å ð -
òè Õìå ë íè ö êî ãî íåî êî í ÷åí íîé ç ðà ç íûõ
ëå òî ïè ñ öåâ è äè à ðè ó øà, íà òîé âî é íå ïè -
ñà íî ãî, â ãðà äó Ãà äÿ ÷ó òðó äîì Ãðè ãî ðèÿ
Ãðà áÿ í êè ñî á ðàí íàÿ è ñà ìî áû ò íûõ ñòà ðî -
æè ëîâ óò âåð æ äåí íàÿ â 1710 ãîäó”.
Ö³ë êîì î÷å âè ä íèì º ìå õà í³ ÷ íå âêëþ ÷åí íÿ â³ äî ìî ñ òåé ïðî àâ òî ðà äî
íà çâè òâî ðó, ùî, ìî æ ëè âî, ³ ñòàâ äëÿ óêëà äà ÷à ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿ ò³ ºþ äæå ðå -
ëü íîþ êîì ï³ ëÿ ö³ ºþ, ïðî ìî æ ëè â³ñòü ³ñ íó âàí íÿ ÿêî¿ ñâî ãî ÷à ñó ïè ñà ëè äî -
ñë³ ä íè êè “Ë³òîïèñó…” Ìè êî ëà Çå ðîâ òà Ñè ìîí Íà ð³ æ íèé. Ìî æ ëè âî, íà -
çâà ðó êî ïè ñó Êî ñ òî ìà ðî âà “Èñòîðèÿ î äåé ñ ò âè ÿõ ïðå çå ëü íîé áðà íè” º
îðè ã³ íàëü íîþ äëÿ òâî ðó, íà îñ íî â³ ÿêî ãî áó ëà óêëà äå íà ñêî ðî ÷å íà ðå äà ê -
ö³ÿ, à âæå íà ¿¿ îñ íî â³ ï³ ç í³ øå ïîñòà⠓˳òîïèñ Ãðà áÿ í êè”. Ñõè ëÿ º ìîñü äî
ïðè ïó ùåí íÿ, ùî ðó êî ïèñ Êî ñ òî ìà ðî âà ³ áóâ òèì ñà ìèì “äîñòîâ³ðíèì ðó -
ñü êèì ë³ òî ïè ñîì”, éìî â³ ð í³ñòü ³ñ íó âàí íÿ ÿêî ãî ñâî ãî ÷à ñó ñòà ëà ïðå ä ìå -
òîì äëÿ íà ó êî âèõ äèñ êó ñ³é. À òâ³ð, â³ äî ìèé íàì ÿê êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ
“˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”, º ñêî ðî ÷å íè ì âà ð³ àí òîì öüî ãî “äîñòîâ³ðíîãî ë³ òî -
ïè ñó”. Íà ï³ä ò âåð äæåí íÿ öüî ãî ìî æ íà ïðå ä ñòà âè òè ñï³ ëü í³ñòü ñþ æå ò³â
(â³ä ñó ò í³õ â ³í øèõ òå ê ñ òàõ), îñî á ëè âî ðå ë³ ã³é íî ãî çì³ ñ òó, ó öè òà òàõ ç
“äîñòîâ³ðíîãî ë³ òî ïè ñó” â “Ñîáðàíèè èñ òî ðè ÷å ñ êîì”, öè òî âà í³é Êî ñ òî -
ìà ðî âèì “Èñòîðèè î äåé ñ ò âè ÿõ…” òà áëè çü ê³é çà çì³ ñ òîì ç îñòàí íüîþ â
êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿. Ñï³ ëü íè ìè òà êîæ º îä íà êî â³ õðî íîëî ã³ ÷ í³ ìå æ³ òðüîõ
òå ê ñ ò³ â — â³ä ïî ÷à ò ê³â êî çà ö ò âà äî 50-õ ðîê³â XVII ñò.* Ç îãëÿ äó íà öå, äî ö³ ëü -
íèì º âæè âàí íÿ òåð ì³ íà “êîðîòêà ðå äà ê ö³ÿ”, àëå ç ³í øèì òðà ê òó âàí íÿì éî ãî
çì³ ñ òó — íå êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”, à êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ
“Èñòîðèè î äåé ñ ò âè ÿõ ïðå çå ëü íîé áðà íè”, îñê³ëü êè “Ë³òîïèñ Ãðà áÿ í êè” º
ï³ ç í³ øèì òâî ðîì, ïî õ³ ä íèì â³ä îñòàí íüî¿. Ïðî öå ñâ³ä ÷àòü òå ê ñ òî ëî ã³ ÷ í³,
ìî â í³ òà ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ ÷ í³ ôà ê òè. Ó êî ðî ò ê³é ðå äà ê ö³¿ ïðè ñó ò í³ ÷è ñ ëåí í³
ôðà ã ìåí òè, ñïðî ìî æ í³ äî ïî â íè òè ñâî ¿ì çì³ ñ òîì òåêñò “˳òîïèñó Ãðà áÿ í -
êè”. Õà ðà ê òåð ¿õ ð³ ç íèé — â³ä ì³ ñ òè ÷ íî- ðå ë³ ã³é íî ãî ³ ëå ãåí äà ð íî ãî äî ³ñ òî -
ðè ÷ íî ãî. ¯õ ïðè ñó ò í³ñòü íå ìî æ íà ïî ÿñ íè òè ôà ê òîì ï³ ç í³ øî ãî âêëþ ÷åí íÿ
äî çì³ ñ òó òå ê ñ òó íà îñ íî â³ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”, áî ïðè ïî ð³ â íÿí í³ çì³ ñ òó
äâîõ òâî ð³â âè î ê ðå ì ëþ þ òü ñÿ ðè ñè òå ê ñ òî âî¿ çà ëå æ íî ñ ò³ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í -
êè” â³ä òå ê ñ òó êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿. Òà êà çà ëå æ í³ñòü âè ðà æà º òü ñÿ â³ä ñó ò í³ ñ òþ
⠓˳òîïèñ³ Ãðà áÿ í êè” ôðà ã ìåí ò³â, ÿê³ îð ãà í³ ÷ íî âïë³ òà þ òü ñÿ â ñþ æå ò íó
êà í âó êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿, íå ñóòü íà ñî á³ ïå â íå çì³ ñ òî âå íà âàí òà æåí íÿ, à
â³ä ñó ò í³ñòü ¿õ ñòâî ðþº ôà ê òî ëî ã³ ÷ íèé âà êó óì â îêðå ìèõ ì³ ñ öÿõ òå ê ñ òó ïî â -
íî¿ ðå äà ê ö³¿. Êð³ì òî ãî, îñòàí í³é â³ä çíà ÷à º òü ñÿ íà ÿâ í³ ñ òþ åï³ çî ä³â ç ìå õà -
í³ ÷ íèì âêëþ ÷åí íÿì åëå ìåí ò³â òå ê ñ òó êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿, ùî â îêðå ìèõ âè -
ïàä êàõ ïðè çâî äèòü äî òàâ òî ëî 㳿 òà íå â³ä ïî â³ ä íî ñ ò³ çì³ ñ òó. Ó “˳òîïèñ³
Ãðà áÿ í êè” ô³ ê ñó º òü ñÿ ÷è ìà ëî ôðà ã ìåí ò³â, â³ä ñó ò í³õ ó òå ê ñ ò³ êî ðî ò êî¿ ðå -
äà ê ö³¿. Ñå ðåä íè õ — ïî ÷à òîê òâî ðó ç éî ãî çâå ð íåí íÿì äî ÷è òà ÷³â, â³ð øà ìè
íà ïî õâà ëó Õìå ëü íè öü êî ãî òà “ãåðá ìà ëî ðîñ ñèé ñ êèé”, çà ê³í ÷åí íÿ, ÷è ñ ëåí í³
86 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Ì. Áîâãèðÿ
* Öè òà òè ç “äîñòîâåðíîé ðóñ ñ êîé ëå òî ïè ñè” â “Ñîáðàíèè èñ òî ðè ÷å ñ êîì” íå çó -
ñòð³ ÷à þ òü ñÿ ï³ ñ ëÿ 1655 ð. Òå æ ñà ìå ìî æ íà ñêà çà òè ³ ïðî òâî ðè Ì. Êîñòîìàðîâà, â ÿêèõ ç
öüî ãî æ ïå ð³ î äó â³ä ñó ò í³ ïî êëè êè íà “Èñòîðèþ î äåé ñ ò âè ÿõ…”.
ôðà ã ìåí òè âñå ðå äè í³ òå ê ñ òó, â òî ìó ÷è ñ ë³ ç öè òó âàí íÿì îêðå ìèõ äî êó ìåí -
ò³â. Ïî ð³ â íÿí íÿ òå ê ñ ò³â, çà âäÿ êè ÿêî ìó âäà ëî ñÿ âè î ê ðå ìè òè òà ê³ ôðà ã ìåí -
òè, âêà çóº íà ìî â í³ â³ä ì³í íî ñ ò³ â³ä çà ãàëü íî¿ öå ð êî â íî ñëî â’ÿí ñü êî¿ ìî â íî¿
ñòè ë³ ñ òè êè êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿. Âî íè ïè ñà í³ óêðà ¿í ñü êîþ êíè æ íîþ ìî âîþ
XVIII ñò. áåç àð õà ¿ ÷ íèõ ñëî âå ñ íèõ ôîðì. Öå ìî æå ñâ³ä ÷è òè ïðî íåçà ëå æ íå
ïî õî äæåí íÿ òà êèõ ôðà ã ìåí ò³â, ñêëà äî âèõ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”, ùî âíî -
ñè ëè ñÿ äî éî ãî òå ê ñ òó íà îñ íî â³ ñôîð ìî âà íî ãî òâî ðó.
Òà êèì ÷è íîì, “˳òîïèñ Ãðà áÿ í êè” âè ò âî ðè â ñÿ íà îñ íî â³ âæå ãî òî âî¿
êîì ï³ ëÿ ö³¿, ÿêîþ áóâ òâ³ð, òî òî æ íèé àáî æ ñïî ð³ ä íå íèé ç íè í³ ø í³ì, â³ äî -
ìèì ÿê êî ðî ò êà ðå äà ê ö³ÿ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”. Íà ðà ç³ íå âè ð³ øå íèì çà ëè -
øà º òü ñÿ ïè òàí íÿ àâ òîðñ ò âà âè äî çì³ íå íî ãî âà ð³ àí òà öüî ãî òâî ðó, îñê³ëü êè
ñàì òåêñò “ìîâ÷èòü” ïðî ñâî ãî àâ òî ðà, íå ïî äà þ ÷è æî ä íèõ íà òÿ ê³â í³ íà
Ãðè ãî ð³ÿ Ãðà áÿ í êó, í³ íà éî ãî îòî ÷åí íÿ. Ùî æ äî àâ òî ðà êî ðî ò êî¿ ðå äà ê -
ö³¿, òî äî âî äè òü ñÿ ëè øå ïðè ïó ñ êà òè éìî â³ ð í³ñòü éî ãî äó õî â íî ãî ñà íó, çâà -
æà þ ÷è íà öå ð êî â íî ñëî â’ÿí ñü êó ìî âó òâî ðó òà éî ãî ðå ë³ ã³é íèé ï³ä òåêñò.
1 Ê î ñ ò î ì à ð î â Í. Áî ã äàí Õìå ëü íè ö êèé // Èñ òî ðè ÷å ñ êèå ìî íî ãðà ôèè è èñ ñ ëå -
äî âà íèÿ. — Ñïá., 1859—1860. — Ò. IÕ—ÕI; Åãî æå. Ãå ò ìàí ñ ò âî Þðèÿ Õìå ëü íè ö êî ãî //
Òàì æå. — Ñïá., 1861. — Ò. ÕII.
2 Ê î ñ ò î ì à ð î â Í. Ãå ò ìàí ñ ò âî Þðèÿ Õìå ëü íè ö êî ãî. — Ñ. 157.
3 Ê à ð ï î â Ã. Êðè òè ÷å ñ êèé ðà ç áîð ãëà â íûõ ðóñ ñ êèõ èñ òî ÷ íè êîâ, äî èñ òî ðèè Ìà -
ëî ðîñ ñèè îò íî ñÿ ùè õ ñÿ. — Ì., 1870. — Ñ. 52.
4 Òàì æå. — Ñ. 53.
5 Éäåòüñÿ ïðî ïó á ë³ êà ö³þ 1793 ð., çä³é ñ íå íó Ôå äî ðîì Òó ìàí ñü êèì íà ñòî ð³í êàõ ÷à -
ñî ïè ñó “Ðîññèéñêèé ìà ãà çèí” (Ðîñ ñèé ñ êèé ìà ãà çèí. — 1793. — ×. II—III), é âè äàí íÿ
1854 ð. Òèì ÷à ñî âî¿ êî ì³ ñ³¿ äëÿ çáî ðó äà â í³õ àê ò³â (“Ëåòîïèñü Ãðà áÿ í êè”. — Ê., 1854).
6 Ì à ê ñ è ì î â è ÷ Ì. Ñî á ðà íèå ñî ÷è íå íèé. — Ê., 1876. — Ò. I. — Ñ. 433.
7 Ì à ð ê å â è ÷ Í. Èñ òî ðèÿ Ìà ëîé Ðîñ ñèè. — Ì., 1843. — Ò. V. — Ñ. 20.
8 Ïèñüìà Ï. Êóëèøà ê Î. Áîäÿíñêîìó // Êè å â ñ êàÿ Ñòà ðè íà. — 1897. — ¹ 11. —
Ñ. 401. Íà íà øó äó ì êó, ï³ä ñòà âîþ äëÿ òà êî ãî òâåð äæåí íÿ ïî ñëó æèâ îäèí ç³ ñïè ñ ê³â
“˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè”, ùî âõî äèòü äî ñêëà äó ðó êî ïè ñ íî ãî çá³ ð íè êà ÕVIII ñò.: Íà ó ÷ íî-
èñ ñ ëå äî âà òå ëü ñ êèé îò äåë ðó êî ïè ñåé Ðîñ ñèé ñ êîé Ãî ñó äàð ñ ò âåí íîé áè á ëè î òå êè. —
Ô. 299 (Ðó êî ïè ñ íîå ñî á ðà íèå Òè õî í ðà âî âà), åä. õð. 552, ë. 2—141 îá. Íà îä íî ìó ç àð êó -
ø³â çá³ ð íè êà âì³ ùå íî ïðè ì³ ò êè ïå ðå ïè ñó âà ÷à: “Ñî÷èíåíà ñ³ÿ êíè ãà ïå ðå ïè ñ êîþ êíè ãè äà -
â íåé 1763 ãîäà … â Êè å âå” (àðê. 196 çâ.); “Òðóä ñåé ñòà ð öà ³å ðî ìî íà õà Ìà ê ñè ìà Íè êè ôî ðî -
âè ÷à Ïëè ñ êè, ñâÿ ùåí íè êà Ôëî ðî â ñ êî ãî ìî íà ñ òè ðÿ äå âè ÷à ãî êè å â ñ êà ãî” (àðê. 198 çâ.).
9 Ë à ç à ð å â ñ ê è é À. Îïó ùåí íàÿ èç ïå ÷à òè ñòðà íè öà èç “Ëåòîïèñè Ãðà áÿ í êè” //
Êè å â ñ êàÿ Ñòà ðè íà. — 1894. — ¹ 11. — Ñ. 299—300.
10 Ë à ç à ð å â ñ ê è é À. Ê âî ï ðî ñó î Ãðà áÿ í êè íîé ëå òî ïè ñè // Êè å â ñ êàÿ Ñòà ðè -
íà. — 1897. — ¹ 2. — Ñ. 41—42.
11 Í à ð ³ æ í è é Ñ. “Äåéñòâèÿ ïðå çå ëü íîé áðà íè”. — Ïðà ãà, 1938.
12 Òàì æå. — Ñ. 34.
13 Ã ð ó ø å â ñ ê è é Ì. Îá óêðà è í ñ êîé èñ òî ðè î ã ðà ôèè XVIII âåêà íå ñêîëü êî çà ìå -
÷à íèé // Èç âå ñ òèÿ ÀÍ ÑÑÑÐ. — Ì., 1934. — ×. 3. — Ñ. 221.
14 ²íñòèòóò Ðó êî ïè ñó Íà ö³ î íàëü íî¿ á³á ë³î òå êè Óêðà ¿ íè ³ì. Â. Âåðíàäñüêîãî (äà ë³ —
²Ð ÍÁÓÂ). — Ô. 35, îä. çá., 80, àðê. 51.
15 Äíåâíèê ãå íå ðàëü íî ãî ïî ä ñ êà ð áèÿ ßêî âà Ìàð êî âè ÷à. — Ê., 1893. — ×. I
(1717—1725). — Ñ. 241.
16 Òàì æå. — Ñ. 241—245.
17 ²Ð ÍÁÓÂ. — Ô. 35, îä. çá., 80, àðê. 53.
18 Òàì ñà ìî. — àðê. 53 çâ.
19 Ë ó ö å í ê î Þ. “Ëåòîïèñü Ãðà áÿ í êè”: òåõ íî ëî ãèÿ, ïðî á ëå ìà òè êà, ïî ý òè êà (Àâ -
òî ðå ôå ðàò ê. ô. í.). — Ê., 1989. — Ñ. 16. Éî ãî æ. Âñòó ï // Hryhorij Hrabianka’s The great
war of Bogdan Xmel’nyckyj. (Har vard Li brary of Early Ukrai nian Lit er a ture). — Cambrige,
Mass., 1990. — P. 56.
20 Ñîáðàíèå èñ òî ðè ÷å ñ êîå èç êíèã äðå â íå ãî ïè ñà òå ëÿ Àëå ê ñàí ä ðà Ãâà ã íè íà è èç
ñòà ðûõ ðóñ ñ êèõ âå ð íûõ ëå òî ïè ñåé îá øè òî âàí íûì ïî ë êî âûì îáî ç íûì Ñòå ôà íîì Âà ñè -
ëüå âè ÷åì ñû íîì Ëó êî ì ñ êèì, ñî ÷è íåí íîå â ìà ëî ðîñ ñèé ñ êîì ãî ðî äå Ïðè ëó êè
1770 ãîäó / Ëå òî ïèñü Ñà ìî âè ä öà ïî íî âî îò ê ðû òûì ñïè ñ êàì. — Ê., 1878. — Ñ. 321—372.
21 Ô ð à í ê î ². Ñòó 䳿 íàä óêðà ¿í ñü êè ìè ³ñ òî ðè ÷ íè ìè ï³ ñ íÿ ìè / dz áðàí íÿ òâî ð³â ó
50-òè òî ìàõ. — Ê., 1988. — Ò. 43. — Ñ. 15—28.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 87
“˳òîïèñ Ãðàáÿíêè”: ïèòàííÿ ïåðøîîñíîâè
22 È ê î í í è ê î â Â. Îïûò ðóñ ñ êîé èñ òî ðè î ã ðà ôèè. — Ê., 1908. — Ò. 2. — Êí. 2. —
Ñ. 1590—1593.
23 Ê ë å ï à ö ü ê è é Ï. Ïðî òàê çâà íèé “ïåâíèé” àáî “ðóêîïèñíèé êî çà öü êèé ë³ òî -
ïèñ” // Çà ïè ñ êè Ïî ë òàâ ñü êî ãî ³í ñòè òó òó íà ðîä íî¿ îñâ³ òè. — 1927. — Ò. 4. — Ñ. 35—39.
24 Öåé ðó êî ïèñ çáå ð³ ãà º òü ñÿ â Îò äå ëå ðó êî ïè ñåé Ãî ñó äàð ñ ò âåí íî ãî èñ òî ðè ÷å ñ êî ãî
ìó çåÿ (ã. Ìîñêâà). — Ðó êî ïè ñ íîå ñî á ðà íèå Âà õ ðà ìå å âà, ¹ 130. Ðó êî ïèñ ÿâ ëÿº ñî áîþ
ñïè ñîê “Ë³òîïèñó Ãðà áÿ í êè” êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿ (2°, 39 àðê.) 30-õ ðîê³â XVIII ñò., ïè ñà -
íèé ï³âóñ òà âîì, ç ë³ òå ð íèì äà òó âàí íÿì.
25 ª ð ø î â Ï. Ïðî ë³ òî ïè ñ í³ äæå ðå ëà ³ñ òî ðè ÷ íèõ ïðàöü Ñòå ôà íà Ëó êîì ñü êî ãî //
Çà ïè ñ êè ͳ æèí ñü êî ãî ³í ñòè òó òó íà ðîä íî¿ îñâ³ òè. — 1928. — Ò. 8. — Ñ. 106—107.
26 À ï à í î â è ÷ Å. Ðó êî ïè ñ íàÿ ñâå ò ñ êàÿ êíè ãà XVIII â. íà Óêðà è íå. — Ê., 1983. —
Ñ. 98.
27 Ãèñòîð³ÿ î íà ÷à ë³ ïðî è ìå íî âà í³ÿ êî çà êî â / óïî ðÿ ä íèê  ³ ê ò î ð Ì î -
é ñ ³ º í ê î. — Æè òî ìèð, 2001.
28 ²Ð ÍÁÓÂ. — Ô. 8, îä. çá. 150 ì/50. Ñà ìå öåé ñïè ñîê âè çíà íèé òè ïî âèì äëÿ ñïè ñ -
ê³â êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿. — À ï à í î â è ÷ Å. Ðó êî ïè ñ íàÿ ñâå ò ñ êàÿ êíè ãà… — Ñ. 167).
29 ²Ð ÍÁÓÂ. — Ô. 35, îä. çá. 160, àðê. 2-127; îä. çá. 161, àðê. 1-30; ô. 8, îä. çá. 213/ì
52, àðê. 46—83; îä. çá. 213/ì 56, àðê. 47-83; îä. çá. 150/ì 50 (Öåé ñïè ñîê êî ðî ò êî¿ ðå äà ê ö³¿
âè äà íèé ôî òî òè ï³ ÷ íèì ñïî ñî áîì Ãà ð âàðä ñü êèì ³í ñòè òó òîì óêðà ¿ íî ç íàâ ÷èõ äî ñë³ äæåíü ó
1990 ð.); ô. 1, îä. çá. 7563, àðê. 1-54; îä. çá. 54483, àðê. 2-39. ²í ñòè òóò ë³ òå ðà òó ðè
³ì. Ò. Ã. Øåâ÷åíêà. ³ä ä³ë ðó êî ïè ñ³â òà òå ê ñ òî ëî 㳿. — Ô. 99, îä. çá. 252/1390, àðê. 9-47.
30 Ëå òî ïèñü Ãðà áÿ í êè. — Ê., 1854.
31 ²Ð ÍÁÓÂ. — Ô. I, îä. çá., 6300, àðê. 2-96; îä. çá. 164, àðê. 6-93 (ñïè ñîê áóâ ïî êëà -
äå íèé â îñ íî âó âè äàí íÿ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè” 1854 ð.); îä. çá., 6490, àðê. 8-259 (ò. çâ.
Ñî ðî ÷èí ñü êèé ñïè ñîê ïî â íî¿ ðå äà ê ö³¿ “˳òîïèñó Ãðà áÿ í êè” 1756 ð.); îä. çá., 7972,
àðê. 3-97; îä. çá., 6698, àðê. 2-104 (ñïè ñîê âè äà íèé ôî òî òè ï³ ÷ íèì ñïî ñî áîì Ãà ð âàðä ñü -
êèì ³í ñòè òó òîì óêðà ¿ íî ç íàâ ÷èõ äî ñë³ äæåíü ó 1990 ð.); ô. 8, îä. çá. 149ì/49, àðê. 1—101.
32 Çà ñïî ñòå ðå æåí íÿ ìè Ìè õàé ëà Ìà ê ñè ìî âè ÷à, ñþ æåò ïðî ïî ëî íåí íÿ Êàí òå ìè ð³â
óçÿ òî ç ³ñ òî ðè ÷ íî ãî òâî ðó äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XVII ñò. “Õðîí³êà ªð ëè ÷à”, äå â³í ìຠâ³ä íî -
øåí íÿ äî Ñòå ôà íà Õìå ëå öü êî ãî, à íå Áî ã äà íà Õìå ëü íè öü êî ãî, ÿêèé çà “Ë³òîïèñîì
Ãðà áÿ í êè” í³ áè òî ïî ëî íèâ Êàí òå ìè ð³â (Ì à ê ñ è ì î â è ÷ Ì. Ñî á ðà íèå ñî ÷è íå íèé. —
Ì., 1876. — Ò. I. — Ñ. 461).
33 ˳òîïèñ Ñà ìî âè ä öÿ / óïî ðÿ ä íèê ß ð î ñ ë à â Ä ç è ð à. — Ê., 1971. — Ñ. 1.
34 Ê î ñ ò î ì à ð î â Í. Áî ã äàí Õìå ëü íè ö êèé. — Ñïá., 1859. — ×. I. — Ñ. 42.
35 Òàì æå. — Ñ. 40.
36 Òàì æå. — Ñ. 255—256.
88 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
À. Ì. Áîâãèðÿ
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204877 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0130-5247 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T16:06:44Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Бовгиря, А.М. 2025-07-19T16:02:15Z 2003 “Літопис Грабянки”: питання першооснови / А.М. Бовгиря // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 75-88. — Бібліогр.: 36 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204877 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Історіографія та джерелознавство “Літопис Грабянки”: питання першооснови Article published earlier |
| spellingShingle | “Літопис Грабянки”: питання першооснови Бовгиря, А.М. Історіографія та джерелознавство |
| title | “Літопис Грабянки”: питання першооснови |
| title_full | “Літопис Грабянки”: питання першооснови |
| title_fullStr | “Літопис Грабянки”: питання першооснови |
| title_full_unstemmed | “Літопис Грабянки”: питання першооснови |
| title_short | “Літопис Грабянки”: питання першооснови |
| title_sort | “літопис грабянки”: питання першооснови |
| topic | Історіографія та джерелознавство |
| topic_facet | Історіографія та джерелознавство |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204877 |
| work_keys_str_mv | AT bovgirâam lítopisgrabânkipitannâperšoosnovi |