Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР
На відміну від дореволюційної української діаспори, де переважали економічні (заробітчанські) верстви, українська еміграція, породжена поразкою національно-визвольної боротьби 1917—1920 рр., мала яскраво виражене політичне спрямування. Останнє було значною мірою зумовлене виїздом з України провідник...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Український історичний журнал |
|---|---|
| Дата: | 2003 |
| Автори: | , |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Ukrainian |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204937 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР / Т.В. Вронська, Т.С. Осташко // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 65-81. — Бібліогр.: 65 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204937 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Вронська, Т.В. Осташко, Т.С. 2025-07-21T14:46:18Z 2003 Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР / Т.В. Вронська, Т.С. Осташко // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 65-81. — Бібліогр.: 65 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204937 На відміну від дореволюційної української діаспори, де переважали економічні (заробітчанські) верстви, українська еміграція, породжена поразкою національно-визвольної боротьби 1917—1920 рр., мала яскраво виражене політичне спрямування. Останнє було значною мірою зумовлене виїздом з України провідників політичних організацій та урядових структур доби Центральної Ради, Української Держави, Директорії й Західноукраїнської Народної Республіки, значної частини національної політичної, наукової та культурної еліти, вояків Армії УНР. uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Статті Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР |
| spellingShingle |
Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР Вронська, Т.В. Осташко, Т.С. Статті |
| title_short |
Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР |
| title_full |
Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР |
| title_fullStr |
Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР |
| title_full_unstemmed |
Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР |
| title_sort |
участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. хх ст. проти голодомору в усрр |
| author |
Вронська, Т.В. Осташко, Т.С. |
| author_facet |
Вронська, Т.В. Осташко, Т.С. |
| topic |
Статті |
| topic_facet |
Статті |
| publishDate |
2003 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Український історичний журнал |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| description |
На відміну від дореволюційної української діаспори, де переважали економічні (заробітчанські) верстви, українська еміграція, породжена поразкою національно-визвольної боротьби 1917—1920 рр., мала яскраво виражене політичне спрямування. Останнє було значною мірою зумовлене виїздом з України провідників політичних організацій та урядових структур доби Центральної Ради, Української Держави, Директорії й Західноукраїнської Народної Республіки, значної частини національної політичної, наукової та культурної еліти, вояків Армії УНР.
|
| issn |
0130-5247 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204937 |
| citation_txt |
Участь українських зарубіжних політичних та громадських організацій в акціях протесту 30-х рр. ХХ ст. проти голодомору в УСРР / Т.В. Вронська, Т.С. Осташко // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 65-81. — Бібліогр.: 65 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT vronsʹkatv učastʹukraínsʹkihzarubížnihpolítičnihtagromadsʹkihorganízacíivakcíâhprotestu30hrrhhstprotigolodomoruvusrr AT ostaškots učastʹukraínsʹkihzarubížnihpolítičnihtagromadsʹkihorganízacíivakcíâhprotestu30hrrhhstprotigolodomoruvusrr |
| first_indexed |
2025-11-27T02:42:29Z |
| last_indexed |
2025-11-27T02:42:29Z |
| _version_ |
1850795019091312640 |
| fulltext |
Ò. Â. ÂÐÎÍÑÜÊÀ (Êè ¿â), Ò. C. ÎÑÒÀØÊÎ (Êè ¿â)
Ó×ÀÑÒÜ ÓÊÐÀ ̄Í ÑÜ ÊÈÕ ÇÀ ÐÓ Á² Æ ÍÈÕ
ÏΠ˲ ÒÈ× ÍÈÕ ÒÀ ÃÐÎ ÌÀÄ ÑÜ ÊÈÕ
ÎÐ ÃÀ Ͳ ÇÀ Ö²É Â ÀÊ Ö² ßÕ ÏÐÎ ÒÅ Ñ ÒÓ
30-õ ðð. XX ñò. ÏÐÎ ÒÈ ÃÎ ËÎ ÄÎ ÌÎ ÐÓ Â ÓÑÐÐ
Óêðà ¿í ñü êà åì³ ã ðà ö³ÿ áó ëà íå â³ä’ºì íîþ ñêëà äî âîþ ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî -
ãî æèò òÿ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó. Óêðà ¿ í ö³ çà êîð äî íîì â³ ä³ ãðà âà ëè âà æ ëè âó
ðîëü â óçà ãàëü íåí í³ äî ñâ³ äó òà ïå ðå îö³ í ö³ ïî ä³é äî áè íà ö³ î íàëü íî- âè ç âî ë ü -
íèõ çìà ãàíü, ïðî ïà ãàí ä³ óêðà ¿í ñü êî ãî ïè òàí íÿ ïå ðåä çà ðó á³ æ íîþ ãðî ìàä -
ñü ê³ ñ òþ, ïðî äîâ æó âà ëè ïî øó êè øëÿ õ³â äî äåð æà â íî¿ íå çà ëå æ íî ñ ò³. Âî ä íî -
÷àñ ó ïî ë³ çî ðó óêðà ¿í ñü êèõ åì³ ã ðàí ò³â ïîñò³é íî áó ëè ïî 䳿 íà áà òü ê³ â ùè í³.
Íà â³ä ì³ íó â³ä äî ðå âî ëþ ö³é íî¿ óêðà ¿í ñü êî¿ ä³ à ñ ïî ðè, äå ïå ðå âà æà ëè åêî -
íî ì³ ÷ í³ (çà ðî á³ ò ÷àí ñü ê³) âåð ñ ò âè, óêðà ¿í ñü êà åì³ ã ðà ö³ÿ, ïî ðî äæå íà ïî ðàç -
êîþ íà ö³ î íàëü íî- âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè 1917—1920 ðð., ìà ëà ÿñ ê ðà âî âè ðà -
æå íå ïî ë³ òè÷ íå ñïðÿ ìó âàí íÿ. Îñòàí íº áó ëî çíà ÷ íîþ ì³ ðîþ çó ìî â ëå íå
âè¿ ç äîì ç Óêðà ¿ íè ïðî â³ ä íè ê³â ïî ë³ òè÷ íèõ îð ãà í³ çà ö³é òà óðÿ äî âèõ ñòðó ê -
òóð äî áè Öåí ò ðàëü íî¿ Ðà äè, Óêðà ¿í ñü êî¿ Äåð æà âè, Äè ðå ê òî 𳿠é Çà õ³ ä íî -
óê ðà ¿í ñü êî¿ Íà ðîä íî¿ Ðå ñ ïó á ë³ êè, çíà ÷ íî¿ ÷à ñ òè íè íà ö³ î íàëü íî¿ ïî ë³ òè÷ -
íî¿, íà ó êî âî¿ òà êóëü òó ð íî¿ åë³ òè, âî ÿ ê³â Àð 쳿 ÓÍÐ.
Óêðà ¿ í ö³ â åì³ ã ðà ö³¿, ÿê³ ñòâî ðè ëè ñâî¿ îñå ðåä êè â óñ³õ êðà ¿ íàõ ªâ ðî ïè,
ÑØÀ, Êà íà ä³ òà Ëà òèí ñü ê³é Àìå ðè ö³, ïî ïðè â³ä ì³í íî ñ ò³ ó òðà äè ö³ ÿõ, ðå -
ë³ ã³¿ òà êóëü òó ð³ ì³æ ð³ ç íè ìè òå ðè òî ð³ àëü íè ìè ã³ë êà ìè, ñî ö³ àëü íî ìó ïî õî -
äæåí í³ é ð³ â í³ îñâ³ òè, íå çâà æà þ ÷è íà âíó ò ð³ ø í³ ïî ë³ òè÷ í³ ñó ïå ðå ÷ íî ñ ò³,
çáå ð³ ãà ëè íà ö³ î íàëü íó ñî ë³ äà ð í³ñòü, ñï³ ëü í³ñòü ³í òåðåñ³â ùî äî äðà ìà òè ÷ -
íèõ ïî ä³é ó ñâî ¿é áà òü ê³ â ùè í³. Ñå ðåä ÷³ ëü íèõ íà ïðÿ ì ê³â ðî áî òè óêðà ¿í -
ñüêî¿ åì³ ã ðà ö³¿ çíà õî äè ëàñü ³í ôîð ìà ö³é íî- ïðî ïà ãàí äè ñò ñü êà ä³ÿëüí³ñòü ó
ñâ³ ò³, çî êðå ìà â ˳ ç³ Íà ö³é, ç ìå òîþ êðè òè êè á³ëü øî âè öü êî¿ âëà äè, âè -
êðèò òÿ çëî ÷è í³â ñòà ë³í ñü êî ãî ðå æè ìó. Íå çà ëè øè ëà ñÿ âî íà áàé äó æîþ ³ äî
âå ëè êî¿ òðà ãå 䳿 Óêðà ¿ íè — ãî ëî äî ìî ðó 1932—1933 ðð.
Ïðè êìå ò íèì ³ áåçóìî â íî ïî çè òè â íèì ÿâè ùåì òî ãî ÷à ñ íî¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³
âñ³ º¿ óêðà ¿í ñü êî¿ ñï³ ëü íî òè çà êîð äî íîì ñòà ëà ¿¿ êîí ñî ë³ äà ö³ÿ ó çâ’ÿç êó ç
äðà ìà òè ÷ íè ìè ïî ä³ ÿ ìè â Óêðà ¿ í³. ³ä êè íó â øè ïî ë³ òè÷ í³ àì á³ ö³¿ òà ðóé í³ â -
í³ ³äå î ëî ã³ ÷ í³ ñó ïå ðå ÷ êè, ïðå ä ñòà â íè êè ïî ë³ òè÷ íèõ ïàð ò³é ³ ãðî ìàä ñü êèõ
îá’ºä íàíü ñï³ ëü íè ìè çó ñèë ëÿ ìè ïðà ã íó ëè äî ñÿ ã òè áà æà íî ãî ì³æ íà ðî ä íî ã î
ðå çî íàí ñó ç ïðè âî äó ñòðà ø íî¿ òðà ãå 䳿, ÿêà ðîç ãî ð íó ëà ñÿ íà ¿õ áà òü ê³ â ù è í ³.
Ïè òàí íÿ ó÷à ñ ò³ óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ
îð ãà í³ çà ö³é â àê ö³ ÿõ ïðî òå ñ òó 30-õ ðð. ïðî òè ãî ëî äî ìî ðó â ÓÑÐÐ âè ñâ³ ò -
ëþ âà ëè ó ñâî ¿õ ïðà öÿõ âè êëþ ÷ íî â÷å í³ óêðà ¿í ñü êî¿ ä³ à ñ ïî ðè. Âñå á³ ÷ íå
âè â÷åí íÿ öÿ ïðî á ëå ìà çíàéøëà ó ìî íî ãðà ô³¿ Ì. Ìàðóí÷àêà “Íàö³ÿ â áî -
ðî òü á³ çà ñâîº ³ñ íó âàí íÿ 1932 ³ 1933 â óêðà ¿í ñü ê³é ä³ à ñ ïî ð³” (³í í³ ïåã,
1985), ñòàò òÿõ Â. Äóøíèêà “Ðåàêö³ÿ ³ ïðî òå ñ òè óêðà ¿í ñü êî¿ åì³ ã ðà ö³¿ ï³ä
÷ àñ ãî ëî äî âî ãî ãî ëî êî ñ òó â Óêðà ¿ í³. Ïî øè ðå íà âåð ñ³ÿ äî ïî â³ ä³, çà ÷è òà íî¿
í à êîí ôå ðå í ö³¿ ÒÓ²ÃÀ ïðî øòó ÷ íèé ãî ëîä â Óêðà ¿ í³ 1932—33 ðð.,” Íüþ-
Éî ðê, 19-ãî ëè ñ òî ïà äà 1983 ð. é Î. Ïèòëÿðà “Â³äãóê Âå ëè êî ãî ãî ëî äó
ñåðåä óêðà ¿ í ö³â íà çà õî ä³” ó ÷à ñî ïè ñ³ “Âèçâîëüíèé øëÿõ” (1984, êí.2).
Îê ðå ìèì àñ ïå ê òàì ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ óêðà ¿í ñü êî¿ åì³ ã ðà ö³¿ ç îð ãà í³ çà ö³¿ àê ö³é
ïðî òå ñ òó ïðî òè ãî ëî äî ìî ðó â ÓÑÐÐ áó ëè ïðè ñâÿ ÷å í³ ñòàò ò³ â óêðà ¿í ñü ê³é
çà ðó á³ æ í³é ïðå ñ³ (“Òðèçóá”, “Ðîçáóäîâà íà ö³¿”, “Óêðà¿íñüêèé íà ö³ î íà -
ë³ñò”, “Óêðà¿íñüêèé ãî ëîñ” òî ùî) òà óçà ãàëü íþ þ ÷èõ ïðà öÿõ ç ³ñ òî 𳿠óê -
ðà ¿í ñü êî ãî ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ íî ãî æèò òÿ â åì³ ã ðà ö³¿ (Ïî ëî âå öü êèé Ï.
Ñï³âó ÷à ñ íè êè Ñòà ë³ íà â ãî ëî äî âî ìó íà ðî äî â áèâ ñ ò â³ 1933 ð. — Ìþ í õåí,
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 65
Ó÷àñòü óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é
1955 ; ̳ð ÷ó ê Ï. Íà ðèñ ³ñ òî 𳿠ÎÓÍ. — Äå í âåð, á/ä; Î.Øóë ü ã³í. Áåç òå -
ðè òî ð³¿. ²äå î ëî ã³ÿ òà ÷èí óðÿäó ÓÍÐ íà ÷ó æè í³. — Ê., 1998) é ³í.), à òà êîæ
ó ìå ìóà ð í³é ë³ òå ðà òó ð³ (Áî é êî Þ. Íà ö³ î íà ë³çì íà ñõ³ ä íî ó ê ðà ¿í ñü êèõ çå -
ì ëÿõ ó äîáó Êî íî âà ëü öÿ // ªâ ãåí Êî íî âà ëåöü òà éî ãî äî áà. — Ìþ í õåí,
1974; Îíà öü êèé ª. Ó â³ ÷ íî ìó ì³ ñ ò³. Çà ïè ñ êè óêðà ¿í ñü êî ãî æó ð íà ë³ ñ òà.
1933 ð³ê. — Òî ðî í òî, 1983) ³ çá³ ð íèêó ñïî ãà ä³â “Âåëèêèé Ãî ëîä â Óêðà ¿ í³:
Çá³ ð íèê ñâ³ä ÷åíü, ñïî ãà ä³â, äî ïî â³ äåé òà ñòàò ò³â, âè ãî ëî øå íèõ òà äðó êî -
âà íèõ â ïðå ñ³ â 1983 ðî ö³ íà â³ä çíà ÷åí íÿ 50-ë³òòÿ ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ â
1932—1933 ðî êàõ” (Òî ðî í òî, 1988).
Ó äà í³é ñòàò ò³ àâ òî ðè íà ìà ãà ëè ñÿ óçà ãàëü íè òè äî ñâ³ä âèâ÷åí íÿ óêðà ¿í -
ñü êîþ çà ðó á³ æ íîþ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ ºþ ïè òàí íÿ ó÷à ñ ò³ óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ
ïî ë³ òè÷ íèõ ³ ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é â àê ö³ ÿõ ïðî òå ñ òó 30-õ ðð. ïðî òè ãî -
ëî äî ìî ðó â ÓÑÐÐ òà çà äî ïî ìî ãîþ øè ðî êî ãî êî ëà íî âèõ àð õ³ â íèõ ³ äðó êî -
âà íèõ ìà òå ð³ à ë³â á³ëüø ´ðóí òî â íî ³ ñè ñ òå ì íî ðîç êðè òè çà ïðî ïî íî âà íó
ïðî á ëå ìó.
Äå ç³í ôîð ìà ö³ÿ ³ ïðè õî âó âàí íÿ ïðà â äè ðà äÿí ñü êîþ âëà äîþ ïðî ñòðà ø -
í³ ïî 䳿 â Óêðà ¿ í³ íå çìî ã ëè ñòà òè íà çà âà ä³ çáè ðàí íþ ôà ê ò³â ùî äî ñïðà â æ -
íüî ãî ñòà íó ðå ÷åé â óêðà ¿í ñü êî ìó ñå ë³. Äåð æà â íèé öåíòð (ÄÖ) ÓÍÐ â åê -
çè ë³, óðÿä ÿêî ãî ï³ ñ ëÿ âáèâ ñ ò âà ó 1926 ð. Ñ. Ïåòëþðè î÷î ëþ âàâ â³ äî ìèé
óêðà ¿í ñü êèé ïî ë³ òè÷ íèé ³ äåð æà â íèé ä³ ÿ÷ À. ˳âèöüêèé, îá’ºä íàâ íàâ êî ëî
ñå áå ÷è íå íàé ÷è ñ ëåí í³ øó óêðà ¿í ñü êó åì³ ã ðà ö³þ, êî ëè ø í³õ â³é ñü êî âî ñ ëó -
æ áî â ö³â Àð 쳿 ÓÍÐ, ïðå ä ñòà â íè ê³â óêðà ¿í ñü êî¿ äè ï ëî ìà òè ÷ íî¿ ñëó æ áè çà
êîð äî íîì äî áè Äè ðå ê òî ð³¿, íà ó êî â ö³â, âè êëà äà ÷³â ³ ñòó äåíò ñü êî¿ ìî ëî ä³
âè ùèõ óêðà ¿í ñü êèõ øê³ë ó Ïî ëü ù³, ×ÑÐ òà ³í. ÄÖ íå âòðà÷àâ æîäíî¿
íàãîäè íà äà òè îá’ºê òè â íó ³í ôîð ìà ö³þ ì³æ íà ðî ä í³é ãðî ìàä ñü êî ñ ò³ àáî â³ä
³ìå í³ ö³ ëî¿ íà ö³¿ âè ñëî âè òè ïðî òåñò ïðî òè âàí äà ë³ ç ìó, ùî ÷è íè â ñÿ êî ìó -
í³ ñ òè ÷ íîþ âëà äîþ íà óêðà ¿í ñü êèõ çå ì ëÿõ.
Ñè òó à ö³¿ â ÓÑÐÐ áó ëè ïðè ñâÿ ÷å í³ ÷è ñ ëåí í³ ïó á ë³ êà ö³¿ ïðå ñî âî ãî áþ -
ëå òå íÿ åê çè ëü íî ãî óðÿ äó. Áó ëî âè äà íî ñïå ö³ àëü íèé êî ìó í³ êàò ôðà í öó çü -
êîþ òà àí ã ë³é ñü êîþ ìî âà ìè ïðî ãî ëî äî ìîð â Óêðà ¿ í³, ÿêèé ïðè âå ð íóâ äî
öüî ãî ëè õà óâà ãó ñâ³ òî âî¿ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³, õî ÷à ³ íå â òà êî ìó ìà ñ ø òà á³, ÿê
òî ãî ïðà ã íó ëà óå íå ð³â ñü êà åì³ ã ðà ö³ÿ.
²í ôîð ìà ö³ ºþ ïðî ïî 䳿 â Óêðà ¿ í³ áåç ïî ñå ðå ä íüî çà éìà ëè ñÿ äâà îñå -
ðåäêè åê çè ëü íî ãî óðÿ äó — âàð øàâ ñü êèé ³ ïà ðè çü êèé. Ïðè Óêðà ¿í ñü êî ìó
öåí ò ðàëü íî ìó êî ì³ òå ò³ ó Âàð øà â³ áó ëî ñïå ö³ àëü íî ñòâî ðå íî îêðå ìó îð ãà -
í³ çà ö³þ, ÿêà îï³ êó âà ëà ñÿ íå ëè øå ñïðà âîþ ïðî ïà ãàí äè, à é ïðà ê òè ÷ íîþ
äî ïî ìî ãîþ ãî ëî äó þ ÷èì â ÓÑÐÐ. ¯¿ î÷î ëþ âàâ â³ äî ìèé óêðà ¿í ñü êèé ãðî -
ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ íèé ä³ ÿ÷ ³ â÷å íèé Ë. ×èêàëåíêî. Ôðà í öó çü êèé îñå ðå äîê
ïðå ä ñòà â ëÿâ Î. Øóëüã³í, ÿêèé çà ÷à ñ³â Äè ðå ê òî 𳿠î÷î ëþ âàâ ó Ïà ðè æ³
óêðà ¿í ñü êó äè ï ëî ìà òè ÷ íó ì³ ñ³þ, à ó 1930-õ ðð. — åê çè ëü íå ̳ í³ ñ òåð ñ ò âî
çà êîð äîí íèõ ñïðàâ ÓÍÐ, ìàâ çâ’ÿç êè ç âïëè âî âè ìè ÷èí íè êà ìè â ö³é
êðà¿ í³, à òà êîæ ó ˳ ç³ Íà ö³é. Ó Ïà ðè æ³ ä³ ÿ ëà Ãî ëî â íà åì³ ã ðà ö³é íà ðà äà
(ÃÅÐ), ÿêîþ áó ëî çà ñíî âà íî ñïå ö³ àëü íèé êî ì³ òåò ó ñêëà ä³: Î. Øóëüã³íà
(ãî ëî âà), ². Êî ñåí êà é Î. Óäîâè÷åíêà (çà ñòó ï íè êè), Ì. Êîâàëüñüêîãî (ñå -
ê ðå òàð), Ã. Êå ëåð-×è êà ëåíêî (ïðå ä ñòà â íè öÿ â Æå íå â³)1. Êî ì³ òåò ãî òó âàâ
çâå ð íåí íÿ äî âñ³õ ñâ³òî âèõ ãó ìà í³ òà ð íèõ îð ãà í³ çà ö³é, ïî äà âàâ â³ äî ìî ñ ò³
äî ïðåñè ³ âè ïó ñ òèâ ó Ïà ðè æ³ áðî øó ðó ôðà í öó çü êîþ ìî âîþ “Ãîëîä íà
Óêðà ¿ í³”.
Ïåð ø³ ïî ë³ òè÷ í³ ïðî ãíî çè ÄÖ ÓÍÐ â åê çè ë³ ùî äî ìî æ ëè âî ñ ò³ âè íè ê -
íåí íÿ øòó ÷ íî ãî ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ ç’ÿ âè ëè ñÿ ùå ó ÷åð â í³ 1930 ð. Ïðå ä ñòà â -
íè êè óêðà ¿í ñü êèõ åì³ ã ðà ö³é íèõ îá’ºä íàíü ³ ïî ë³ òè÷ íèõ óãðó ïî âàíü çâåð òà -
ëè óâà ãó ñâ³ òî âî¿ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³ íà íå áåç ïå êó âè íè ê íåí íÿ ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³
âíà ñ ë³ äîê êî ëå ê òè â³ çà ö³¿. Ñà ìå òî ä³ áóâ îïðè ëþ ä íå íèé çà êëèê Ãî ëî â íî¿
66 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Ò. Â. Âðîíñüêà, Ò. Ñ. Îñòàøêî
åì³ ã ðà ö³é íî¿ ðà äè, â ÿêî ìó íà òë³ âè ñâ³ ò ëåí íÿ ñïðà â æ íüî ãî ñòà íî âè ùà
óêðà ¿í ñü êî ãî ñå ëà îá ́ðóí òî âó âà ëè ñÿ çà ñòå ðå æåí íÿ ùî äî òîð ã³ â ë³ ³íî çå ì -
íèõ äåð æàâ ç ÑÐÑÐ, çâåð òà ëàñü óâà ãà íà ô³ íàí ñî â³ òðó ä íî ù³ â íüîìó, ÿê³
âè ð³ øó þ òü ñÿ çà ðà õó íîê ñî þ ç íèõ ðå ñ ïó á ë³ê ³ â ïåð øó ÷åð ãó Óêðà ¿ íè øëÿ -
õîì ñè ñ òå ìè ïðè ìó ñî âî ãî ïðî äà æó çá³ æ æÿ, ðå ê â³ çè ö³é. “Äî âñüî ãî ëè õà
äî äà º òü ñÿ òå ïåð óñëà â ëå íà êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ ñå ëà, óòâî ðåí íÿ õë³ áî ðîá ñü êèõ
êî ìóí, ùî àá ñî ëþ ò íî ïðî òè ð³ ÷èòü ³í äè â³ äó àëü íî ìó äó õî â³ óêðà ¿í ñü êî ãî
ñå ëÿí ñ ò âà, — íà ãî ëî øó âà ëîñü ó çâå ð íåí í³ ÃÅÐ. — Ó íüî ãî â³ä í³ ìà þòü, íà
êî ðèñòü êî ìó í³, éî ãî õó äî áó, éî ãî çíà ðÿ ä äÿ ãî ñ ïî äàð ñü ê³, âñå éî ãî äî á ðî,
ùî éî ãî â³í íàä áàâ äî â ãè ìè ðî êà ìè ïðà ö³”. Àâ òî ðè äî êó ìåí òà ï³ä êðå ñ ëþ -
âà ëè, ùî âñ³ ö³ çà õî äè, “ÿê³ êî ìó í³ ñ òè ââà æà þòü çà òð³ óìô ¿õ íüî¿ äî ê ò ðè -
íè”, â ä³é ñ íî ñ ò³ ìà þòü ò³ëü êè îä íó ìå òó: “çðóéíóâàòè ñå ëÿí á³ëü øå ÷è ìå -
í øå çà ìî æ í³õ, òà êèì ïî áó òîì çíè ùè òè àê òè â íèé ñïðî òèâ Óêðà ¿ íè ïðî òè
ìî ñ êîâ ñü êèõ îêó ïàí ò³â”. Ïðî ãíî çó þ ÷è òðà ã³ ÷ íèé ðîç âè òîê ïî ä³é ÿê íå ìè -
íó ÷èé íà ñë³ äîê òî ãî ÷à ñ íî¿ ðà äÿí ñü êî¿ ïî ë³ òè êè íà ñå ë³, ÷ëå íè ÃÅÐ íà ãî -
ëî øó âà ëè, ùî ðà äÿí ñü êà âëà äà “òåðîðîì ³ ñó ÷à ñ íîþ êî ëå ê òè â³ çà ö³ ºþ... ùå
ðàç âêè íóòü êðàé â íàé ã³ð øå íå ùà ñ òÿ...” 2.
Íà ñàì ê³ íåöü Ãî ëî â íà åì³ ã ðà ö³é íà ðà äà çâå ð íó ëà ñÿ äî ³íî çå ì íèõ òîð -
ãî âå ëü íèõ ïàð ò íå ð³â Ðà äÿí ñü êî ãî Ñî þ çó: “²ìåíåì âå ëè êèõ ìàñ óêðà ¿í -
ñüêî¿ åì³ ã ðà ö³¿, ðîç ñ³ ÿ íî¿ ïî ªâ ðî ï³, ìè çâåð òà º ìî ñÿ äî öè â³ ë³ çî âà íî ãî
ñâ³ òó ç ãà ðÿ ÷èì çà êëè êîì, ïðî ñè ìî íå ï³ä ñè ëþ âà òè ãà íå á íî¿ òîð ã³ â ë³ ñî -
â³ ò³â, íå êó ïó âà òè õë³ áà ç Óêðà ¿ íè, âêðè òî ãî êðî â’þ íà øèõ ñå ëÿí, íå
ô³ íàí ñó âà òè îêó ïà ö³é íî¿ âëà äè ðî ñ³é ñü êî¿ íà Âêðà ¿ í³...” 3. Âò³ì, ö³ çà ñòå -
ðå æåí íÿ íå ïî ÷ó ëè àáî íå çà õî ò³ ëè ïî ÷ó òè. Äå øå âèé õë³á ç Óêðà ¿ íè, ìà òå -
ð³ àëü íèé çèñê, îòðè ìà íèé áà ãà òü ìà ³íî çå ì íè ìè äåð æà âà ìè, ïðå âà ëþ âà ëè
íàä ãó ìà í³ òà ð íè ìè ì³ð êó âàí íÿ ìè.
Âæå ÷å ðåç äâà ðî êè ãî ëî äî ìîð ÷î ð íîþ õìà ðîþ âêðèâ Óêðà ¿ íó. É òî ä³
çíî âó ³ çíî âó áè ëà ó äçâî íè óêðà ¿í ñü êà åì³ ã ðà ö³ÿ, ñïî ä³ âà þ ÷èñü áó òè ïî ÷ó -
òîþ. ¯¿ çà êëè êè âæå íå ìà ëè õà ðà ê òåðó ïðî ãíî ç³â. Âî íà êîí ñ òà òó âà ëà äðà -
ìà òè ÷ íèé ñòàí â óêðà ¿í ñü êî ìó ñå ë³ é êëî ïî òà ëà ñÿ ùî äî îð ãà í³ çà ö³¿ ìî æ -
ëè âî¿ äî ïî ìî ãè â³ä ãó ìà í³ òà ð íèõ îð ãà í³ çà ö³é çà ðó á³ æ æÿ. Íà öå áó ëà ñïðÿ -
ìî âà íà, çî êðå ìà, â³ äî çâà Ãî ëî â íî¿ åì³ ã ðà ö³é íî¿ ðà äè â³ä 20 ëè ï íÿ 1933 ð.
äî ̳æ íà ðî ä íî ãî òî âà ðè ñ ò âà ×åð âî íî ãî Õðå ñ òà çà ï³ä ïè ñîì ². Êîñåíêà:
“Âåëèêå íå ùà ñ òÿ âïà ëî íà Óêðà ¿ íó. Òè ñÿ ÷³ ëþ äåé âìè ðà þòü êî æ íî ãî òè æ -
íÿ â³ä ãî ëî äó â Êè º â³ òà ïî ³í øèõ ì³ ñ òàõ êðà ¿ íè. Íà ñå ë³ ñòà íî âè ùå ùå ã³ð -
øå: òàì âæå ¿äÿòü òðó ïè. Åï³ äå 쳿 êî ñÿòü íà ñå ëåí íÿ. Â³ä ³ìå í³ óêðà ¿í ñü êèõ
åì³ ã ðàí ò³â, ðîç êè äà íèõ ïî ö³ ëî ìó ñâ³ ò³, Ãî ëî â íà Åì³ ã ðà ö³é íà Ðà äà çà êëè -
êຠãà ðÿ ÷å âñ³ ì³æ íà ðî ä í³ äî á ðî ÷èí í³ îð ãà í³ çà ö³¿ óòâî ðè òè Êî ì³ òåò äëÿ äî -
ïî ìî ãè íå ùà ñ í³é Óêðà ¿ í³” 4.  ñå ðå äè í³ ëè ï íÿ 1933 ð. ÃÅÐ àä ðå ñóº äî êëà ä -
íî ãî ëè ñ òà Ãî ëî â³ Ðà äè ˳ ãè Íà ö³é. Íå îá ìå æè â øèñü öèì, íàä ñè ëຠòà êîæ
îêðå ì³ ëè ñ òè ³ îá³ æ í³ â³ äî çâè äî âè äà ò íèõ îñ³á ñâ³ òó, òà êèõ ÿê ïðå çè äåíò
ÑØÀ Ô. Ðóçâåëüò é ³í øèõ, äî âïëè âî âèõ ãó ìà í³ òà ð íèõ îð ãà í³ çà ö³é ªâ ðî -
ïè ³ äî ìè ò ðî ïî ëè òà À. Øåïòèöüêîãî ç ïðî õàí íÿì ïðè éòè íà äî ïî ìî ãó
óêðà ¿í ñü êî ìó íà ðî äî â³ 5.
 ëè ï í³ 1933 ð. Ãî ëî â íà åì³ ã ðà ö³é íà ðà äà, êîí ñ òà òó þ ÷è æà õ ëè âèé ãî -
ëîä â Óêðà ¿ í³, çà êëè êà ëà ãðî ìàä ñü ê³ñòü ö³ ëî ãî ñâ³ òó ñòâî ðè òè ì³æ íà ðî ä íó
îð ãà í³ çà ö³þ äî ïî ìî ãè Óêðà ¿ í³ (̳æ íà ðî ä íèé êî ì³ òåò äî ïî ìî ãè ãî ëî ä íèì
íà Óêðà ¿ í³ ç ³í³ ö³ à òè âè ôðà í öó çü êî ãî òî âà ðè ñ ò âà óêðà ¿ íî ç íàâ ñ ò âà â Ïà ðè -
æ³). Òà êèé êî ì³ òåò áó ëî ñòâî ðå íî ³ òèì ÷à ñî âèì ãî ëî âîþ éî ãî îá ðà íî
². Êàðàøåâè÷à-Òîêàðæåâñüêîãî. Êð³ì òî ãî, ñòâî ðå íî ïðî òå ê òî ðàò öüî ãî
êî ì³ òå òó, ó ñêëà ä³ êíÿ ç³â öå ð ê âè òà âè ñî êèõ ñâ³ò ñü êèõ îñ³á.
Ïðå çè ä³ÿ Ãî ëî â íî¿ åì³ ã ðà ö³é íî¿ ðà äè íà ñâîº ìó çà ñ³ äàí í³ 18 âå ðå ñ íÿ
1933 ð. óõ âà ëè ëà ð³øåííÿ çâå ð íó òè ñÿ ç íî âèì ïî ñëàí íÿì äî ˳ ãè Íà ö³é â
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 67
Ó÷àñòü óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é
ñïðà â³ ãî ëî äó â ÑÐÑÐ, à òà êîæ äî íè ç êè îð ãà í³ çà ö³é, ÿê³ ï³ä òðè ìó âà ëè
Äåð æà â íèé öåíòð ÓÍÐ â åê çè ë³, — Óêðà ¿í ñü êî ãî Öåí ò ðàëü íî ãî êî ì³ òå òó ó
Ïî ëü ù³, Óêðà ¿í ñü êî ãî îá’ºä íàí íÿ â ×ÑÐ, ãðî ìàä ó Áî ë ãà ð³¿, Þãî ñ ëà ⳿,
Òó ðå ÷ ÷è í³, Áå ëü 㳿 òà Ëþ ê ñå ì áó ð ç³ ³ Ñî þ çó óêðà ¿í ñü êèõ åì³ ã ðàíò ñü êèõ îð -
ãà í³ çà ö³é ó Ôðà í ö³¿, ïðè ºä íà òè ñÿ äî àê ö³¿ ïðî òå ñ òó 6.
Âë³ ò êó 1933 ð. íà ñâ³ òî âèõ êîí ôå ðå í ö³ ÿõ ãî ñ ïî äàð ñü êî ãî õà ðà ê òå ðó
ïðå ä ñòà â íè êè ÄÖ ÓÍÐ â åê çè ë³ äî êëà äà ëè çó ñèëü, àáè ïðè âå ð íó òè óâà ãó
¿õ äå ëå ãà ò³â äî ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³. Ç ëè ï íÿ 1933 ð. áóâ îïðè ëþ ä íå íèé ñïå -
ö³ àëü íèé ìå ìî ðàí äóì, â ÿêî ìó ïî ðó øó âà ëà ñÿ ïðî á ëå ìà ðàá ñü êî¿ ïðà ö³ â
ÑÐÑÐ ³ íåîáõ³äí³ñòü ñòâî ðåí íÿ óìîâ äëÿ íîð ìàëü íî ãî ãî ñ ïî äà ðþ âàí íÿ,
ÿêå á íå ïðè çâî äè ëî äî òðà ã³ ÷ íèõ íà ñë³ä ê³â äëÿ íà ðî äó Óêðà ¿ íè. Íà íà -
ñòó ï í³é êîí ôå ðå í ö³¿ â Ëîí äî í³ íà ïðè ê³ í ö³ ñåð ï íÿ òî ãî æ ðî êó éøëî ñÿ
ïðî âðå ãó ëþ âàí íÿ ì³æ íà ðî ä íî¿ òîð ã³ â ë³ õë³ áîì. Ïðå ä ñòà â íè êè êîí ôå ðå -
í ö³¿, à ñå ðåä íèõ ³ ÑÐÑÐ â ïåð øó ÷åð ãó, â òîé ÷àñ, êî ëè â Óêðà ¿ í³ íà ñå ëåí -
íÿ ïî ìè ðà ëî â³ä ãî ëî äó, âè ìà ãà ëè çá³ëü øåí íÿ êâî òè äëÿ Ðà äÿí ñü êî ãî
Ñî þ çó ïî âè âî çó õë³ áà. Òî ìó íà ïå ðå äî äí³ çà ñ³ äàí íÿ äî ðà ä ÷î ãî êî ì³ òå -
òó — çá³ æ æå âî¿ êî ì³ ñ³¿, ÿêó îá ðà ëà ëîí äîí ñü êà êîí ôå ðå í ö³ÿ, ïðå ä ñòà â -
íèê óðÿ äó ÓÍÐ â åê çè ë³ â Æå íå â³ Î. Øóëüã³í âè ñëî âèâ ãî ëî â³ öüî ãî êî -
ì³ òå òó íî âèé ïðî òåñò ïðî òè âñÿ êî ãî åêñ ïîð òó õë³ áà ç ÑÐÑÐ, â ÿêî ìó íà -
ãî ëî øó âà ëî ñÿ, ùî “öåé õë³á ïî ïðà âó íà ëå æèòü òèì, õòî éî ãî ñ³ ÿâ ³ õòî
íè í³ âìè ðຠç ãî ëî äó, — ñå ëÿ íàì Óêðà ¿ íè ³ Êó áà í³...” 7 Öå ïè òàí íÿ áó ëî
ðî ç’ÿ ñ íå íî òà êîæ ó ñïå ö³ àëü íî ìó êî ìó í³ êà ò³ Óêðà ¿í ñü êî ãî ïðå ñî âî ãî áþ -
ðî â Ïà ðè æ³ â³ä 18 âå ðå ñ íÿ 1933 ð., ÿêèé ñòàâ ÷åð ãî âîþ ãî ëî ñ íîþ ïðî ïî -
çè ö³ ºþ çî â í³ ø íüî òîð ãî âå ëü íèì óñòà íî âàì ºâ ðî ïåé ñü êèõ äåð æàâ ñòî ñî â -
íî ïðè ïè íåí íÿ êó ï³ â ë³ õë³ áà â ÑÐÑÐ. Äî ïè ñó âà÷ ñôîð ìó ëþ âàâ àð ãó ìåí -
òî âà íå çâå ð íåí íÿ- ïðî òåñò: “...Ìè ð³ øó ÷å ïðî òå ñ òó º ìî ïðî òè òà êî ãî âè -
âî çó, ÿêèé ìè íå ìî æå ìî ³íà ê øå êâà ë³ ô³ êó âà òè, ÿê çëî ÷èí íèì. Óðÿä
ÓÍÐ ãî òóº òà êîæ íî âèé âè ñòóï ïå ðåä ˳ ãîþ Íà ö³é, â ÿêî ìó áó äå äî ìà ãà -
òè ñÿ îð ãà í³ çà ö³¿ ì³æ íà ðî ä íî¿ äî ïî ìî ãè ãî ëî ä í³é Óêðà ¿ í³” 8.
27 âå ðå ñ íÿ 1933 ð. Î. Øóëüã³í çà äî ðó ÷åí íÿì ÄÖ ÓÍÐ â åê çè ë³ ïå ðå -
äàâ ëèñòà ãî ëî â³ 14-¿ ñå ñ³¿ ïëå íà ð íî ãî çà ñ³ äàí íÿ ˳ ãè Íà ö³é ï.Âîòåðó, â
ÿêî ìó îïè ñó âà ëè ñÿ ïðè ÷è íè ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³: “...Ìóñèìî çà çíà ÷è òè, ùî
äî ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ ñïðè ÷è íè ëà ñÿ, ç îä íî ãî áî êó, êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ õë³ áî -
ðîá ñ ò âà, ñè ëîþ çà ïðî âà äæå íà ñî â³ òà ìè, à îñî á ëè âî òàê çâà íà õë³ áî çà ãî ò³ â -
ëÿ. Çá³ æ æÿ, ç³ áðà íå â Óêðà ¿ í³, ïðè çíà ÷å íî íà ïîñòà ÷àí íÿ ñî â³ò ñü ê³é àð 쳿,
Ìî ñ êî â ùè í³ ³ îñî á ëè âî íà âè â³ç”. Âè ñëî â ëþ âà ëè ñÿ êîí ê ðå ò í³ ïðî ïî çè ö³¿
ç ïî äî ëàí íÿ ö³ º¿ æà õ ëè âî¿ êà òà ñ ò ðî ôè: “1) ïðè éíÿ òè íå îá õ³ä í³ ì³ ðè, ùîá
ïå ðå øêî äè òè âè â³ç õë³ áà ç ÑÑÑÐ, â ä³é ñ íî ñ ò³ ç Óêðà ¿ íè; 2) îð ãà í³ çó âà òè
àí êå ò íó êî ì³ ñ³þ, ÿêà á ìî ã ëà íà ì³ ñ ò³ âñòà íî âè òè ðîç ì³ ðè íå ùà ñ òÿ; 3) îð -
ãà í³ çó âà òè ì³æ íà ðî ä íó ïî ì³÷ ãî ëî äó þ ÷èì â Óêðà ¿ í³” 9.
Äî ðîç ìà ¿ òî¿ ðî áî òè Äåð æà â íî ãî öåí ò ðó ÓÍÐ â åê çè ë³ çà ëó ÷à ëèñü àâ -
òî ðè òå ò í³ ä³ ÿ ÷³ óêðà ¿í ñü êî¿ íà ó êè â åì³ ã ðà ö³¿. Òàê, ïðî ôå ñî ðè- åêî íî ì³ ñ òè
Ê. Ìàö³ºâè÷ ³ Â. Ñëèâèíñüêèé ó ñåð ï í³ ï³ä ãî òó âà ëè ìå ìî ðàí äóì â³ä ïðå ä -
ñòà â íè ê³â Ãî ëî â íî¿ åì³ ã ðà ö³é íî¿ ðà äè â Ïà ðè æ³ “Åêîíîì³÷íà êðè çà â Ðà -
äÿí ñü êî ìó Ñî þ çî â³ ³ ñïðà âà ãî ñ ïî äàð ñü êî¿ íà ïðà âè â Óêðà ¿ í³” ³ ÷å ðåç
ì³ í³ ñ ò ðà çà êîð äîí íèõ ñïðàâ åê çè ëü íî ãî óðÿ äó Î. Øóëüã³íà ïå ðå äà ëè éî ãî
ïðå ì’ºð- ì³ í³ ñ ò ðó Âå ëè êî á ðè òà í³¿, ÿêèé ãî ëî âó âàâ òî ä³ íà ̳æ íà ðî ä í³é ãî -
ñ ïî äàð ñü ê³é êîí ôå ðå í ö³¿ ó Ëîí äî í³ 10.
Íà öüî ìó ïðå ä ñòà â íè öü êî ìó ôî ðó ì³ áó ëè ïðè ñó ò í³ ìè òà êîæ óêðà ¿í -
ñüê³ ïî ñëè ó Ðó ìóí ñü êî ìó ïà ð ëà ìåí ò³ — Â. Çàëîçåöüêèé òà Þ. Ñåðáè íþê.
Âî íè ïî ³í ôîð ìó âà ëè àí ã ë³é ñü ê³ óðÿ äî â³ êî ëà ïðî ä³é ñ íèé ñòàí ñïðàâ â
Óêðà ¿ í³ òà ïðî ðîç ãîð òàí íÿ äî ïî ìî ãî âî¿ àê ö³¿ óêðà ¿í ñü êî¿ åì³ ã ðà ö³¿. ßê ïî -
â³ äî ì ëÿâ óêðà ¿í ñü êèé ÷à ñî ïèñ “Íàðîäíå ñëî âî”, ùî âè äà âà â ñÿ ó ϳ ò ñ áó ð -
68 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Ò. Â. Âðîíñüêà, Ò. Ñ. Îñòàøêî
ãó, àí ã ë³é ö³ “ïîñòàâèëèñÿ ç âå ëè êîþ ïðè õè ëü í³ ñ òþ äî äî ïî ìî ãî âî¿ àê ö³¿
óêðà ¿ í ö³â, à ìà þ ÷è âæå äî ñâ³ä ç³ ñâ ïðà ö³ íà Ðà äÿ í ùè í³ ï³ä ÷àñ ãî ëî äó â
ðî êàõ 1921—1922, ãî òî â³ ïî ìî ã òè ¿é ó âñüî ìó” 11.
 ö³ ëî ìó Äåð æà â íèé öåíòð ÓÍÐ â åê çè ë³ äî êëàâ ÷è ìà ëî çó ñèëü äëÿ ³í -
ôîð ìó âàí íÿ ñâ³ òî âî¿ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³ ïðî ðå àëü íèé ñòàí ñïðàâ â Óêðà ¿ í³. Â
éî ãî ìå æàõ ïðî òå ñ òà ö³é í³ àê ö³¿ òà êîæ ïðî âå ëî Óêðà ¿í ñü êå òî âà ðè ñ ò âî êî -
ëè ø í³õ âî ÿ ê³â Àð 쳿 ÓÍÐ, î÷î ëþ âà íå ãå íå ðà ëîì Î. Óäîâè÷åíêîì, ÿêå ïî -
ðó øè ëî ïè òàí íÿ ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³ íà IX àñà ì á ëå¿ ²í òåð íà ö³ î íàëü íî¿
êîí ôå äå ðà ö³¿ êî ì áà òàí ò³â (ѲÀÌÀÊ) ó Æå íå â³. Çà ñëó õà â øè ³í ôîð ìà ö³þ
Î. Óäîâè÷åíêà, äå ëå ãà òè àñà ì á ëå¿ ïðè éíÿ ëè ñïå ö³ àëü íó ðå çî ëþ ö³þ ïðî
íà ïðà â ëåí íÿ àí êå ò íî¿ êî ì³ ñ³¿ â Óêðà ¿ íó, â ÿê³é çâåð òà ëàñü óâà ãà íà òîé
ôàêò, ùî ðà äÿí ñü êà âëà äà “ñïðîñòîâóº íà â³òü ñà ìó íà ÿâ í³ñòü ãî ëî äó ³ âè -
âî çèòü õë³á çà êîð äîí ó âå ëè ÷å ç í³é ê³ëü êî ñ ò³”. Óïðà âà ѲÀÌÀÊ ïå ðå äà ëà
öþ ðå çî ëþ ö³þ Ãî ëî â³ Ðà äè ˳ ãè Íà ö³é, çà çíà ÷è â øè, ùî “ïåðåä ëè öåì òà -
êî¿ òðà ã³ ÷ íî¿ ïðî òè ëå æ íî ñ ò³, ëþä ñü êå ñó ì ë³í íÿ âè ìà ãàº, ùî áè áó ëî âñòà -
íî â ëå íî â Óêðà ¿ í³ íîð ìàëü íèé ñòàí ðå ÷åé, ùî ìî æå çðî áè òè âè êëþ ÷ íî
ëè øå ì³æ íà ðî ä íà êî ì³ ñ³ÿ, ÿêà ïî ¿õà ëà á â Óêðà ¿ íó, ³ ïðî ñèòü 14-òó àñà ì á -
ëåþ ˳ ãè Íà ö³é â ³ì’ÿ ëþ äÿ íî ñ ò³ çðî áè òè íå îá õ³ä í³ çà õî äè äëÿ óòâî ðåí íÿ
çãà äà íî¿ êî ì³ ñ³¿” 12.
Ç ïðî òå ñ òîì ïðî òè ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³ òà çà êëè êîì ï³ä òðè ìà òè áî -
ðî òü áó ç “áåçîãëÿäíèì åêî íî ì³ ÷ íèì âè çè ñ êîì óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó á³ëü -
øî âè öü êîþ äè ê òà òó ðîþ” çâå ð íó ëè ñÿ äî ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íèõ îð ãà í³ çà ö³é ñâ³ òó
ë³ äå ðè òðüîõ óêðà ¿í ñü êèõ ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íèõ ïàð ò³é: Óêðà ¿í ñü êî¿ ñî ö³ à ë³ ñ òè -
÷ íî- ðà äè êàëü íî¿ ïàð ò³¿, çà ï³ä ïè ñà ìè ². Ìàêóõè òà Ì. Ñòàõ³âà; Óêðà ¿í ñü -
êî¿ ñî ö³ àë- äå ìî ê ðà òè ÷ íî¿ ïàð ò³¿, çà ï³ä ïè ñà ìè Ë. Ãàíêåâè÷à é ². Êâàñ -
íèö³ ³ çà êîð äîí íî ãî êî ì³ òå òó Óêðà ¿í ñü êî¿ ñî ö³ àë- äå ìî ê ðà òè ÷ íî¿ ðî á³ ò -
íè ÷î¿ ïàð ò³¿, çà ï³ä ïè ñà ìè ². Ìàçåïè òà Ï. Ôåäåíêà. Îñòàí í³é âè ãî ëî ñèâ
“³äîçâó óêðà ¿í ñü êèõ ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íèõ ïàð ò³é” íà ̳æ íà ðî ä í³é ñî ö³ à ë³ ñ -
òè ÷ í³é êîí ôå ðå í ö³¿, ÿêà â³ä áó ëà ñÿ â Ïà ðè æ³ ó ñåð ï í³ 1933 ð. “Ùîáè çà -
êðè òè ñâîþ ä³é ñ íó ö³ëü, ñâî¿ ³ì ïå ð³ à ë³ ñ òè ÷ í³ íà ì³ ðè äëÿ áà ëà ìó ÷åí íÿ
ãðî ìàä ñü êî¿ îï³ í³¿, ïðî ãî ëî øå íî Óêðà ¿ íó ñà ìî ñò³é íîþ ïðî ëå òàð ñü êîþ
äåð æà âîþ, — íà ãî ëî øó âà ëî ñÿ ó â³ äî çâ³. — Ìî ñ êîâ ñü êèé öåíòð äå ÿêè ìè
ïî ñó íåí íÿ ìè ñòâî ðèâ ³ëþ ç³þ, ùî öÿ äåð æà âà ³ñ íóº.  ä³é ñ íî ñ ò³ Óêðà ¿ íà
ñòà ëà êî ëî í³ ºþ Ðî ñ³¿, óêðà ¿í ñü ê³ çå ì ë³ ñòà ëè òå ðå íîì âñÿ êèõ åêñ ïå ðè ìåí -
ò³â ðà äÿí ñü êî¿ âëà äè äëÿ âè ïðî áó âàí íÿ ð³ æ íèõ ïðî å ê ò³â “íîâîãî ñî ö³ à -
ë³ ñ òè ÷ íî ãî áó ä³ â íè ö ò âà”, êî ò ð³ ç ñî ö³ à ë³ ç ìîì íå ìà ëè ³ íå ìà þòü í³ ÷î ãî
ñï³ ëü íî ãî” 13. À. Ôåäåíêî íà â³â ñòðà ø í³ ôà ê òè ìà ñî âî¿ çà ãè áå ë³ â³ä ãî ëî -
äó ñ³ëü ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ â Óêðà ¿ í³, ÷è ñ ëåí í³ âè ïàä êè êà í³ áà ë³ ç ìó òà ïî -
øè ðåí íÿ åï³ äå 쳿 òè ôó ³ ÷ó ìè 14.
Óêðà ¿í ñü ê³ ìî íàð õ³ ÷ í³ îð ãà í³ çà ö³¿, ÿê³ îá’ºä íó âà ëè ñÿ íàâ êî ëî êî ëè ø -
íüî ãî ãå òü ìà íà Óêðà ¿í ñü êî¿ Äåð æà âè Ï. Ñêîðîïàäñüêîãî, çà éìà ëè ïðî â³ ä -
íå ì³ ñ öå ñå ðåä ïî ë³ òè÷ íî¿ åì³ ã ðà ö³¿ óêðà ¿ í ö³â ó ͳ ìå ÷ ÷è í³, à òà êîæ ÑØÀ ³
Êà íà ä³, äå íà ãå òü ìàí ñü ê³ ïî çè ö³¿ ïå ðåéø ëè â³é ñü êî âî- ñïîð òè â í³ òî âà ðè ñ -
ò âà “Ñ³÷”. Ãå òü ìàí ñü ê³ îð ãà í³ çà ö³¿ ìà ëè ïå â íèé äî ñâ³ä ó÷à ñ ò³ â ïðî òå ñ òà -
ö³é íèõ àê ö³ ÿõ òà äî ïî ìî ãî âèõ êàì ïà í³ ÿõ. Ó 1923 ð. ó Áå ð ë³ í³ íè ìè áó ëî
ñòâî ðå íî Óêðà ¿í ñü êå òî âà ðè ñ ò âî ÷åð âî íî õ ðå ñ ò íî¿ äî ïî ìî ãè, ÿêå ìà ëî òà -
êîæ íà çâó “Óêðà¿íñüêå Òî âà ðè ñ ò âî äî ïî ìî ãè á³ æå í öÿì”. Íà ÷î ë³ éî ãî
ñòî ÿ ëà äðó æè íà ãå òü ìà íà — Î. Ñêîðîïàäñüêà. Äî éî ãî ñêëà äó âõî äè ëè
Ä. Äîðîøåíêî ³ Â. Êîðîñòîâåöü 15. Ñâîºþ ãî ëî â íîþ ìå òîþ òî âà ðè ñ ò âî
ïðî ãî ëî ñè ëî äî ïî ìî ãó á³ æå í öÿì, ÿê³ ïðî äîâ æó âà ëè ïðè ¿ç äè òè äî ͳ ìå ÷ -
÷è íè. 22 âå ðå ñ íÿ 1933 ð. ó ñêëà ä³ òî âà ðè ñ ò âà áó ëà ñòâî ðå íà êî ì³ ñ³ÿ, ÿêà íå -
âäî â ç³ ïå ðå òâî ðè ëà ñÿ íà óêðà ¿í ñü êî- í³ ìå öü êèé “Êîì³òåò äî ïî ìî ãè ãî ëî -
äó þ ÷èì â Óêðà ¿ í³”. Éî ãî î÷î ëè ëà äî ÷ êà ãå òü ìà íà ª. Ñêîðîïàäñüêà. Äî
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 69
Ó÷àñòü óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é
óïðà âè óâ³éø ëè Î. Ñêîðîïèñ-Éîëòóõîâñüêèé, ïðîô. ². ̳ð÷óê, Ã. Äÿêîâ,
Ã. ³íêëåð (ñêà ð á íèê) 16. “Íàøèì, ãå òü ìà í ö³â, îáî â’ÿç êîì º — øó êà òè
øëÿ õ³â äî ñåð äåöü ³äå à ë³ ñ òè ÷ íî óî ñî á ëå íèõ øà ð³â ºâ ðî ïåé ñü êî ãî ãðî ìà -
äÿí ñ ò âà”, — ï³ä êðå ñ ëþ âà ëîñü â ³í ôîð ìà ö³¿ ãå òü ìàí ñü êî¿ óïðà âè ïðî çà õî -
äè êî ì³ òå òó â ñïðà â³ ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³. ×å ðåç Â. Êîðîñòîâöÿ — ãî ëî â -
íî ó ïî â íî âà æå íî ãî ãå òü ìà íà Ï. Ñêîðîïàäñüêîãî ó Âå ëè êî á ðè òà í³¿ áó ëî
ñòâî ðå íî óêðà ¿í ñü êî- àí ã ë³é ñü êó êî ì³ ñ³þ, ÿêà ï³ä ëÿ ãà ëà êî ì³ òå òó íà ÷î ë³ ç
ª. Ñêîðîïàäñüêîþ 17. Íà àä ðå ñó ãî ëî âó þ ÷î ãî â Ðà ä³ Ë³ ãè Íà ö³é ïðå ì’ºð-
ì³ í³ ñ ò ðà Íî ð âå 㳿 É.-Ë. Ìîâ³íêåëÿ 10 æî â ò íÿ 1933 ð. êî ì³ òåò íà ä³ ñ ëàâ
ëèñòà í³ ìå öü êîþ ìî âîþ ç ïî äÿ êîþ “çà éî ãî ùè ðå çà ³í òå ðå ñî âà íå çà ñòó ï -
íè ö ò âî ³í òåðåñ³â ãî ëî äó þ ÷èõ”. Ëèñò áóâ ï³ä ïè ñà íèé ãå òü ìà í³ â íîþ ª. Ñêî -
ðîïàäñüêîþ 18.
Êå ð³ â íè ö ò âî êî ì³ òå òó ñâ³ äî ìî îá ìå æè ëî ñâî¿ ôóí ê ö³¿ âè êëþ ÷ íî ìà òå -
ð³ àëü íîþ äî ïî ìî ãîþ ãî ëî äó þ ÷èì òà ïðî âå äåí íÿì ³í ôîð ìà ö³é íî¿ ðî áî òè,
íà ìà ãà þ ÷èñü ïðè òÿ ã íó òè äî ö³ º¿ àê ö³¿ ³ íå ëè øå ãå òü ìà í ö³â. “Íåãàéíà ìà -
òå ð³ àëü íà äî ïî ìî ãà ãî ëî äó þ ÷èì â ÓÑÐÐ ìî æ ëè âà ò³ëü êè ïðè óìî â³ ïî â íî -
ãî â³ äî êðå ì ëåí íÿ äî ïî ìî ãî âî¿ àê ö³¿ â³ä âñÿ êî¿ ïî ë³ òè÷ íî¿ àê ö³¿,” — çà çíà -
÷à ëîñü ó çà ÿâ³ “Áþëåòåíÿ Ãå òü ìàí ñü êî¿ Óïðà âè” 19. Äî ïî ìî ãî âèé êî ì³ òåò
ãî ëî äó þ ÷èì â Óêðà ¿ í³ Óêðà ¿í ñü êî ãî ñî þ çó õë³ áî ðî á³â- äåð æà â íè ê³â
(ÓÑÕÄ) çà â’ÿ çàâ çíî ñè íè ç ð³ ç íè ìè äî á ðî ä³é íè ìè òà õà ðè òà òè â íè ìè ÿê
óêðà ¿í ñü êè ìè, òàê ³ í³ ìå öü êè ìè îð ãà í³ çà ö³ ÿ ìè é ðîç âè íóâ ñâîþ ä³ ÿ ëü í³ñòü
ñå ðåä ãå òü ìàí ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é â ªâ ðî ï³, Êà íà ä³ òà Àìå ðè ö³ 20. “Ïîë³òè÷í³
³í òåðåñè éî ãî íå ïî âèí í³ âè òðà â ëÿ òè â ãå òü ìà í öå â³ éî ãî ëþ äÿ íî ñ ò³, — ï³ä -
êðå ñ ëþ âà ëîñü ó çà ÿâ³. — Ãå òü ìà íåöü íå ìຠïðà âà ïî ë³ òè êàí ñ ò âîì ïðè êðè -
âà òè ñâ áàé äó æî ñ ò³ ÷è ñâî ãî áåç ñèë ëÿ ïðè éòè ç äî ïî ìî ãîþ ñâî ¿ì áëè çü -
êèì”. Ãå òü ìàí ñü êà óïðà âà çâåð òà ëà óâà ãó íà òå, ùî “ãåòüìàíåöü ïî âè íåí
ïî ðó÷ ç ãðî ìàä ñü êè ìè ³ ïî ë³ òè÷ íè ìè îáî â’ÿç êà ìè âè êî íó âà òè ñâî¿ îáî -
â’ÿç êè ñó ï ðî òè áëè çü êèõ ñâî ¿õ, îñî á ëè âî êî ëè âî íè ïå ðå áó âà þòü ó òà êèõ
òðà ã³ ÷ íèõ îá ñòà âè íàõ, ÿê çà ðàç â ÓÑÐД. Çà çà äó ìîì ïðî âî äó ãå òü ìàí -
ñüêî ãî ðó õó àïî ë³ òè ÷ íà äî á ðî ä³é íà àê ö³ÿ, êð³ì “âíóòð³øíüîãî îçäî ðî â -
ëåí íÿ ñà ìèõ ãå òü ìà í ö³â”, ìà ëà áó òè ñïðÿ ìî âà íà íà “îçäîðîâëåííÿ ... â³ä -
íî ñèí ì³æ ïî ë³ òè êà ìè ð³ ç íèõ íà ïðÿ ì ê³â ³ ì³æ ëþ äü ìè ð³ ç íèõ ñî ö³ àëü íèõ
ïî ëî æåíü” 21.
Áåç ïå ðå ÷ íî, äî á ðî ÷èí í³ àê ö³¿ ÓÑÕÄ ñïðè ÿ ëè ïî ïó ëÿ ðè çà ö³¿ ãå òü -
ìàí ñü êî¿ ³äå¿, îñê³ëü êè äî íèõ ìî ã ëè ïðè ºä íà òè ñÿ ïðå ä ñòà â íè êè ³í øèõ
ïàð ò³é ³ ïî ë³ òè÷ íèõ ñèë, ÿê³ ìà ëè ò³ æ ñà ì³ ö³ ë³, ÿê äî ïî ìî ãà á³ æå í öÿì òà
ãî ëî äó þ ÷èì â Óêðà ¿ í³. Îêð³ì öüî ãî, òîé ôàêò, ùî ö³ äî á ðî ÷èí í³ îð ãà -
í³ çà ö³¿ î÷î ëþ âà ëè æ³í êè- ïðå ä ñ òà â íè ö³ ãå òü ìàí ñü êî ãî ðî äó, ñïðè ÿ ëî çà -
ëó ÷åí íÿ æ³ íî ö ò âà äî ãå òü ìàí ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é. Ëè ñ ò³â êè ³ç çà êëè êîì
æåðò âó âà òè êî ø òè äî ôîíäó ãî ëî äó þ ÷èõ â ÓÑÐÐ ó ê³ëü êî ñ ò³ 15 òèñ. ïðè -
ì³ ð íè ê³â áó ëè âè ä ðó êî âà í³ 4-ìà ìî âà ìè: óêðà ¿í ñü êîþ, í³ ìå öü êîþ, ôðà í -
öó çü êîþ òà àí ã ë³é ñü êîþ 22.
ßê ³ á³ëü ø³ñòü ïî ë³ òè÷ íèõ îð ãà í³ çà ö³é, ãå òü ìàí ñü ê³ — íå çãî ð íó ëè äî -
ïî ìî ãî âó àê ö³þ é ó 1934 ð. Ñà ìå íà öåé ð³ê, çà ï³ä ðà õóí êà ìè óêðà ¿í ñü êèõ
â÷å íèõ, ïðè ïà äà ëî çá³ëü øåí íÿ ê³ëü êî ñ ò³ ïî ìå ð ëèõ â³ä ð³ ç íèõ çà õâî ðþ âàíü
òà óñê ëà ä íåíü ï³ ñ ëÿ òðè âà ëî ãî ãî ëî äó âàí íÿ. Íà ìà ãà þ ÷èñü íå íà ðà æà òè íà
íå áåç ïå êó áëè çü êèõ ³ ðî äè ÷³â ïðî â³ ä íè ê³â ÓÑÕÄ, ÿê³ çà ëè øè ëèñÿ íà òå ðè -
òî 𳿠Óêðà ¿ íè, à òà êîæ âñ³õ, õòî îäåð æó âàâ äî ïî ìî ãó ÷å ðåç öþ îð ãà í³ çà ö³þ,
êî ì³ òåò íàä ñè ëàâ êî ø òè òà ïðî äó ê òè õàð ÷ó âàí íÿ ÷å ðåç ïðè âà ò íèõ îñ³á, ðå -
òå ëü íî óòà º ì íè ÷ó þ ÷è ñâîþ ó÷àñòü ó öüî ìó. Ç òðà â íÿ 1934 ð. ª. Ñêî ðî ïàä -
ñüêà ó ñâîº ìó ëè ñ ò³ äî êå ð³ â íè ö ò âà Ëüâ³â ñü êî ãî äî ïî ìî ãî âî ãî êî ì³ òå òó
íàïîëÿãàëà íå íàä ñè ëà òè äî ³í øèõ êî ì³ òå ò³â ñïè ñ êè îñ³á, ÿêèì áó ëî íà ä³ ñ -
ëà íî äî ïî ìî ãó, “áî ÷èì ìå í øå ðîç ñè ëà òè òà ê³ ñïè ñ êè, òèì êðà ùå ç ïðè ÷è -
70 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Ò. Â. Âðîíñüêà, Ò. Ñ. Îñòàøêî
íè ïî òð³ á íî¿ êîí ñ ï³ ðà ö³¿ â ñïðà â³ âè ñè ë êè ãðî øåé”, — çà çíà ÷à ëà âî íà ó
ëè ñ ò³. Ãå òü ìà í³ â íà ï³ä êðå ñ ëè ëà, ùî “âåëèêî¿ øêî äè íå áó äå, êî ëè íà â³òü
õòî ³ îäåð æèòü äî ïî ìî ãó â³ä äâîõ îð ãà í³ çà ö³é, áî íà øà äî ïî ìî ãà òà êà ìà -
ëà, ... ïðè ñòðà ø íèõ óìî âàõ, â ÿêèõ æè âóòü íà ø³ çå ì ëÿ êè íà Ðà äÿí ñü ê³é
Óêðà ¿ í³...” 23. Äî ñèòü äå òàëü íî öåé àñ ïåêò äî ïî ìî ãî âèõ àê ö³é âè ñâ³ ò ëþ º òü -
ñ ÿ, çî êðå ìà, â îä íî ìó ç ëè ñ ò³â Ñ. Øåìåòà — îñî áè ñ òî ãî ñå ê ðå òà ðÿ ãå òü ìà -
í à Ï. Ñêîðîïàäñüêîãî — äî Ï. Áîÿðñüêîãî — ãî ëî âè Îá’ºä íà íèõ ðî ñ³é ñü -
ê èõ ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é â Þãî ñ ëà ⳿, ðî äè ÷³ ÿêî ãî îòðè ìà ëè äî ïî ìî ã ó
â³ä êî ì³ òå òó, î÷î ëþ âà íî ãî ª. Ñêîðîïàäñüêîþ. Ñ. Øåìåò ïðî õàâ íå ñïî -
â³ ùà òè ðî äè ÷àì, â³ä êî ãî ñà ìå íà ä³é ø ëà äî ïî ìî ãà, îñê³ëü êè öå ìî ã ëî íå -
ãà òè â íî â³ä áè òè ñÿ íà òèõ, õòî öþ äî ïî ìî ãó îòðè ìóº. “Òðåáà Âàì ïðè éíÿ òè
äî óâà ãè, — ï³ä êðå ñ ëþ âàâ â³í, — ùî á³ëü øî âè êè äó æå ðà ä³ îòðè ìàí íþ âà -
ëþ òè, àëå êî ñî äè â ëÿ òü ñÿ íà ä³ ÿ ëü í³ñòü Êî ì³ òå ò³â, ñòâî ðå íèõ çà êîð äî íîì
ÿê åì³ ã ðà ö³ ºþ, òàê ³ ³íî çå ì öÿ ìè- áëà ãî ä³é íè êà ìè... Ïî òð³ á íî ÿê ðå òå ëü -
í³ øå âòà º ì íè ÷è òè ãðî ìàä ñü êèé õà ðà ê òåð ö³ º¿ äî ïî ìî ãè” 24. Îä íî ÷à ñ íî
Ñ. Øåìåò ï³ä êðå ñ ëþ âàâ, ùî çà íèì òà ³í øè ìè, áëè çü êè ìè äî ãå òü ìà íà
Ï. Ñêîðîïàäñüêîãî îñî áà ìè, ïîñò³é íî ñòå æàòü ðà äÿí ñü ê³ àãåí òè. Îñòàí í³
íå ð³ä êî ñòâî ðþ þòü ð³ ç íî ãî ðî äó ïðî âî êà ö³é í³ ñè òó à ö³¿, ÿê³ ñâ³ä ÷àòü ïðî
ïè ëü íó óâà ãó ç áî êó á³ëü øî âè öü êî ãî óðÿ äó äî ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ ÓÑÕÄ. Òî ìó
áóäü- ÿê³ íà òÿ êè, ùî ñà ìå ãå òü ìàí ñü êèé ïðî â³ä ô³ íàí ñóº äî ïî ìî ãî âó àê -
ö³þ, òà êîæ ìî æóòü íå ãà òè â íî ïî çíà ÷è òè ñÿ íà òèõ, õòî ¿¿ îäåð æóº â Óêðà ¿ í³.
“Çíàéäóòüñÿ ñå ðåä êë³ º í ò³â êî ì³ òå òó òà êîæ îñî áè, ÿê³ âè ÿâ ëÿ þòü äëÿ á³ëü -
øî âè ê³â çíà ÷ íèé ³í òåðåñ, ïðè ÷³ ï ëÿ òü ñÿ ³, ìî æ ëè âî, õòîñü ïîñò ðà æ äຠïðè
òî ìó çî âñ³ì äà ðå ì íî, — íà ãî ëî øó âàâ Ñ. Øåìåò ó ñâîº ìó ëè ñ ò³ äî Ï. Áî ÿð -
ñüêîãî, — ïî ñê³ëü êè êî ì³ òåò ïðà öþº âè êëþ ÷ íî ç ãó ìà í³ òà ð íèõ ì³ð êó âàíü,
í³ ÿêè ìè ïî ë³ òè÷ íè ìè ö³ ëÿ ìè íå çà äà º òü ñÿ ³ ïðà öþº íå äëÿ ïî ïó ëÿ ð íî ñ ò³
ÿêî ¿ñü îñî áè” 25.
Ïðî òå ñ òó þ ÷è ïðî òè ïî ë³ òè êè ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³, Öåí ò ðàëü íèé Êî -
ì³ òåò Óêðà ¿í ñü êî ãî íà ö³ î íàëü íî ãî äå ìî ê ðà òè ÷ íî ãî îá’ºä íàí íÿ (ÓÍÄÎ)
âè ñòó ïèâ 24 ÷åð â íÿ 1933 ð. ³ç çà ÿâîþ, â ÿê³é ðîç ã ëÿ äà ëîñü êóëü òó ð íå, ñó ñ -
ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íå ³ ãî ñ ïî äàð ñü êå ñòà íî âè ùå óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó â ÑÐÑÐ.
Ó öüî ìó äî êó ìåí ò³ éøëî ñÿ ïðî îñ íî â í³ íà ïðÿ ì êè ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ á³ëü øî âè öü -
êî ãî óðÿ äó, ñïðÿ ìî âà í³ íà òî òàëü íå âè íè ùåí íÿ óêðà ¿ í ö³â, ¿õ êóëü òó ð íèõ,
ñó ñ ï³ ëü íî- ãðî ìàä ñü êèõ òà åêî íî ì³ ÷ íèõ òðà äè ö³é. Çî êðå ìà íà ãî ëî øó âà ëî -
ñÿ, ùî ó êóëü òó ð í³é ñôå ð³ âëà äà “çàòèðຠøòó ÷ íî íà ö³ î íàëü íèé õà ðà ê òåð
óêðà ¿í ñü êî ãî ïè ñü ìåí ñ ò âà ³ íà ó êè, íà ãè íà þ ÷è ¿õ òå ðî ðîì äî ïî òðåá êî ìó -
í³ ñ òè ÷ íî ãî ìî ñ êîâ ñü êî ãî ³í òåð íà ö³ î íà ë³ ç ìó”; ó ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî ìó
æèò ò³ “ìîñêîâñüê³ êî ìó í³ ñ òè ùî ðàç çà â çÿ ò³ øå ãíî á ëÿòü óêðà ¿í ñü êèé íà ð³ä,
à ñà ìå â’ÿ ç íÿòü, çà ñè ëà þòü íà ïðè ìó ñî â³ ðî áî òè ³ âè íè ùó þòü ô³ çè ÷ íî
ñâ³ äî ìèõ òà ³äåé íèõ ï³ä íà ö³ î íàëü íèì îãëÿ äîì ñå ëÿí, ðî á³ ò íè ê³â òà ³í òå -
ë³ ãåí ò³â”; ó ãî ñ ïî äàð ñü ê³é ñôå ð³ “ìîñêîâñüê³ êî ìó í³ ñ òè âå äóòü íà Óêðà ¿ í³
ïî ë³ òè êó ïî â íî ãî âè çè ñ êó”. Ó â³ äî çâ³ ÓÍÄÎ çâåð òà ëàñü óâà ãà íà ïî ë³ òè÷ íå
ñïðÿ ìó âàí íÿ ïî ë³ òè êè ãî ëî äî ìî ðó â ÓÑÐÐ, ðîç â’ÿ çà íî¿ á³ëü øî âè öü êîþ
âëà äîþ ç òèì, “ùîáè çëà ìà òè ñïðî òèâ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó”, éî ãî ïðà ã -
íåí íÿ äî âî ë³ 26.
Îð ãà í³ çà ö³ÿ óêðà ¿í ñü êèõ íà ö³ î íà ë³ ñ ò³â âæå óçè ì êó 1932/1933 ð. ÷å ðåç
Óêðà ¿í ñü êå ³í ôîð ìà ö³é íå áþ ðî ó Æå íå â³ òà éî ãî äðó êî âà íèé îð ãàí —
“Áþ ëåòåíü óêðà ¿í ñü êî¿ ³í ôîð ìà ö³¿”, ÿêèé âè äà âàâ ôðà í öó çü êîþ ìî âîþ
Ì. Êóøí³ð, îïðè ëþ ä íè ëà ôà ê òè ãî ëî äî ìî ðó, âì³ ñ òè ëà àíà ë³ òè ÷ í³ ìà òå ð³ à -
ëè ïðî ñòàí åêî íî ì³ êè â ÑÐÑÐ òà íà ñë³ä êè êî ìó í³ ñ òè ÷ íî ãî ãî ñ ïî äà ðþ âàí -
íÿ â Óêðà ¿ í³. Ïðå ñî âèé îð ãàí Ïðî âî äó óêðà ¿í ñü êèõ íà ö³ î íà ë³ ñ ò³â (ÏÓÍ) —
“Ðîçáóäîâà íà ö³¿” ó ÷. 9—10 (âå ðå ñå íü— æî â òåíü 1933 ð.) âì³ ñ òèâ äå ê³ëü êà
ìà òå ð³ à ë³â, ïðè ñâÿ ÷å íèõ ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³. Ñå ðåä íè õ — äâ³ ñòàò ò³
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 71
Ó÷àñòü óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é
Ä. Áåðêóòà “Âíó ò ð³ ø íÿ áî ðî òü áà òà ¿¿ ìå õà í³ êà” ³ Ê. Ñèðåöüêîãî ï³ä ïðî -
ìî âè ñ òîþ íà çâîþ “S.O.S.”, ïðè ñâÿ ÷å í³ íå ëè øå àíîí ñî âà í³é ïðî á ëå ì³,
àëå é çâè íó âà ÷åí íÿì íà àä ðå ñó ³í øèõ ïî ë³ òè÷ íèõ óãðó ïî âàíü åì³ ã ðà ö³¿ çà
íå äî ñòà ò íþ óâà ãó äî òðà ãå 䳿, ùî ðîç ãîð òà ëà ñÿ íà òå ðå íàõ ðà äÿí ñü êî¿
Óêðà ¿ íè 27. Îñòàí í³é, ïî ñè ëà þ ÷èñü íà çì³ñò ñòàò ò³ ðà ä íè êà í³ ìå öü êî¿ àì -
áà ñà äè ó Ìî ñ ê â³ Äð. سëëºðà, ÿêèé ïè ñàâ ïðî ãî ëîä íà Êó áà í³, ðî áèòü âè -
ñíî âîê ùî äî íà ì³ ð³â êî ìó í³ ñ òè ÷ íî¿ âëà äè ï³ ñ ëÿ ãî ëî äî âî¿ òðà ãå 䳿
1932—1933 ðð. “âèëþäíèòè Óêðà ¿ íó äëÿ îñ òà òî ÷ íî ãî çíè ùåí íÿ ¿¿” 28. Ó âå -
ðå ñ í³ 1933 ð. ó “Ðîçáóäîâ³ íà ö³¿” Ïðî â³ä óêðà ¿í ñü êèõ íà ö³ î íà ë³ ñ ò³â îïðè -
ëþ ä íèâ çà ÿâó, ÿêà çà êëè êà ëà ïî ñè ëè òè áî ðî òü áó çà äåð æà â íó ñà ìî ñò³é -
í³ñòü ³ îð ãà í³ çó âà òè äî ïî ìî ãî âó àê ö³þ ãî ëî ä í³é Óêðà ¿ í³ ÿê îäèí ç åòà ï³â
áî ðî òü áè çà íà ö³ î íàëü íå âè ç âî ëåí íÿ 29.
Ñë³ä çà çíà ÷è òè, ùî ó ñâî ¿õ çà ÿâàõ ÎÓÍ àê öåí òó âà ëà íà ñàì ïå ðåä óâà ãó
íà ñè ëî âèõ ìå òî äàõ áî ðî òü áè ç îð ãà í³ çà òî ðà ìè ö³ º¿ àí òè ëþä ñü êî¿ àê ö³¿:
“Íå çà äó øå â íè ìè ç³ òõàí íÿ ìè é íå ñà ìè ìè ñëî âå ñ íè ìè ïðî òå ñ òà ìè
â³ ä³ á’º ìî öåé ÷åð ãî âèé íà ñòóï Ìî ñ ê âè, ëè øå æåð ò âåí íîþ ³ áåç ïî ùà ä íîþ
áî ðî òü áîþ... ïðè ñï³ øè ìî ê³ íåöü ÷ó æè íå öü êî ìó ïà íó âàí íþ íàä Óêðà ¿ íîþ
òà íàä ³í øè ìè íà ðî äà ìè, ïî íå âî ëå íè ìè ñï³ ëü íè ìè âî ðî ãà ìè” 30. Ïðî òå
ÎÓÍ íå îá ìå æó âà ëàñü ëè øå äðó êî âà íèì ñëî âîì, âî íà îä í³ ºþ ç ïåð øèõ
ðîç ïî ÷à ëà ìà ñî â³ ïðî òå ñ ò í³ àê ö³¿. Ç ¿¿ ³í³ ö³ à òè âè â³ä áó ëè ñÿ ïåð ø³ ìà ñî â³
äå ìîí ñ ò ðà ö³¿ óêðà ¿ í ö³â Àìå ðè êè ïðî òè ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³, çî êðå ìà
íàé á³ëü øà î ò³é ïî ð³ — øå ñ òè òè ñÿ ÷ íà äå ìîí ñ ò ðà ö³ÿ â Äå ò ðîé ò³.
Ïðî â³ ä í³ ä³ ÿ ÷³ ÎÓÍ, ñòóð áî âà í³ òÿ æ êèì ñòà íîì íà ñå ëåí íÿ â ðà äÿí -
ñüê³é Óêðà ¿ í³, âå ëè ì³æ ñî áîþ àê òè â í³ êîí ñóëü òà ö³¿ ó ïî øó êó ì³æ íà ðî ä íèõ
îð ãà í³ çà ö³é, äî ÿêèõ âàð òî áó ëî çâå ð íó òè ñÿ çà äî ïî ìî ãîþ. Òàê, íà ïðè ê³ í ö³
âå ðå ñ íÿ 1933 ð. â³ äî ìèé óêðà ¿í ñü êèé ãðî ìàä ñü êèé ³ ïî ë³ òè÷ íèé ä³ ÿ÷, óïî â -
íî âà æå íèé ÏÓÍ â ²òà 볿 ª. Îíàöüêèé îòðè ìàâ â³ä òî ãî ÷à ñ íî ãî ðå ôå ðåí òà
çî â í³ ø íüî¿ ïî ë³ òè êè ÎÓÍ Ä. Àíäð³ºâñüêîãî ê³ëü êà ëè ñ ò³â, ïðè ñâÿ ÷å íèõ
ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³ ³ ïî øó êó òà âñòà íî â ëåí íþ êîí òà ê ò³â, ÿê³ á äî ïî ìî ã -
ëè â³ä íàé òè äæå ðå ëà áëà ãî ä³é íèõ àê ö³é íà êî ðèñòü ïîñò ðà æ äà ëèõ. Ó ëè ñ ò³
â³ä 24 âå ðå ñ íÿ 1933 ð. Ä. Àíäð³ºâñüêèé, çî êðå ìà, çà çíà ÷àâ, ùî â³í “çàâ’ÿçàâ
êîí òàêò ç îä íèì áå ëü ã³é ñü êèì ñå íà òî ðîì Ôðàí ñóà, ñêà ð á íè êîì ̳æ íà ðî ä -
íüî¿ Óí³¿ Äî ïî ìî ãè... óñòà íî âîþ, ïî ä³ á íîþ íà ×åð âî íèé Õðåñò ³ ñêëà äà -
º òü ñÿ ç îô³ ö³é íèõ ïðå ä ñòà â íè ê³â â³ä óðÿ ä³â. Ìຠòó âè ãî äó, ùî íå çâ’ÿ çà íà
òàê ñè ëü íî, ÿê öÿ îñòàí íÿ, à òî ìó ìî æå áó òè äëÿ íàñ äó æå êî ðè ñ íîþ. Ãî -
ëî âîþ ¿¿ º ³òà ë³ ºöü ׳ ðà î ëüî, ÿêèé òà êîæ çà ñ³ äຠâ Êî ì³ òå ò³ Íàí ñå íà. Äó -
ìàþ, ùî ç öåþ óñòà íî âîþ ìî æ íà çðî áè òè ä³ ëî. Îò æå, òðå áà íà òè ñ íó òè íà
îêðå ìèõ îñ³á, à íà ñàì ïå ðåä íà ãî ëî âó ¿¿. ß äàþ íà øèì îð ãà í³ çà ö³ ÿì âêà ç³â -
êè ïðî öå, à Âàñ ïðî øó çðî áè òè ëà ñ êó ³ çâ’ÿ çà òè ñÿ ç ׳ ðà î ëüî ³ òî ÿê íàé -
ñêî ð øå...”. Îö³ íþ þ ÷è ä³ ÿ ëü í³ñòü îêðå ìèõ ì³æ íà ðî ä íèõ îð ãà í³ çà ö³é ó íà -
äàí í³ äî ïî ìî ãè ãî ëî äó þ ÷èì â Óêðà ¿ í³, Ä. Àíäð³ºâñüêèé âè çíà ÷àâ îð³ º í òè -
ðè ÎÓÍ ó ö³é ñïðà â³: “Çäàºòüñÿ, ̳æ íà ðî ä íèé ×åð âî íèé Õðåñò óñó íó â ñÿ
â³ä ñïðà âè ãî ëî äó íà Óêðà ¿ í³, âè ìî â ëÿ þ ÷èñü òèì, ùî òàì ïî ë³ òè êà, à ìà -
áóòü, íå áà æà þ ÷è ñî á³ ïñó âà òè â³ä íî ñèí ç Ñî ⺠òà ìè... ×è äî á’º ìîñü ì³æ íà -
ðî ä íî¿ ïî ìî ÷³, ÷è í³, à â êî æ í³ì ðà ç³ ìó ñè ìî çðî áè òè ÿê íàé á³ëü øó áó ÷ó â
óñüî ìó ñâ³ ò³. Òî, ìî æå, äå ùî çì³ íè òè â ïîñòó ïó âàí í³ Ñî ⺠ò³â, ³ âî íè ïî ÷ -
íóòü ãî äó âà òè ãî ëî ä íèõ. Òî ñïî ïó ëÿ ðè çóº íà øó ñïðà âó íà ÷ó æè í³. Òî ï³ä -
äàñòü òðî õè äó õó â êðàþ. À òà êîæ òèì ïî êà æå ìî, ÷èÿ Óêðà ¿ íà: ìî ñ êà ë³â,
ÿê³ íè í³ àí³ ïà ëü öåì íå ðó øàòü, ÷è íà øà, ÿê³ ðîç áè âà º ìîñü çà íå¿, ³ òî áåç
îãëÿ äó íà äåð æà â íó ïðè íà ëå æ í³ñòü” 31.
Àáè ïðè âå ð íó òè óâà ãó ñâ³ òî âî¿ ñï³ ëü íî òè äî òðà ã³ ÷ íî¿ ñè òó à ö³¿ â Óêðà ¿ -
í³, ÎÓÍ âäà ëà ñÿ äî êðàé íüî ãî, “äåìîíñòðàö³éíîãî” çà õî äó, îð ãà í³ çó âà â øè
72 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Ò. Â. Âðîíñüêà, Ò. Ñ. Îñòàøêî
22 æî â ò íÿ 1933 ð. òå ðî ðè ñ òè ÷ íèé àêò ïðî òè ñï³âðîá³òíèêà ðà äÿí ñü êî ãî
êîí ñóëü ñ ò âà ó Ëüâî â³. Öåé òå ðàêò áóâ îä íèì ³ç ö³ ëî¿ íè ç êè ïî ä³ á íèõ çáðîé -
íèõ âè ñòó ï³â, îá’ºä íà íèõ çà ãàëü íîþ ³äå ºþ “ïðîòèáîëüøå âèöüêèõ àê ö³é
ÎÓÍ” íà çà õ³ ä íî ó ê ðà ¿í ñü êèõ çå ì ëÿõ. “Ïîñòð³ëîì â îáî ðî í³ ì³ ëü éî í³â” íà -
çâà ëè ë³ òî ïè ñ ö³ ³ñ òî 𳿠ÎÓÍ öåé â÷è íîê ñâî ãî áî éî âè êà. Ïîñòà íî âó âè -
êîíà òè àòåí òàò íà ðà äÿí ñü êî ãî êîí ñó ëà ó Ëüâî â³, ÿê àêò ïðî òå ñ òó ÎÓÍ
ïðî òè “ìî ñ êîâ ñü êî- áî ëü øå âè öü êî¿ ãî ëî äî âî¿ àê ö³¿ íà Óêðà ¿ í³”, áó ëî ïðè -
éíÿ òî íà êîí ôå ðå í ö³¿ ÏÓÍ ç ÷ëå íà ìè êðà éî âî¿ åê çå êó òè âè ÎÓÍ ó Áå ð ë³ í³
3 ÷åð â íÿ 1933 ð.
Ïðî òå, íà ñê³ëü êè ñå ð éî ç íî ñòà âè ëèñü îó í³ â ö³ äî ìàé áó ò íüî ãî òå ðà ê òó,
ñâ³ä ÷èòü ³ êî ëî éî ãî áåç ïî ñå ðå ä í³õ îð ãà í³ çà òî ð³â. Êå ð³ â íè ö ò âîì öüî ãî òå -
ðà ê òó çà éìà â ñÿ êðà éî âèé ïðî â³ ä íèê ÎÓÍ Ñ. Áàíäåðà, òåõ í³ ÷ íèé á³ê ñïðà -
âè âçÿâ íà ñå áå áî éî âèé ðå ôå ðåíò îð ãà í³ çà ö³¿ Ð. Øóõåâè÷. Óñ â³ äî ì ëþ þ ÷è
íå áåç ïå êó ìàé áó ò íüî¿ àê ö³¿, ¿¿ íà ñë³ä êè ³ ìî æ ëè âèé àðåøò àáî é çà ãè áåëü
âè êî íà â öÿ, ë³ äå ðè ÎÓÍ âè ð³ øè ëè çíàéòè ç-ïî ì³æ ñâî ¿õ áî éî âè ê³â äî á ðî -
âî ëü öÿ. Âî íè ðî ç³ ñëà ëè îð ãà í³ çà ö³é íèé çà êëèê äî áî ¿ âîê ÎÓÍ ó Ëüâî â³.
Çãî ëî ñè â ñÿ 18-ð³÷íèé ñòó äåíò óêðà ¿í ñü êî¿ ã³ ì íà 糿 ó Ëüâî â³ Ì. Ë å ìèê —
ñèí ñå ëÿ íè íà ç Ëüâ³ â ùè íè. Éî ìó áó ëî â³ä äà íî íà êàç óáè òè ðà äÿí ñü êî ãî
êîí ñó ëà, ï³ ñ ëÿ òî ãî íå ÷è íè òè îï³ð ³ çäà òè ñÿ ïîëü ñü ê³é ïî ë³ ö³¿, ùîá íà ñó ä³
âè ãî ëî ñè òè ìî òè âè ñâî ãî â÷èí êó é äî íå ñ òè òà êèì ÷è íîì äî ø è ðî êî¿ ãðî -
ìàä ñü êî ñ ò³ ïî çè ö³þ ÎÓÍ ó ñïðà â³ ãî ëî äî ìî ðó â ÓÑÐÐ. 25 æ î â ò íÿ 1933 ð.
Ì.Ëåìèê çà éøîâ äî ïðè ì³ ùåí íÿ êîí ñóëü ñ ò âà ÑÐÑÐ ó Ëüâî â³ ³, ïðè éíÿ â -
øè çà êîí ñó ëà íà ÷àëü íè êà êà í öå ëÿ 𳿠Î. Ìà¿ëîâà óáèâ éî ãî äâî ìà ïî -
ñòð³ ëà ìè ç ðå âî ëü âå ðó òà ïî ðà íèâ îõî ðî í öÿ, ï³ ñ ëÿ ÷î ãî çäà â ñÿ ïîëü ñü ê³é
ïî ë³ ö³¿ 32.
Ñóä íàä Ì. Ëåìèêîì â³ä áó â ñÿ 30 æî â ò íÿ 1933 ð. ó Ëüâî â³. Ãî ëî â íèì
éî ãî îáî ðî í öåì âè ñòó ïèâ Ñ. Øóõåâè÷. Ñå ðåä àä âî êà ò³â áó ëè òà êîæ â³ äî ì³
ä³ ÿ ÷³ íà ö³ î íàëü íî- âè ç âî ëü íî ãî ðó õó â Ñõ³ ä í³é Ãà ëè ÷è í³: Ñ. Á³ëÿê, Ë. Ãàí -
êåâè÷, Ê. Ëåâèöüêèé, Î. Ìàð³ò÷àê, Î. Íàçàðóê, Â. Ñòàðîñîëüñüêèé,
Ñ. Ôåäàê. ϳä ÷àñ ïðî öå ñó, ÿêèé òðè âàâ ëè øå îäèí äåíü, Ì. Ëåìèê ïî ÿñ -
íèâ ìî òè âè ñâî ãî â÷èí êó, íà çâà â øè éî ãî ïðî òå ñ òîì ïå ðåä óñ³ì ñâ³ òîì
ïðî òè ä³é á³ëü øî âè öü êî¿ âëà äè, “ÿêà ñè ëîþ çà ãà ð áà ëà óêðà ¿í ñü êó äåð æà -
âó, íè ùèòü óêðà ¿í ñü êó êóëü òó ðó ³ òå ðî ðîì òà ãî ëî äîì íè ùèòü óêðà ¿í ñü -
êó íà ö³þ” 33.
Çà õè ñ íèê Ì. Ëåìèêà Ñ. Øóõåâè÷, çâåð òà þ ÷èñü äî ñó äó ç ïðî õàí íÿì
ïðî ïî ì’ÿ ê øåí íÿ âè ðî êó ï³ä ñó ä íî ìó, çâåð òàâ óâà ãó ïðè ñó ò í³õ íà ìî òè âè
â÷è íå íî ãî òå ðà ê òó. “Âñÿê³ óõ âà ëè, âñÿ ê³ ðå çî ëþ ö³¿, âñÿ ê³ â³ ÷à, âñÿ ê³ àí êå -
òè, âñå òå íå çâåð òຠóâà ãè ñâ³ òó, ö³ ëî ãî êóëü òó ð íî ãî ñâ³ òó íà òå, ùî ä³ º òü ñÿ
ç éî ãî ð³ ä íîþ êðà ¿ íîþ, — ï³ä êðå ñ ëþ âàâ çà õè ñ íèê ó ñâî ¿é ïðî ìî â³. — ² â³í
áà ÷à ÷è, ùî òå âñå íå ïî ìà ãàº, õî ÷å çâå ð íó òè óâà ãó â ³í øèé ñïî ñ³á..., ÿêèé
ïî òðÿñ áè ö³ ëèì ñâ³ òîì, ùîá î÷³ âñ³õ êóëü òó ð íèõ ëþ äåé çâå ð íó ëè ñÿ íà òå,
ùî ä³ º òü ñÿ â éî ãî êðà ¿ í³. ² ð³ øè â ñÿ íà ÷èí, ð³ øè â ñÿ ñòð³ ëè òè ó ðå ïðå çåí -
òàí òà òî ãî íà ðî äó ³ òî¿ âëà äè, ùî º ñïðè ÷èí íè êà ìè öüî ãî âñüî ãî...” 34.
Ñ. Øóõåâè÷à ï³ä òðè ìàâ ó ñâîº ìó âè ñòó ï³ Â. Ñòàðîñîëüñüêèé, ÿêèé íà -
ãà äàâ ïðè ñó ò í³ì, ùî â³í íå íà ëå æèòü äî ÎÓÍ, à º ïðå ä ñòà â íè êîì Óêðà ¿í -
ñü êî¿ ñî ö³ àë- äå ìî ê ðà òè ÷ íî¿ ïàð ò³¿. Öå, çà éî ãî ñëî âà ìè, áó ëî ñâ³ä ÷åí íÿì
òî ãî, ùî ïðè ÷è íè â÷èí êó Ì. Ëåìèêà çðî çó ì³ ë³ é ïðå ä ñòà â íè êàì ³í øèõ ïî -
ë³ òè÷ íèõ óãðó ïî âàíü óêðà ¿í ñü êî¿ åì³ ã ðà ö³¿. Â. Ñòàðîñîëüñüêèé íà ãî ëî ñèâ,
ùî ïðî öåñ ìຠïî ë³ òè÷ íèé õà ðà ê òåð, îñê³ëü êè ïîñò ð³ë éî ãî ï³ä çà õè ñ íî ãî
áóâ íà ñë³ä êîì “áåçêîíå÷íî-ãëèáîêî¿ òðà ãå 䳿”, ÿêó ïå ðå æè âà þòü ì³ ëü éî íè
óêðà ¿ í ö³â â ÓÑÐÐ. “² íå äëÿ äå ìîí ñ ò ðà ö³¿, à òî ìó, ùî ìè ðî çó ì³ ëè õà ðà ê òåð
öüî ãî â÷èí êó, íå çà ëå æ íî â³ä òî ãî, ÿêà îð ãà í³ çà ö³ÿ òóò ä³ ÿ ëà, ìè ç’ÿ âè ëè ñÿ â
òà ê³ì ÷è ñ ë³ ïå ðåä Âè ñî êèì Ñó äîì. Ç’ÿ âè ëè ñÿ, ùîá äà òè ñâ³ äî ö ò âî ïðà â ä³,
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 73
Ó÷àñòü óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é
ùîá ñïî â íè òè òîé îáî â’ÿ çîê, ÿêèé ëå æèòü íà óêðà ¿ í öå â³ àä âî êà òî â³, êî ëè
â³í º ÷ëå íîì ãðî ìà äÿí ñ ò âà, ñó ñ ï³ ëü íî ñ ò³”, — ï³ä êðå ñ ëèâ â³í ó ñâî ¿é ïðî -
ìî â³ 35.
Äëÿ òî ãî, ùîá ãëèá øå ç’ÿ ñó âà òè ìî òè âè â÷è íå íî ãî òå ðà ê òó, àä âî êàò
Ñ. Á³ëÿê çà ïðî ïî íó âàâ çà ñëó õà òè ðÿä åêñ ïåð ò³â òà ñâ³ä ê³â, äî ïî â³ ä³ ÿêèõ
ìà ëè ïðè âå ð íó òè óâà ãó íå ëè øå ñó ä ä³â, à é øè ðî êî ãî ñó ñ ï³ ëü íî ãî çà ãà ëó
ÿê â Ïî ëü ù³, òàê ³ çà ¿¿ ìå æà ìè. Çî êðå ìà, â³í âí³ñ ïðî ïî çè ö³þ âè ñëó õà òè
ÿê ñâ³ä êà Çà ëº ñü êî ãî — åêñ ïåð òà ç óêðà ¿í ñü êî- ðî ñ³é ñü êèõ â³ä íî ñèí ̳-
í³ ñ òåð ñ ò âà çà êîð äîí íèõ ñïðàâ ÐÏÏ ³ êî ëè ø íüî ãî ãî ëî âó çî â í³ ø íüî ïî -
ë³ òè ÷ íî ãî â³ äîì ñ ò âà Ïî ëü ù³ Ë. Âàñ³ëåâñüêîãî. Âî íè, çà ñëî âà ìè Ñ. Á³ëÿ -
êà, ìî ã ëè ôà õî âî ï³ä ò âåð äè òè ôà ê òè òà ìà ñ ø òà áè ãî ëî äî ìî ðó â ðà äÿí ñü -
ê³é Óêðà ¿ í³. ßê äî êà çè ìî òè â³â â÷è íå íî ãî Ì. Ëåìèêîì òå ðà ê òó àä âî êà -
òîì áó ëè çà ïðî ïî íî âà í³ ñòàò òÿ ïðî ôå ñî ðà ³ ëåí ñü êî ãî óí³ âåð ñè òå òó
Ì. Çäåõîâñüêîãî, âì³ ùå íà ó ÷à ñî ïè ñ³ “Âÿäîìîñüö³ ˳ òå ðà ö êå” ç 1933 ð.,
òà ìà òå ð³ à ëè, îïó á ë³ êî âà í³ ó “Áþëåòåí³ Ïîëü ñü êî- Óê ðà ¿í ñü ê³” çà òîé æå
ð³ê, çî êðå ìà ñòàò òÿ “سñòíàäöÿòà âå ñ íà â ÓÑÐД, â ÿêèõ ôà ê òè ÷ íî ï³ä ò -
âåð äæå í³ íà ÿâ í³ñòü ìà ñî âî ãî ãî ëî äó, ÿêèé ïà íóº â ðå ñ ïó á ë³ ö³, òà æà õ ëè â³
âè ïàä êè ëþ äî ¿ä ñ ò âà. Ñ. Á³ëÿê çà ïðî ïî íó âàâ òà êîæ çà ñëó õà òè äå ïó òà òà
ïîëü ñü êî ãî ñåé ìó Ì. Ðóä íèöü êó — ó÷à ñ íè öþ Êîí ãðå ñó íà ö³ î íàëü íèõ ìå -
í øèí, ùî â³ä áó â ñÿ â øâåé öàð ñü êî ìó ì³ ñ ò³ Áå ð í³ ³ íà ÿêî ìó áó ëî ïðè éíÿ -
òî â³ äî çâó äî ñâ³ òî âî¿ ñï³ ëü íî òè ïðî íà äàí íÿ äî ïî ìî ãè æåð ò âàì ãî ëî äó ó
Âå ëè ê³é Óêðà ¿ í³ 36.
² õî ÷à ñóä â³ä ìî âè â ñÿ âè ñëó õà òè çà ïðî ïî íî âà íèõ çà õè ñ íè êà ìè ñâ³ä ê³â,
à îð ãà í³ çà òî ðàì òå ðà ê òó òàê ³ íå âäà ëî ñÿ ïå ðå òâî ðè òè ïðî öåñ íàä Ì. Ëå ìè -
êîì ó ïî ë³ òè÷ íèé ñóä íàä êå ð³ â íè êà ìè ðîç â’ÿ çà íî¿ íà óêðà ¿í ñü ê³ çå ì ë³ ìà -
ñî âî¿ êàì ïà í³¿ ïî âè íè ùåí íþ ì³ ëü éî í³â óêðà ¿ í ö³â ÷å ðåç ãî ëî äî ìîð, àê ö³ÿ
âè êëè êà ëà øè ðî êèé ðå çî íàíñ ó ñâ³ ò³. Ó äåíü ñó äó ï³ä áó äèí êîì, äå â³í
ïðî õî äèâ, â³ä áó ëà ñÿ âå ëè êà äå ìîí ñ ò ðà ö³ÿ óêðà ¿í ñü êî¿ ìî ëî ä³ — ïðè õè ëü -
íè ê³â ÎÓÍ íà çíàê ñî ë³ äà ð íî ñ ò³ ç àòåí òà òîì ÿê âè ÿâîì ïðî òå ñ òó ïðî òè òå -
ðî ðó ³ ãî ëî äî ìî ðó â ÓÑÐÐ. Íà çà ñ³ äàí í³ áó ëè ïðè ñó ò í³ ³íî çå ì í³ æó ð íà ë³ ñ -
òè, ÿê³ ñòà ëè ñâ³ä êà ìè âè ñòó ï³â ï³ä ñó ä íî ãî, éî ãî çà õè ñ íè ê³â òà àä âî êà ò³â,
çà âäÿ êè ÷î ìó îòðè ìà ëè ìî æ ëè â³ñòü çðî çó ì³ òè ïî ë³ òè÷ í³ ìî òè âè îó í³â ñü -
êî ãî òå ðà ê òó é ïå ðå êî íà òè ñÿ ó ñî ë³ äà ð íî ñ ò³ óêðà ¿ í ö³â íà çà õ³ ä íèõ çå ì ëÿõ ³ç
ñâî ¿ ìè áðà òà ìè ó Ñõ³ ä í³é Óêðà ¿ í³, ïðî ùî âî íè ñïî â³ ñ òè ëè ñâî¿ ÷à ñî ïè ñè ³
íà äà ëè àê ö³¿ øè ðî êî ãî ðîç ãî ëî ñó.
Äðó êî âà íèé îð ãàí ÎÓ Í — “Óêðà¿íñüêèé íà ö³ î íà ë³ñò”, â³ òà þ ÷è òå ðàêò
Ì. Ëåìèêà, ïè ñàâ ó ñòàò ò³ ï³ä íà çâîþ “Ñòð³ë ÎÓÍ ó Ìî ñ ê âó”: “Â÷èíîê Ëå -
ìè êà ìຠ³ñ òî ðè ÷ íå çíà ÷åí íÿ äëÿ óëî æåí íÿ äàëü øèõ â³ä íî ñèí ì³æ ÎÓÍ ³
Ìî ñ ê âîþ. ³í ä³é äå äî â³ äî ìà êî æ íî ãî Óêðà ¿ í öÿ, ÿêèé... ëå 볺 äó ì êó ïðî
â³ä ïëà òó, ïðî áî ðî òü áó, ïðî ïî ìñ òó çà íà ðó ãó, çà ãíî á ëåí íÿ ³ ãî ëîä íà
Óêðà ¿ í³...” 37.
Ó 1933 ð. àê ö³¿ ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é òà îá’ºä íàíü óêðà ¿í ñü êî¿ åì³ ã -
ðà ö³¿ íà áó ëè ïî- ñï ðà â æ íüî ìó ìà ñî âî ãî õà ðà ê òå ðó. Ïðî òå ñ òà ö³é í³ â³ ÷à, ïî -
õî äè, ïî ë³ òè÷ í³ äå ìàð ø³ ïå ðåä óðÿ äà ìè êðà ¿í, ìå ìî ðàí äó ìè ³ çâå ð íåí íÿ
äî òà êèõ ì³æ íà ðî ä íèõ îð ãà í³ çà ö³é, ÿê ˳ ãà Íà ö³é, ×åð âî íèé Õðåñò òî ùî,
ïðî âî äè ëèñü ÿê îêðå ìè ìè îð ãà í³ çà ö³ ÿ ìè, òàê ³ îá’ºä íà íè ìè êî ì³ òå òà ìè,
ÿê³ ñòâî ðþ âà ëèñü ç ïðå ä ñòà â íè ê³â ð³ ç íî ìà í³ ò íèõ óêðà ¿í ñü êèõ òî âà ðèñòâ òà
ñî þ ç³â (ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ íèõ, æ³ íî ÷èõ, ñòó äåíò ñü êèõ, íà ó êî âèõ, ìå äè ÷ -
íèõ é ³í øèõ), ÿê³ ³ñ íó âà ëè ó ð³ ç íèõ êðà ¿ íàõ ñâ³ òó, äå ìå ø êà ëè óêðà ¿ í ö³. Äî
àê ö³é ïðî òå ñ òó ïðè ëó ÷è ëè ñâî¿ ãî ëî ñè ³º ðàð õè óêðà ¿í ñü êèõ öå ð êîâ, çà -
³ í³ ö³ þ âà â øè ì³æ íà ðî ä íó êîí ôå ðå í ö³þ â ñïðà â³ ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³.
Ïðî òå ñ òè íà áó ëè ìà ñî âî ãî õà ðà ê òå ðó, ùî, çðå ø òîþ, çìó ñè ëî ñâ³ òî âó ãðî -
ìàä ñü ê³ñòü çâå ð íó òè óâà ãó íà äî ëþ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ â ÓÑÐÐ.
74 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Ò. Â. Âðîíñüêà, Ò. Ñ. Îñòàøêî
Ïåð øè ìè ïè òàí íÿ ïðî íå îá õ³ä í³ñòü ïî äàí íÿ äî ïî ìî ãè ãî ëî äó þ ÷î ìó
íà ðî äó Óêðà ¿ íè ïå ðåä ì³æ íà ðî ä íîþ ñï³ ëü íî òîþ ïîñòà âè ëè óêðà ¿í ñü ê³
æ³í êè, îá’ºä íà í³ â Óêðà ¿í ñü ê³é æ³ íî ÷³é íà ö³ î íàëü í³é ðà ä³ (ÓÆÍÐ). Íà
â³ä ì³ íó â³ä æ³ íî ÷èõ îð ãà í³ çà ö³é ³í øèõ êðà ¿í, ìå òîþ ÿêèõ áó ëà áî ðî òü áà çà
íà áóò òÿ ð³ â íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ ïðàâ ç ÷î ëî â³ êà ìè, óêðà ¿í ñü ê³ æ³í êè ñâî ¿ì ãî -
ëî â íèì çà âäàí íÿì ââà æà ëè áî ðî òü áó çà äåð æà â íó íå çà ëå æ í³ñòü. Íà ì³æ íà -
ðî ä íèõ ôî ðó ìàõ òà ç³ áðàí íÿõ âî íè ïîñò³é íî íà ìà ãà ëè ñÿ ïðè âå ð íó òè óâà ãó
æ³ íîê ñâ³ òó äî òðà ã³ ÷ íî¿ äî ë³ óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó â óìî âàõ á³ëü øî âè öü êî¿
îêó ïà ö³¿, à òà êîæ ïðî âî äè òè ð³ ç íî ãî ðî äó ñï³ ëü í³ àê ö³¿ ç ïðå ä ñòà â íè öÿ ìè
³í øèõ æ³ íî ÷èõ îð ãà í³ çà ö³é, çî êðå ìà Á³ ëî ðó ñ³¿, íà ñå ëåí íÿ ÿêî¿ òà êîæ ïî -
òåð ïà ëî â³ä ïðî äî âî ëü ÷èõ ðîç âåð ñ òîê òà âè ëó ÷åí í ÿ çå ð íà. Îêð³ì âè ñòó ï³â
ó ïðå ñ³ íà ïðè ê³ í ö³ 1932 ð., ÿê ðå à ê ö³¿ íà ³í ôîð ìà ö³¿ ïðî ãî ëî äî ìîð íà áà -
òü ê³ â ùè í³, âî íè íà ãî ëî øó âà ëè íà òî ìó, ùî ñå ëÿ íàì â ÓÑÐÐ ïî òð³ á íà íå -
ãàé íà îð ãà í³ çî âà íà, áðà òåð ñü êà äî ïî ìî ãà, “óïîðÿäêîâàíà íà ðî äà ìè öè -
â³ ë³ çî âà íî ãî ñâ³ òó, ùîá òîé áðà ò í³é õë³á äî ñòà â ñÿ ñïðà â ä³ äî âóñò ãî ëî ä íî -
ãî ñå ëÿ íè íà ³ ðî á³ ò íè êà” 38.
21 ÷åð â íÿ 1932 ð. ïðî â³ä ÓÆÍÐ íà ñâîº ìó çà ñ³ äàí í³ óõ âà ëèâ çâå ð íó òè ñÿ
äî ì³æ íà ðî ä íî ãî ×åð âî íî ãî Õðå ñ òà ³ç ïðî õàí íÿì íà ä³ ñ ëà òè õàð ÷î â³ ïî ñè ë -
êè. Íà öüî ìó æ çà ñ³ äàí í³ âïåð øå ïðî ëó íàâ çà êëèê ñòâî ðè òè ó Ïðà ç³ êî ì³ òåò,
ÿêèé áè îð ãà í³ çó âàâ äî ïî ìî ãî âó àê ö³þ ãî ëî äó þ ÷èì 39. Ãî ëî âà ÓÆÍÐ, â³ äî -
ìà ãðî ìàä ñü êà ä³ ÿ ÷ êà òà ïå äà ãîã Ñ. Ðóñîâà ³ ñå ê ðå òàð ðà äè Õ. Êîíîíåíêî ó
ñâî ¿é ñï³ ëü í³é ñòàò ò³ íà ñòî ð³í êàõ ÷à ñî ïè ñó “Òðèçóá” ïè ñà ëè ïðî òðó ä íî ù³
ó ñïðà â³ íà äàí íÿ ìà òå ð³ àëü íî¿ äî ïî ìî ãè ãî ëî äó þ ÷èì â Óêðà ¿ í³: “Óêðà¿íñüê³
æ³í êè, îá’ºä íà í³ íà åì³ ã ðà ö³¿ â Ƴ íî ÷³é Íà ö³ î íàëü í³é Óêðà ¿í ñü ê³é Ðà ä³,
áåç ñè ëü í³ ïî äà òè íå ùà ñ íî ìó íà ñå ëåí íþ æî ä íó äî ïî ìî ãó. Óêðà ¿í ñü êà åì³ ã -
ðà ö³ÿ â³ä ãî ðî æå íà â³ä ñâî ãî íà ðî äó ñòðà ø íè ìè áîëü øå âè öü êè ìè çà ãî ðî æà -
ìè — í³ çâ³ ä òè äî íàñ, í³ â³ä íàñ íà Óêðà ¿ íó íå ïå ðå ëå òèòü ³ ï³ ð’ÿ ÷ êî. Íà øà
êî ðå ñ ïîí äå í ö³ÿ ç ð³ ä íè ìè íà êëè êຠíà íèõ æîð ñ òî ê³ ïå ðå ñë³ äó âàí íÿ”. Íà -
ð³ êà þ ÷è íà òå, ùî óñ³ ñïðî áè íà ä³ ñ ëà òè áóäü- ÿê³ õàð ÷î â³ ïðî äó ê òè ðî äè ÷àì ³
áëè çü êèì â ðà äÿí ñü êó Óêðà ¿ íó îáåð òà þ òü ñÿ ðå ï ðå ñ³ ÿ ìè âëà äè ïðî òè íèõ,
æ³í êè çà çíà ÷à ëè, ùî âî íè ìà þòü ëè øå ìî æ ëè â³ñòü ïðà â äè âî ³í ôîð ìó âà òè
ñâ³ò ïðî ò³ ñòðà õ³ò òÿ, ùî â³ä áó âà þòü ñÿ íà ¿õ áà òü ê³ â ùè í³ 40.
Ç 14 ïî 19 òðà â íÿ 1932 ð. ó ì. Ãðåíîáëü (Ôðà í ö³ÿ) â³ä áó âñÿ ÷åð ãî âèé
ì³æ íà ðî ä íèé æ³ íî ÷èé êîí ãðåñ ˳ ãè ìè ðó òà ñâî áî äè *. Òà ê³ êîí ãðå ñè ˳ ãè
ïðîâîäè ëè ñÿ ðàç íà òðè ðî êè. Óêðà ¿ í êè çàâ æäè â òîé ÷è ³í øèé ñïî ñ³á áðà -
ëè ó÷àñòü ó êîí ãðå ñàõ ˳ ãè, ï³ä òðè ìó âà ëè çâ’ÿ çîê ç ¿¿ îð ãà í³ çà ö³é íèì öåí ò -
ðîì, íå ðàç îòðè ìó âà ëè äî ïî ìî ãó â³ä ˳ ãè, ÿêà ÷àñ â³ä ÷à ñó ïî ðó øó âà ëà
ïðî á ëå ìè óêðà ¿í ñ ò âà ïå ðåä ì³æ íà ðî ä íè ìè ÷èí íè êà ìè — ˳ ãîþ Íà ö³é òî -
ùî. Ó òðà â íå âî ìó ì³æ íà ðî ä íî ìó æ³ íî ÷î ìó êîí ãðå ñ³ áðà ëè ó÷àñòü ïðå ä ñòà -
â íè ö³ óêðà ¿í ñü êî¿ ñå ê ö³ ¿ — Ñ. Ðóñîâà òà Õ. Êî íî íåí êî, ÿê³ ê³ëü êà ðà ç³â âè -
ñòó ïè ëè ó ïè òàí í³ ñòà íî âè ùà ñå ëÿí ñ ò âà ó ðà äÿí ñü ê³é Óêðà ¿í³, çî êðå ìà íà -
ñå ëåí íÿ Áó êî âè íè. Òàê, Ñ. Ðóñîâà äó æå ð³ øó ÷å âè ìà ãà ëà, ùîá ˳ ãà Íà ö³é
âè ñëî âè ëà ñâîº â³ä âåð òå ñòà â ëåí íÿ äî ðà äÿí ñü êî ãî óðÿ äó, “ÿêèé º óðÿ äîì
òå ðî ðó òà íà ñè ëü ñ ò âà íàä íà ðî äà ìè, ùî ìà þòü íå ùà ñ òÿ íà ëå æà òè äî ñî -
â³ ò³â” 41. Õ. Êîíîíåíêî ó ñâî ¿é ïðî ìî â³ òîð êà ëà ñÿ ïî ä³é íà Äí³ ñ ò ð³, çî êðå -
ìà ðîç ñò ð³ ëó ðà äÿí ñü êè ìè ïðè êîð äîí íè êà ìè ñå ëÿí, æ³ íîê, ä³ òåé, ñòà ðèõ
ëþ äåé, ÿê³ íà ìà ãà ëè ñÿ ïå ðåéòè äî Ðó ìó í³¿ ³ òàì âáå ðå ã òè ñÿ â³ä ãî ëî ä íî¿
ñìåð ò³. Ïðî òå âæå òî ä³, ÿê çà çíà ÷à ëè óêðà ¿í ñü ê³ äå ëå ãà ò êè, â³ä ÷ó âà ëî ñÿ íå -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 75
Ó÷àñòü óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é
* ˳ãà ìèðó òà ñâîáîäè áóëà çàñíîâàíà ùå â 1915 ð. çà ³í³ö³àòèâîþ Äæåí³ Àäàìñ òà
³íøèõ âèçíà÷íèõ ä³ÿ÷îê ð³çíèõ íàðîä³â, ùî ï³äíÿëè ñâ³é ãîëîñ ïðîòè â³éíè. Óêðà¿íñüêà
ñåêö³ÿ óòâîðèëàñü ó ³äí³ â 1921 ð. ³ ó òîìó æ ðîö³ áóëà ïðèéíÿòà ÿê ð³âíîïðàâíèé ÷ëåí
äî ñêëàäó ë³ãè. Ïåðøîþ ãîëîâîþ óêðà¿íñüêî¿ ñåêö³¿ áóëà îáðàíà Â.Î’Ê î í íîð-³ë³í-
ñüêà, ï³ñëÿ ïåðåíåñåííÿ óïðàâè ñåêö³¿ äî Ëüâîâà ¿¿ ãîëîâîþ îáðàíî Á. Áàðàí.
áà æàí íÿ ïðå ä ñòà â íèöü ðÿ äó ºâ ðî ïåé ñü êèõ êðà ¿í âè ñòó ïà òè ïðî òè ä³é óðÿ -
äó ÑÐÑÐ, ç ÿêèì øó êà ëè ïî ðî çó ì³í íÿ êîí ôîð ì³ ñò ñü ê³ ë³ äå ðè ¿õ äåð æàâ 42.
Óêðà ¿í ñü êå æ³ íî ö ò âî, çîð ãà í³ çî âà íå â “Ñîþç³ óêðà ¿ íîê” ó Ëüâî â³ ï³ä
ïðî âî äîì â³ äî ìî¿ ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ ãà ëè öü êî¿ ä³ ÿ ÷ êè, äå ïó òà òà äî
ïîëü ñü êî ãî ñåé ìó Ì. Ðóäíèöüêî¿, çâå ð íó ëî ñÿ â ñåð ï í³ 1933 ð. äî ì³æ íà ð î ä -
íèõ æ³ íî ÷èõ îð ãà í³ çà ö³é ç â³ äî çâîþ, ÿêà áó ëà âè ä ðó êó âà íà ê³ëü êî ìà ìî âà -
ìè.  í³é íà âî äè ëàñü ñòà òè ñ òè êà ñìåð ò íî ñ ò³ â³ä ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ òà ïî äà íî
ïå ðå á³ã íà ö³ î íàëü íî- âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó. ³ äî çâà
çà ê³í ÷ó âà ëà ñÿ çâå ð íåí íÿì “äî æ³ íîê âñ³õ íà ö³é, êðà ¿â, êîí òè íåí ò³â, âñ³õ
êëÿñ, ïàð ò³é ³ êîí ôå ñ³é” ç ïðî õàí íÿì ðîç âî ðó øè òè “ñîíí³ ñó ì ë³í íÿ” ÷î -
ëî â³ ê³â, ñè í³â ³ áðà ò³â, ÿê³ çà éìà þòü ó öèõ êðà ¿ íàõ “â³äïîâ³äàëüí³ äåð æà â í³
ñòà íî âè ùà” ³ çà æà äà òè â³ä íèõ “òîãî ïî ÷óò òÿ ì³æ ëþä ñü êî¿ ñî ë³ äà ð íî ñ ò³ ³
ñïðà âå ä ëè âî ñ ò³, ÿê³ íå äî çâî ëÿ þòü áðà òà òè ñÿ” ç óáè â öÿ ìè ì³ ëü éî í³â ëþ -
äåé â ðà äÿí ñü ê³é Óêðà ¿ í³ 43.
Ëüâ³â ñü êèé “Ñîþç óêðà ¿ íîê” ï³ä ãî ëî âó âàí íÿì Ì. Ðóäíèöüêî¿ â³â
æâà âó ïðî ïà ãàí äó ñå ðåä æ³ íî ÷èõ îð ãà í³ çà ö³é ñâ³ òó, çî êðå ìà â Ëîí äî í³,
Æå íå â³ ³ Ïà ðè æ³. Âíà ñ ë³ äîê ¿õ çó ñèëü äå ñÿòü ì³æ íà ðî ä íèõ æ³ íî ÷èõ îð ãà -
í³ çà ö³é íà ä³ ñ ëà ëè ñâî¿ ìå ìî ðàí äó ìè â ñïðà â³ ãî ëî äî ìî ðó äî ãî ëî âè Ðà äè
˳ ãè Íà ö³é, â òîé ÷àñ ïðå ì’º ðà ³ ì³ í³ ñ ò ðà ³íî çå ì íèõ ñïðàâ Íî ð âå 㳿
É.-Ë. Ì î â³í êåëÿ. Â³ä ³ìå í³ âñ³õ öèõ ì³æ íà ðî ä íèõ æ³ íî ÷èõ îð ãà í³ çà ö³é, ãî -
ëî â íèé îñ³ äîê ÿêèõ çíà õî äè â ñÿ â Ëîí äî í³, áó ëî íà ä³ ñ ëà íî äî Æå íå âè
ñï³ ëü íî ãî ëè ñ òà, ÿêèé ï³ä ïè ñà ëà Êî ð áåðò Åø á³, äî äà â øè äî ñó ï ðî â³ ä íî ãî
ëè ñ òà îêðå ìèé ìå ìî ðàí äóì ïðî ãî ëîä.  ò³é æå ñïðà â³ Ì. Ðóäíèöüêà òà ãî -
ëî âà Óêðà ¿í ñü êî ãî æ³ íî ÷î ãî ñî þ çó â Ïðà ç³ Ç. ̳ðíà â³ä â³ äà ëè â³ äî ìó ÷å ñü -
êó ä³ ÿ ÷ êó, ñå íà òîð êó Ô. Ïëàì³íêîâó, ÿêà òà êîæ ï³ä òðè ìà ëà àí òè ãî ëî äî âó
àê ö³þ Îá’ºä íà íî ãî Êî ì³ òå òó ì³æ íà ðî ä íèõ æ³ íî ÷èõ îð ãà í³ çà ö³é ó Æå íå â³
44.
Ãðî ìàä ñü êà îð ãà í³ çà ö³ÿ Öåí ò ðàëü íèé ñî þç óêðà ¿í ñü êèõ ñòó äåí ò³â
(ÖÅÑÓÑ) ç îñ³ä êîì ó Ïðà ç³ îá’ºä íó âà ëà âñ³ ñòó äåíò ñü ê³ îð ãà í³ çà ö³¿ â åì³ ã -
ðà ö³¿ òà íà çà õ³ ä íî ó ê ðà ¿í ñü êèõ çå ì ëÿõ.
Íà ÕV êîí ãðå ñ³ ̳æ íà ðî ä íî¿ ñòó äåíò ñü êî¿ îð ãà í³ çà ö³¿ ó Âå íå ö³¿, ÿêèé
â³ä áó âñÿ 24 ñåð ï íÿ — 2 âå ðå ñ íÿ 1933 ð., óêðà ¿í ñü ê³ äå ëå ãà òè — ïðå ä ñòà â íè êè
ÖÅÑÓÑ ðîç ïî âñþ äè ëè ñå ðåä ó÷à ñ íè ê³â öüî ãî ì³æ íà ðî ä íî ãî ç³ áðàí íÿ ñïå -
ö³ àëü íî ï³ä ãî òî â ëå íèé çà êëèê ôðà í öó çü êîþ ìî âîþ ï³ä çà ãàëü íîþ íà çâîþ
“Çàêëèê äî óí³ âåð ñè òåò ñü êî¿ ìî ëî ä³ âñ³õ êðà ¿í”. Ó äî êó ìåí ò³ íà ãî ëî øó âà -
ëîñü, ùî “Óêðà¿íà âìè ðຠâ ìó êàõ æîð ñ òî êî ãî ãî ëî äó”, ÿêèé “ñó ïðî âî -
äæóºòüñÿ ùå é òå ðî ðîì, ñïðÿ ìî âà íèì íà âè íè ùåí íÿ óêðà ¿ í ö³â”. Óêðà ¿í ñü ê³
ñòó äåí òè, ÿê³ ïå ðå áó âà þòü ïî çà ìå æà ìè áà òü ê³ â ùè íè, “íàìàãàþòüñÿ äî ïî -
ìî ã òè ñâî ¿ì áðà òàì, ùî çà ëè øè ëè ñÿ â êðàþ, îð ãà í³ çó þ ÷è Óêðà ¿í ñü êèé ×åð -
âî íèé Õðåñò” 45. Âî íè ïðî ñè ëè ³í òåð íà ö³ î íàëü í³ îð ãà í³ çà ö³¿, ó òî ìó ÷è ñ ë³ ³
ñòó äåíò ñü ê³, çâå ð íó òè íà Óêðà ¿ íó óâà ãó ñâ³ òî âî¿ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³, ùî ìî ã ëî ãà -
ðàí òó âà òè âè çíàí íÿ ðà äÿí ñü êîþ âëà äîþ ôà ê òó ãî ëî äó ³ òèì ñà ìèì â³ä êðè òè
íàä õî äæåí íÿ ïðî äî âî ëü ÷î¿ ïðî äó ê ö³¿ òà ìå äè êà ìåí ò³â äî ãî ëî äó þ ÷èõ.
³ äîçâ, ïî ä³ á íî¿ äî öè òî âà íî¿ íà ñòó äåíò ñü êî ìó êîí ãðå ñ³, áó ëî ïî øè -
ðå íî áëè çü êî ñî ò í³ ³ âî íè âè êëè êà ëè ó ïðè ñó ò í³õ çà ãàëü íå ñï³â ÷óò òÿ, ÿêèì,
îä íàê, âðå ø ò³- ðåøò ³ îá ìå æè ëè ñÿ ïðå ä ñòà â íè êè ìî ëî ä³ ç ð³ ç íèõ êðà ¿í.
Ïðè öüî ìó óêðà ¿í ñü êèì ñòó äåí òàì çà êîð äî íîì ðå êî ìåí äó âà ëî ñÿ äî ñÿ ã òè
òà êî ãî ð³ â íÿ çîð ãà í³ çî âà íî ñ ò³, ùîá íå ïî òðå áó âà òè ó ïî äàëü øî ìó “³íòåð -
íà ö³îíàëüíî¿ ïî ìî ÷³”. Ãî ëî â íîþ òå çîþ ñï³â ÷óò òÿ, íå “îáòÿæåíîãî” ³í øè -
ìè ä³ º âè ìè â÷èí êà ìè àáî æ ðå à ê ö³ ºþ íà çà êëèê ïðî äî ïî ìî ãó, áó ëî ïî ñè -
ëàí íÿ íà òå, ùî âî íè (ìî ëî ä³ æ í³ ì³æ íà ðî ä í³ îð ãà í³ çà ö³¿. — Àâò.), ìî â ëÿâ,
ìà þòü áà ãà òî âëà ñ íèõ ñó òî “ìîëîä³æíèõ” ïðî á ëåì, ³ òî ìó ðå êî ìåí äó âà ëè
óêðà ¿í ñü êèì ñòó äåí òàì äî ëà òè ñâîº ëè õî âëà ñ íè ìè ñè ëà ìè. “Âàøà äî ëÿ â
76 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Ò. Â. Âðîíñüêà, Ò. Ñ. Îñòàøêî
âà øèõ âëà ñ íèõ ðó êàõ. Äî êà æ³òü, ùî âè âàð ò³ êðà ùî¿ äî ë³... Ìè âàì ñï³â ÷ó -
âà º ìî, àëå ìè — æäå ìî... Öå ïðà â äà, ùî ãî ëîä ëþ òóº â Óêðà ¿ í³, àëå ãî ëîä
ëþ òóº ³ â Êè òà¿, à õî ëå ðà — â ²í 䳿. Äî êà æ³òü, ùî âè, óêðà ¿ í ö³, ìà º òå ïðà âî
áó òè áåç ãî ëî äó ³ áåç õî ëå ðè! Äî êà æ³òü, ùî âè — óêðà ¿ í ö³, ìà º òå ïðà âî áó òè
â³ ëü íîþ íà ö³ ºþ, ìà º òå ïðà âî ìà òè âëà ñ íó äåð æà âó. Âà øà äî ëÿ â âà øèõ
âëà ñ íèõ ðó êàõ...”, — òà êè ìè ïå ðå âà æ íî áó ëè â³ä ïî â³ ä³ ãî ë³â ñòó äåíò ñü êèõ
îð ãà í³ çà ö³é íà êîí ãðå ñ³, ÿê çãà äó âàâ îäèí ç ¿¿ ó÷à ñ íè ê³â ª. Îíàöüêèé 46.
Ó Ëþ ê ñå ì áó ð ç³ â ñåð ï í³ 1933 ð. óêðà ¿í ñü ê³ ñòó äåí òè, îá’ºä íà í³ ó òî âà -
ðè ñ ò â³ “Îáíîâà”, áå ðó ÷è ó÷àñòü ó ̳æ íà ðî ä íî ìó êîí ãðå ñ³ ñòó äåí ò³â- êà òî -
ëè ê³â, ðîç ïî âñþ äè ëè çâå ð íåí íÿ óêðà ¿í ñü êèõ êà òî ëè öü êèõ âëà äèê Ãà ëè ÷è -
íè é àïå ëþ âà ëè äî êóëü òó ð íî ãî ñâ³ òó ïðî äî ïî ìî ãó ãî ëî äó þ ÷³é Óêðà ¿ í³ 47.
Âî ñå íè 1933 ð. óêðà ¿í ñü ê³ ñòó äåí òè, çîð ãà í³ çî âà í³ ó ÖÅÑÓÑ, ñï³ ëü íî ç
Ñî þ çîì ï³ä êàð ïàò ñü êèõ ñòó äåí ò³â ïðî âå ëè íè ç êó ïðî òå ñ òà ö³é íèõ àê ö³é, äî
ÿêèõ íà ìà ãà ëè ñÿ çà ëó ÷à òè ìî ëîäü ç ³í øèõ íà ö³ î íàëü íèõ ñòó äåíò ñü êèõ îð -
ãà í³ çà ö³é. Çî êðå ìà ó â³ ÷³ ìî ëî ä³ òà ñòó äåí ò³â, ÿêå â³ä áó ëî ñÿ 29 æîâòíÿ
1933 ð., áðà ëè ó÷àñòü ëè òîâ ñü ê³ ïðå ä ñòà â íè êè. Ó Äà í ö³ ãó (Ãäàí ñü êó) ïðî òå -
ñòíå â³ ÷å 29 æîâòíÿ 1933 ð. âëà ø òó âà ëà Óêðà ¿í ñü êà ñòó äåíò ñü êà ãðî ìà äà.
Ïåð ø³ àê ö³¿ óêðà ¿í ñü êî¿ ñå ê ö³¿ ˳ ãè ïî íå âî ëå íèõ íà ðî ä³â ðîç ïî ÷à ëè ñÿ
ó âå ðå ñ í³ 1932 ð. Ç ³í³ ö³ à òè âè ñå ê ðå òà ðÿ “Ïðîìåòåþ” ². Áàçÿêà, íà òîé ÷àñ
ñï³â ðî á³ ò íè êà ñïåö ñ ëó æ áè Äåð æà â íî ãî öåí ò ðó ÓÍÐ â åê çè ë³, ÿêèé áóâ áåç -
ïî ñå ðå ä íüî ïî ³í ôîð ìî âà íèé ïðî ìà ñ ø òà áè ãî ëî äî ìî ðó â ÓÑÐÐ, ï³ä ãî ëî -
âó âàí íÿì Ð. Ñìàëü-Ñòîöüêîãî â³ä áó ëî ñÿ ê³ëü êà íà ðàä âó çü êî¿ ïðå çè 䳿 ö³ º¿
îð ãà í³ çà ö³¿ ó Ïðà ç³ òà Áå ð ë³ í³. Çã³ ä íî ç ïðè éíÿ òèì ð³ øåí íÿì ðîç ïî ÷à òè
øè ðî êó àê ö³þ äëÿ ³í ôîð ìà ö³¿ âñ³õ äåð æà â íèõ ³ ãðî ìàä ñü êèõ ÷èí íè ê³â çà
êîð äî íîì ïðî ñòàí ðå ÷åé â Óêðà ¿ í³ — áó ëî ñòâî ðå íî ³ â³ä ðÿ äæå íî äî Æå -
íå âè ñïå ö³ àëü íó êî ì³ ñ³þ íà ÷î ë³ ç ãî ëî âîþ “Ïðîìåòåþ” Ì. ˳âèöüêèì 48.
²ç ñâî ¿ ìè çâå ð íåí íÿ ìè äî ì³æ íà ðî ä íèõ îð ãà í³ çà ö³é ³ áåç ïî ñå ðå ä íüî äî
ð³ ç íî ãî ðî äó çà ðó á³ æ íèõ ãðî ìàä ñü êèõ îá’ºä íàíü àïå ëþ âà ëè ÷è ñ ëåí í³ óêðà -
¿í ñü ê³ òî âà ðè ñ ò âà. Çî êðå ìà Ñî þç óêðà ¿í ñü êèõ æó ð íà ë³ ñ ò³â ³ ïè ñü ìåí íè ê³â
çà êîð äî íîì ç îñ³ä êîì ó Ïðà ç³ ó ÷åð â í³ 1933 ð. îïðè ëþ ä íèâ çâå ð íåí íÿ “Äî
êóëü òó ð íî ãî ñâ³ òà:  ñïðà â³ ãî ëî äó íà Ðà äÿí ñü ê³é Óêðà ¿ í³”, â ÿêî ìó ïðî òå -
ñ òó âàâ ïðî òè ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³ ³ âè ìà ãàâ â³ä ðÿ äæåí íÿ äî ÑÐÑÐ ì³æ íà -
ðî ä íèõ êî ì³ ñ³é äëÿ “äîñë³äæåííÿ ãî ëî äó íà Óêðà ¿ í³ òà äëÿ îð ãà í³ çà ö³¿ íå -
ãàé íî¿ ðÿ òóí êî âî¿ àê ö³¿” 49.
Âçè ì êó 1932 ð. ðîç ïî ÷àâ ÷å ðåç ïðå ñó êàì ïà í³þ ç îð ãà í³ çà ö³¿ äî ïî ìî ãè
óìè ðà þ ÷èì áðà òàì ³ ñå ñ ò ðàì â “öàðñòâ³ äè ÿ âî ëà” ìè ò ðî ïî ëèò À. Øåï òèöü -
êèé. Ïðî â³ä Óêðà ¿í ñü êî¿ ãðå êî- êà òî ëè öü êî¿ öå ð ê âè îä íèì ç ïåð øèõ ïðî äå -
ìîí ñ ò ðó âàâ íå îá õ³ä í³ñòü ïðî âå äåí íÿ ñï³ ëü íèõ àê ö³é, ÿê³ ìà ëè ñòà òè çà ïî ðó -
êîþ óñ ï³ õó çà ãàëü íî ãðî ìàä ñü êèõ çó ñèëü ó ïî äàí í³ äî ïî ìî ãè ãî ëî äó þ ÷èì â
Óêðà ¿ í³. 24 ëè ï íÿ 1933 ð. áó ëî âè äà íî çâå ð íåí íÿ “Äî âñ³õ ëþ äåé äî á ðî¿ âî -
ë³”, ÿêå ï³ä ïè ñà ëè âñ³ ºïè ñ êî ïè ÓÃÊÖ: ìè ò ðî ïî ëèò Àí äð³é Øå ï òè öü êèé
(Ëüâ³â), Ãðè ãî ð³é Õî ìè øèí (Ñòà í³ ñ ëà â³â), Éî ñà ôàò Êî öè ëîâ ñü êèé (Ïå ðå -
ìèøëü), Íè êè òà Áóä êà (òè òó ëÿ ð íèé ºïè ñ êîï Ïà òà ðó), Ãðè ãî ð³é Ëà êî òà
(Ïå ðå ìèøëü), ²âàí Áó ÷ êî (Ëüâ³â) òà ²âàí Ëÿ òè øåâ ñü êèé (Ñòà í³ ñ ëà â³â) 50.
Âî íî áó ëî ïå ðå êëà äå íî ê³ëü êî ìà ³íî çå ì íè ìè ìî âà ìè ³ ðî ç³ ñëà íå âñ³ì
âïëè âî âèì ì³æ íà ðî ä íèì îð ãà í³ çà ö³ ÿì. Äî êó ìåíò çâå ð íå íèé äî “õðèñòèÿí
ö ³ ëî ãî ñâ³ òó, âñ³õ â³ ðó þ ÷èõ â Áî ãà ëþ äåé, à îñî á ëè âî âñ³õ ðî á³ ò íè ê³â ³ ñå ëÿí
ò à âñ³õ çå ì ëÿ ê³â”, ÿêèõ äó ø ïà ñ òè ð³ çà êëè êà ëè “ïðèëó÷èòèñÿ äî öüî ãî ïðî ò å ñ -
òó òà áî ëþ ³ ðîç ïî âñþ äè òè éî ãî â ÿê íàé äàëü ø³ êðà ¿ íè ñâ³ òó”. “Óñ³ ðà ä³î ñòà -
í ö³¿, — çà çíà ÷à ëî ñÿ íà ñàì ê³ íåöü, — ïðî ñè ìî ðîç íå ñ òè íàø ãî ëîñ ïî ö³ë³é
çåì ñü ê³é êó ë³, ìî æå, ä³é äå â³í ³ äî óáî ãèõ õà òèí, êî íà þ ÷èõ ç ãî ëî äó ñå ë ÿ í” 51.
Äðó ãå ïà ñ òèð ñü êå çâå ð íåí íÿ Óêðà ¿í ñü êî ãî êà òî ëè öü êî ãî ºïè ñ êî ïà òó
íà çà õ³ ä íî ó ê ðà ¿í ñü êèõ çå ì ëÿõ â ñïðà â³ ãî ëî äî ìî ðó 28 æî â ò íÿ 1933 ð. ï³ä -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 77
Ó÷àñòü óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é
ïè ñà ëè ìè ò ðî ïî ëèò À. Øåïòèöüêèé, ºïè ñ êî ïè: Ã. Õîìèøèí, É. Êîöè -
ëîâñüêèé, Ã. Ëàêîòà, ². Ëÿòèøåâñüêèé, ². Áó÷êî. Äó õî âåí ñ ò âî òà â³ ðó þ ÷³
çà êëè êà ëè ñÿ äî â³ä çíà ÷åí íÿ 29 æî â ò íÿ — Äíÿ íà ö³ î íàëü íî¿ æà ëî áè ³ ïðî -
òå ñ òó — ñï³ ëü íèì ïîñòîì, ìî ëè ò âà ìè ³ “äîáðèõ ä³ë äëÿ âè ïðî øåí íÿ... Áî -
æî ãî ìè ëî ñåð äÿ äëÿ ñòðà æ äó ÷èõ ³ óìè ðà þ ÷èõ ç ãî ëî äó íà øèõ áðà ò³â” 52.
Îêðå ìèì ïî ñëàí íÿì â ñïðà â³ ãî ëî äî ìî ðó â³ ä³ çâà â ñÿ ó ëþ òî ìó 1933 ð.
²î àí Òå î äî ðî âè ÷ — àð õ³ ºïè ñ êîï àìå ðè êàí ñü êèé, ãî ëî âà Óêðà ¿í ñü êî¿ ãðå -
êî- ïðà âî ñ ëà â íî¿ öå ð ê âè (ÓÃÏÖ) â Êà íà ä³. Êîí ñ òà òó þ ÷è ôà ê òè ìà ñî âî ãî
ãî ëî äî ìî ðó, ÿêèé îõî ïèâ Óêðà ¿ íó, àð õ³ ºïè ñ êîï âè çíà ÷àâ ïðè ÷è íè, ÿê³ éî -
ãî âè êëè êà ëè. Ïî ñè ëà þ ÷èñü íà ëè ñ òè òà ñâ³ä ÷åí íÿ âò³ êà ÷³â, ². Òåîäîðîâè÷
çà çíà ÷àâ: «×åðâîíà Ìî ñ ê âà, ïî ñëó ãî âó þ ÷èñü íà ì³ ñ ö³ æè äà ìè, ç ÿêèõ ãî -
ëî â íî íà á ðà íà áî ëü øå âè öü êà àä ì³ í³ ñ ò ðà ö³ÿ íà Óêðà ¿ í³, â³ äî áðà ëà â³ä íà -
øèõ ñå ëÿí çå ì ë³, çðóé íó âà ëà âñå ãî ñ ïî äàð ñ ò âî õë³ áî ðîá ñü êî¿ Óêðà ¿ íè, ê î æ -
äî ãî, êî ëèñü â³ ëü íî ãî ãî ñ ïî äà ðÿ ïå ðå âå ëà íà ñòàí áåç çå ìå ëü íî ãî ³ íå â³ ëü -
íî ãî ðî á³ ò íè êà, ÿêî ìó ëè øè ëî ñÿ ïðà öþ âà òè çà “ïàéîê”, ÿêèé éî ìó çâåð õó
÷åð âî í³ êî ì³ ñà ð³ îä êðà þ þòü». ³í òà êîæ ï³ä êðå ñ ëþ âàâ, ùî “íàâ³òü â êó ñ êó
íà ñó ù íî ãî õë³ áà ñòàâ íàø íà ð³ä çà ëå æ íèé â³ä Ìî ñ ê âè ³ ¿¿ ïî ì³ ÷ íè ê³â...
Ïðè òà êèõ óìî âàõ ÷åð âî íà Ìî ñ ê âà ïå ðå âî äèòü íàä íà øèì íà ðî äîì ñòðà ø -
íèé çëî ÷èí: ç ðî êó íà ð³ê âî íà ñî ò íÿ ìè ïå ðå êè íó ëà íà øå óêðà ¿í ñü êå íà ñå -
ëåí íÿ íà äà ëå êó ï³ â í³÷, íà ïî â³ ëü íó òàì ñìåðòü, à â³ä òèõ, ùî ùå çà ëè øè -
ëè ñü — íà ð³ ä í³é çå ì ë³, íå ìè ëî ñåð ä íî â³ä áè ðà º òü ñÿ õë³á... Ñå ïðè ÷è íè òå -
ïå ð³ ø íüî ãî ñòðà øåí íî ãî ãî ëî äó íà Óêðà ¿ í³» 53.
Ó áà ãà òüîõ ì³ ñ òàõ ͳ ìå ÷ ÷è íè: 23 ëèïíÿ 1933 ð. — ó Áðå ìå í³, 30 ë è ï -
íÿ — ó ì³ ñ òå ÷ êó Ãð³ ìåí á³ ëÿ Øòðà ëü çóí äà, 27 ñåðïíÿ — â Ãå ìå ë³í ãå í³ òà
³í øèõ ï³ä ÷àñ ïðî ïî â³ äåé äó ø ïà ñ òèð Ïå ò ðî Âå ð ãó í — ãî ëî âà Çà ãàëü íî óê -
ðà ¿í ñü êî ãî äî ïî ìî ãî âî ãî êî ì³ òå òó â Áå ð ë³ í³, îãî ëî øó âàâ çâå ð íåí íÿ âëà -
äèê ÓÃÊÖ óêðà ¿í ñü êîþ òà í³ ìå öü êîþ ìî âà ìè ïðî ãî ëîä â Óêðà ¿ í³ 54. «Çâ î -
ðóø ëèâî áó ëî äè âè òèñü, — ïè ñàâ ÷à ñî ïèñ “Òðèçóá”, — ÿê íà ø³ ðî á³ ò íè êè
ÿê â Ãð³ ìå í³, òàê ³ â Áå ð ë³ í³ âè òÿ ãà ëè îñòàí í³ ñî òè êè ç êè øå í³, ùîá õî÷
íàé ìå í øîþ ëå ï òîþ ïðè éòè íà ïî ì³÷ ãî ëî äà þ ÷èì» 55.
11 âåðåñíÿ 1933 ð. ñâÿ ùå íè êè Óêðà ¿í ñü êî¿ ãðå êî- êàòî ëè öü êî¿ öå ð ê âè
â ͳ ìå ÷ ÷è í³ îãî ëî ñè ëè äíåì æà ëî áè “ïî çà ìîð äî âà íèõ ç ãî ëî äó â Âå ëè ê³é
Óêðà ¿ í³”. Íà ïà íà õè ä³ áó ëè ïðè ñó ò í³ ìàé æå âñ³ ÷ëå íè Óêðà ¿í ñü êî¿ ãðî ìà äè
â Áå ð ë³ í³ áåç ð³ ç íè ö³ ïàð ò³é íî¿ òà êîí ôå ñ³é íî¿ ïðè íà ëå æ íî ñ ò³, çî êðå ìà ã å ò ü -
ìàí Ï. Ñêîðîïàäñüêèé ç³ ñâîºþ ðî äè íîþ. Íà çà ïðî øåí íÿ äó ø ïà ñ òèð ñ ò âà
â³ä ãó ê íó ëè ñÿ òà êîæ ³ ïðå ä ñòà â íè êè ãðó çèí ñü êî¿, àçå ð áàé äæàí ñü êî¿, òóð êå -
ñ òàí ñü êî¿ é ³í øèõ íà ö³ î íàëü íèõ êî ëî í³é, ùî ïå ðå áó âà ëè ó ͳ ìå ÷ ÷è í³, à
òà êîæ ÷è ìà ëî í³ ìå öü êèõ êóëü òó ð íèõ, ãðî ìàä ñü êèõ òà öå ð êî â íèõ ä³ ÿ ÷³â, ñå -
ðåä ÿêèõ áóâ ³ äå ëå ãàò Áå ð ë³í ñü êî ãî ªïè ñ êîï ñü êî ãî Îð äè íà ð³ à òó ïðå ëàò
˳ õ òå í áåðã. ϳ ñ ëÿ ïà íà õè äè, ùî ïðî â³â äó ø ïà ñ òèð Ï. Âåðãóí, íèì æå áó ëî
çà ÷è òà íå í³ ìå öü êîþ ìî âîþ çâå ð íåí íÿ ºïè ñ êî ï³â ÓÃÊÖ. ³í òà êîæ âè ãî -
ëî ñèâ í³ ìå öü êîþ ìî âîþ ïðî ïî â³äü, ó ÿê³é ç’ÿ ñî âó âà ëèñü çà ñëó ãè óêðà ¿í -
ñüêî ãî íà ðî äó â éî ãî ³ñ òî ðè ÷ í³é áî ðî òü á³ çà âëà ñ íó äåð æà âó. Äó ø ïà ñ òèð
çâå ð íó â ñÿ äî ïðå ä ñòà â íè ê³â í³ ìå öü êî¿ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³, ÿê³ áó ëè ïðè ñó ò í³ ó
õðà ì³ ï³ä ÷àñ ïà íà õè äè, ç ïðî õàí íÿì ï³ä òðè ìà òè äî ïî ìî ãî âó àê ö³þ òà íå
çà ëè øà òè óêðà ¿í ñü êèé íà ðîä íà ñà ìî ò³ ç òðà ãå ä³ ºþ, ÿêà éî ãî ñï³ ò êà ëà. ϳä
÷àñ àê ö³¿ áó ëî ç³ áðà íî ãðî øî âó ïî æåð ò âó äëÿ ãî ëî äó þ ÷èõ 56.
Äî öèõ ïðî òå ñ ò³â äî ëó ÷è â ñÿ îêðå ìèì ïà ñ òèð ñü êèì ëè ñ òîì ï³ä íà çâîþ
“Ó õâè ë³ íà ðîä íî ãî ãî ðÿ” 13 âåðåñíÿ 1933 ð. ºïè ñ êîï Óêðà ¿í ñü êî¿ êà òî ëè -
öü êî¿ öå ð ê âè ó Êà íà ä³ Â. Ëàäèêà. Ëèñò áóâ ïå ðå äðó êî âà íèé ìàé æå ó âñ³é
òî ãî ÷à ñ í³é ïðå ñ³ Êà íà äè ïî â í³ ñ òþ àáî îá øè ð íî ïðî êî ìåí òî âà íèé. Ó íüî -
ìó çî êðå ìà çà çíà ÷à ëî ñÿ, ùî “ñâ³ò ïå ðå ïî â íå íèé æà õ ëè âè ìè â³ ñ òÿ ìè ïðî
ñòðà õ³ò òÿ íå âî ë³- íå äî ë³, ãî ëî â íî â Óêðà ¿ í³, ïî íå âî ëå í³é áî ëü øå âè öü êîþ
78 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Ò. Â. Âðîíñüêà, Ò. Ñ. Îñòàøêî
âëà äîþ.., êîìóí³ñòè íè ùàòü íàé êðà ùèõ ñè í³â óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó ðîç -
ñòð³ ëà ìè, ìó ÷àòü òþ ð ìà ìè ³ çà ñëàí íÿ ìè ³ ìà ñî âî âè ãî ëî äæó þòü óñå íà ñå -
ëåí íÿ Óêðà ¿ íè. ×è ñ ëåí í³ âò³ êà ÷³ ç áî ëü øå âè öü êî¿ íå âî ë³ îïî â³ äà þòü íå ÷ó -
âà í³ äî ñ³ ðå ÷³ ïðî æà õ ëè âå íà ðîä íå ãî ðå, ïðî ãî ëîä ³ ëþ äî ¿ä ñ ò âî â íàé áà ãà -
ò ø³é êî ëèñü êðà ¿ í³ ªâ ðî ïè” 57.
Ïðî òå ñ ò í³ àê ö³¿ óêðà ¿ í ö³â ó ÑØÀ ï³ äò ðè ìàâ ñâî ¿ ìè çâå ð íåí íÿìè äî
â³ ðó þ ÷èõ àïî ñ òîëü ñü êèé åê çàðõ äëÿ óêðà ¿ í ö³â â Àìå ðè ö³ àð õ³ ºïè ñ êîï Êî ñ -
òÿí òèí Áî ãà ÷åâ ñü êèé, ãî ëî âà Óêðà ¿í ñü êî¿ ãðå êî- êà òî ëè öü êî¿ öå ð ê âè â
ÑØÀ. Â íüî ìó â³ äî ìèé ãðî ìàä ñü êèé òà öå ð êî â íèé ä³ ÿ÷ íà ãî ëî øó âàâ, ùî
“îáîâ’ÿçêîì õðè ñ òè ÿí ñü êèì º ãî ëî ä íî ãî íà êîð ìè òè”. Ïðè òî ìó ï³ä êðå ñ -
ëèâ, ùî “í³êîëè, ìà áóòü, öåé îáî â’ÿ çîê íå ñòî ÿâ ïå ðåä óêðà ¿ í öÿ ìè â òà ê³é
ãðî ç³ òà ñè ë³, ÿê ñòî ¿òü ñüî ãî ä í³, â îá ëè÷ ÷³ ôà ê òó, êî ëè ì³ ëü éî íè áðà ò³â ³
ñå ñ òåð êî íà þòü ãî ëî äî âîþ ñìåð òþ”. Çà ðîç ïî ðÿ äæåí íÿì Ê. Áîãà÷åâñüêî -
ãî, 24 ãðóäíÿ 1933 ð. ó âñ³õ ãðå êî- êà òî ëè öü êèõ õðà ìàõ ÑØÀ áó ëè áî ãî ñëó -
æ³í íÿ çà ãî ëî äó þ ÷èõ íà Óêðà ¿ í³, à òà êîæ äî ïî ìî ãî â³ àê ö³¿ 58.
Ðà çîì ç òèì âå ëè êó àê ö³þ ïðî òå ñ òó ïðî òè ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³ ðîç -
âè í óâ àð õ³ ºïè ñ êîï â³ äåí ñü êèé êàð äè íàë Òå î äîð ²í í³ öåð. ³í æå ñòàâ
³í³ ö³ à ò î ðîì ñòâî ðåí íÿ òà ãî ëî âîþ ì³æ íà ö³ î íàëü íî ãî ³ ì³æ êîí ôå ñ³é íî ãî
êî ì³ òå ò ó, ÿêèé óòâî ðè â ñÿ ó ñòî ëè ö³ Àâ ñ ò ð³¿. ϳ ñ ëÿ îïó á ë³ êó âàí íÿ ó ïðå ñ³
çâå ð íåí íÿ “Óêðà¿íà â ïå ðåä ñìåð ò íèõ ñó äî ðî ãàõ” ³º ðàð õ³â Óêðà ¿í ñü êî¿ ãð å -
êî- êà òî ëè öü êî¿ öå ð ê âè ó Çà õ³ ä í³é Óêðà ¿ í³ êàð äè íàë ðîç ïî ÷àâ âèâ÷åí íÿ
ö³ º¿ ïðî á ëå ìè. Ïðî öå, çî êðå ìà, ñâ³ä ÷èòü éî ãî ëè ñ òó âàí íÿ ç ãå íå ðàëü íèì
ñå ê ðå òà ðåì ªâ ðî ïåé ñü êî ãî êîí ãðå ñó íà ö³ î íàëü íèõ ìå í øèí Å. Àììåíäå 59.
27 ñåðïíÿ 1933 ð. ó â³ äåí ñü ê³é ãà çå ò³ “³íåð Æó ð íàëü” áó ëî îïó á ë³ êî âà íî
çà êëèê êàð äè íà ëà Ò. ²íí³öåðà äî ì³æ íà ðî ä íî ãî ×åð âî íî ãî Õðå ñ òà äî ïî -
ìî ã òè ãî ëî äó þ ÷èì â Óêðà ¿ í³. “Ãîëîäîâà êà òà ñ ò ðî ôà âíà ñ ë³ äîê ïî ë³ òè êè
ñîâ. âëà äè ä³é äå â íàé áëè æ ÷èõ ì³ ñÿ öÿõ äî âåð øèí ³ ì³ ëü éî íè ëþ äåé ãè -
íóòü ç ãî ëî äó, — íà ãî ëî øó âà ëîñü ó çâå ð íåí í³. — Äàëü øå ãî ä³ ìîâ ÷à òè, öå
îçíà ÷à ëî á, ùî êóëü òó ð íèé ñâ³ò ïî ãî äæó º òü ñÿ ç ìà ñî âîþ ñìåð òþ ëþ äåé ³
áå ðå íà ñå áå ñï³â â³ä ïî â³ äàëü í³ñòü. ij º òü ñÿ öå â ÷à ñ³, êî ëè ³í ø³ ÷à ñ òè ñâ³ òà
íè ùàòü íàä ì³ð çá³ æ æÿ, à â ÑÐÑÐ ãè íóòü ëþ äè ãî ëî äî âîþ ñìåð òþ, ïðè ÷î -
ìó ïðè õî äèòü äî ëþ äî ¿ä ñ ò âà (êà í³ áà ë³ ç ìó)” 60. Íà â³ä ì³ íó â³ä á³ëü øî ñ ò³
ºâ ðîïåé ñü êèõ ïî ë³ òè ê³â, ÿê³ çà ïëþ ùó âà ëè î÷³ íà ôà ê òè ãî ëî äî ìî ðó, íà -
ìà ãàþ ÷èñü çáå ðå ã òè ïðè ÿç í³ ñòî ñóí êè ç êå ð³ â íè ö ò âîì ÑÐÑÐ, àáî íà â³òü
îòðè ìà ëè åêî íî ì³ ÷ í³ âè ãî äè â³ä ñè òó à ö³¿, ùî ñêëà ëà ñÿ, êàð äè íàë Ò. ²í í³-
öåð çà êëè êàâ çà ñó äè òè îð ãà í³ çà òî ð³â ãî ëî äî ìî ðó òà ïî äà òè äî ïî ìî ãó ãî -
ëîäó þ ÷èì. “Çðîá³ìî ñï³ ë ü íèé áðà òåð ñü êèé æåñò ïî êè íå ï³ ç íî, — ï³ä -
êðåñëþ âàâ â³í ó ñâîº ìó çâå ð íåí í³. — Öå º Áî æà âî ëÿ... ß ïî êëà äà þ ñÿ íà
áëà ãàí íÿ ãà ëè öü êî ãî ìè ò ðî ïî ëè òà Àí ä ðåÿ Øå ï òè öü êî ãî” 61. Çà ï³ä òðè ì -
êè êàð äè íà ëà â Àâ ñ ò 𳿠øè ðî êó àê ö³þ ïðî òå ñ òó ðîç ãî ð íó ëî óêðà ¿í ñü êå
ñòó äåíò ñü êå òî âà ðè ñ ò âî “Ñ³÷” 62.
Âë³ ò êó 1933 ð. ñòâî ðþ º òü ñÿ øè ðî êà ìå ðå æà äî ïî ìî ãî âèõ êî ì³ òå ò³â â
óñ³õ êðà ¿ íàõ ñâ³ òó, äå ìå ø êà ëè óêðà ¿ í ö³. Ïðî òå ñ ò í³ àê ö³¿ îõî ï ëþ þòü ñå ëà ³
ì³ ñ òå ÷ êà Ãà ëè ÷è íè òà Áó êî âè íè. Âñ³ çó ñèë ëÿ óêðà ¿ í ö³â â åì³ ã ðà ö³¿ ñïðÿ ìî -
âó þ òü ñÿ íà òå, ùî áè ïðè âå ð íó òè óâà ãó ì³æ íà ðî ä íî¿ ãðî ìàä ñü êî ñ ò³ äî ïî -
ä³é â ÑÐÑÐ, ñïðî ñ òó âà òè áåç ñî ðî ì íó áðå õ íþ ðà äÿí ñü êî ãî êå ð³ â íè ö ò âà ïðî
“ùàñëèâå æèò òÿ” óêðà ¿í ñü êî ãî ñå ëà òà íàä ç âè ÷àé í³ “çäîáóòêè” ó ñî ö³ à ë³ ñ -
òè÷ íèõ ïå ðå òâî ðåí íÿõ ó ñ³ëü ñü êî ìó ãî ñ ïî äàð ñ ò â³. Çíà ÷ íîþ ì³ ðîþ óêðà ¿ í -
öÿì äî ïî ìà ãà ëè ïðå ä ñòà â íè êè íà ö³ î íàëü íèõ ìå í øèí, ñï³ â â³ ò ÷è ç íè êè
ÿêèõ ìå ø êà ëè â ÓÑÐÐ ³ ðà çîì ç óêðà ¿ í öÿ ìè ãè íó ëè â³ä ãî ëî ä íî¿ ñìåð ò³.
Ïðî òÿ ãîì 1933 ð. í³ ìå öü êà îð ãà í³ çà ö³ÿ “Brueder in Not”, ñòâî ðå íà â Áå ð -
ë³ í³ äëÿ äî ïî ìî ãè ãî ëî äó þ ÷èì í³ ìå öü êèì êî ëî í³ ñ òàì â Óêðà ¿ í³, ç³ áðà ëà íà
äî ïî ìî ãó ãî ëî äó þ ÷èì í³ ì öÿì â Óêðà ¿ í³ ³ íà Âî ë ç³ 700 òè ñÿ÷ í³ ìå öü êèõ ìà -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 79
Ó÷àñòü óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é
ðîê ³ âè ñëà ëà ÷å ðåç “Òîðãñèí” 100 òè ñÿ÷ ³í äè â³ äó àëü íèõ ïî ñè ëîê. Ó ëè ñ òî -
ïà ä³ 1933 ð. îð ãà í³ çà ö³ ºþ áó ëà âëà ø òî âà íà âè ñòàâ êà 150 òè ñÿ÷ ëè ñ ò³â ãî ëî -
äó þ ÷èõ òà ñó ðî ãà ò³â ¿æ³ ç ÑÐÑÐ, à òà êîæ îïó á ë³ êî âà íî êíè ãó ç ëè ñ òà ìè ³
ôî òî ãðà ô³ ÿ ìè ãî ëî äó þ ÷èõ 63. Äî ëè ñ òî ïà äà 1933 ð. “Brueder in Not” äî ïî -
ìî ã ëî 100 000 îñ³á, íà ä³ ñ ëà â øè íà ¿õ àä ðå ñó ïðî äî âî ëü ÷³ ïî ñè ë êè 64.
Ïðè ÷è íè òà ñòðà ø í³ íà ñë³ä êè ðà äÿí ñü êî¿ ïî ë³ òè êè ãî ëî äî ìî ðó â
Óêðà ¿ í³ âè ñâ³ ò ëþ âàâ ðó ìóí ñü êèé ïî åò Ä. Âðèí÷àíó, ÿêèé äðó êó âàâ ñâî¿
ñòàò ò³ íà öþ òå ìó â ðó ìóí ñü ê³é ïðå ñ³. Îä íà ç íèõ áó ëà ïå ðå êëà äå íà ³ ïå ðå -
äðó êî âà íà â óêðà ¿í ñü ê³é ãà çå ò³ “×àñ”, ÿêà âè õî äè ëà â ×å ð í³ â öÿõ 65.
Ïðå ä ñòà â íè êè ð³ ç íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ íà ïðÿ ì ê³â óêðà ¿í ñü êî¿ åì³ ã ðà ö³¿ —
Äåð æà â íî ãî öåí ò ðó ÓÍÐ â åê çè ë³; ãå òü ìàí ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é, ÿê³ ñòî ÿ ëè íà
ìî íàð õ³ ÷ íèõ ïî çè ö³ ÿõ ³ ï³ä òðè ìó âà ëè êî ëè ø íüî ãî ãå òü ìà íà Ï. Ñêîðî -
ïàäñüêîãî; óêðà ¿í ñü êèõ ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íèõ öåí ò ð³â òà îð ãà í³ çà ö³é; Îð ãà í³ çà ö³¿
óêðà ¿í ñü êèõ íà ö³ î íà ë³ ñ ò³â, ãðî ìàä ñü êèõ, íà ó êî âèõ, æ³ íî ÷èõ, ñòó äåíò ñü êèõ,
âå òå ðàí ñü êèõ òî âà ðè ñ ò â ³ îð ãà í³ çà ö³¿, ä³ ÿ ÷³ âñ³õ ðå ë³ ã³é íèõ êîí ôå ñ³é ïðà ã -
íó ëè ïî äà òè ïðà ê òè ÷ íó äî ïî ìî ãó ãî ëî äó þ ÷èì, ³í ôîð ìó âà òè ì³æ íà ðî ä íó
ñï³ ëü íî òó, çà êëè êà þ ÷è ¿¿ çà ñó äè òè óðÿä ÑÐÑÐ çà ïî ë³ òè êó âè íè ùåí íÿ
óêðà ¿ í ñüêî ãî íà ñå ëåí íÿ øëÿ õîì ãî ëî äî ìî ðó â ÓÑÐÐ òà íà Êó áà í³.
1 Ø ó ë ü ã ³ í Î. Áåç òå ðè òî ð³¿. ²äå î ëî ã³ÿ òà ÷èí óðÿ äó ÓÍÐ íà ÷ó æè í³. — Ê.,
1998. — Ñ. 95.
2 Ø ó ë ü ã ³ í Î. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 210—211.
3 Òàì ñà ìî. — Ñ. 211.
4 Òàì ñà ìî.
5 Ðî ñ³é ñü êèé äåð æà â íèé â³é ñü êî âèé àð õ³â (äà ë³ — ÐÄÂÀ). — Ô. 271, îï. 1, ñïð. 171,
àðê. 78.
6 Òàì ñà ìî.
7 Òðè çóá (Ïà ðèæ). — 1933. — 24 âå ðå ñ íÿ. — Ñ. 12.
8 Ø ó ë ü ã ³ í Î. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 206.
9 Òàì ñà ìî. — Ñ. 209—210.
10 Óêðà ¿í ñü êèé ãî ëîñ (³í í³ ïåã). — 1933. — 30 ñåð ï íÿ.
11 Ì à ð ó í ÷ à ê Ì è õ à é ë î. Íà ö³ÿ â áî ðî òü á³ çà ñâîº ³ñ íó âàí íÿ 1932 ³ 1933 â
óêðà ¿í ñü ê³é ä³ à ñ ïî ð³. — ³í í³ ïåã, 1985. — Ñ. 67.
12 Òðè çóá (Ïà ðèæ). — 1933. — 6 ñåð ï íÿ. — ×. 28—29.
13 Íà ðîä íå ñëî âî (ϳ ò ñ áóðã). — 1933. — 21 ëè ñ òî ïà äà.
14 Ô å ä å í ê î Ï. Ñî ö³ à ë³çì äà â í³é ³ íî âî ÷à ñ íèé. — Ìþ í õåí, 1968. — Ñ. 216.
15 Öåí ò ðàëü íèé äåð æà â íèé àð õ³â âè ùèõ îð ãà í³â âëà äè Óêðà ¿ íè (äà ë³ — ÖÄÀÂÎ
Óêðà ¿ íè). — Ô. 3695, îï. 1, ñïð. 157, àðê. 126.
16 Öåí ò ðàëü íèé äåð æà â íèé ³ñ òî ðè ÷ íèé àð õ³â ó ì. Ëüâîâ³ (äà ë³ — ÖIJÀË). — Êî ëå ê -
ö³ÿ ¹ 9. — Ì. 68694, ê. 1305, 1321.
17 Áþ ë å òåíü Ãå òü ìàí ñü êî¿ Óïðà âè. — 1933. — Æî â òåíü. — ×. 18. — Ñ. 4.
18 ÖIJ ÀË. — Êî ëå ê ö³ÿ ¹ 9. — Ì. 68694, ê. 1305.
19 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 3695, îï. 1, ñïð. 157, àðê. 127.
20 ÖIJ ÀË. — Êî ëå ê ö³ÿ ¹ 9. — Ì. 68694, ê. 1358.
21 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 3695, îï. 1, ñïð. 157, àðê. 127.
22 Òàì ñà ìî.
23 ÖIJ ÀË. — Êî ëå ê ö³ÿ ¹ 9. — Ì. 68694, ê. 1359.
24 Äåð æà â íèé àð õ³â Ðî ñ³é ñü êî¿ Ôå äå ðà ö³¿ (äà ë³ — ÄÀÐÔ). — Ô. 6076, îï. 1, ñïð. 1,
àðê. 11—11 çâ.
25 Òàì ñà ìî. — Àðê. 11 çâ.
26 Êà íà ä³é ñü êèé ôåð ìåð (³í í³ ïåã). — 1933. — 26 ëè ï íÿ.
27 Ðîç áó äî âà íà ö³¿ (Ïðà ãà). — 1933 ð. — ×. 9/10. — Ñ. 206.
28 Òàì ñà ìî. — Ñ. 208.
29 Òàì ñà ìî. — Ñ. 235.
30 Òàì ñà ìî. — Ñ. 235; Óêðà ¿í ñü êèé íà ö³ î íà ë³ñò. — ×. 2—3. — 1933. — Æî â òå íü—ëè -
ñ òî ïàä. — Ñ. 4.
31 Î í à ö ü ê è é ª. Ó â³ ÷ íî ìó ì³ ñ ò³. Çà ïè ñ êè óêðà ¿í ñü êî ãî æó ð íà ë³ ñ òà. 1933 ð³ê. —
Ó 3-õ ò. — Ò. 3. — Òî ðî í òî, 1983. — Ñ. 389—390.
32 Á î é ê î Þ. Íà ö³ î íà ë³çì íà ñõ³ ä íî ó ê ðà ¿í ñü êèõ çå ì ëÿõ ó äî á³ Êî íî âà ëü öÿ // ªâ -
ãåí Êî íî âà ëåöü òà éî ãî äî áà. — Ìþ í õåí, 1974. — Ñ. 613.
80 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Ò. Â. Âðîíñüêà, Ò. Ñ. Îñòàøêî
33 Ì ³ ð ÷ ó ê Ï. Íà ðèñ ³ñ òî 𳿠ÎÓÍ. — Äå í âåð, á/ä. — Ñ. 337, 339, 342.
34 Òàì ñàìî. — Ñ. 346.
35 Òàì ñà ìî. — Ñ. 347.
36 Òàì ñà ìî. — Ñ. 344—345.
37 Óêðà ¿í ñü êèé íà ö³ î íà ë³ñò. — ×. 2—3. — 1933. — Æî â òå íü— ëè ñ òî ïàä. — Ñ. 6.
38 Òðè çóá (Ïà ðèæ). — 1933. — 6 ñ³ ÷ íÿ. — Ñ. 38—39.
39 Öåí ò ðàëü íèé äåð æà â íèé àð õ³â ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é Óêðà ¿ íè. — Ô. 269, îï. 1,
ñïð. 190, àðê. 8 çâ.
40 Òðè çóá. — 1933. — 6 ñ³ ÷ íÿ.
41 Òàì ñà ìî. — 1932. — 19 ÷åð â íÿ. — Ñ. 24—25.
42 Òàì ñà ìî. — Ñ. 25.¸
43 Ì à ð ó í ÷ à ê Ì. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 61.
44 ÖIJ ÀË. — Ô. 319, îï. 1, ñïð. 52, àðê. 37—37 çâ.
45 Î í à ö ü ê è é ª. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ò. 3. — Ñ. 361—362.
46 Òàì ñà ìî. — Ñ.362—363.
47 Ì à ð ó í ÷ à ê Ì. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 52.
48 Òðè çóá. — 1932. — 16 æî â ò íÿ. — Ñ. 9.
49 Ì à ð ó í ÷ à ê Ì. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 53.
50 ÄÀÐÔ. — Ô. 7050, îï. 1, ñïð. 1095, àðê. 64.
51 Ïðà â äà (Ëüâ³â). — 1933. — 30 ëè ï íÿ.
52 Ìå òà (Ëüâ³â). — 1933. — 29 æî â ò íÿ.
53 ³ ñ íèê ÓÃÏÖ. — 1933. — 15 ëþ òî ãî.
54 ÖÄÀ ÂÎÓ. — Ô. 4465, îï. 1, ñïð. 1104, àðê. 4 çâ.
55 Òðè çóá. — 1933. — 22 æî â ò íÿ. — Ñ. 38.
56 Òàì ñà ìî.
57 ѳ÷ (×è êà ãî). — 1933. — 16 ãðó ä íÿ. — Ñ. 44.
58 Òàì ñà ìî.
59 ÖIJ ÀË. — Ô. 358, îï. 1, ñïð. 45.
60 Ïðà â äà (Ëüâ³â). — 1933. — 27 ñåð ï íÿ.
61 Ï î ë î â å ö ü ê è é Ï î ë ü. Ñï³âó ÷à ñ íè êè Ñòà ë³ íà â ãî ëî äî âî ìó íà ðî äî â áèâ ñ ò â³
1933 ð. — Ìþ í õåí, 1955. — Ñ. 14.
62 Òàì ñà ìî.
63 Òðè çóá. — 1933. — 12 ëè ñ òî ïà äà. — Ñ. 21.
64 Òàì ñà ìî.
65 ×àñ (×å ð í³ â ö³). — 1933. — 18 áå ðå ç íÿ.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 81
Ó÷àñòü óêðà ¿í ñü êèõ çà ðó á³ æ íèõ ïî ë³ òè÷ íèõ òà ãðî ìàä ñü êèõ îð ãà í³ çà ö³é
|