Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення)
Saved in:
| Published in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Date: | 2003 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204879 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) / Т.В. Чухліб // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 46-61. — Бібліогр.: 70 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859617357149765632 |
|---|---|
| author | Чухліб, Т.В. |
| author_facet | Чухліб, Т.В. |
| citation_txt | Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) / Т.В. Чухліб // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 46-61. — Бібліогр.: 70 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Український історичний журнал |
| first_indexed | 2025-11-28T22:38:39Z |
| format | Article |
| fulltext |
ÑÒÀÒÒ²
Ïðî á ëå ìè
íî âî¿ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè
Ò. Â. ×ÓÕ˲Á (Êè¿â)
ÏÅ ÐÅ ßÑ ËÀ ÑÜ ÊÀ ÓÃÎ ÄÀ 1654 ð.
Ó ÊÎÍ ÒÅÊÑ Ò² Ì²Æ ÍÀ ÐÎ Ä ÍÎ ÃÎ ÓÒÂÅ Ð ÄÆÅÍ Íß
ÐÀÍ ÍÜÎ ÌÎ ÄÅ Ð Íί ÓÊÐÀ ̄ Í ÑÜ Êί ÄÅÐ ÆÀ ÂÈ:
ÏÐÈ ×È ÍÈ, ÓÊËÀ ÄÅÍ Íß, ÍÀ Ñ Ë²Ä ÊÈ *
×À Ñ ÒÈ ÍÀ III
Óêðà ¿ í ñü êà ðå âî ëþ ö³ÿ 1648—1676 pp.
òà ì³æ íà ðî ä í³ ³í òå ðå ñè ºâ ðî ïåé ñü êèõ êðà ¿í
Âî ñå íè 1648 p., êî ëè ó ñõ³ ä íèõ âîº âîä ñ ò âàõ Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ âñå á³ ëü øå ³
á³ ëü øå ðîç ãî ð òà â ñÿ íà ö³ î íà ëü íî- âè ç âî ëü íèé ðóõ óêðà ¿ í ö³â, íà àâ ñ ò ð³é ñü -
êèõ çå ì ëÿõ â³ä áó âà â ñÿ ãðà í ä³ î ç íèé ç’¿çä ïî ë³ òè ê³â ³ äè ï ëî ìà ò³â áà ãà òüîõ
ºâ ðî ïåé ñü êèõ êðà ¿í. ϳä ÷àñ Âå ñ ò ôàëü ñü êî ãî êîí ãðå ñó ïðåä ñòà â íè êè ð³ ç -
íèõ äåð æàâ, ÿê³ áðà ëè ó÷àñòü ó Òðè äöÿ òè ë³ ò í³é â³é í³, íà ìà ãà ëè ñÿ äî ìî âè -
òè ñÿ ïðî çà ãà ëü íèé õðè ñ òè ÿí ñü êèé “â³ ÷ íèé ìèð” — ìèð, ÿêèé áè îõî ï ëþ -
âàâ óñþ ªâ ðî ïó, çà áåç ïå ÷ó âàâ ð³ â íî âà ãó ì³æ õðè ñ òè ÿí ñü êè ìè äåð æà âà ìè
òà íå äî ïó ñ êàâ â³éí ì³æ íè ìè ó ìàé áó ò íüî ìó. Ó íüî ìó ìî ã ëè çíàé òè ì³ ñ öå
íå ëè øå âå ëè ê³, àëå é ìà ë³ äåð æà âè, ùî ï³ä òðè ìó âà ëî á áà æà íó ð³ â íî âà ãó
ì³æ íà ðî ä íèõ ñèë òî ãî ÷à ñó 1. Ðà çîì ç òèì ïî ëî æåí íÿ Âå ñ ò ôàëü ñü êî ãî ìè ðó
íå â³ äî áðà æà ëè ñïå öè ô³ êó ðîç ãî ð òàí íÿ ïðî öå ñ³â, ïî â’ÿ çà íèõ ç ïî ÷à ò êîì
Óêðà ¿ í ñü êî¿ ðå âî ëþ ö³¿ 1648—1676 ðð. Îä íàê ñà ìå ðå âî ëþ ö³é í³ ïî 䳿 íà
óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ ñïðè ÷è íè ëè äî ÷åð ãî âî ãî ïðî òè áîð ñ -
ò âà çà ïå ð ø³ñòü ì³æ íàé ñè ëü í³ øè ìè äåð æà âà ìè Öåí ò ðà ëü íî -Ñõ³ ä íî¿, ϳ â -
äåí íî -Ñõ³ ä íî¿ é íà â³òü ϳ â í³ ÷ íî¿ ªâ ðî ïè ³ ñòà ëè ïî ÷à ò êîì âå ëè êèõ ì³æ äå -
ð æà â íèõ êîí ô ë³ ê ò³â ó ö³é ÷à ñ òè í³ êî í òè íå í òó ï³ ñ ëÿ “çà ãà ëü íî º â ðî ïåé ñü -
êî ãî” ìè ðó 1648 ð. 2 Ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü êà, ðî ñ³é ñü êî- øâåä ñü êà, ïîëü ñü êî-
øâåä ñü êà, øâåä ñü êî-äàò ñü êà, òó ðå öü êî- ïîëü ñü êà, ðî ñ³é ñü êî- òó ðå öü êà é
³íø³ â³é íè òàê ÷è ³í àê øå òî ð êà ëè ñÿ ïðî áëå ìè ïå ðå ãðó ïó âàí íÿ ð³ ç íèõ
êðà¿í ó çâ’ÿ ç êó ç ïî ñòàí íÿì íî âî¿ ºâ ðî ïåé ñü êî¿ äåð æà âè — Óêðà ¿ í ñü êî ãî
ãå òü ìà íà òó.
Ó ðàí íüî ìî äå ð íó äî áó â ªâ ðî ï³ ³ñ íó âà ëî òðè îñ íî â í³ âó ç ëè ì³æ íà ðî ä -
íèõ ïðî òè ð³÷. Íà òå ðè òî 𳿠¿¿ çà õ³ ä íî¿ ÷à ñ òè íè ïå ðå òè íà ëè ñÿ òî ð ãî â³ ³ êî -
ëî í³ à ëü í³ ³í òå ðå ñè ÷î òè ðüîõ äåð æàâ, ùî ìà ëè íàé á³ ëü ø³ çà ïè òè ó ì³æ íà -
ðî ä í³é ïî ë³ òè ö³ — öå ²ñ ïà í³ÿ (ìî íà ð øèé äâ³ð Ãà á ñ áó ð ã³â), Ôðàí ö³ÿ (Áó ð -
áî í³â), Àí ã ë³ÿ (Ñòþ à ð ò³â) ³ Ãîë ëàí ä³ÿ (íà ÷î ë³ ç Ãå íå ðà ëü íè ìè Øòà òà ìè).
Íà ñõî ä³ ºâ ðî ïåé ñü êî ãî êî í òè íå í òó ³ñ íó âà ëà ïðî áëå ìà âçà º ìî â³ä íî ñèí
ì³æ Òó ðå öü êîþ ³ì ïå ð³ ºþ (Îñ ìà í³â) òà õðè ñ òè ÿí ñü êè ìè êðà ¿ íà ìè íà ÷î ë³ ç
46 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
1
* Ç à ê ³ í ÷ å í í ÿ. Ïî÷àòîê äèâ.: Óêð. ³ñò. æóðí. — 2003. — ¹ 1, 3.
Àâ ñ ò ð³é ñü êèì ö³ ñàð ñ ò âîì (Ãà á ñ áó ð ã³â), êó äè áó ëà âòÿ ã íó òà é êî çà öü êà
Óêðà ¿ íà. Íà ϳ â í³ ÷ íî ìó Ñõî ä³ âå ëè ê³ ï³â í³ ÷ í³ äåð æà âè ïðî òÿ ãîì òðüîõ
ñòî ë³òü âå ëè íå ïðè ìè ðåí íó áî ðî òü áó çà ãå ãå ìî í³þ íà Áàë ò³é ñü êî ìó ìî -
ð³. Ö³ òðè âó ç ëè ïå ðå ïë³ òà ëè ñÿ ì³æ ñî áîþ, âïëè âà ëè îäèí íà îä íî ãî ³ ñòâî -
ðþ âà ëè äî ñèòü íå î÷³ êó âà í³ é ñêëà ä í³ ñè òó à ö³¿ â ì³æ íà ðî ä íèõ â³ä íî ñè íàõ
òî ãî ÷àñó 3.
Îä íèì ç ïå ð øèõ ì³æ íà ðî ä íèõ êîí ô ë³ ê ò³â, ùî ñà ìå òà êèì ÷è íîì îá’ ºä -
íàâ á³ ëü ø³ñòü ºâ ðî ïåé ñü êèõ äåð æàâ, ñòà ëà Òðè äöÿ òè ë³ ò íÿ â³é íà, ÿêà ïî -
ä³ ëÿ ëà ñÿ íà òà ê³ ïå ð³ îäè: 1) ÷åñüêî-ïôàëüöñüêèé (1618—1623 pp.); 2) äàò -
ñüêèé (1625—1629 pp.); 3) øâåäñüêèé (1630—1635 pp.); 4) øâåä ñü êî- ôðà í -
öó çü êèé (1635—1648 pp.). Ó ðå çóëü òà ò³ ö³ º¿ â³é íè ìî ãó ò íÿ Ãà á ñ áó ð çü êà ìî -
íà ð õ³ÿ, ùî îõî ïè ëà çíà ÷ íó ÷à ñ òè íó Çà õ³ ä íî¿ ³ Öåíòðà ëü íî¿ ªâ ðî ïè, ïî ñòó -
ïà ëà ñÿ ñâî ¿ì âïëè âîì Ôðà í öó çü êî ìó ³ Øâåä ñü êî ìó êî ðî ë³â ñ ò âàì. Ðà çîì ç
òèì ãà á ñ áó ð çü êà ïðî áëå ìà ìà ëà äâ³ ñòî ðî íè — çà õ³ä íî ºâðî ïåé ñü êó ³ ñõ³ ä -
íî ºâ ðî ïåé ñü êó 4.
Ïî ä³ ºþ, ùî ìà ëà çà ãà ëü íî ºâ ðî ïåé ñü êèé õà ðà ê òåð, ñòà ëà é Óêðà ¿ í ñü êà
ðå âî ëþ ö³ ÿ. Çà âè çíà ÷åí íÿì ³ñ òî ðè ê³â, âî íà, ïî ðÿä ç Òðè äöÿ òè ë³ ò íüîþ â³é -
íîþ òà Àí ã ë³é ñü êîþ áó ð æó à ç íîþ ðå âî ëþ ö³ ºþ ñå ðå äè íè ÕVII ñò., â³ ä³ ãðà ëà
âà æ ëè âó ðîëü â îñ òà òî ÷ íî ìó êðà õî â³ ïî ë³ òè÷ íî¿ ñè ñ òå ìè Êîíòð ðå ôî ð ìà -
ö³¿, ùî òðè ìà ëà ñÿ íà ìî íà ð õ³¿ ³ñ ïàí ñü êèõ ³ àâ ñ ò ð³é ñü êèõ Ãà á ñ áó ð ã³â — íà
çà õî ä³ ªâ ðî ïè, é Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ — íà Ñõî ä³ 5. Óêðà ¿ í ñü êà ðå âî ëþ ö³ÿ, ÿêà
çà âäà ëà íå ïî ïðà â íî ãî óäà ðó Ïîëü ñü êî ìó êî ðî ë³â ñ ò âó, ñïðè ÿ ëà çä³é ñ íåí íþ
êî ð³í íî ãî ïå ðå ëî ìó â ³ñ òî ðè ÷ íî ìó ïî ñòó ï³ öüî ãî ðå ã³ î íó ªâ ðî ïè. Àäæå
âíà ñë³ äîê ïî ðà çîê ³ çà íå ïà äó äåð æàâ, ùî áó ëè îïî ðîþ ôå î äà ëü íèõ â³ä íî -
ñèí ³ ìà ëè ³ì ïåð ñü ê³ ³í òå ðå ñè, ïðî â³ ä íà ðîëü ïî ñòó ïî âî ïå ðå õî äèòü äî
êðà ¿í, ÿê³ ñòà ëè íà øëÿõ òâî ðåí íÿ íî âèõ åêî íî ì³ ÷ íèõ ìî äå ëåé, ïî òó æ íèõ
â³é ñü êî âî- ïî ë³ òè ÷ íèõ ñòðó ê òóð, àáî ñòâî ðè ëè àá ñî ëþ ò íó ìî íà ð õ³þ íî âî -
ãî òè ïó 6.
Îêð³ì ðå âî ëþ ö³é íèõ ïî ä³é â Óêðà ¿ í³, 1648 ð. ñòàâ ïå ðå ëî ì íèì äëÿ áà -
ãà òüîõ ³í øèõ äåð æàâ ñâ³ òó. Òàê, çî ê ðå ìà, ï³ä ÷àñ ïå ðå ãî âî ð³â ó Âå ñ ò ôà ë³
ïðåä ñòà â íèê Øâåä ñü êî ãî êî ðî ë³â ñ ò âà çà ÿâ ëÿâ: “Âè äà ºòü ñÿ ÿêè ìîñü âå ëè -
êèì äè âîì, ùî â óñüî ìó ñâ³ ò³ ÷ó òè ïðî ïî âñ òàí íÿ íà ðî äó ïðî òè ïðà âè òå -
ë³â, ÿê- îò ó Ôðàí ö³¿, Àí ã 볿, ͳ ìå ÷ ÷è í³, Ïîëü ù³, Ìî ñ êî ⳿, Òó ðå ÷ ÷è í³, Âå -
ëè ê³é Òà òà ð³¿, Êè òà ¿” 7. Ñèí õðî íí³ñòü ñî ö³ à ëü íèõ âè áó õ³â çà ñâ³ ä ÷ó âà ëà óí³ -
âåð ñà ëü í³ñòü ïðî òè ð³÷ ì³æ âëà äîþ é íè æ ÷è ìè ñòà íà ìè, ùî âè íè êà ëè ó ñó -
ñ ï³ ëü ñ ò âàõ ð³ ç íî ãî òè ïó.  òîé æå ÷àñ ïî ãëè á ëþ âà â ñÿ ³ êîí ôå ñ³é íèé ðîç -
êîë ªâ ðî ïè íà êà òî ëè öü ê³, ïðî òå ñ òàíò ñü ê³ òà ïðà âî ñëà â í³ êðà ¿ íè.
Ðîç ãëÿ íå ìî äâà äöÿ òè ð³ ÷ íèé ïðî öåñ óì³ æ íà ðî ä íåí íÿ ãå òü ìà íà òó â
îñòàí í³ ðî êè ïðà â ë³í íÿ Á. Õìåëüíèöüêîãî (àäæå ëè øå ç 1654 p. ïðà âî âèé
ñòà òóñ êî çà öü êî¿ äåð æà âè ïî ÷àâ ïî -ñï ðà â æ íüî ìó ö³ êà âè òè ì³æ íà ðî ä íó äè -
ï ëî ìà ò³þ) òà äî çà âå ð øåí íÿ Óêðà ¿ í ñü êî¿ ðå âî ëþ ö³¿ â 1676 p., çî ñå ðå äè â øè
óâà ãó íà äî ñë³ äæåí í³ õî äó ïå ðå ãî âî ð³â ³ ìè ð íèõ äî ãî âî ð³â ì³æ òè ìè äåð æà -
âà ìè ºâ ðî ïåé ñü êî ãî ðå ã³ î íó, ÿê³ â ñè ëó òèõ ÷è ³í øèõ îá ñòà âèí áó ëè ïðè ÷å -
ò íè ìè äî ðîç ãî ð òàí íÿ ïî ä³é íà âêî ëî êî çà öü êî¿ äåð æà âè. Àäæå ñà ìå òå ê ñ òè
ì³æ äå ð æà â íèõ óãîä çíà ìå íó âà ëè ñî áîþ íå ëè øå çà âå ð øåí íÿ êðè âà âèõ
â³é ñü êî âèõ ä³é òà íà ïðó æå íèõ äè ï ëî ìà òè ÷ íèõ çó ñèëü, àëå é àêó ìó ëþ âà ëè
áàãà òî ð³ ÷ í³ çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ í³ äî ìà ãàí íÿ (äè íà ñ òè ÷ í³, òå ðè òî ð³ à ëü í³,
ðå ë³ ã³é í³, òî ð ãîâå ëü í³ òà ³í.) ò³ º¿ ÷è ³í øî¿ êðà ¿ íè. Ðà çîì ç òèì íå áó äå ìî
çà áó âà òè é ïðî òå, ùî ñïðà â æ íÿ âà ð ò³ñòü êî æ íî ãî ì³æ íà ðî ä íî ãî äî ãî âî ðó
âè ì³ ðþ ºòü ñÿ ëè øå éî ãî ïðàê òè ÷ íè ìè ðå çóëü òà òà ìè.
Îò æå, ç óñ³ ºþ ãî ñ ò ðî òîþ ïè òàí íÿ ïðî ïðè íà ëå æ í³ñòü íî âî ñò âî ðå íî¿
äåð æà âè äî ñôå ðè âïëè âó òî ãî ÷è ³í øî ãî ìî íà ð õ³â ïî ñòà ëî íà ïîëü ñü êî-
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 47
Ïåðåÿñëàâñüêà óãîäà 1654 ð.
ðî ñ³é ñü êèõ ïå ðå ãî âî ðàõ ó íå âå ëè ÷ êî ìó ñå ëè ù³ ͺ ìº æ³ ïî áëè çó ³ ëü íî (12
ñåð ï íÿ — 24 æî â ò íÿ 1656 p.), ÿê³ çà ê³í ÷è ëè ñÿ ïðè éí ÿò òÿì îáî ï³ ëü íî ãî ïå -
ðå ìè ð’ÿ ì³æ г÷ ÷þ Ïî ñïî ëè òîþ òà Ìî ñ êîâ ñü êîþ äåð æà âîþ, ùî ìà ëî àí -
òè øâåä ñü êó é àí òè áðà í äå íáó ð çü êó ñïðÿ ìî âà í³ñòü. ϳä ÷àñ ïå ðå ãî âî ð³â
1 âå ðå ñ íÿ ïîëü ñü êèé êî ì³ ñàð Ï. Áæîñòîâñüêèé ó ñâîº ìó ùî äåí íè êó çà ïè -
ñàâ: “...Êî ëè ìè ð³ øó ÷å çà ïðî ïî íó âà ëè ïðî ïî âå ð íåí íÿ Óêðà ¿ íè, òî âî íè
(ìî ñ êîâ ñü ê³ ïî ñëè. — Ò. ×.) â³ä ïî â³ ëè, ùî ïðî Óêðà ¿ íó íå ìà ÷î ãî ³ çãà äó âà -
òè, òî ìó ùî óêðà ¿ í ñü ê³ êî çà êè äî á ðî â³ ëü íî ï³ä äà ëèñü” 8. Ïî çè ö³ÿ ìî ñ êîâ -
ñü êî¿ äå ëå ãà ö³¿ íà ÷î ë³ ç Ì. Îäîºâñüêèì áó ëà íå ìåíø ð³ øó ÷î þ. Ðî ñ³ ÿ íè,
çî ê ðå ìà, çà ÿâ ëÿ ëè, ùî “Ïî ëü ùà ïî âè ííà â³ä äà òè Ìà ëó Ðóñü, Âî ëèíü ³ Ïî -
äî ë³þ ïî Áóã, ³ íå ïî âè ííà òî ð êà òè ñÿ Óêðà ¿ íè” 9. Íå âäî â ç³ îáè ä â³ ñòî ðî íè
íà ìà ãà ëè ñÿ äî ñÿ ã íó òè ïå â íî ãî êîì ï ðî ì³ ñó é ïî ãî äè ëè ñÿ ùîá “çà ïî ðî çü ê³
êî çà êè... ïî âè íí³ áó òè ãî òî â³ äëÿ âî ºí íèõ ïî ñëóã ÿê êî ðî ëþ é. ì. (éî ãî
ìè ëî ñò³. — Ò. ×.), òàê ³ öà ðþ é. â. (éî ãî âå ëè ÷ íî ñ ò³. — Ò. ×.) ïðî òè êî æ íî ãî
âî ðî ãà, äå áó äå íå îá õ³ä í³ñòü” 10.
Îò æå, ³ ëåí ñü êèé òðà ê òàò áó ëî óêëà äå íî çã³ ä íî ç ïî øè ðå íèì íà òîé
÷àñ ì³æ íà ðî ä íèì ïðèí öè ïîì uti possidetis (“ÿê âî ëî ä³ º òå, òàê ³ âî ëî ä³é òå”)
é òà êèì ÷è íîì, ïî ñó ò³, ïå ðåä áà ÷àâ íå ëè øå ïðè ïè íåí íÿ â³é ñü êî âèõ ä³é
ì³æ îáî ìà äåð æà âà ìè çà Óêðà ¿ íó, àëå é âè çíàí íÿ çà êî æ íîþ ç êðà ¿í ò³ º¿ òå -
ðè òî ð³¿, äå íà ÷àñ óêëà äåí íÿ äî ìî â ëå íî ñ òåé çíà õî äè ëè ñÿ êî ðî ë³â ñü ê³ ÷è
öàð ñü ê³ â³é ñü êà. Òà êîæ áó ëî ïî ãî äæå íî, ùî íà íàé áëè æ ÷î ìó ñåé ì³ Ðå ÷³
Ïî ñïî ëè òî¿ â³ä áó äåòü ñÿ åëå ê ö³ÿ ìî ñ êîâ ñü êî ãî ãî ñó äà ðÿ íà êî ðî ë³â ñü êèé
òðîí, àëå ç îñî á ëè âîþ óìî âîþ — öàð Îëå ê ñ³é Ìè õàé ëî âè÷ ëè øå ï³ ñ ëÿ
ñìå ð ò³ ßíà II Êà çè ìè ðà ï³ä ïè øå pacta conventa ç øëÿ õ òîþ é çäî áó äå ñî á³
ïîëü ñü êó êî ðî íó.
ͳ Âà ð øà âà, í³ Ìî ñ ê âà ó òîé ÷àñ ùå ïðÿ ìî íå ñòà âè ëè ïè òàí íÿ ïðî
ðîç ïî ä³ë Óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà òó, à âè ìà ãà ëè îäèí ó îä íî ãî ï³ä òâå ð äæåí -
íÿ çâå ð õ íî ñ ò³ íàä óñ³ ºþ éî ãî òå ðè òî ð³ º þ.  çâ’ÿ ç êó ç â³ä íî ñ íîþ ð³ â í³ ñ òþ
â³é ñü êî âèõ ³ äè ï ëî ìà òè ÷ íèõ ìî æ ëè âî ñ òåé îáîõ ñòî ð³í öå ïè òàí íÿ áó ëî
â³ä êëà äå íî íà íå âè çíà ÷å íèé òå ð ì³í. Ðà çîì ç òèì â³ ëåí ñüê³ ïå ðå ãî âî ðè
ñòâî ðè ëè ì³æ íà ðî ä íî- ïðà âî âèé ïðå öå äåíò îá ãî âî ðåí íÿ ïðî áëåì Óêðà ¿ íè
ïî çà ¿¿ “ñïè íî þ” é çìó ñè ëè Á. Õìåëüíèöüêîãî òà éî ãî îòî ÷åí íÿ øó êà òè
íî âèõ øëÿ õ³â ó çî â í³ ø í³é ïî ë³ òè ö³.
 ³ñ òî ðè ÷ í³é ë³ òå ðà òó ð³ âæå áó ëî â³ä çíà ÷å íî, ùî ñâîº ð³ ä íîþ â³ä ïî â³ä -
äþ ãå òü ìàí ñü êî ãî óðÿ äó íà ³ ëåí ñü êå ïå ðå ìè ð’ÿ 1656 p. ñòà ëî ï³ä ïè ñàí íÿ
íèì ó ãðó ä í³ òî ãî æ ðî êó áà ãà òî ñòî ðîí íüî¿ óãî äè ó òðàí ñ³ ëü âàí ñü êî ìó ì³ ñ -
òå ÷ êó Ðà ä íîò ³ç Øâå ö³ ºþ, Òðàí ñ³ ëü âà í³ ºþ, Áðà í äå íáó ð ãîì òà ëè òîâ ñü êèì
êíÿ çåì- “äè ñè äå í òîì” Áî ãó ñëà âîì Ðà äçè â³ë ëîì 11. Ïî ñó ò³, öå áóâ ïå ð øèé
àêò ïðî ðîç ïî ä³ë òå ðè òî ð³é Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî ¿. Àäæå øâåä ñü êèé êî ðîëü çà -
áè ðàâ ñî á³ Ïðó ñè Êî ðî ë³â ñü ê³, Êó ÿ â³þ, ï³â í³ ÷ íó Ìà çî â³þ, Æìóäü, ²í ôëÿ -
í òè ç Êó ð ëÿ í ä³ ºþ, áðà í äå íáó ð çü êèé êþ ð ôþðñò — á³ ëü ø³ñòü âå ëè êî ïîëü -
ñü êèõ çå ìåëü, êíÿçü Á. Ðàäçèâ³ëë — Íî âî ãðîä ñü êå âîº âîä ñ ò âî, òðàí ñ³ ëü -
âàí ñü êèé êíÿçü — îñòàí í³ ÷à ñ òè íè Ïîëü ñü êî¿ Êî ðî íè. Âïå ð øå íà ì³æ íà -
ðî ä íî- ïðà âî âî ìó ð³ â í³ áó ëî âè çíà íî ³ñ íó âàí íÿ Óêðà ¿ í ñü êî¿ äåð æà âè — çà
ãå òü ìà íîì Õìå ëü íè öü êèì îñ òà òî ÷ íî çà êð³ ï ëþ âà ëà ñÿ òå ðè òî ð³ÿ, ÿêîþ â³í
îâî ëî ä³â ó ðå çóëü òà ò³ âè ñòó ïó ïðî òè Ïîëü ù³.
Êîíòð çà õî äîì Ïîëü ñü êî- Ëè òîâ ñü êî¿ äåð æà âè ñòà ëî ï³ä ïè ñàí íÿ 18 ëè ï -
í ÿ 1657 ð. óãî äè ç Äà í³ ºþ ³ Íî ð âå ã³ ºþ, ùî áó ëà ñïðÿ ìî âà íà ïðî òè îñ íî â -
íî ãî ó÷à ñ íè êà Ðà ä íîò ñü êî¿ êî à ë³ ö³¿ — Øâå ö³¿ — é çìó ñè ëà ¿¿ â³ä âå ñ òè
â³éñü êà ç öåí ò ðà ëü íî -ñõ³ ä íî º â ðî ïåé ñü êî ãî ðå ã³ î íó. Öÿ îá ñòà âè íà, ïî ìíî -
æåíà íà ïî ðà ç êó Òðàí ñ³ ëü âàí ñü êî ãî êíÿ ç³â ñ ò âà â³ä ïî ëÿ ê³â ï³ä ×î ð íèì
Îñò ðî âîì òà ñìåðòü óêðà ¿ í ñü êî ãî âî ëî äà ðÿ Á. Õìåëüíèöüêîãî, ñòà ëà
48 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
Ò. Â. ×óõë³á
ïðè÷è íîþ òî ãî, ùî ïî ëî æåí íÿ Ðà ä íîò ñü êî ãî äî ãî âî ðó òàê ³ íå áó ëè âïðî -
âà äæå í³ â æèò òÿ.
Âå ëè êó ó÷àñòü ó âè ð³ øåí í³ á³ ëü øî ñ ò³ ì³æ íà ðî ä íèõ ïè òàíü òî ãî ÷à ñ íî¿
ªâ ðî ïè áðà ëè äâ³ íàé ñè ëü í³ ø³ íàä äå ð æà âè — Àâ ñ ò ð³é ñü êå ö³ ñàð ñ ò âî òà
Ôðà í öó çü êå êî ðî ë³â ñ ò âî. Ãà á ñ áó ð ãè áó ëè çà ö³ êà â ëå í³ ó ïðè ïè íåí í³ â³é íè
ì³æ Ìî ñ êîâ ñü êîþ äåð æà âîþ ³ г÷ ÷þ Ïî ñïî ëè òîþ, ç ìå òîþ íà ïðà â ëåí íÿ
ñâî ¿õ â³é ñü êî âèõ ñèë ïðî òè Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå ð³ ¿. Îä íàê ì³æ íà ðî ä í³ ³í òå ðå -
ñè àâ ñ ò ð³é ñü êî ãî äâî ðó ðîç õî äè ëè ñÿ ç ïëà íà ìè óêðà ¿ í ñü êèõ ãå òü ìà í³â, ÿê³
íå õî ò³ ëè ïðè ìè ðåí íÿ ì³æ ïîëü ñü êèì êî ðî ëåì òà ìî ñ êîâ ñü êèì öà ðåì, ðî -
çó ì³ þ ÷è ùî öå íå îä ì³í íî ïðè âå äå äî ïî ä³ ëó Óêðà ¿ íè. Òàê, íà ïðè êëàä, ó
ñ³ ÷ í³ 1661 ð. Ëå î ïîëüä I â³ä ïðà âèâ äî Ìî ñ ê âè ñâîº ïî ñî ëü ñ ò âî. Ðå çóëü òà -
òîì äè ï ëî ìà òè ÷ íèõ ä³é àâ ñ ò ð³é ö³â À. Ìàºðà ³ Â. Êàëâóö³ ñòà ëà ïî ¿ç ä êà äî
Âà ð øà âè öàð ñü êèõ ïî ñë³â Ô. ˺îíòüºâà òà ². Ìèõàéëîâà ç ïðî ïî çè ö³ ÿ ìè
òðè ð³ ÷ íî ãî ïå ðå ìè ð’ÿ 12. Äî ðå ÷³, ³ äå íü áóâ ³í³ ö³ à òî ðîì ³ ïî ñå ðå ä íè êîì
ïðî âå äåí íÿ ìàé æå âñ³õ ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü êèõ ïå ðå ãî âî ð³â ó äðó ã³é ïî ëî âè -
í³ 50—80-õ ðð. ÕVII ñò., çî ê ðå ìà, ³ â ï³ä ïè ñàí í³ Â³ ëåí ñü êî ãî òðà ê òà òó òà
Àí ä ðó ñ³â ñü êî ãî ïå ðå ìè ð’ÿ.
Ïðî òè ëå æ íèõ ïî çè ö³é íà ì³æ íà ðî ä í³é àðå í³ ó äðó ã³é ïî ëî âè í³ ÕVII ñ ò.
äî òðè ìó âà â ñÿ óðÿä Ôðàí ö³¿, íà ìà ãà þ ÷èñü â³ ä³ ðâà òè г÷ Ïî ñïî ëè òó â³ä
âïëè âó àâ ñ ò ð³é ñü êèõ ö³ ñà ð³â. Êî ðî ëü- “ñî í öå” Ëþ äî â³ê XIV, ï³ä òðè ìó þ ÷è
òó ðå öü êî ãî ñóë òà íà, áà æàâ ñòâî ðè òè øè ðî êó ì³æ íà ðî ä íó êî à ë³ ö³þ çà ó÷à ñ -
òþ Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿, Øâåä ñü êî ãî êî ðî ë³â ñ ò âà é Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå ð³¿, ïî -
ë³ òè êà ÿêî¿ áó ëà á ñïðÿ ìî âà íà ïðî òè ïî øè ðåí íÿ âïëè âó Àâ ñ ò ð³é ñü êî¿ ³ì -
ïå 𳿠³ Ìî ñ êîâ ñü êî¿ äåð æà âè â ªâ ðî ï³. Ïå â íå ì³ ñ öå ó ïëà íàõ ôðà í öó çü êî ãî
êî ðî ëÿ â³ä âî äè ëî ñÿ é Óêðà ¿ í ñü êî ìó ãå òü ìà íà òî â³.
Îä íî ÷à ñ íî ç ïå ðå á³ ãîì ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü êèõ ïå ðå ãî âî ð³â ïî áëè çó
³ ëü íî êî ðîëü ßí II Êà çè ìèð â³ä ïðà âèâ ïî ñî ëü ñ ò âî ß. Ëåùèíñüêîãî äî
Àâ ñ ò ð³é ñü êî¿ ³ì ïå ð³ ¿. Ó ðå çóëü òà ò³ éî ãî ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ 1 ãðó ä íÿ 1656 ð. ó ³ä í³
áó ëî óêëà äå íî àâ ñ ò ð³é ñü êî- ïîëü ñü êèé òðà ê òàò, ÿêèé ìàâ äó æå âà æ ëè âå
çíà ÷åí íÿ äëÿ ïî äà ëü øî ãî ðîç âè ò êó ì³æ íà ðî ä íèõ ïî ä³é ó Öåí ò ðà ëü íî -
Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³. Çã³ ä íî ç éî ãî ïî ëî æåí íÿ ìè ³ì ïå ðà òîð Ôå ð äè íàíä çî áî -
â’ÿ çó âà â ñÿ: çìó ñè òè äî ïî êî ðè Ïîëü ñü ê³é êî ðî í³ áðà í äåí áó ð çü êî ãî åëå ê -
òî ðà òà óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà; â³ä ìî âè òè òðàí ñ³ ëü âàí ñü êî ãî êíÿ çÿ â³ä íà -
ì³ ðó íà ïà ñ òè íà г÷ Ïî ñïî ëè òó; âè ñòó ïà òè é íà äà ë³ ïî ñå ðå ä íè êîì ó ïå ðå -
ãî âî ðàõ ì³æ Âà ð øà âîþ ³ Ìî ñ ê âîþ; âè ä³ ëè òè êî ðî ëþ ÷î òè ðüîõ òè ñÿ ÷ íèé
çà ã³í ³ ïå â íó ñó ìó ãðî øåé äëÿ íà áî ðó íà é ìà í ö³â òà çà êó ï êè àìó í³ ö³¿ 13. Òà -
êîæ áó ëî îáó ìî â ëå íî, ùî àâ ñ ò ð³é ñü êà â³é ñü êî âà äî ïî ìî ãà ìî æå áó òè âè -
êî ðè ñ òà íà ëè øå ó ðà ç³ âñòó ïó øâå ä³â íà òå ðè òî ð³þ Ïîëü ù³. dz ñâî ãî áî êó,
êî ðîëü çî áî â’ÿ çó âà â ñÿ íå óêëà äà òè ñå ïà ðà ò íî ãî ìè ðó ç³ Øâå ö³ ºþ òà Áðà í -
äåí áó ð ãîì.
Çâà æà þ ÷è íà òå, ùî àâ ñ ò ð³é ñü êîþ ñòî ðî íîþ öåé äî ãî â³ð íå áóâ ðà òè -
ô³ êî âà íèé (ç îãëÿ äó íà ñìåðòü Ôå ð äè íà í äà), ó êâ³ ò í³ 1657 ð. äî ³ä íÿ çíî -
âó âè ¿ õà ëî ïî ñî ëü ñ ò âî ç Âà ð øà âè. 27 êâ³ ò íÿ áó ëè îñ òà òî ÷ íî óç ãî äæå í³ ïî -
ëî æåí íÿ äðó ãî ãî ïîëü ñü êî- àâ ñ ò ð³é ñü êî ãî ñî þ çó. Óãîð ñü êèé ³ ÷å ñü êèé êî -
ðîëü, ìàé áó ò í³é ³ì ïå ðà òîð Ëå î ïîëüä çî áî â’ÿ çó âà â ñÿ âè ñëà òè äî Ïîëü ù³
äâà íà äöÿ òè òè ñÿ ÷ íèé â³é ñü êî âèé ï³ä ðîç ä³ë ç àð òè ëå ð³ º þ. Áó ëî äî ìî â ëå íî,
ùî Àâ ñ ò ð³ÿ ñòà íå ïî ñå ðå ä íè êîì íå ëè øå ì³æ г÷ ÷þ Ïî ñïî ëè òîþ é Áðàí -
äåí áó ð çü êèì êó ð ôþð ñ ò âîì, àëå é áó äå âïëè âà òè íà ïå ðå ãî âî ðè ì³æ êî ðî -
ëåì òà Óêðà ¿ í ñü êèì ãå òü ìà íà òîì. Îêð³ì òî ãî, êå ð³ â íèê ïîëü ñü êî¿ äå ëå ãà ö³¿
Á. Ëåùèíñüêèé ï³ä ïè ñàâ äî äà ò êî âó äå êëà ðà ö³þ, ÿêà áó ëà çà â³ ðå íà â³ä ³ìå í³
êî ðî ëÿ é ï’ÿ òüîõ íàé ïî âà æ í³ øèõ ñå íà òî ð³â. Ó í³é óç ãî äæó âà ëî ñÿ, ùî ï³ ñ -
ëÿ ñìå ð ò³ ßíà II Êà çè ìè ðà íà ïîëü ñü êèé òðîí îáî â’ÿ ç êî âî âè ñó âà òè ìåòü ñÿ
êà í äè äà òó ðà â³ä Ãà á ñ áó ð ã³â íà çà ñà äàõ â³ ëü íî¿ åëå ê ö³¿ (“liberis suff rag giis”).
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 49
Ïåðåÿñëàâñüêà óãîäà 1654 ð.
“Ùå íå âî ëî 䳺 â³í (öàð Îëå ê ñ³é Ìè õàé ëî âè÷. — Ò. ×.) êî ðî íîþ ïîëü -
ñü êîþ, ùå ìè ð íà ïî ñòà íî âà ç Ïîëü ùåþ íå äî âå äå íà äî ê³ í öÿ, à âæå â³ä -
êðè òà íî âà â³é íà ç øâå äà ìè, ïî ëÿ êè, áåç ñóì í³ âó, çâå ð íó ëè á ðà çîì ç íè ìè
çáðîþ ñâîþ íà Ìà ëó Ðóñü” 14 — îö³ íþ þ ÷è íå ñïðè ÿ ò ëè âó ì³æ íà ðî ä íó ñè òó -
à ö³þ é êðè òè êó þ ÷è îä íî ãî ³ç ñâî ¿õ ïðî òå ê òî ð³â, çà çíà ÷àâ íà ïî ÷à ò êó
1657 p. ãå òü ìàí Á. Õìåëüíèöüêèé. Ñó ÷àñ íè êè âæå íå îä íî ðà çî âî â³ä çíà ÷à -
ëè ñêëà ä í³ñòü çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íî ãî ñòà íî âè ùà ìî ëî äî¿ Óêðà ¿ í ñü êî¿ äåð -
æà âè. Íà ïðè ê³ í ö³ ñâî ãî ïðà â ë³í íÿ ãå òü ìàí òàê îïè ñó âàâ êðè òè ÷ íó ì³æ íà -
ðî ä íó ñè òó à ö³þ, â ÿê³é îïè íè â ñÿ ãå òü ìà íàò: 1) çà íà ìî â ëåí íÿì Àâ ñ ò 𳿠³
Ïîëü ù³, òó ðå öü êèé ñóë òàí äàâ ñ³ ë³ ñ ò ð³é ñü êî ìó ïà ø³ íà êàç éòè ðà çîì ç ìî ë -
äî âà íà ìè ³ âî ëî õà ìè âî þ âà òè Óêðà ¿ íó; 2) êðèìñüêèé õàí âè ñëàâ ïî ñëà í ö³â
äî Ñòàì áó ëà, ùîá äî ïî ì³ã ïðî òè ³é ñü êà Çà ïî ðî çü êî ãî; 3) “áó äèé ì ñüêî ãî
ïà øó íà âå í ã ðè ïî ñëà òè ìà þòü, ùîá ³ âå í ã ðè íà íàñ ¿ì äî ïî ìà ãà ëè”;
4) “àâñòð³éñüêèé ö³ ñàð ïî ñòà íî âèâ ç ïî ëÿ êà ìè”, ùî ÿê ò³ëü êè òó ð êè ç òà òà -
ðà ìè ïðè éäóòü íà äî ïî ìî ãó ïî ëÿ êàì, òî â³í áó äå äî ïî ìà ãà òè ¿ì ñâî ¿ ìè
â³é ñü êà ìè 15. Ìà ëî ùî çì³ íè ëîñü ³ â íà ñòó ï í³ äå ñÿ òè ë³ò òÿ. Äî ñèòü ö³ êà âå
ñâ³ ä ÷åí íÿ ùî äî ì³ ñ öÿ Óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà òó ó òî ãî ÷à ñ íèõ ì³æ íà ðî ä íèõ
â³ä íî ñè íàõ âè ñëî âèâ ó ëþ òî ìó 1658 ð. îäèí ç ïîëü ñü êèõ óðÿ äî â ö³â. Ó ëè ñ ò³
äî êî ðîí íî ãî ìà ð øà ë êà Ëþ áî ìèð ñü êî ãî ß. Ëåùèíñüêèé ïè ñàâ: “...Êî çà êè
æè âóòü ó òà êî ìó ì³ ñ ö³, ùî ñà ì³ ñå áå áåç ïî ñòî ðîí íüî¿ äî ïî ìî ãè çà õè ñ òè òè
íå çìî æóòü” 16.
Áî ðî òü áó çà ïðà âî çâå ð õ íî ñ ò³ íàä ãå òü ìà íà òîì, ïî ÷è íà þ ÷è ç äðó ãî¿
ïî ëî âè íè 50-õ ðð. XVII ñò., êð³ì Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ òà Ìî ñ êîâ ñü êî¿ äåð æà -
âè, âå ëà òà êîæ ³ Øâå ö³ ÿ. Âë³ ò êó 1655 ð. êî ðîëü Êàðë Õ Ãó ñ òàâ íà ÷î ë³ ñâî ¿õ
â³éñüê ïå ðå òíóâ êî ð äî íè Ïîëü ù³. 17 ëè ï íÿ 1656 ð. øâåä ñü êèé ìî íàðõ
ñâ³ ä ÷èâ: “...Ùî ñòî ñó ºòü ñÿ êî çà ê³â..., òî ìè ñïî ä³ âà º ìîñü ðîç’ ºä íà òè ¿õ ç
ìî ñ ê âè òÿ íà ìè..., áî ñè ëà êî çà ê³â ìຠäëÿ íàñ íàé á³ ëü øå çíà ÷åí íÿ, í³æ
äðó æ áà ïî ëÿ ê³â” 17. Ðà çîì ç òèì Øâå ö³ÿ íà ìà ãà ëà ñÿ íå äî ïó ñ òè òè äî çáëè -
æåí íÿ ×è ãè ðè íà ³ Âà ð øà âè é óêëà äåí íÿ ïîëü ñü êî- óê ðà ¿í ñü êî ãî ñî þ çó.
20 ëþ òî ãî 1657 ð. ó ëè ñ ò³ äî ñâî ãî ïî ñëà Âåë ë³ í ãà Êàðë Õ Ãó ñ òàâ ïè ñàâ, ùî
º íå áåç ïå êà ñïî ëó ÷åí íÿ Óêðà ¿ íè “ç ïî ëÿ êà ìè çà ïî ðà äîþ íà øèõ âî ðî -
ã³â” 18. Ó òî ìó æ ðî ö³ øâå äè çà ïðî ïî íó âà ëè Á. Õìåëüíèöüêîìó ñòàò ò³ äî ãî -
âî ðó, äå â³ä çíà ÷à ëî ñÿ, ùî ÿê ùî ãå òü ìàí âè ÿâèòü áà æàí íÿ ñòà òè óä³ ëü íèì
êíÿ çåì, òî “â ðó áå æ³ éî ãî çà ëè øè òèñü ìຠò³ëü êè âîº âîä ñ ò âî Êè ¿â ñü êå, à
âîº âîä ñ ò âî ×å ð í³ ã³â ñü êå òðå áà Ìî ñ ê â³ ïî ñòó ïè òèñü” 19.
Òà êèì ÷è íîì, óêðà ¿ í ñü êèé âî ëî äàð ìàâ âòðà òè òè çíà ÷ íó ÷à ñ òè íó íå
ëè øå Ïðà âî áå ðå æ íî¿, à é ˳ âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè. Ç äðó ãî ãî áî êó, ³í ø³ ïðå -
òå í äå í òè íà “ó ê ðà ¿í ñü êó ñïà ä ùè íó” — Ïîëü ùà ³ Ðî ñ³ÿ — ïðî òÿ ãîì ê³ í öÿ
50-õ — ïî ÷à ò êó 60-õ ðð. íà ìà ãà ëèñü óêëà ñ òè ìèð ç³ Øâå ö³ ºþ, ùîá ìà òè
çìî ãó âî þ âà òè îäèí íà îäèí ç ïðî òè â íè êîì. Îñü ùî, íà ïðè êëàä, òî ãî ÷à ñó
ïî â³ä îì ëÿ ëè êî ðî ëþ ßíó II Êà çè ìè ðó éî ãî óðÿ äî â ö³: “...Òðå áà âå ñ òè ïå -
ðåãî âî ðè ç Ìî ñ ê âîþ, ùîá âî íà íå õâè ëþ âà ëàñü, ùî âè íè êຠç êî çà êà ìè
óãî äà ³ â³ä çë³ ñ ò³ íå óâ³éø ëà â ñî þç ç³ øâå äà ìè” 20. Ïî ðÿä ç öèì, ñà ìå øâåä -
ñü êà â³é ñü êî âà çà ãðî çà ïî ñòó ïî âî ï³ä øòî â õó âà ëà ïî ëÿ ê³â ³ ðî ñ³ ÿí äî îáî -
ï³ ëü íèõ ìè ð íèõ ïå ðå ãî âî ð³â, ÿê³ ïå ðåä áà ÷à ëè ðîç ïî ä³ë ñôåð âïëè âó íàä
êî çà öü êîþ Óêðà ¿ íî þ. Îêð³ì òî ãî, Ìî ñ ê âà òà Âà ð øà âà ïî ÷à ëè ïðî âî äè òè
ö³ ëå ñ ï ðÿ ìî âà íó ïî ë³ òè êó íà ðîç êîë ñå ðåä êî çà öü êî¿ ñòà ð øè íè.
Îêð³ì Ïîëü ñü êî¿ ³ Ðî ñ³é ñü êî¿ êî ðîí, íà ïðà âî âî ëî ä³í íÿ ÷à ñ òè íîþ
óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü ïðå òå í äó âà ëî ùå é Âå ëè êå êíÿ ç³â ñ ò âî Ëè òîâ ñü êå, ÿêå
áó ëî ôå äå ðà òè â íîþ ÷à ñ òè íîþ Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ “äâîõ íà ðî ä³â”. Ó òðà â í³
1658 ð. ïðè áó ëèé äî Ìî ñ ê âè ëè òîâ ñü êèé äè ï ëî ìàò Ñà êî âè÷ çà ÿâèâ, ùî ó
ðà ç³ îá ðàí íÿ ìî ñ êîâ ñü êî ãî öà ðÿ íà êî ðî ë³â ñü êèé òðîí, ïî ë³ òè÷ í³ êî ëà
êíÿ ç³â ñ ò âà ðîç ðà õî âó þòü íà ïå ðå ðîç ïî ä³ë çå ìåëü Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ íà ñâîþ
50 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
Ò. Â. ×óõë³á
êî ðèñòü. Çî ê ðå ìà â³í ââà æàâ, ùî, ÿê ³ äî Ëþ á ë³í ñü êî¿ óí³¿ 1569 ð., ïðè Ëè -
ò â³ ìà ëè çà ëè øà òè ñÿ Âî ëèíü, Ïî ä³ë ëÿ ³ ϳä ëÿ ø øÿ.
Âî ñå íè 1658 ð. çíî âó ìà ëè â³ä áó òè ñÿ ïå ðå ãî âî ðè ïî áëè çó ³ ëü íî äëÿ
óêëà äåí íÿ ò.çâ. “â³ ÷ íî ãî ìè ðó”.  ³í ñòðó ê ö³¿ ïîëü ñü êèì êî ì³ ñà ðàì â³ä 28
ëè ï íÿ ì³ ñ òè â ñÿ ³ òà êèé ïóíêò: “Ó ê ðà ¿ íà ï³ ñ ëÿ óêëà äåí íÿ â³ ÷ íî ãî ìè ðó ì³æ
êî ðî ëåì, г÷ ÷þ Ïî ñïî ëè òîþ ³ öà ðåì, ãî ñó äà ðåì Ìî ñ êîâ ñü êèì, ïî âè ííà
çà ëè øà òèñü ïðè Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè ò³é, ÿê ïðî â³ í ö³ÿ, ùî íà ëå æèòü Êî ðî í³
Ïîëü ñü ê³é” 21. Àëå ðî ñ³é ñü ê³ â³é ñü êà ùå äî ïî ÷à ò êó ïå ðå ãî âî ð íî ãî ïðî öå ñó
çíå íà öü êà íà ïà ëè íà ëè òîâ ñü ê³ â³ä ä³ ëè, ùî ìà ëè îõî ðî íÿ òè ïðåä ñòà â íè ê³â
êî ðî ëÿ. Òà êèì ÷è íîì, ïå ðå ãî âî ðè áó ëî ç³ ðâà íî, à â³é ñü êî Ⳡ䳿 ì³æ Ìî ñ ê -
âîþ ³ Âà ð øà âîþ çà Óêðà ¿ íó, ùî ïå ðå ðâà ëè ñÿ íà äâà ðî êè, â³ä íî â ëþ âà ëè ñÿ.
Ðî ñ³ÿ äî ñèòü åíå ð ã³é íî ïî ÷à ëà çà êð³ ï ëþ âà òè ñâîº ñòà íî âè ùå íà óêðà ¿ -
í ñü êèõ çå ì ëÿõ. Ùå ó æî â ò í³ 1658 p. ¿¿ óðÿä ïðè éí ÿâ ð³ øåí íÿ ïðî ââå äåí íÿ
ñâî ¿õ â³éñüê ó á³ ëü ø³ñòü ì³ñò ˳ âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè. Çà Ïå ðå ÿñ ëàâ ñü êè ìè
ñòàò òÿ ìè 1659 p., àâ òî íî ì í³ ïðà âà ãå òü ìàí ñü êî ãî óðÿ äó çíà ÷ íî îá ìå æó âà -
ëè ñÿ. Êð³ì ë³ âî áå ðå æ íî¿ ÷à ñ òè íè Óêðà ¿ íè, ìî ñ êîâ ñü ê³ â³é ñü êà çà éíÿ ëè ÷à -
ñ òè íó Âî ëè í³ ³ Ïî ä³ë ëÿ. ³ äî ìèé òî ãî ÷à ñ íèé öå ð êî â íèé ³ ïî ë³ òè÷ íèé ä³ ÿ÷
Þ. Êðèæàíè÷ ïè ñàâ ó 1659 ð. äî öà ðÿ Îëå ê ñ³ÿ Ìè õàé ëî âè ÷à: “Íå áó ëî çëå,
êî ëè á öå Ãå òü ìàí ñ ò âî ³ íà äâîº ðîç ä³ ëè ëîñü, ùîá îäèí ãå òü ìàí çà Äí³ï ðîì, à
äðó ãèé ïå ðåä Äí³ï ðîì âî ëî ä³â..., à òàê, ùî îäèí äðó ãî ãî íå ïî âè íåí ñëó õà òè,
àëå îáè ä âà òà áó äóòü îä íà êî âî” 22. Îò æå, ùå òî ä³ òî ãî ÷à ñ í³ ³í òå ëå ê òó à ëè
ïå ðåä áà ÷à ëè âíó ò ð³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íèé ïî ä³ë Óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà òó.
 1660 p. â³ä íî âè ëè ñÿ ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü ê³ ïå ðå ãî âî ðè, àëå çíî âó æ òà -
êè “âè ñî ê³ ñòî ðî íè” íå áà æà ëè éòè í³ íà ÿê³ òå ðè òî ð³ à ëü í³ óñòó ï êè îä íà
îä í³é. Êî æ íà ³ç ñòî ð³í òà º ì íî íà ìà ãà ëàñü óêëà ñ òè ìè ð íèé äî ãî â³ð ³ç Øâå -
ö³ ºþ, ÿêèé äî çâî ëÿâ áè ñïðÿ ìó âà òè á³ ëü øå â³é ñü êî âî¿ ñè ëè íà ðîç â’ÿ çàí íÿ
“ó ê ðà ¿í ñü êî ãî” ïè òàí íÿ. Ó òðà â í³ òî ãî æ ðî êó ïîëü ñü ê³ äè ï ëî ìà òè çìî ã ëè
çà ðó ÷è òè ñÿ ãà ðà í ò³ ÿ ìè íå âòðó ÷àí íÿ àð 쳿 øâåä ñü êî ãî êî ðî ëÿ ó ïî 䳿 íà
Óêðà ¿ í³. Ñà ìå òî ìó 24 òðà â íÿ ó Âà ð øà â³ â³ä áó ëà ñÿ â³é ñü êî âà íà ðà äà, äå áóâ
ñïëà íî âà íèé øè ðî êî ìà ñ ø òà á íèé íà ñòóï íà ïî çè ö³¿ ðî ñ³ ÿí. Ñë³ä â³ä çíà ÷è -
òè, ùî óêðà ¿ í ñü êå ïî ñî ëü ñ ò âî íà ÷î ë³ ç ïîë êî â íè êîì Â. Çîëîòàðåíêîì ãî -
òó âà ëî ñÿ âçÿ òè ó÷àñòü ó ïå ðå ãî âî ðàõ 1660 ð. Àëå ïîëü ñü êà ñòî ðî íà íå ïî ãî -
äè ëà ñÿ “ç õëî ïà ìè ðà çîì çà ñ³ äà òè” 23, a çãî äîì âçà ãà ë³ â³ä ìî âè ëà ñÿ ïðî äî â -
æó âà òè âè ðî á ëÿ òè ñï³ ëü íó ç ìî ñ êî âè òà ìè óãî äó.
ϳ ñ ëÿ ï³ä ïè ñàí íÿ ïîëü ñü êî- óê ðà ¿í ñü êî ãî äî ãî âî ðó ï³ä Ãà äÿ ÷åì (1658)
³, îñî á ëè âî ï³ä Ñëî áî äè ùà ìè (1660), äëÿ Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ ñòà ëî ðå à ëü íèì
ïî âå ð íåí íÿ âñ³ º¿ Óêðà ¿ íè ï³ä âëà äó ïîëü ñü êî ãî êî ðî ëÿ, àäæå Ñëî áî äè -
ùåí ñü êèé òðà ê òàò îçíà ÷àâ ïå ðå êðå ñ ëåí íÿ äðó ãî¿ Ïå ðå ÿñ ëàâ ñü êî¿ óãî äè
1659 ð. ³ íî âå â³ä õî äæåí íÿ Óêðà ¿ í ñü êî¿ äåð æà âè ç-ï³ä çâå ð õ íî ñ ò³ ìî ñ êîâ ñü -
êî ãî öà ðÿ. Íå çâà æà þ ÷è íà öå, Ìî ñ ê âà óòðè ìó âà ëà ñÿ íà ˳ âî áå ðå æ í³é
Óêðà ¿ í³, à Ïîëü ùà ïî ÷à ëà ï³ä êî ðþ âà òè Ïðà âî áå ðåæ æÿ, çà éíÿò òÿ ÿêîãî äî
ê³ í öÿ 1660 ð. ñòà ëî äî êî íà íèì ôà ê òîì.
Òà êî ìó óñ ï³ õó Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ ñïðè ÿ ëî çà âå ð øåí íÿ äðó ãî¿ Ï³ â í³ ÷ íî¿
â³é íè 1655—1660 ðð. òà ñïðè ÿ ò ëè â³ äëÿ ïîëü ñü êî ãî êî ðî ëÿ ñ³ ÷ íå â³ ð³ øåí íÿ
Îëèâ ñü êî ãî êîí ãðå ñó 1660 p. ³í ïðî õî äèâ çà ó÷à ñ òþ òà êèõ êðà ¿í, ÿê Àâ ñ ò -
ð³ÿ, Øâå ö³ÿ, Ïîëü ùà, Áðàíäåí áóðã, Äà í³ÿ, Ãîë ëàí ä³ÿ ³ ïî ñå ðå ä íè ö ò âîì
Ôðàí ö³¿, ó ì³ ñ òå ÷ êó Îëè âà íå ïî äà ë³ê Ãäàí ñüêà. ϳä ÷àñ ïðî âå äåí íÿ êîí -
ãðå ñó âè ÿâè ëè ñÿ äâ³ òå í äå í ö³¿: ïî -ïå ð øå — àâ ñ ò ð³é ñü ê³ òà áðàíäåí áó ð çü ê³
äè ï ëî ìà òè íà ìà ãà ëè ñÿ íå äî ïó ñ òè òè óêëà äåí íÿ ñå ïà ðà ò íî ãî ìè ðó ì³æ г÷ -
÷þ Ïî ñïî ëè òîþ ³ Øâåä ñü êèì êî ðî ë³â ñ ò âîì; ïî -äðó ãå — ðÿä êðà ¿í ñõè ëÿ -
ëî ñÿ äî ðîç áèò òÿ àí òè øâåä ñü êî¿ êî à ë³ ö³¿ ³ ïðè ìè ðåí íÿ ì³æ Ñòî ê ãî ëü ìîì ³
Âà ð øà âî þ. Çã³ ä íî ç ï³ä ïè ñà íèì â Îëè â³ øâåä ñü êî- ïîëü ñü êèì äî ãî âî ðîì,
ì³æ îáî ìà äåð æà âà ìè ïðè ïè íÿ ëà ñÿ â³é íà, îä íàê ïîëü ñü êèé êî ðîëü, õî ÷à é
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 51
Ïåðåÿñëàâñüêà óãîäà 1654 ð.
îòðè ìó âàâ ÷à ñ òè íó Ïðóñ ñ³¿, çð³ êà â ñÿ ïðà âà íà øâåä ñü êó êî ðî íó òà â³ä äà âàâ
Øâå ö³¿ çíà ÷ íó ÷à ñ òè íó òå ðè òî 𳿠²í ôëÿíò. Îëèâ ñü êèé êîí ãðåñ òà êîæ ï³ä -
òâå ð äèâ ïî ëî æåí íÿ áðàíäåí áó ð çü êî- ïîëü ñü êî ãî äî ãî âî ðó 1657 p., ÷î ãî äó -
æå íå õî ò³ ëè êî ðîí í³ äè ï ëî ìà òè. Òà ê³ çíà ÷ í³ ïî ñòó ï êè ç áî êó Ïîëü ù³ ñòà -
ëè ìî æ ëè âè ìè ç îãëÿ äó, ÿê ñòâå ð äæó âàâ êî ðîí íèé êà í ö ëåð Ì. Ïðàæìîâ -
ñüêèé, íà ïî çè ö³þ Ðî ñ³¿, ùî íå õî ò³ ëà ïî ñòó ïà òè ñÿ ïðà âîì ïðî òå ê òî ðà òó
íàä Óêðà ¿ íîþ ³ ïðà ãíó ëà ñà ìà óêëà ñ òè ñå ïà ðà ò íèé ìèð ç Øâå ö³ ºþ ïðî òè
Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ 24.
Ó áå ðå ç í³ 1661 p. ðîç ïî ÷à ëè ñÿ ìè ð í³ ïå ðå ãî âî ðè ì³æ Ìî ñ êî â ùè íîþ ³
Øâå ö³ º þ. ϳä ÷àñ ñï³ ëü íèõ çà ñ³ äàíü áî ÿ ðèí À. Îðäèí-Íàùîê³í ïå ð øèì
ñå ðåä ðî ñ³é ñü êèõ äè ï ëî ìà ò³â âè ñëî âèâ äó ì êó ïðî òå, ùî ìî æ íà äî ñÿ ã íó òè
çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íî ãî êîì ï ðî ì³ ñó ç Ïîëü ùåþ çà ðà õó íîê ïî ä³ ëó óêðà ¿ í -
ñü êèõ çå ìåëü. Çà òÿ ãó þ ÷è ïå ðå ãî âî ðè ç³ øâå äà ìè, Îð äèí- Íà ùî ê³í, ÿêèé
áóâ êå ð³ â íè êîì ìî ñ êîâ ñü êî ãî ïî ñî ëü ñ ò âà, ïå ðå êî íó âàâ öà ðÿ óêëà ñ òè ìè ð -
íèé äî ãî â³ð ç г÷ ÷þ Ïî ñïî ëè òî þ. “ß ê ùî çà ðà äè ìè ðó ç³ Øâå ö³ ºþ ìè çãî -
ä í³ â³ä äà òè ¿ì ³í ôëÿ íò ñü ê³ ì³ ñ òà, òî ÷î ìó íå ìî æå ìî ïî ñòó ïè òè ñÿ Ïîëü -
ù³?” 25 — çà ïè òó âàâ â³í Îëå ê ñ³ÿ Ìè õàé ëî âè ÷à, ìà þ ÷è íà óâà ç³ “ïî ñ òó ï ëåí -
íÿ” Ïðà âî áå ðåæ æÿì. Îä íàê ï³ ñ ëÿ öüî ãî Îð äèí- Íà ùî ê³í áóâ â³ä êëè êà íèé
äî Ìî ñ ê âè. Ïå ðå ãî âî ðè ç³ øâå äà ìè äî ðó ÷è ëè âå ñ òè áî ÿ ðè íó À. Ìàò⺺âó,
ïðè á³ ÷ íè êó ë³ í³¿ íà ïðî äî â æåí íÿ â³é íè ç ïî ëÿ êà ìè çà Óêðà ¿ íó.
Îä íî ÷à ñ íî íà âà ð øàâ ñü êî ìó ñåé ì³ 1661 ð. áó ëî ñêëà äå íî ³í ñòðó ê ö³þ
äëÿ êî ì³ ñà ð³â íà ìàé áó ò í³ ïå ðå ãî âî ðè ç Ìî ñ êîâ ñü êîþ äåð æà âî þ. Çã³ ä íî ç
íåþ ïîëü ñü ê³ ïî ñëè ïî âè íí³ áó ëè âè ìà ãà òè â³ä öà ðÿ, ùîá òîé â³ä ìî âè â ñÿ
â³ä ïðî òå ê ö³¿ íàä êî çà êà ìè ³ âñ³ ºþ Óêðà ¿ íî þ. Ïî ëÿ êè íà â³òü ïî ãî äæó âà ëè -
ñÿ íà ó÷àñòü ó ïå ðå ãî âî ðàõ óêðà ¿ í ñü êèõ äè ï ëî ìà ò³â. Çâà æà þ ÷è íà ñïðî òèâ
Ìî ñ ê âè ó ñïðà â³ “ïî âå ð íåí íÿ” Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè ò³é Óêðà ¿ íè, öüî ãî ð³ ÷ í³ ïå ðå -
ãî âî ðè øâè ä êî çà éø ëè ó ãëó õèé êóò. 14 òðà â íÿ 1661 ð. áó ëî îãî ëî øå íî ïðî
¿õ ïðè ïè íåí íÿ. Ïðè ÷è íè òà êî¿ íå ïî ñòó ï ëè âî ñ ò³ êðè ëè ñÿ ó íà ìà ãàí í³, ÿê
ïîëü ñü êî ãî, òàê ³ ìî ñ êîâ ñü êî ãî ìî íà ð õ³â îòðè ìà òè ïî âíèé êî í ò ðîëü íàä
êî çà öü êîþ Óêðà ¿ íîþ ç äî ïî ìî ãîþ âïëè âó íà ¿¿ ãå òü ìà í³â. Ðî ñ³ÿ ó ïå ð ø³é
ïî ëî âè í³ 60-õ ðð. ìà ëà äî ñèòü çíà ÷ íó ï³ä òðè ì êó íà ˳ âî áå ðåæ æ³ â îñî á³
². Áðþõîâåöüêîãî, òî ä³ ÿê Ïîëü ùà áó ëà çà äî âî ëå íà îá ðàí íÿì íà ïî ñà äó
ïðà âî áå ðå æ íî ãî ãå òü ìà íà ó 1663 p. Ï. Òåòåð³. ϳ ñ ëÿ òî ãî ÿê ïå ðå ãî âî ðè
ç³ ðâà ëè ñÿ, ïî çè ö³¿ îáîõ äåð æàâ çà òðè íà ñòó ï íèõ ðî êè â ñè ëó áà ãà òüîõ îá -
ñòà âèí íå ò³ëü êè íå ïî êðà ùè ëè ñÿ (êî æ íèé ç óðÿ ä³â ââà æàâ, ùî íå çà áà ðîì
íà ñòà íå á³ëüø ñïðè ÿ ò ëè âèé ìî ìåíò äëÿ â³ä âî þ âàí íÿ âñ³ º¿ òå ðè òî 𳿠Óêðà ¿ -
íè), à é çíà ÷ íî ïî ã³ ð øè ëè ñÿ.
Ïî õ³ä ïîëü ñü êî ãî â³é ñü êà ç ìå òîþ çà âî þ âàí íÿ ˳ âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè
ó 1663—1664 ðð. çà ê³í ÷è â ñÿ íå âäà ÷åþ, à òî ìó 1 ÷å ð â íÿ 1664 ð. ó ñ. Êðàñ íî -
ì ó, ùî ïî áëè çó Ñìî ëåí ñü êà çíî âó ðîç ïî ÷à ëè ñÿ ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü ê³ ïå ðå ã î -
âî ðè. Ïî çè ö³ÿ Ìî ñ ê âè ùî äî Óêðà ¿ íè íå çì³ íè ëà ñÿ — âî íà ìà ëà íà ëå æà òè
öà ðþ. Ùå íà ïðè ê³ í ö³ 1662 p., ñïî ðÿ äæà þ ÷è ñâîº ïî ñî ëü ñ ò âî íà ïå ðå ãî âî -
ðè ç ïðåä ñòà â íè êà ìè ïîëü ñü êî ãî êî ðî ëÿ, öàð Îëå ê ñ³é Ìè õàé ëî âè÷ âè ñëî -
â ëþº äó ì êó, ùîá “÷å ð êà ñè” áó ëè ïî ä³ ëå í³ “ïî Äí³ï ðó ³ âî ëî ä³ ëè íè ìè
Öàð ñü êà Âå ëè ÷ í³ñòü ïî ö³é ñòî ðî í³ (˳ âî áå ðåæ æ³. — Ò. ×.), êî ðî ë³â ñü êà
Âå ëè ÷ í³ñòü ïî ò³é ñòî ðî í³ Äí³ï ðà (Ïðà âî áå ðåæ æ³. — Ò. ×.) ³ ùîá ÷åð êà ñè
ï³ä òè ìè âå ëè êè ìè ìî íà ð õà ìè óòðè ìó âà ëè ñÿ” 26. Òà êèì ÷è íîì, ìî ñ êîâ ñü -
êèì ïî ñëàì âïå ð øå íà äà âà ëè ñÿ ïî â íî âà æåí íÿ ó ðà ç³ íå ïî ñòó ï ëè âî ñ ò³
ïîëü ñü êî¿ ñòî ðî íè, îá ìå æè òè ñâî¿ âè ìî ãè ëè øå òå ðè òî ð³ ºþ ˳ âî áå ðåæ æÿ.
15 ëè ï íÿ öàð ñü ê³ ïî ñëà í ö³ â³ä äà ëè ïèñü ìî â³ âè ìî ãè êî ðî ë³â ñü êèì êî ì³ ñà -
ðàì, äå âïå ð øå íà îô³ ö³é íî ìó ð³ â í³ çà äå ê ëà ðó âà ëè ñâîþ â³ä ìî âó â³ä Ïðà -
âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè 27. Àëå ïðåä ñòà â íè êè Ïîëü ù³ íå ïî ãî äè ëè ñÿ íà òà êèé
âà ð³ àíò ï³ä ïè ñàí íÿ “â³ ÷ íî ãî ìè ðó”. Âî íè â³ä ñòî þ âà ëè “íó ëüî âèé” ïðèí -
52 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
Ò. Â. ×óõë³á
öèï, çà ÿêèì ñë³ä áó ëî ïî âå ð íó òè ñÿ äî ïóí ê ò³â Ïî ëÿ íîâ ñü êî ãî äî ãî âî ðó
1634 p. ì³æ îáî ìà äåð æà âà ìè. Çâè ÷àé íî, ùî Ìî ñ ê âà íå áà æà ëà íà â³òü ñëó -
õà òè ïðî öå, ³ ï³ ñ ëÿ ìàé æå äâà äöÿ òè ñï³ ëü íèõ çà ñ³ äàíü, 22 ëè ñ òî ïà äà ïå ðå -
ãî âî ðè çà âå ð øè ëè ñÿ áåç ðå çó ëü òà ò íî.
Íà ïî ÷à ò êó áå ðå ç íÿ 1665 p. Îëå ê ñ³é Ìè õàé ëî âè÷ â³ ä³ ñëàâ äî Âà ð øà âè
ñâî ¿õ ïðåä ñòà â íè ê³â Ã. Áîãäàíîâà òà ª. Óêðà¿íöåâà ç ïðî ïî çè ö³ ºþ ñêëè êà -
òè íî âó ñï³ ëü íó êî ì³ ñ³þ äëÿ óêëà äåí íÿ ìè ðó. Íà çíàê ïðè ìè ðåí íÿ ç г÷ ÷þ
Ïî ñïî ëè òîþ ìî ñ êîâ ñü êèì óðÿ äîì áó ëî çâ³ ëü íå íî á³ëüø í³æ ï³â ñî ò í³
ïîëü ñü êèõ ïî ëî íå íèõ 28. 15 ÷å ð â íÿ Áîã äà íîâ îòðè ìàâ ëè ñ òà â³ä ßíà II Êà -
çè ìè ðà äî öà ðÿ, â ÿêî ìó êî ðîëü äà âàâ çðî çó ì³ òè, ùî Ïîëü ùà çãî ä íà éòè íà
“ó ñ òó ï êè” ó ñïðàâ³ Óêðà ¿ íè 29. Ó äà íî ìó âè ïà ä êó, ïîëü ñü êèé êî ðîëü çìó -
øå íèé áóâ ïî ñòó ïè òè ñÿ íà òè ñ êó äå ëå ãà ò³â âà ëü íî ãî ñåé ìó, ÿê³ ùå 31 òðà â -
íÿ ïî ãî äè ëè ñÿ íà òå, ùîá ìî ñ êîâ ñü êà äåð æà âà âî ëî ä³ ëà ˳ âî áå ðåæ æÿì, çà
âè íÿ ò êîì äå ÿêèõ ì³ñò, à òà êîæ Êè º âà 30.
Áà ãà òî ùî çì³ íè ëî ñÿ ï³ ñ ëÿ âå ðå ñ íå âèõ ïî ä³é ìè íó ëî ãî ðî êó, êî ëè ìî -
ñ êî âè òàì ð³ øó ÷å â³ä ìî âè ëè ó ¿õ íüî ìó áà æàí í³ âî ëî ä³ òè ˳ âî áå ðå æ íîþ
Óêðà ¿ íî þ. Çà òîé ÷àñ çíà ÷ íî ïî ã³ ð øè ëî ñÿ âíó ò ð³ øíº ïî ë³ òè÷ íå ñòà íî âè -
ùå ó Ïîëü ù³. Ðî êîø ìà ã íà òà ª. Ëþáîìèðñüêîãî, ÿêèé ðîç ïî ÷à â ñÿ íà ïî -
÷à ò êó âå ñ íè 1665 ð., âòÿ ã íóâ ó ãðî ìà äÿí ñü êèé êîí ô ë³êò ìàé æå âñ³ âåð ñ ò âè
ïîëü ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ. Êð³ì òî ãî, ï³ä ÷àñ áî ðî òü áè ç ßíîì II Êà çè ìè ðîì
Ëþ áî ìèð ñü êèé çâå ð íó â ñÿ çà äî ïî ìî ãîþ äî Àâ ñ ò ð³¿, Êðèì ñü êî ãî õàí ñ ò âà,
Óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà òó, à òà êîæ äî ãî ëî âíî ãî çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íî ãî
ïðî òè â íè êà Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ — Ìî ñ êîâ ñü êî¿ äåð æà âè. Ó òîé æå ÷àñ íà
Ïðà âî áå ðå æ í³é Óêðà ¿ í³ ñïà ëà õ íóâ ðÿä ïî âñ òàíü ïðî òè ãå òü ìà íà Ï. Òåòåð³
òà ïîëü ñü êèõ â³éñüê.
Òà êèì ÷è íîì, âî ñå íè 1665 ð. ïîëü ñü êèé óðÿä âè ñëàâ äî Ìî ñ ê âè ÷åð ãî -
âå ïî ñî ëü ñ ò âî íà ÷î ë³ ç Ã. Êîìàðîì.  ³í ñòðó ê ö³¿ êî ðî ë³â ñü êî ìó êî ì³ ñà ðó
âêà çó âà ëî ñÿ íà òå, ùî â³í ìî æå éòè íà ïî ñòó ï êè, àæ äî âè çíàí íÿ çà Ðî ñ³ ºþ
âñ³ º¿ ˳ âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè 31. Òèì ñà ìèì êî ðîëü çà îõî ÷ó âàâ ñâî ãî ïðî òè -
â íè êà äî â³ä íî â ëåí íÿ ñï³ ëü íèõ çó ñòð³ ÷åé íà íàé âè ùî ìó ð³ â í³. Ó ñâîþ ÷åð -
ãó, ñå ðåä ïå â íî¿ ÷à ñ òè íè ðî ñ³é ñü êèõ äè ï ëî ìà ò³â ³ñ íó âà ëà äó ì êà (âè ðà ç íè -
êîì ÿêî¿ áóâ Î. Îðäèí-Íàùîê³í) â îá ì³í íà “â³ ÷ íèé ìèð” ç г÷ ÷þ Ïî ñïî -
ëè òîþ â³ä äà òè êî ðî ëå â³ âñþ òå ðè òî ð³þ Óêðà ¿ íè é çà ëè øè òè çà öà ðåì ëè øå
Ñìî ëåíñüê ³ ѳ âåð ñü êó çå ì ëþ 32.
10 òðà â íÿ 1666 ð. ó ñ. Àíäðóñîâ³ ïî áëè çó Ñìî ëåí ñü êà ðîç ïî ÷à ëè ñÿ äî â -
ãî òðè âà ë³ ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü ê³ ïå ðå ãî âî ðè, ÿê³ ìî ã ëè ïî êëà ñ òè êðàé áà ãà òî -
ë³ ò í³é â³é í³ ì³æ îáî ìà äåð æà âà ìè. ×å ðåç äå ê³ ëü êà ì³ ñÿ ö³â, 18 ëè ï íÿ ïîëü -
ñü ê³ äè ï ëî ìà òè, íà ðå ø ò³, îòðè ìà ëè ëè ñò- ³í ñ ò ðó ê ö³þ â³ä êî ðî ëÿ, äå çà çíà -
÷à ëî ñÿ, ùî Ïðà âî áå ðå æ íó Óêðà ¿ íó ç Êè º âîì ³ Êà íå âîì í³ â ÿêî ìó ðà ç³ íå
óñòó ïà òè, à ùî äî ˳ âî áå ðåæ æÿ, òî ñë³ä áó ëî âè ìà ãà òè “ïî ͳ æèí, àáî ïðè -
íàé ì í³ ïî Ïå ðå ÿñ ëàâ íà øå çà ëè øè ëîñü” 33. Ïîëü ñü ê³ äè ï ëî ìà òè òà êîæ
ïðî ïî íó âà ëè, “ùîá êî æ íèé ñâî ¿õ ³ ï³ä ñî áîþ ëþ äåé êî çà öü êèõ çà òðè ìà òè
ìî æå” 34. dz ñâî ãî áî êó, öàð òåæ ïî ãî äæó âà â ñÿ íà â³ä õ³ä ï³ä ñôå ðó âïëè âó
Ïîëü ù³ Ïðà âî áå ðåæ æÿ, àëå êð³ì Êè º âà ç îêî ëè öÿ ìè. Âðà õî âó þ ÷è öå, ó
ê³ í ö³ ëè ñ òî ïà äà ìî ñ êîâ ñü êà äå ëå ãà ö³ÿ çà ïðî ïî íó âà ëà äà íå êîì ï ðî ì³ ñ íå
ð³ øåí íÿ ñó ïðî òè â í³é ñòî ðî í³.
Çâà æà þ ÷è íà ïî ã³ ð øåí íÿ ñè òó à ö³¿ â Óêðà ¿ í³ ³ ïî ñòó ïî âå âè ò³ ñ íåí íÿ ç
Ïðà âî áå ðåæ æÿ ãå òü ìà íîì Ï. Äîðîøåíêîì ïîëü ñü êèõ â³éñüê, 30 ãðó ä íÿ íà
çà ñ³ äàí í³ ðà äè ïîëü ñü êî ãî ñå íà òó áó ëî âè ð³ øå íî ïðè éí ÿ òè ìî ñ êîâ ñü ê³ âè -
ìî ãè ïî çà êð³ ï ëåí íþ çà íåþ ˳ âî áå ðåæ æÿ ³ ï³ä ïè ñà òè 10-, 12-, àáî 16-ð³ ÷ -
íèé ìè ð íèé äî ãî â³ð 35. ×å ðåç ì³ ñÿöü, 30 ñ³ ÷ íÿ 1667 p., òà êèé äî ãî â³ð áóâ
ï³ä ïè ñà íèé 36. ³í óâ³éøîâ äî ñâ³ òî âî¿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ ï³ä íà çâîþ Àí ä ðó ñ³â -
ñü êî ãî — â³ä íà çâè ñå ëè ùà, äå áóâ óêëà äå íèé 37. Àí ä ðó ñ³â ñü êå ïå ðå ìè ð’ÿ
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 53
Ïåðåÿñëàâñüêà óãîäà 1654 ð.
ñòà ëî óãî äîþ ïðî ì³æ íà ðî ä íèé ðîç ïî ä³ë ïðà âà çâå ð õ íî ñ ò³ íàä Óêðà ¿ í ñü -
êèì ãå òü ìà íà òîì ì³æ г÷ ÷þ Ïî ñïî ëè òîþ òà Ìî ñ êîâ ñü êîþ äåð æà âîþ é
ïðè ïè íÿ ëî â³é íó 1654—1667 ðð. ì³æ êî ðî ëåì ³ öà ðåì. Éî ãî ñòàò ò³ âñòà íî â -
ëþ âà ëè ðîç ïî ä³ë ñôåð âïëè âó ïîëü ñü êî ãî ³ ìî ñ êîâ ñü êî ãî ìî íà ð õ³â ùî äî
êî çà öü êî¿ Óêðà ¿ íè. ˳ âî áå ðåæ æÿ â³ä õî äè ëî äî Ðî ñ³¿, à Ïðà âî áå ðåæ æÿ — äî
Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî ¿. Âëà äà öà ðÿ ïî ÷à ëà ïî øè ðþ âà òè ñÿ íà Ñìî ëåíñüê, Äî ðî -
ãî áóæ, Á³ ëó, Íå âåëü, Êðà ñ íèé Âå ë³æ, à òà êîæ ѳ âå ð ùè íó. Êè ¿â ïî âè íåí
áóâ â³ ä³ éòè äî Ïîëü ù³ ó 1669 p. Çà ïî ðîæ æÿ ïî òðà ï ëÿ ëî ó ñï³ ëü íå âî ëî ä³í -
íÿ îáîõ äåð æà â. Öàð ñü êèé óðÿä çî áî â’ÿ çó âà â ñÿ âè ïëà òè òè Ïîëü ù³ ÿê êîì -
ïå í ñà ö³þ çà âòðà ÷å í³ øëÿ õ òîþ çå ì ë³ íà ˳ âî áå ðå æ í³é Óêðà ¿ í³ îäèí ì³ ëü -
éîí ïîëü ñü êèõ çëî òèõ (áë. 200 000 ðóáë³â). Óêëà äåí íÿ ðî ñ³é ñü êî- ïîëü ñü -
êî ãî ïå ðå ìè ð’ÿ âè êëè êà ëî çðî ñ òàí íÿ â óêðà ¿ í ñü êî ìó ñó ñ ï³ ëü ñ ò â³ ïî ë³ òè÷ -
íî ãî âïëè âó êî çà öü êî¿ ñòà ð øè íè, ùî ñïè ðà ëà ñÿ íà ï³ä òðè ì êó Îñ ìàí ñü êî¿
³ì ïå 𳿠òà Êðèì ñü êî ãî õà íà òó. Àí ä ðó ñ³â ñü ê³ äî ìî â ëå íî ñ ò³, ÿê³ áó ëè ñïðÿ -
ìî âà í³ ïðî òè â³é ñü êî âî¿ ìî ãó ò íî ñ ò³ Òó ðå ÷ ÷è íè, â³ äî áðà æà ëè âè ìó øå íèé
êîì ï ðî ì³ñ ñòî ð³í ³ çà ñâ³ ä ÷ó âà ëè íà ÿâ í³ñòü ãåî ïî ë³ òè ÷ íî¿ ð³ â íî âà ãè ó Öåí -
ò ðà ëü íî -Ñõ³ ä í³é òà ϳ â äåí íî -Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³. Óðÿä Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå ð³¿
íå ãà òè â íî â³ä ðå à ãó âàâ íà óêëà äå íèé äî ãî â³ð ³ ðîç ïî ÷àâ ï³ä ãî òî â êó äî áî ðî -
òü áè ç îáî ìà äåð æà âà ìè.
Ïî ë³ òè÷ í³ ñòðó ê òó ðè ãå òü ìà íà òó (ÿê ïðà âî- òàê ³ ë³ âî áå ðå æ í³) íå ãà òè â -
íî ñïðèé íÿ ëè ï³ä ïè ñàí íÿ Àí ä ðó ñ³â ñü êî ãî ïå ðå ìè ð’ÿ. Äó æå âëó ÷ íî ç öüî ãî
ïðè âî äó âè ñëî âè â ñÿ îäèí ç öå ð êî â íèõ ä³ ÿ ÷³â òî ãî ÷à ñó, çà êëè êà þ ÷è êî çà -
öü êó ñòà ð øè íó íå çâà æà òè íà ïîëü ñü êî- ìî ñ êîâ ñü êó óãî äó: “...ÿ êà ñòî ðî íà
àáî ÷à ñ òè íà Óêðà ¿ íè êî ìó êî ëè áó ëî á òå ïåð ³ ïî ò³ì ãî ë äî âà ëà ÿêèì ìî íà ð -
õàì, ùîá ïî ì³æ ñî áîþ ïè ëü íî ìà ëà çãî äó ³ îä íà îä í³é ïî ðà äè äà âà ëà, âðà õó âà -
â øè, ùî êî ëè á ÿêó ñòî ðî íó, óõî âàé Áî æå, íå ïðè ÿ òå ë³ çëà ìà ëè, òî ä³ á âæå
æî ä íà ñòî ðî íà íå âè òðè ìà ëà ³ ìó ñè ëà á Óêðà ¿ íà çãè íó òè ÷å ðåç íå çãî äó, ÷î ãî
íå äàé Áî æå” 38.
 çâ’ÿ ç êó ç òèì, ùî óêðà ¿ í ö³ ïðî äî â æó âà ëè çä³é ñ íþ âà òè ñà ìî ñò³é íó
çî â í³ ø íþ ïî ë³ òè êó, á³ ëü ø³ñòü ³ç ñòà òåé Àí ä ðó ñ³â ñü êî ãî äî ãî âî ðó íå âè êî -
íó âà ëè ñÿ, à òî ìó ó æî â ò í³— ãðó ä í³ 1667 ð. ïå ðå ãî âî ðè ì³æ Ïîëü ùåþ ³ Ðî -
ñ³ ºþ ïðî äî â æè ëèñü ó Ìî ñ ê â³. Ïî øòîâõîì äî íèõ áó ëà íå áåç ïå êà òó ðå öü êî¿
àã ðå ñ³¿ â Óêðà ¿ í³. Ó òå ê ñ ò³ Ìî ñ êîâ ñü êî ãî äî ãî âî ðó ãî âî ðè ëî ñÿ “ïðî óíÿò òÿ
ñâà â³ ëü íèõ ëþ äåé òàì, â Óêðà ¿ í³ áó äó ÷èõ, â çà ãà ëü í³ì óòðè ìàí í³ îáîì âå -
ëè êèì ãî ñó äà ðÿì â ïî ñëó øàí í³” 39. ϳä ÷àñ ðîç ìîâ ç ïîëü ñü êè ìè äè ï ëî ìà -
òà ìè Î. Îðäèí-Íàùîê³í äî áè â ñÿ â³ä íèõ çãî äè ïðî âî äè òè ïå ðå ãî âî ðè ç
óðÿ äîì Ï. Äîðîøåíêà40. Îä íàê í³ Àí ä ðó ñ³â ñü êèé, í³ Ìî ñ êîâ ñü êèé äî ãî âî -
ðè ì³æ Âà ð øà âîþ ³ Ìî ñ ê âîþ òàê ³ íå áó ëè âïðî âà äæå í³ ó ïðàê òè êó ì³æ íà -
ðî ä íèõ â³ä íî ñèí, ùî ÿê íàé êðà ùå çà ñâ³ ä ÷ó âà ëè íà ñòó ï í³ ïî ä³ ¿. Íå âäî â ç³
ì³æ г÷ ÷þ Ïî ñïî ëè òîþ é Îñ ìàí ñü êîþ ³ì ïå ð³ ºþ ðîç ïî ÷à ëà ñÿ â³é íà, àëå
ìî ñ êîâ ñü êèé öàð, ïî ðó øó þ ÷è ïî ïå ðå äí³ äî ìî â ëå íî ñ ò³, òàê ³ íå ïðè éøîâ
íà äî ïî ìî ãó ïîëü ñü êî ìó êî ðî ëå â³.
×å ðåç äâà ðî êè (1669) íà äðó ãèõ ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü êèõ ïå ðå ãî âî ðàõ â
Àí ä ðó ñî â³, Îð äèí- Íà ùî ê³í âæå âè ìà ãàâ ïðè ñëà òè óêðà ¿ í ñü êèõ äè ï ëî ìà -
ò³â íà ïî ñîëü ñü êèé ç’¿çä, ùîá ñï³ ëü íè ìè çó ñèë ëÿ ìè äî áè òè ñÿ ïå ðå õî äó
Ïðà âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè ï³ä “âè ñî êó ðó êó” öà ðÿ. Ñë³ä â³ä çíà ÷è òè, ùî ïè -
òàí íÿ ïðî ïðà âî áå ðå æ í³ çå ì ë³ Óêðà ¿ íè ïî ðó øó âà ëî ñÿ íà âñ³õ ç’¿ç äàõ ìî ñ -
êîâ ñü êèõ ³ ïîëü ñü êèõ äè ï ëî ìà ò³â àæ äî 1686 ð. Ñòàò ò³ Àí ä ðó ñ³â ñü êî ãî äî -
ãî âî ðó íå îä íî ðà çî âî ï³ä òâå ð äæó âà ëèñü (7 áå ðå ç íÿ 1670, 30 áåðåçíÿ 1672,
10 ñ³÷íÿ 1975, 17 ñåðïíÿ 1678 pp.) 41, àëå ôà ê òè ÷ íî íå âè êî íó âà ëè ñÿ. Òàê,
çî ê ðå ìà, ó òå ê ñ ò³ äî ãî âî ðó, ÿêèé ðà òè ô³ êó âà â ñÿ 1670 ð. ó Êà äæè í³, â³ä çíà -
÷à ëî ñÿ, ùî ìî ñ êîâ ñü êèé öàð “æî ä íó íàä êî çà êà ìè óêðà ¿ í ñü êè ìè, ç ò³ º¿
ñòî ðî íè Äí³ï ðà â³ä Ïå ðå ÿñ ëà âà, ïðî æè âà þ ÷è ìè, ïî ìñòó ÷è íè òè íå áó äå çà
54 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
Ò. Â. ×óõë³á
òå, ùî äå ÿê³ â ñòî ðî íó ÉÊÌ ³ ÐÏ (éî ãî êî ðî ë³â ñü êî¿ ìè ëî ñò³ ³ Ðå ÷³ Ïî ñïî -
ëè òî ¿. — Ò. ×.) âäà âà ëè ñÿ...” 42. À ïå ðåä òèì, ï³ä ÷àñ îñòàí íüî ãî çà ñ³ äàí íÿ
êà äæèí ñü êî¿ êî ì³ ñ³¿, ïîëü ñü ê³ äè ï ëî ìà òè, â³ä ÷ó âà þ ÷è íå ãà òè â íó ðå à ê ö³þ
Óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà òó íà ï³ä òâå ð äæåí íÿ äî ìî â ëå íî ñ òåé 1667 p., ãî -
âîðè ëè: “ß êîñü ïå ðå æè âà º ìî, ùî çà ðàç êî çà êè ïî áà ÷àòü, ùî ïðè éòè äî
çãî äè íà êî ì³ ñ³¿ ìà º ìî, êî ëè ïî ÷ó þòü, ùî ìèð ³ ñïî ê³é ç Ìî ñ ê âîþ
çàòâåð äæå í³” 43.
Ïå ðå ãî âî ðè ùî äî ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü êî ãî ñî þ çó áó ëî ïðî äî â æå íî â
1671 p. Äè ï ëî ìà òè Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ âè ìà ãà ëè íå ïî ñè ëà òè öàð ñü ê³ â³é ñü êà
â Óêðà ¿ íó, à îá ìå æè òè ñÿ ëè øå â³é ñü êî âè ìè äå ìîí ñòðà ö³ ÿ ìè ïî áëè çó êî ð -
äî íó. Êå ð³ â íèê ðî ñ³é ñü êî ãî ïðåä ñòà â íè ö ò âà À. Ìàò⺺â íà ïî ëÿ ãàâ íà òî -
ìó, ùîá íà ïå ðå ãî âî ðàõ áó ëè ïðè ñó ò í³ ïðåä ñòà â íè êè ãå òü ìà íà òó 44. Íà ùî
ïî ëÿ êè â³ä ïî â³ ëè, ùî ìî ñ êîâ ñü êèé öàð õî ÷å í³ ùî ³í øå ÿê âî ðî ãó þ ÷èõ ç
êî ðî ëåì ïðà âî áå ðå æ íèõ êî çà ê³â “ïðèé íÿ òè ï³ä ñâîþ öàð ñü êî¿ âå ëè ÷ íî ñ ò³
âè ñî êó ðó êó” 45. ϳ ñ ëÿ ÷î ãî Ìà ò ⺠ºâ âè ñëî âèâ òà êó äó ì êó: “Íå ïè òà þ ÷è
¿õ ÿêî ãî âå ëè êî ãî ãî ñó äà ðÿ âî íè, êî çà êè, ïðè éí ÿ ëè ìè ë³ñòü ³ áëà ãî ä³ -
ÿííÿ, â³ä áó ñó ð ìàí â³ ä³ éäóòü, ³ ó òî ãî âå ëè êî ãî ãî ñó äà ðÿ áó òè â ï³ä äàí ñ ò â³
çà õî÷óòü, ³ ïðè íó äè òè ¿õ äî ³í øî ãî âå ëè êî ãî ãî ñó äà ðÿ â ïî ñëó øà ííÿ
íåìîæëè âî” 46.
Îò æå, ðî ñ³é ñü êà ñòî ðî íà íå â³ä êè äà ëà ìî æ ëè âî ñ ò³ ïå ðå õî äó ïðà âî áå -
ðå æ íî¿ ÷à ñ òè íè ãå òü ìà íà òó ï³ä ¿¿ ïðî òå ê ö³ þ. Ó òîé æå ÷àñ âå ëè êèé êî ðîí -
íèé ãå òü ìàí ß. Ñîáåñüêèé òàê îö³ íþ âàâ ì³æ íà ðî ä íó ñè òó à ö³þ òà ñòà íî âè -
ùå Óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà òó: “...Áî õòî æ áî æå â³ ëü íèé áó äå ïî ÷è íà òè ç
Óêðà ¿ íîþ â³é íó, êî ëè òó ðå öü êèé ö³ ñàð, êî ò ðèé óçÿâ ¿¿ â ñâîþ îáî ðî íó, äî ñ³
ùå íå ç’ÿ ñó âàâ ñâî ¿õ ïëà í³â? Àäæå æ ïå ðåä íèì äðè æèòü óâåñü ñâ³ò, ³ õî÷
âå íå ö³ ÿ íè ³ ³í ø³ ïè øóòü, ùî òà â³é íà íà ïå â íå îáå ð íåòüñÿ ïðî òè íàñ, àëå
ïî -ñòà ðî ìó ³ âî íè, ³ Ñè ö³ ë³ÿ, ³ Ìàëü òà ÷è íÿòü âñ³ ëÿ êè ïðè ãî òó âàí íÿ äî ò³ º¿
â³é íè” 47. 30 áåðåçíÿ 1672 ð. г÷ Ïî ñïî ëè òà óêëà äຠíî âèé äî ãî â³ð ç Ìî ñ -
êîâ ñü êîþ äåð æà âîþ, ÿêèé ï³ä òâå ð äæó âàâ Àí ä ðó ñ³â ñü êå ïå ðå ìè ð’ÿ, à òà êîæ
çî áî â’ÿ çó âàâ öà ðÿ íå äî ïó ñ êà òè íà äàí íÿ ˳ âî áå ðå æ íîþ Óêðà ¿ íîþ â³é ñü êî -
âî¿ äî ïî ìî ãè Ï. Äîðîøåíêó òà íà äà òè ïîëü ñü êî ìó êî ðî ëþ äëÿ â³é íè ïðî -
òè ñóë òà íà ³ ãå òü ìà íà ï³ä ëå ã ëèõ êà ë ìè ê³â ³ äîí ñü êèõ êî çà ê³â 48.
Ó ðå çóëü òà ò³ ïðè éí ÿò òÿ ãå òü ìà íîì Ï. Äîðîøåíêîì òó ðå öü êî¿ ïðî òå ê -
ö³¿ ó öåí ò ðà ëü íî -ñõ³ ä íî º â ðî ïåé ñü êî ìó ðå ã³ î í³ ç’ÿâ è ëà ñÿ òðå òÿ ñè ëà, ÿêà
ùå ç ÷à ñó ãå òü ìà íó âàí íÿ Á. Õìåëüíèöüêîãî íà ñò³é ëè âî øó êà ëà øëÿ õ³â äî
ïî ñè ëåí íÿ ñâî ãî âïëè âó â Óêðà ¿ í³. ϳ ñ ëÿ óêëà äåí íÿ 10 ñåðïíÿ 1664 p. ìè -
ðó ç Àâ ñ ò ð³é ñü êîþ ³ì ïå ð³ ºþ â óãîð ñü êî ìó ì³ ñ òå ÷ êó Óà ñ âà ð³, ÿêèé çà ëè øàâ
ï³ä çâå ð õ í³ ñ òþ Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠Òðàí ñ³ ëü âàí ñü êå êíÿ ç³â ñ ò âî ³ á³ ëü ø³ñòü
êî ì³ òà ò³â Óãî ð ùè íè, ñóë òàí Ìå ã ìåä IV âè ð³ øèâ áåç ïî ñå ðå ä íüî âòðó òè òè -
ñÿ â ïî 䳿, ÿê³ ðîç ãî ð òà ëè ñÿ íà âêî ëî ì³æ íà ðî ä íî ãî âè çíà ÷åí íÿ ïî ë³ òè÷ íî -
ãî ñòà òó ñó Óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà òó. Ó ñåð ï í³ 1667 p. ï³ä ÷àñ ïå ðå áó âàí íÿ â
Àä ð³ à íî ïî ë³ ïîëü ñü êî ãî ïî ñëà Âè ñî öü êî ãî òó ðå öü ê³ óðÿ äî â ö³ çà ÿâè ëè, ùî
ìèð ì³æ Òó ðå ÷ ÷è íîþ ³ Ïîëü ùåþ ìî æ íà çáå ðå ã òè ëè øå â òî ìó âè ïà ä êó, êî -
ëè êî ðîëü îñ òà òî ÷ íî çðå ÷åòü ñÿ Óêðà ¿ íè, ÿêà ïðè éí ÿ ëà äî á ðî â³ ëü íî ï³ä -
äàí ñ ò âî ñóë òà íà 49. Àã ìåä Êüî ï ðþ ëþ ó ëè ñ ò³ äî ïîëü ñü êî ãî ï³ä êà í ö ëå ðà
Îëü øåâ ñü êî ãî ïè ñàâ, ùî êî çà êè ÿê â³ ëü íèé íà ðîä ïðè éí ÿ ëè ï³ä äàí ñ ò âî
êî ðî ëÿ Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ çà óìî âè, ùî â³í áó äå ïî âà æà òè ¿õ í³ ïðà âà, àëå â³í
¿õ ïî ðó øèâ ³ òî ìó óêðà ¿ í ö³ ïî ïðî ñè ëè çà õè ñ òó â Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠50.
Çà âè ñëî âîì â³ äî ìî ãî ïîëü ñü êî ãî ³ñ òî ðè êà Ç. Âóéöèêà, ïî ÷è íà þ ÷è ç
1672 ð., “êëþ÷ äî âè ð³ øåí íÿ ïðî áëå ìè Ïðà âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè îïè íè â -
ñÿ ó Ñòàì áó ë³” 51.
Òó ðå öü êèé ÷à óø Àãìåä, ÿêèé íà ïðè ê³ í ö³ ãðó ä íÿ 1671 ð. ïðè áóâ äî Âà -
ð øà âè äëÿ âå äåí íÿ ïå ðå ãî âî ð³â çà ÿâèâ êî ðî ëå â³, ùî óêðà ¿ í ö³ ïðè éí ÿ ëè
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 55
Ïåðåÿñëàâñüêà óãîäà 1654 ð.
çâå ð õ í³ñòü êî ðî ëÿ çà óìî âè øà íó âàí íÿ ¿õ í³õ ïðàâ, à ïîëü ñü êèé âî ëî äàð íå
äî òðè ìà â ñÿ äà íèõ ¿ì îá³ öÿ íîê ñþ çå ðå íà ³ òî ìó “ïî íàä 30 ðîê³â âæå íå º
ñïðà â æ í³ì ïà íîì Óêðà ¿ íè” 52. Ðà çîì ç òèì êî æ íèé íà ðîä ìî æå ñõî ðî íè -
òè ñÿ ï³ä îï³ êîþ ñóë òà íà Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠— íà ãî ëî øó âàâ òó ðîê, ìà þ ÷è
íà óâà ç³ Óêðà ¿ íó, ÿêà çíà õî äè ëà ñÿ ï³ä âëà äîþ Äî ðî øå í êà. ×å ðåç ÷î òè ðè
ðî êè íî âèé ìî íàðõ Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ ÷å ðåç êðèì ñü êî ãî õà íà â³ä ïî â³ äàâ
ñóë òà íî â³: “ß ê ùî òî ä³ õàí áó äå ãî âî ðè òè, ùî Óêðà ¿ íà ñóë òà íà, áî Äî ðî øå -
í êî ç Óêðà ¿ íîþ éî ìó ï³ä äà â ñÿ. À ÿê Äî ðî øå í êî ì³ã òå â³ä äà òè, ùî íå º éî -
ãî? À õ³ áà òî Äî ðî øå í êî âà äåð æà âà? ...Íå áóâ í³ êî ëè Óêðà ¿ íè Ïà íîì, à
ò³ëü êè Ãå òü ìà íîì...” 53.
Ðîç ïî ÷à â øè, çà óìî âà ìè ñî þ çó ç Ï. Äîðîøåíêîì, áî ðî òü áó ïðî òè Ðå -
÷³ Ïî ñïî ëè òî¿, Îñ ìàí ñü êà ³ì ïå ð³ÿ ïî ñòó ïî âî â³ä âî éî âó âà ëà òå ðè òî ð³þ
Ïðà âî áå ðåæ æÿ ó ïîëü ñü êî ãî êî ðî ëÿ. Ïî ðà ç êà ó ö³é â³é í³ çìó ñè ëà Ïîëü ùó
ñõè ëè òè ñÿ äî óêëà äåí íÿ 16 æîâòíÿ 1672 p. “êà ï³ òó ëÿ ö³é íî ãî” ìè ð íî ãî äî -
ãî âî ðó ç òó ð êà ìè. ϳä ÷àñ ïå ðå ãî âî ð³â, ÿê³ â³ä áó âà ëè ñÿ ó çà õ³ä íî óê ðà ¿í ñü -
êî ìó ì³ ñ òå ÷ êó Áó ÷à÷, ñóë òà í ñü ê³ äè ï ëî ìà òè çà ÿâè ëè, ùî “íàø Öå çàð (ñóë -
òà í. — Ò. ×.) ÿê ùî ùîñü êî ëèñü âçÿâ, í³ êî ëè íå â³ä äàñòü, ³ òî º pro lege apud
Otthomanos. Øêî äà òî ä³ ³ çãà äó âà òè (ïî ëÿ êàì. — Ò. ×.) Ïî ä³ë ëÿ ³ Óêðà ¿ íó,
áî òî Öå çàð ñü êå, íå âà øå; àëå ³ òàê âà øå íå áó ëî â³ä íå çãî äè ³ âî ºí óñòà â -
íè ÷èõ ç Êî çà êà ìè, ³ äëÿ ÷î ãî òå âòðà òè ëè, ÷î ãî íå ìà ëè” 54. Îêð³ì òî ãî,
ïðåä ñòà â íè êè ñóë òà íà ï³ä ÷àñ ðîç ìîâ ç ïî ëÿ êà ìè âè ñëî â ëþ âà ëè ñÿ é ùî äî
ïðà âà ñâî ãî âî ëî äà ðÿ íà âî ëî ä³í íÿ íå ëè øå ïðà âî áå ðå æ íîþ, àëå é ë³ âî áå -
ðå æ íîþ ÷à ñ òè íîþ ãå òü ìà íà òó 55.
Çà Áó ÷à öü êîþ óãî äîþ äî Òó ðå ÷ ÷è íè â³ä õî äè ëî Ïî ä³ë ëÿ, êð³ì òî ãî, г÷
Ïî ñïî ëè òà â³ä ìî âè ëà ñÿ â³ä Áðà ö ëà â ùè íè ³ ï³ â äåí íî -çà õ³ ä íî¿ ÷à ñ òè íè Êè -
¿â ùè íè, òå ðè òî ð³ÿ ÿêèõ ïå ðå äà âà ëà ñÿ ï³ä áåç ïî ñå ðå ä íº óïðàâ ë³í íÿ óêðà ¿ í -
ñü êî ãî ãå òü ìà íà: “Äå ð æà âà Óêðà ¿ í ñü êà ìຠíà ëå æà òè êî çà êàì ó ñòà ðèõ êî -
ð äî íàõ” 56, — çà çíà ÷à ëîñü ó ïîëü ñü êî ìó âà ð³ à í ò³ äî ãî âî ðó. Òà êèì ÷è íîì,
ï³ä âëà äîþ Äî ðî øå í êà çà ëè øà ëà ñÿ Ïðà âî áå ðå æ íà Êè ¿â ùè íà òà Ñõ³ ä íå
Ïî ä³ë ëÿ (Áðà ö ëà â ùè íà). Ðå ø òà óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü çà ëè øà ëà ñÿ çà Ïîëü -
ùå þ. Ïðåä ñòà â íè êè Óêðà ¿ íè ï³ä ÷àñ ïîëü ñü êî- òó ðå öü êî¿ êî ì³ ñ³¿ âè ìà ãà ëè
âêëþ ÷è òè äî áó ÷à öü êèõ ïî ëî æåíü ïóíêò ùî äî âñòà íî â ëåí íÿ çà õ³ä íî ãî êî -
ð äî íó Óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà òó, ÿêèé ìàâ ïðî õî äè òè ïî ð³ ÷ êàõ Ãî ðèíü ³
Ëà áóíü. Çà Áó ÷à öü êîþ óãî äîþ, âñ³ ïî ïå ðå äí³ äî ãî âî ðè ì³æ äâî ìà êðà ¿ íà ìè
çà ëè øà ëè ñÿ â ñè ë³. Ïîëü ùà ïî âè ííà áó ëà ñïëà òè òè 80 òèñ. òà ëå ð³â êî í ò -
ðèáó ö³¿, à òà êîæ ùî ð³ ÷ íî äà âà òè òó ðå öü êî ìó ñóë òà íó 22 òèñ. çëî òèõ äà íè -
íè. Ó êâ³ ò í³ 1673 p. ïîëü ñü êèé ñåéì â³ä ìî âè â ñÿ ðà òè ô³ êó âà òè äî ìî â ëå íî ñ -
ò³ ç Òó ðå ÷ ÷è íî þ.
³ä ìî âà ïîëü ñü êî ãî óðÿ äó â³ä á³ ëü øî¿ ÷à ñ òè íè Ïðà âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ -
íè â³ä êðè âà ëà ïå ðåä ë³ âî áå ðå æ íîþ ÷à ñ òè íîþ ãå òü ìà íà òó ³ Ìî ñ êîâ ñü êîþ
äåð æà âîþ ìî æ ëè â³ñòü ïî âå ð íåí íÿ ¿¿ ï³ä ñâîþ âëà äó. Ìî ñ ê âà, ÿêà, “ñêëà â -
øè ðó êè”, äè âè ëà ñÿ íà ðîç ãðîì Ïîëü ù³ òó ð êà ìè (õî ÷à íà îñ íî â³ Àí ä ðó ñ³â -
ñü êî ãî ³ Ìî ñ êîâ ñü êî ãî äî ãî âî ð³â, ìà ëà äî ïî ìî ã òè ¿é â³é ñü êà ìè) âè ð³ øè ëà,
ùî çà Áó ÷à öü êèì äî ãî âî ðîì Ïîëü ùà çðå ê ëà ñÿ ñâî ¿õ ïðàâ íà Ïðà âî áå ðå æ -
íó Óêðà ¿ íó, ³ òå ïåð íà ìà ãàí íÿ ðî ñ³é ñü êèõ â³éñüê îâî ëî ä³ òè äà íîþ òå ðè òî -
ð³ ºþ íå áó äóòü ïî ðó øó âà òè Àí ä ðó ñ³â ñü êî ãî ïå ðå ìè ð’ÿ. Òà êèì ÷è íîì,
Óêðà ¿ íà áó ëà ïî ä³ ëå íà ì³æ òðüî ìà ìî íà ð õ³ ÷ íè ìè äåð æà âà ìè.
Ïî ïå ðå äí³ â³é ñü êî â³ çäî áó ò êè íå çó ïè íè ëè òó ðå öü êî ãî ñóë òà íà. Ó
1673 p. “ïðèé øîâ ó Âà ð øà âó òóð ñü êèé ïî ñîë, ç ÿêèì ñóë òàí äî êî ðî ëÿ ïè -
ñàâ ãî ð äî, ïðî õà þ ÷è ó íüî ãî âñ³ º¿ Óêðà ¿ íè”57, — ïîâ³äîìëÿâ ðî ñ³é ñü êèé ð å -
çè äåíò äî Ìî ñ ê âè. dz ñâî ãî áî êó, íà òî ãî ð³ ÷ í³é â³é ñü êî â³é ðà ä³ ó Âà ð øà â³
6 áå ðå ç íÿ ßí III Ñî áå ñü êèé çà ÿâèâ, ùî äëÿ òî ãî ùîá ïî âå ð íó òè Ïðà âî áå -
ðåæ æÿ ïî òð³ á íî ðîç ïî ÷à òè ïå ðå ãî âî ðè ç ãå òü ìà íîì Ï. Äîðîøåíêîì, “ïî ç -
56 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
Ò. Â. ×óõë³á
âî ëè â øè éî ìó íà ÷àñ Óêðà ¿ íó” 58. Ó òðà â í³ 1674 p. ðå çè äåíò Â. Òÿïê³í îïè -
ñàâ ñè òó à ö³þ, ÿêà âè íè ê ëà ó Ïîëü ù³ ï³ä ÷àñ âè áî ð³â íî âî ãî êî ðî ëÿ 59. Çà
éî ãî ñëî âà ìè, ïîëü ñü êà øëÿ õ òà çâè íó âà òè ëà îïî çè ö³þ íà ÷î ë³ ç ëè òîâ ñü -
êèì êî ðîí íèì ãå òü ìà íîì Ê. Ïàöîì ó òî ìó, ùî ïî êè âî íè çà òÿ ãó âà ëè âè -
áî ðè, ìî ñ êîâ ñü êèé öàð çà âî ëî ä³â óñ³ ºþ Óêðà ¿ íîþ (ìà ëî ñÿ íà óâà ç³ òèì ÷à -
ñî âå â³ä õî äæåí íÿ ïðà âî áå ðå æ íèõ ïîë ê³â ï³ä âëà äó ë³ âî áå ðå æ íî ãî ãå òü ìà íà
². Ñàìîéëîâè÷à). ϳä ÷àñ äå áà ò³â âè ñòó ïèâ àâ ñ ò ð³é ñü êèé ïî ñîë ³ çà ïè òàâ
ïî ëÿ ê³â: “À äæå Óêðà ¿ íà (Ïðà âî áå ðå æ íà. — Ò. ×.) çà ëè øè ëàñü ó âà øèõ ðó -
êàõ?!” 60. Íà öå éî ìó äà ëè â³ä ïî â³äü, ùî Ïðà âî áå ðå æ íà Óêðà ¿ íà íà ÷î ë³ ç
Äî ðî øå í êîì ðà í³ øå ï³ä äà ëà ñÿ ñóë òà íó. “×î ãî æ âè òî ä³ õâè ëþ º òåñü? Õàé
êðà ùå âî ëî 䳺 íåþ ãî ñó äàðü õðè ñ òè ÿí ñü êèé ³ âàø ñî þ ç íèê” 61, — ï³ä ñó ìó -
âàâ àâ ñ ò ð³ ºöü. Îä íî ÷à ñ íî ³ ïîëü ñü êèé êî ðîëü, ³ ìî ñ êîâ ñü êèé öàð íà ìà ãà -
ëè ñÿ äî áè òè ñÿ ïå ðå õî äó ãå òü ìà íà Ï. Äîðîøåíêà ï³ä ¿õ íþ ïðî òå ê ö³ þ.
Äî ñèòü ðå à ëü íîþ ñè ëîþ, ÿêà âïëè âà ëà íà ðîç âè òîê ì³æ íà ðî ä íèõ â³ä -
íî ñèí ó Öåí ò ðà ëü íî -Ñõ³ ä í³é òà ϳ â äåí íî -Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³, âè ñòó ïàâ
Êðèì ñü êèé õà íàò. Âè õî äÿ ÷è ç âëà ñ íèõ çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íèõ ³í òå ðå ñ³â, öÿ
âà ñà ëü íî çà ëå æ íà â³ä Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠äåð æà âà íå îä íî ðà çî âî äî ïî ìà ãà -
ëà ð³ ç íèì äåð æà âàì — ñó ïðî òè â íè êàì ó áî ðî òü á³ çà Óêðà ¿ íó. ² ìàé æå çàâ -
æäè öÿ äî ïî ìî ãà íà äà âà ëà ñÿ á³ëüø ñëà á ê³é ñòî ðî í³. Àäæå òà òàð ñü ê³ ìî íà ð õè
âè íî øó âà ëè ïëà íè íå ëè øå îá ìå æè òè âëà äó êî çà öü êèõ ãå òü ìà í³â ó ï³ â äåí -
íî -ñõ³ ä íèõ ðå ã³ î íàõ Óêðà ¿ íè, à é ï³ä êî ðåí íÿ âñ³õ óêðà ¿ í ñü êèõ çå ìåëü 62.
Ó 1667 ð. Êðèì ñü êèé õà íàò óêëàâ äî ãî â³ð ç г÷ ÷þ Ïî ñïî ëè òîþ, ÿêèé
ïå ðåä áà ÷àâ ìè ð íå ñï³ â³ ñ íó âàí íÿ ì³æ Áà õ ÷è ñà ðà ºì, Âà ð øà âîþ òà ×è ãè -
ðè íîì. ×å ðåç òðè ðî êè, ó 1670 ð., õà íàò ïî ÷àâ äî ìî â ëÿ òè ñÿ ç Ìî ñ ê âîþ
ïðî ìèð ì³æ Êðè ìîì, Ðî ñ³ ºþ òà Ïîëü ùå þ. Çã³ ä íî ç ïî ëî æåí íÿ ìè ìàé -
áó ò íüî ãî êðèì ñü êî- ðî ñ³é ñü êî- ïîëü ñü êî ãî äî ãî âî ðó, òà òà ðè çî áî â’ÿ çó -
âà ëè ñÿ “â³é íîþ íå õî äè òè, ³ ì³ñò, ³ çå ìåëü, òà êîæ ³ ï³ä äà íèõ ç îáîõ ñòî -
ð³í Äí³ï ðà íå âî þ âà òè ³ âî ¿í ñü êèõ ëþ äåé íå ïî ñè ëà òè” 63. Îêð³ì òî ãî,
ïå ðåä áà ÷à ëî ñÿ ñêëè êà òè òðè ñòî ðîí í³é äè ï ëî ìà òè ÷ íèé ç’¿çä çà ó÷à ñ òþ
“âè áî ð íèõ ëþ äåé ç Óêðà ¿ íè”. Àëå ö³ äî ìî â ëå íî ñ ò³ çà ëè øè ëè ñÿ ò³ëü êè
íà ïà ïå ð³.
Òà êîæ õà íè, çà äî ðó ÷åí íÿì òó ðå öü êèõ ñóë òà í³â, âè ñòó ïà ëè ïî ñå ðå ä íè -
êà ìè (à äå êî ëè — é ïàð ò íå ðà ìè) ó ïå ðå ãî âî ðàõ Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠ç г÷ ÷þ
Ïî ñïî ëè òîþ òà Ìî ñ êîâ ñü êîþ äåð æà âî þ. Ïî ÷è íà þ ÷è ç 60-õ ðð. ÕVII ñò.,
Êðèì ïðî âî äèâ äè ï ëî ìà ò³þ íà íåé ò ðà ë³ çà ö³þ ïîëü ñü êèõ ³ ðî ñ³é ñü êèõ âï ë è -
â³â íà Óêðà ¿ í ñü êèé ãå òü ìà íàò ³ ï³ä ïî ðÿä êó âàí íÿ ãå òü ìàí ñü êî ãî óðÿ äó ñâî -
¿é ïðî òå ê ö³ ¿. Ïî ñò³é í³ âòî ð ã íåí íÿ êðèì ñü êèõ â³éñüê íà óêðà ¿ í ñü ê³ çå ì ë³, ùî
çà ê³í ÷ó âà ëè ñÿ áà ãà òî òè ñÿ ÷ íè ìè “ÿ ñè ðà ìè”, çíå êðî â ëþ âà ëè ¿õ í³é åêî íî ì³ ÷ -
íèé ïî òå í ö³ àë òà ïî ñò³é íî äå ñòà á³ ë³ çó âà ëè ïî ë³ òè÷ íó ñè òó à ö³þ â êðà ¿ í³.
Íà òðå òüî ìó ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü êî ìó ç’¿çä³ â Àí ä ðó ñî â³ (1674) êî ðîí í³
ïî ñëè ïî ÷à ëè âè ìà ãà òè ïî âå ð íåí íÿ Êè º âà. Öàð ñü ê³ ïðåä ñòà â íè êè íà ÷î ë³
ç Îäî ºâ ñü êèì äè ï ëî ìà òè ÷ íî â³ä ïî â³ äà ëè, ùî Ìî ñ êîâ ñü êà äåð æà âà âî ëî 䳺
íå ëè øå Êè º âîì, à é óñ³ ºþ Óêðà ¿ íîþ, ÿê ˳ âî áå ðåæ æÿì, òàê ³ Ïðà âî áå -
ðåæ æÿì, “ç-çà óñòó ï êè â³ä Ïîëü ù³ Çà äí³ ï ðî â’ÿ òó ð êàì ³ öàð â³ä âî þ âàâ éî -
ãî çáðî ºþ ó ñóë òà íà, à íå â³ä Ïîëü ñü êî¿ äåð æà âè” 64. Òó ðå öü êî- ðî ñ³é ñü êèé
çáðîé íèé êîí ô ë³êò, ÿêèé ñïà ëà õ íóâ ó çâ’ÿ ç êó ç âòðó ÷àí íÿì ó ñïðà âè Ïðà -
âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè ìî ñ êîâ ñü êî ãî öà ðÿ ³ ë³ âî áå ðå æ íî ãî ãå òü ìà íà, ç ÷à ñîì
ïå ðå ð³ñ ó ñïðà â æ íþ â³é íó çà ïðà âî âî ëî ä³ òè çå ì ëÿ ìè ïðà âî áå ðå æ íî ãî Ïî -
äí³ ï ðî â’ÿ.
Æó ðà â íåí ñü êå ïå ðå ìè ð’ÿ 1676 ð. ì³æ Ïîëü ùåþ ³ Òó ðå ÷ ÷è íîþ âòðå òº
çà êî ðî ò êèé ïðî ì³ æîê ÷à ñó ðîç ÷ëå íî âó âà ëî êî çà öü êó äåð æà âó ì³æ á³ëüø
ñè ëü í³ øè ìè ñó ñ³ ä í³ ìè ìî íà ð õà ìè. Éî ãî óêëà äåí íþ ïå ðå äó âà ëè òà ê³
ïî ä³ ¿. 13 âå ðå ñ íÿ 1676 ð. íà ðà ä³ ïîëü ñü êî ãî ñå íà òó ó Æî â ê â³ âè ð³ øè ëè íà -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 57
Ïåðåÿñëàâñüêà óãîäà 1654 ð.
ä³ ñëà òè êî ì³ ñà ð³â äëÿ âå äåí íÿ ïå ðå ãî âî ð³â ç ²á ðà ã³ ìîì- ïà øîþ, ÿêèé î÷î -
ëþ âàâ òó ðå öü êå â³é ñü êî, ùî ïå ðå áó âà ëî íà óêðà ¿ í ñü êèõ çå ì ëÿõ 65. Ó íà äà -
í³é ¿ì ³í ñòðó ê ö³¿ â³ä çíà ÷à ëî ñÿ, ùî “òó ð êè ïî ÷à ëè âî ëî ä³ òè ÷à ñ òè íîþ
çåìåëü óêðà ¿ í ñü êèõ ÷å ðåç çðà äó Äî ðî øå í êà, ÿêèé íå ìàâ æî ä íî ãî ïðà âà
ïå ðå êà çó âà òè Óêðà ¿ íó òó ð êàì, áî íå º ñó âå ðåí íèì âî ëî äà ðåì, à ò³ëü êè ï³ä -
äà íèì êî ðî ëÿ ïîëü ñü êî ãî” 66. Äëÿ ïîëü ñü êèõ äè ï ëî ìà ò³â âè êî íà òè íà äà í³
âêà ç³ â êè áó ëî íå ëå ã êèì çà âäàí íÿì, àäæå â³é ñü êî âà ñè òó à ö³ÿ ñêëà äà ëà ñÿ íå
íà êî ðèñòü ßíà III Ñî áå ñü êî ãî. Òèì á³ ëü øå, ùî êî ì³ ñà ðè ìà ëè âè ìà ãà òè
ïî âå ð íåí íÿ âñ³ º¿ òå ðè òî 𳿠Ïðà âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè, çà âè íÿ ò êîì Êà ì’ÿ í -
öÿ- Ïî ä³ëü ñü êî ãî ç íà âêî ëè ø í³ ìè çå ì ëÿ ìè. Çâè ÷àé íî, ùî òà ê³ ïðî ïî çè ö³¿
ïîëü ñü êî¿ ñòî ðî íè áó ëè â³ä õè ëå í³ òó ðå öü êîþ äå ëå ãà ö³ º þ. Ó ïå ðå ðâ³ ì³æ çà -
ñ³ äàí íÿ ìè ïîëü ñü êî- òó ðå öü êî¿ êî ì³ ñ³¿ ó ðî ë³ ïî ñå ðå ä íè êà íà ìà ãà â ñÿ âè -
ñòó ïè òè ìî ë äàâ ñü êèé ãî ñ ïî äàð Ã. Äóêà. ³í ïðà ã íóâ ïå ðå êî íà òè ïðåä ñòà â -
íè ê³â Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ ó ïðà âî ì³ ð íî ñ ò³ çà âî þ âàí íÿ òó ðå öü êèì ñóë òà íîì
òå ðè òî 𳿠Ïðà âî áå ðåæ æÿ 67. Àëå ïîëü ñü ê³ äè ï ëî ìà òè íå ïî ãî äè ëè ñÿ íà ïî -
ñòó ï êè, âíà ñë³ äîê ÷î ãî ïî òðà ïè ëè ï³ä òèñê ïî ãðîç òó ðå öü êèõ ïî ñë³â. Ðó ìå -
ë³é ñü êèé ïà øà Àë³ é àíà òî ë³é ñü êèé ïà øà Ãó ñåéí, ÿê³ ïðåä ñòà â ëÿ ëè ³í òå ðå -
ñè Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå ð³¿, âñå íà ñòè ð ëè â³ øå âè ìà ãà ëè ïðà âî íà âî ëî ä³í íÿ
óñ³ ìà ïðà âî áå ðå æ íè ìè çå ì ëÿ ìè, çà âè íÿ ò êîì Á³ ëî¿ Öå ð ê âè ³ Ïà âî ëî ÷³.
Íå âäî â ç³ óñ â³ äî ì ëåí íÿ òî ãî, ùî â³é ñü êî â³ ñè ëè Òó ðå ÷ ÷è íè ìà þòü çíà ÷ -
íó ïå ðå âà ãó çìó ñè ëî ßíà III Ñî áå ñü êî ãî çà ïðî ïî íó âà òè ðà ä³ ñå íà òó çíàé òè
êîì ï ðî ì³ ñ íå ð³ øåí íÿ é óêëà ñ òè ìè ð íèé äî ãî â³ð. 14 æî â ò íÿ êî ì³ ñà ðè ª. Âå ë -
ãîðñüêèé ³ Ò. Êàð÷åâñüêèé ìà ëè àó ä³ º í ö³þ ó ²á ðà ã³ì- ïà ø³, äå áó ëè óç ãî -
äæå í³ îñ íî â í³ ïî ëî æåí íÿ ìàé áó ò íüî¿ óãî äè. Âî íè ïî ëÿ ãà ëè â òî ìó, ùî, ïî -
ïå ð øå — Ïðà âî áå ðå æ íà Óêðà ¿ íà ìà ëà çà ëè øà òè ñÿ ï³ä óïðàâ ë³í íÿì óê ðà ¿ í -
ñü êî ãî ãå òü ìà íà, ÿêèé âè çíà âàâ çâå ð õ í³ñòü ñóë òà íà; ïî -äðó ãå, äî Êî ð î íè
Ïîëü ñü êî¿ â³ä õî äè ëà òå ðè òî ð³ÿ íà âêî ëî Ïà âî ëî ÷³ ³ Á³ ëî¿ Öå ð ê âè ðà çîì ç öè -
ìè ì³ ñ òà ìè; ïî -òðå òº, ì³ ñ òà Íå ìè ð³â ³ Êàëü íèê ìà ëè çà ëè øà òè ñÿ ï³ä ïîëü -
ñü êîþ þðèñ äè ê ö³ ºþ ëè øå äî òî ãî ÷à ñó, ïî êè êî ðî ë³â ñü êèé ïî ñîë íå çó -
ñòð³ íåòü ñÿ ³ç ñóë òà íîì ó Ñòàì áó ë³ (âå ëè êå ïî ñî ëü ñ ò âî Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ ï î -
âè ííî áó ëî âè ðó øà òè äî òó ðå öü êî¿ ñòî ëè ö³ íå ï³ ç í³ øå, í³æ ÷å ðåç äâà ì³ ñÿ ö³
äëÿ óêëà äåí íÿ äî äà ò êî âî ãî äî ãî âî ðó ç Ìå ã ìå äîì IV) 68. 17 æî â ò íÿ áóâ ï³ä -
ïè ñà íèé îñ òà òî ÷ íèé òåêñò óãî äè. Çà éî ãî îñ íî âó ïðè éí ÿ ëè ïóí ê òè ïî ï å ðå -
äíüî ãî òó ðå öü êî- ïîëü ñü êî ãî òðà ê òà òó, ÿêèé áóâ óêëà äå íèé 1672 ð. ó Áó ÷à ÷³.
Òåêñò ïîëü ñü êî- òó ðå öü êî ãî ïå ðå ìè ð’ÿ ñêëà äà â ñÿ ç âî ñü ìè ñòà òåé 69.
Òå ðè òî ð³ à ëü íèé ñï³ð ì³æ г÷ ÷þ Ïî ñïî ëè òîþ é Îñ ìàí ñü êîþ ³ì ïå ð³ ºþ çà -
âå ð øè â ñÿ âõî äæåí íÿì á³ ëü øî¿ ÷à ñ òè íè Ïðà âî áå ðå æ íî¿ Óêðà ¿ íè äî âî ëî -
ä³íü òó ðå öü êî ãî ñóë òà íà (ïîëü ñü êà âëà äà ïî øè ðþ âà ëà ñÿ ò³ëü êè íà òå ðè òî -
ð³þ, ï³ â äåí íî -ñõ³ ä íà ë³ í³ÿ ÿêî¿ îá ìå æó âà ëàñü þðèñ äè ê ö³ ºþ á³ ëî öå ð ê³â ñü -
êî¿ ³ ïà âî ëî öü êî¿ ôî ð òåöü). Ïðî íà ëå æ í³ñòü Ïðà âî áå ðåæ æÿ óêðà ¿ í ñü êî ìó
ãå òü ìà íó, ÿê ô³ ê ñó âà ëî ñÿ ó ïî ïå ðå äíüî ìó âà ð³ à í ò³ äî ãî âî ðó, âæå íå çãà äó -
âà ëî ñÿ. Òà êîæ çà çíà ÷à ëî ñÿ, ùî íå çà áà ðîì ìຠáó òè ñêëè êà íà ñï³ ëü íà êî -
ì³ ñ³ÿ äëÿ âè çíà ÷åí íÿ êî ð äî í³â ì³æ îáî ìà äåð æà âà ìè 70.
Íà íà øó äó ì êó, îö³ í êà Æó ðà â íåí ñü êî ãî ïå ðå ìè ð’ÿ, éî ãî íà ñ ë³ä ê³â äëÿ
Óêðà ¿ íè òà âïëè âó íà ðîç âè òîê ì³æ äå ð æà â íèõ â³ä íî ñèí ó Öåí ò ðà ëü íî-
Ñõ³ ä í³é ³ ϳ â äåí íî -Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³ ùå íå îòðè ìà ëè íà ëå æ íî¿ îö³ í êè ó â³ ò -
÷è ç íÿ í³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ ¿. Àäæå ìàé æå ÷âåðòü â³ êó (äî ð³ øåíü Êàð ëî âè öü êî ãî
êîí ãðå ñó 1699 p.) Òó ðå ÷ ÷è íà ìà ëà ì³æ íà ðî ä íî- þðè äè ÷ íå ïðà âî íà âî ëî -
ä³í íÿ ï³â äåí íè ìè çå ì ëÿ ìè Êè ¿â ùè íè òà Ïî ä³ë ëÿì. Ñà ìå ðîç ïî ä³ë òå ðè òî -
𳿠Óêðà ¿ íè ó 1676 p. ñïðè ÷è íèâ ïî ë³ òè÷ íèé ³ åêî íî ì³ ÷ íèé çà íå ïàä çå ìåëü
“ç ïðà âî ãî áå ðå ãà Äí³ï ðà” â îñòàí í³é ÷âå ð ò³ XVII ñò. Ðà çîì ç òèì öå ïå ðå -
ìè ð’ÿ âè çíà âà ëî âòðà òó çà ïðà âî áå ðå æ íîþ ÷à ñ òè íîþ ãå òü ìà íà òó ì³æ íà ðî ä -
íî¿ ïðà âî âî¿ ñó á’ºê ò íî ñ ò³ ÿê äåð æà â íî ãî óòâî ðåí íÿ.
58 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
Ò. Â. ×óõë³á
Îò æå, ïðî öå ñè ïî ä³ ëó ì³æ íà ðî ä íèõ ³í òå ðå ñ³â êðà ¿í Öåí ò ðà ëü íî -Ñõ³ ä -
íî¿, ϳ â äåí íî -Ñõ³ ä íî¿ òà ϳ â í³ ÷ íî¿ ªâ ðî ïè, ùî ïðî õî äè ëè ïðî òÿ ãîì äðó -
ãî¿ ïî ëî âè íè 50-õ — ïåð øî¿ ïî ëî âè íè 70-õ ðð. XVII ñò., ïðè çâå ëè äî ðîç -
ïî ä³ ëó Óêðà ¿ í ñü êî ãî ãå òü ìà íà òó ì³æ ñôå ðà ìè âïëè âó Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿,
Ìî ñ êîâ ñü êî¿ äåð æà âè, Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠³ Êðèì ñü êî ãî õà íà òó. Áåç ïå ðå ÷ -
íî, ùî ì³æ íà ðî ä íî- ïðà âî âå ðîç ÷ëå íó âàí íÿ êî çà öü êî¿ äåð æà âè ì³æ Ïîëü -
ùåþ ³ Ìî ñ êî â ùè íîþ (Àí ä ðó ñ³â 1667 ð.) òà ¿¿ ïðà âî áå ðå æ íî¿ ÷à ñ òè íè ïî -
ì³æ Ïî ðòîþ ³ Êî ðî íîþ Ïîëü ñü êîþ (Áó ÷à÷ 1672 ð., Æó ðà â íî 1676 ð.) áó ëî
ñïðè ÷è íå íå âíó ò ð³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ íèì ñòà íîì óêðà ¿ í ñü êî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà. Ç
³í øî ãî áî êó, ðóé í³ â í³ ïðî öå ñè, ùî âè êëè êà ëè òå ðè òî ð³ à ëü íèé ïî ä³ë êî -
çà öü êî¿ Óêðà ¿ íè ñå ðåä ÷ó æî çå ì íèõ äåð æàâ, çíà ÷ íîþ ì³ ðîþ áó ëè ³í ñï³ ðî -
âà í³ ñà ìå óðÿ äà ìè öèõ êðà ¿í. Çî â í³ ø íüî ïî ë³ òè ÷ í³ âïëè âè, ÿê³ ó äà íèé
ïå ð³ îä ñòè ìó ëþ âà ëè âíó ò ð³ øíþ äå öå í ò ðà ë³ çà ö³þ ïî ë³ òè÷ íèõ ñòðó ê òóð
ðàí íüî ìî äå ð íî¿ Óêðà ¿ í ñü êî¿ äåð æà âè, ñòà ëè îä íèì ç ãî ëî âíèõ ôà ê òî ð³â
âè íè ê íåí íÿ íà ºâ ðî ïåé ñü ê³é êà ð ò³ ïðà âî áå ðå æ íî¿ òà ë³ âî áå ðå æ íî¿ ÷à ñ -
òèí ãå òü ìà íà òó.
Ðå âî ëþ ö³é í³ ïî 䳿 â Óêðà ¿ í³ ó 1648—1676 pp., âà æ ëè âèì åëå ìå í òîì
ÿêèõ áó ëè ³ ïå ðå ÿñ ëàâ ñü êî- ìî ñ êîâ ñü ê³ äî ìî â ëå íî ñ ò³ 1654 p., ñïðè ÷è íè ëè ³ñ -
òî ðè ÷ íó çì³ íó ì³æ íà ðî ä íèõ ñèë. Âî íè îñ òà òî ÷ íî ïî ñëà áè ëè ãåî ïî ë³ òè ÷ íó
ì³öü Ðå ÷³ Ïî ñïî ëè òî¿ òà Êðèì ñü êî ãî õà íà òó, ñòðè ìà ëè ºâ ðî ïåé ñü êó àã ðå -
ñ³þ Îñ ìàí ñü êî¿ ³ì ïå 𳿠é ïî ë³ òè÷ íî çì³ ö íè ëè ðîëü Ìîñêîâñüêî¿ äåð æà âè,
ÿêà ïî ñòó ïî âî ðîç ïî ÷è íà ëà åêñ ïà í ñ³þ íà çà õ³ä. Îêð³ì òî ãî, íà ö³ î íà ëü íî-
âè ç âî ëü íà áî ðî òü áà óêðà ¿ í ö³â ñïðè ÿ ëà çäî áóò òþ Ïðóñ ñ³ ºþ íå çà ëå æ íî ñ ò³ ó
1657 ð. òà çì³ ö íè ëà ïî çè ö³¿ Øâåä ñü êî ãî êî ðî ë³â ñ ò âà ó Öåí ò ðà ëü íî- Ñõ³ ä í³é
³ ϳâ í³ ÷ í³é ªâ ðî ï³. Óêðà ¿ í ñü êà ðå âî ëþ ö³ÿ ìà ëà âå ëè êèé ì³æ íà ðî ä íèé ðå -
çî íàíñ òà çíà ÷ íî âïëè íó ëà íà ðîç âè òîê ïî ä³é íà ñõî ä³ ºâ ðî ïåé ñü êî ãî êî í -
òè íå í òó ïðî òÿ ãîì äðó ãî¿ ïî ëî âè íè XVII ñò. ³ íà ïî ÷à ò êó XVIII ñò.
1 Ãóñàðîâà Ò. Ï. Ìå æ äó íà ðî ä íàÿ îá ñòà íî â êà â Öåíòðà ëü íîé è Þãî- Âî ñ òî ÷ íîé Åâ -
ðî ïå íà çà êëþ ÷è òå ëü íîì ýòà ïå âîé íû. Óñòà íî â ëå íèå Âå ñ ò ôà ëü ñ êî ãî ìè ðà // Îñ ìà í ñ êàÿ
èì ïå ðèÿ è ñòðà íû Öåíòðà ëü íîé, Âî ñ òî ÷ íîé è Þãî- Âî ñ òî ÷ íîé Åâ ðî ïû â XVII â. —
×. 1. — Ì., 1998. — Ñ. 129.
2 Çàáîðîâñêèé Ë. Â. Ïî ðòà, Êðû ì ñ êîå õàí ñ ò âî, ãî ñó äàð ñ ò âà Öåíòðà ëü íîé è Âî ñ òî ÷ -
íîé Åâ ðî ïû â 1648—1654 ãã. // Òàì æå. — Ñ. 191.
3 Èñòîðèÿ äè ï ëî ìà òè è. — Ò. 1. — Ì., 1959. — Ñ. 249—250.
4 Ïîðøíåâ Á. Ô. Òðè äöà òè ëå ò íÿÿ âîé íà è âñòó ï ëå íèå â íåå Øâå öèè è Ìî ñ êî â ñ êî ãî
ãî ñó äàð ñ ò âà. — Ì., 1976. — Ñ. 9.
5 Íàëèâàéêî Ä. Ñ. Çà õ³ä íî ºâðî ïåé ñü ê³ ³ñ òî ðè êî- ë³ òå ðà òó ð í³ äæå ðå ëà ïðî âè ç âî ëü íó
â³é íó óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó 1648—1654 ðð. // Óêð. ³ñò. æóðí. —1969. — ¹ 8. —
Ñ.138—141.
6 Ñìîë³é Â. À., Ñòå ïà í êîâ B. C. Óêðà ¿ í ñü êà íà ö³ î íà ëü íà ðå âî ëþ ö³ÿ XVII ñò.
(1648—1676 pp.). — Ê., 1999. — Ñ. 340.
7 Öèò. çà: Ïîð ø íºâ Á. Ô. Ê õà ðà ê òå ðè ñ òè êå ìå æ äó íà ðî ä íîé ñèòóàöèè Îñâî áî äè òå -
ëü íîé âîé íû óêðà è í ñ êî ãî íà ðî äà 1648—1654 ãî äîâ // Âî ï ðî ñû èñ òî ðè è. — 1954. —
¹ 5. — Ñ. 50—51.
8 Áðîñòîâñêèé Ï. Ê. Äíå â íèê äî ðî ãè íà êî ìè ñ ñèþ â Âè ëü íó 1656 ã. ñ ñà ìî ãî àê òà
êî ìè ñ ñèè íà ñêî ðî ñïè ñàí íûé // Ñáî ð íèê Ìó õà íî âà. — ÑÏá., 1866. — Ñ. 511.
9 Òàì æå. — Ñ. 514.
10 Ìóçåé Íà ö³ î íà ëü íèé ³ì. Êí. ×à ð òî ðèé ñü êèõ ó Êðà êî â³ (äà ë³ — ×àðò.) — ³ä ä³ë
ðó êî ïè ñ³â, îä. çá. 1657, àðê. 477.
11 Ïàâëèùåâ Í. Ïîëü ñ êàÿ àíà ð õèÿ ïðè ßíå Êà çè ìè ðå è áî ðü áà çà Óêðà è íó. —
Ò. 2. — ÑÏá., 1876. — Ñ. 200; Ðîç åí ôåëüä È. Á. Ïðè ñî å äè íå íèå Ìà ëî ðîñ ñèè ê Ðîñ ñèè
(1654—1793). — Ïå ò ðî ãðàä, 1915. — Ñ. 39; Ëè ïèí ñü êèé Â. Óêðà ¿ íà íà ïå ðå ëî ì³
1657—1659. — Ô³ ëà äå ëü ô³ÿ, 1991. — Ñ. 43; Serñzyk W. Historia Ukrainy. — Wroc»aw,
1990. — S. 142; Ñìî ë³é B. A., Ñòå ïà í êîâ B. C. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 195.
12 Áàíòûø-Êàìåíñêèé Í. Í. Îá çîð âíå ø íèõ ñíî øå íèé Ðîñ ñèè ñ èíî ñ ò ðàí íû ìè
äåð æàâàìè (ïî 1800 ãîä). — ×. 1. — Ì., 1894. — Ñ. 22.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4 59
Ïåðåÿñëàâñüêà óãîäà 1654 ð.
13 Historia dyplomacji Polskiej. — Ò. II. — Warszawa, 1982. — S. 211.
14 Áà í òûø- Êà ìå í ñ êèé Ä. Í. Èñ òî ðèÿ Ìà ëîé Ðîñ ñèè îò âî ä âî ðå íèÿ ñëà âÿí â ñåé
ñòðà íå äî óíè ÷ òî æå íèÿ ãå ò ìàí ñ ò âà: Â 3-õ ÷. — Èçä. 4-å. — ÑÏá., 1903. — Ñ. 217; Ãó ð -
æ³é O. ². Óêðà ¿ í ñü êà êî çà öü êà äåð æà âà â äðó ã³é ïî ëî âè í³ XVII—XVIII ñò.: êî ð äî íè, íà -
ñå ëåí íÿ, ïðà âî. — Ê., 1996. — Ñ. 29.
15 Äîêóìåíòè Áîã äà íà Õìå ëü íè öü êî ãî (1648—1657). — Ê., 1961. — Ñ. 582.
16 Kubala L. Wojny dunskie ³ pokoj Oliwski 1657—1660. — Lw\w, 1922. — S. 544.
17 Àðõèâ Þãî- Çà ïà ä íîé Ðîñ ñèè, èç äà âà å ìûé âðå ìåí íîþ êî ìè ñ ñè åþ äëÿ ðà ç áî ðà
äðå â íèõ àê òîâ (äà ë³ — Àð õèâ ÞÇÐ). — ×. 7. — Ò. 3. — Ê., 1905. — Ñ. 129.
18 Òàì æå. — ×. 6. — Ò. 3. — 1908. — Ñ. 208.
19 Ñáîðíèê ñòà òåé è ìà òå ðè à ëîâ ïî èñ òî ðèè Þãî- Çà ïà ä íîé Ðîñ ñè è. — T. 1. —
ÑÏá., 1911. — C. 111—112.
20 Kubala L. Woiny dunskie... — S. 543—544.
21 ×àðò. — Îä. çá. 387, ¹ 7, àðê. 31; Àê òû, îò íî ñÿ ùè å ñÿ ê èñ òî ðèè Þæ íîé è Çà ïà -
ä íîé Ðîñ ñèè (äà ë³ — Àê òû ÞÇÐ). — Ò. 7. — ÑÏá., 1872. — Ñ. 248.
22 Ìàëîðóññêèå êà çà êè ìå æ äó Ðîñ ñè åé è Ïîëü øåé â 1659 ã. ïî âçãëÿ äó íà íèõ ñå ð áà
Þðèÿ Êðè æà íè ÷à // ×òå íèÿ â Ìî ñ êî â ñ êîì îá ùå ñ ò âå èñ òî ðèè äðå â íî ñ òåé Ðîñ ñèé ñ -
êèõ. — Êí. 3. — ×. 5. — 1876. — C. 117—120.
23 Àêòû ÞÇÐ. — Ò. 5. — ÑÏá., 1867. — C. 11.
24 Kubala L. Wojny dunskie... — S. 302.
25 Öèò. çà: W\jcik Z. Traktat Andruszowski i jego geneza. — Warszawa, 1959. — S. 87.
26 Ðîñ³éñüêèé äåð æà â íèé àð õ³â äà â í³õ àê ò³â. — Ô. 79, îï.1, ñïð. 24, àðê. 24—25.
27 W\jcik Z. Op. sit. — S. 102.
28 Òàì æå.—S. 174.
29 Àðõ³â Ãî ëî âíèé Àê ò³â Äà â í³õ ó Âà ð øà â³ (äà ë³ — ÀÃÀÄ). — Ô. “Àðõ³â Ðà äçè â³ë -
ë³â”, â³ä. V, ò. 118, ¹ 5226.
30 W\jcik Z. Op. sit. — S. 199.
31 ×àðò. — Îä. çá. 2112, àðê. 45—46.
32 Ãàëàêòèîíîâ È. Â. Èç èñ òî ðèè ðóñ ñ êî- ïî ëü ñ êî ãî ñáëè æå íèÿ â 50—60-õ ãî äàõ
XVIII â. (Àí ä ðó ñî â ñ êîå ïå ðå ìè ðüå 1667 ã.). — Ñà ðà òîâ, 1960. — Ñ. 93.
33 ×àðò. — Îä. çá. 2109, àðê. 109—111.
34 Òàì æå. — Îä. çá. 2107, àðê. 73.
35 Öèò çà: W\jcik Z. Op. sit. — S. 242.
36 ×àðò. — Îä. çá. 401, àðê. 99—102.
37 Ãàëàêòèîíîâ È. Â. Óêàç. ñî÷. Îí æå. Óêðà è íà â äè ï ëî ìà òè ÷å ñ êèõ ïëà íàõ Ðîñ ñèè,
Ïîëü øè, Êðû ìà è Òó ð öèè â êîí öå 60-õ ãã. XVII â. // Ñëà âÿ í ñ êèé ñáî ð íèê. — Âûï. 3. —
Ñà ðà òîâ, 1985. — Ñ. 41—59; Ñìî ë³é Â., Ñòå ïà í êîâ Â. Íà çâ. ïðàöÿ. — Ñ. 286—287; Ñà âè÷
Î. À. Àí ä ðó ñ³â ñü êå ïå ðå ìè ð’ÿ 1667 ðî êó // Íà ó êî â³ çà ïè ñ êè ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠é àð õå î ëî -
㳿 ÀÍ ÓÐÑÐ. — Ê., 1946. — Êí. 2. — Ñ. 131—151; Ñà íèí Ã. À. Ïðà âî áå ðå æ íàÿ Óêðà è íà è
ðóñ ñ êî- ïî ëü ñ êèå ïå ðå ãî âî ðû 1667 ã. â Ìî ñ ê âå // Èñ òî ðèÿ ÑÑÑÐ. — 1970. — ¹ 1. —
Ñ. 128—136; Ñòå ïà í êîâ B. C. Áî ðî òü áà Óêðà ¿ íè ³ Ïîëü ù³ ïðî òè åêñ ïà í ñ³¿ Îñ ìàí ñü êî¿
³ì ïå 𳿠ó 1672—1676 ðð. // Óêðà ¿ íà ³ Ïîëü ùà â ïå ð³ îä ôå î äà ë³ ç ìó. Çá³ ð íèê íà ó êî âèõ
ïðàöü. — Ê., 1991. — C. 112—114; ×ó õ ë³á Ò. Â. Ïðî áëå ìà ïî ä³ ëó Óêðà ¿ í ñü êî¿ äåð æà âè ó
ñâ³ ò ë³ ïîëü ñü êî- ðî ñ³é ñü êèõ ñòî ñó í ê³â (1656—1667 pp.) // Áîã äàí Õìå ëü íè öü êèé òà éî ãî
äî áà. — Ê., 1996. — Ñ. 90—97; W\jcik Z. Traktat Andruszowski 1687 ³ jego geneza. —
Warszawa, 1959; W\jcik Z. Mi�dzy traktatem Andrusrowskim a wojna turecka. Stosunki
polsko-rosyjkie 1667—1672. — Warszawa, 1968.
38 Ïèñüìà ïðå îñ âÿ ùåí íî ãî Ëà çà ðÿ Áà ðà íî âè ÷à ñ ïðè ìå ÷à íè ÿ ìè. — ×å ð íè ãîâ,
1865. — Ñ. 363.
39 Acta historica res gestas Poloniae illustranta. — Vol. 2. — Pars. l. — Krak\w, 1882. —
S. 586; Ñà íèí Ã. À. Ïðà âî áå ðå æ íàÿ Óêðà è íà è ðóñ ñ êî- ïî ëü ñ êèå ïå ðå ãî âî ðû 1667 ã. â Ìî -
ñ ê âå // Èñ òî ðèÿ ÑÑÑÐ. — 1970. — ¹ 1. — Ñ. 132.
40 Ôëîðÿ Á. Í. Íà ÷à ëî îò ê ðû òîé îñ ìà í ñ êîé ýê ñ ïà í ñèè â Âî ñ òî ÷ íîé Åâ ðî ïå // Îñ -
ìà í ñ êàÿ èì ïå ðèÿ è ñòðà íû Öåíòðà ëü íîé, Âî ñ òî ÷ íîé è Þãî- Âî ñ òî ÷ íîé Åâ ðî ïû â
XVII â. — ×. 2. — Ì., 2001. — Ñ. 81.
41 Ïîëíîå ñî á ðà íèå çà êî íîâ Ðîñ ñèé ñ êîé èì ïå ðèè (äà ë³ — ÏÑÇÐÈ). — Ò. 1. —
Ñ. 731.
42 Acta historica. — Vol. 2. — Pars. l. — S. 561.
43 Ibid. — S. 495.
44 Ñàíèí Ã. À. Óêðà è íà â ïî ëè òè ÷å ñ êèõ îò íî øå íè ÿõ Ðîñ ñèé ñ êî ãî ãî ñó äàð ñ ò âà è Îñ -
ìà í ñ êîé èì ïå ðèè (1667—1686) // Óêðà ¿ íà â Öåí ò ðà ëü íî -Ñõ³ ä í³é ªâ ðî ï³. Ñòó 䳿 ç ³ñ òî ð³¿
IX—XVIII ñò. — Ê., 2000. — Ñ. 539.
45 Òàì æå.
46 Òàì æå.
47 Acta historica. — Vol. 2. — Pars. 1. — S. 618—619.
60 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 4
Ò. Â. ×óõë³á
48 ÏÑÇÐÈ. — Ò. 1. — ¹ 513.
49 Traktaty miedzy mocarstwami europeyskiemi od roku 1648 zasrle. — T. 1. —
Warszawa, 1773. — S. 225—266.
50 Kolodziejczyk D. Ot to man-Pol ish Dip lo matic Re la tions (15th—18th Cen tury). —
Leiden, Boston, K`ln, 2000. — Ð. 146.
51 Äîðîøåíêî Ä. Ãå òü ìàí Ïå ò ðî Äî ðî øå í êî. Îãëÿä éî ãî æèò òÿ òà ïî ë³ òè÷ íî¿ ä³ ÿ ëü -
íî ñ ò³. — Íüþ- Éîðê, 1985. — Ñ. 116.
52 Öèò. çà: Kolodziejczyk D. Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet Kamieniecki.
1672—1699. — Warszawa, 1994. — S. 52.
53 ÀÃÀÄ. — Ô. “À ð õ³â Çà ìîé ñü êèõ”, ¹ 3036, àðê. 451—452.
54 Acta historica. — Vol. 2. — Pars. 2. — S. 1109.
55 Ôëîðÿ Á. Í. Âîé íû Îñ ìà í ñ êîé èì ïå ðèè ñ ãî ñó äàð ñ ò âà ìè Âî ñ òî ÷ íîé Åâ ðî ïû
(1672—1681 ãã.) // Îñ ìà í ñ êàÿ èì ïå ðèÿ è ñòðà íû Öåíòðà ëü íîé, Âî ñ òî ÷ íîé è Þãî- Âî ñ -
òî ÷ íîé Åâ ðî ïû â XVII â. — ×. 2. — Ì., 2001. — C. 110.
56 Á³áë³îòåêà Íà ö³ î íà ëü íà ó Âà ð øà â³. ³ä ä³ë ì³ ê ðî ô³ ëü ì³â, ô. 6639 (ì-ô. 32423),
¹ 615; ÀÃÀÄ. — Ô. “Àðõ³â Êî ðîí íèé Âà ð øàâ ñü êèé”, â³ä. Òóðåöüêèé. — ¹ 77/467; Òàì
æå. — Ô. “Àðõ³â Çà ìîé ñü êèõ”, ¹ 3037, àðê. 222.
57 ×àðò. — Îä. çá. 612, àðê. 494.
58 Ïàìÿòíèêè äè ï ëî ìà òè ÷å ñ êèõ ñíî øå íèé äðå â íåé Ðîñ ñèè ñ äåð æà âà ìè èíî ñ ò ðàí -
íû ìè. — Ò. 4. — ÑÏá., 1856. — Ñ. 889.
59 Acta historica. — Vol. 2. — Pars. 2. — S. 1237.
60 Ïàâëèùåâ H. Ïîëü ñ êàÿ àíà ð õèÿ ïðè ßíå Êà çè ìè ðå. — Ò. 3. — ÑÏá., 1878. —
Ñ. 45.
61 Òàì æå.
62 Podhorodecki L. Chanat Krymski i jego stosunki z Polska w XV—XVIII w. —
Warszawa, 1987. — S. 200.
63 ÏÑÇÐÈ. — Ò. 1. —¹ 469.
64 Ïîïîâ À. Ðóñ ñ êîå ïî ñî ëü ñ ò âî â Ïîëü øå â 1673—1677 ãã. — ÑÏá., 1854. — Ñ. 109.
65 ÀÃÀÄ. — Ô. “À ð õ³â Çà ìîé ñü êèõ”, ¹ 3037, àðê. 239; Wolinski J. Materialy do
rokowa½ polsko-tureckich r. 1676 // Przegl�d Historyczny. — 1930/1931. —¹ 29. — S. 382.
66 Öèò. çà: W\jcik Z. Rzeczpospolita wobe� Turcji ³ Rosji 1674—1679. — Wroclaw, 1976. —
C. 68—69.
67 W\jcikZ. Rzeczpospolita wobec Turcji... — C. 70.
68 ÀÃÀÄ. — Ô. “À ð õ³â Çà ìîé ñü êèõ”, ¹ 3037, àðê. 246.
69 Traktaty miedzy mocarstwami europeyskiemi od roku 1648 zaszle. — T. 1. —
S. 202—204.
70 Á³áë³îòåêà Íà ðî äî âà ó Âà ð øà â³. ³ä ä³ë ì³ ê ðî ô³ ëü ì³â. — ¹ 6639, àðê. 172.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 3 61
Ïåðåÿñëàâñüêà óãîäà 1654 ð.
* Ç à ê ³ í ÷ å í í ÿ. Ïî ÷à òîê äèâ.: Óêð. ³ñò. æóðí. — 2003. — ¹ 2.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204879 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0130-5247 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-11-28T22:38:39Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Чухліб, Т.В. 2025-07-19T16:02:23Z 2003 Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) / Т.В. Чухліб // Український історичний журнал. — 2003. — № 4. — С. 46-61. — Бібліогр.: 70 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204879 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Статті Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) Article published earlier |
| spellingShingle | Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) Чухліб, Т.В. Статті |
| title | Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) |
| title_full | Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) |
| title_fullStr | Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) |
| title_full_unstemmed | Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) |
| title_short | Переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної Української держави: причини, укладення, наслідки (Закінчення) |
| title_sort | переяславська угода 1654 р. у контексті міжнародного утвердження ранньомодерної української держави: причини, укладення, наслідки (закінчення) |
| topic | Статті |
| topic_facet | Статті |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204879 |
| work_keys_str_mv | AT čuhlíbtv pereâslavsʹkaugoda1654rukontekstímížnarodnogoutverdžennârannʹomodernoíukraínsʹkoíderžavipričiniukladennânaslídkizakínčennâ |