Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів
Saved in:
| Published in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Date: | 2003 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204939 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів / О.М. Веселова // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 101-125. — Бібліогр.: 132 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204939 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Веселова, О.М. 2025-07-21T14:50:39Z 2003 Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів / О.М. Веселова // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 101-125. — Бібліогр.: 132 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204939 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Історіографія та джерелознавство Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів |
| spellingShingle |
Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів Веселова, О.М. Історіографія та джерелознавство |
| title_short |
Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів |
| title_full |
Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів |
| title_fullStr |
Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів |
| title_full_unstemmed |
Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів |
| title_sort |
висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів |
| author |
Веселова, О.М. |
| author_facet |
Веселова, О.М. |
| topic |
Історіографія та джерелознавство |
| topic_facet |
Історіографія та джерелознавство |
| publishDate |
2003 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Український історичний журнал |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
0130-5247 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204939 |
| citation_txt |
Висвітлення голоду 1932—1933 рр. у збірниках документів і матеріалів / О.М. Веселова // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 101-125. — Бібліогр.: 132 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT veselovaom visvítlennâgolodu19321933rruzbírnikahdokumentívímateríalív |
| first_indexed |
2025-11-25T21:31:30Z |
| last_indexed |
2025-11-25T21:31:30Z |
| _version_ |
1850551966556487680 |
| fulltext |
58 Ãîëîä 1932—1933 ðîê³â íà Óêðà ¿ í³. — Ñ. 293.
59 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 1. — Îï. 8. — Ñïð. 3. — Àðê 111.
60 Òàì ñà ìî. — Ô. 24. — Îï. 13. — Ñïð. 81. — Àðê. 34.
61 ÖÄÀÃÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 1. — Îï. 6. — Ñïð. 237. — Àðê 177.
62 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 237. — Àðê. 53—54.
63 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 1. — Îï. 8. — Ñïð. 279. — Àðê. 13, 38—39, 109.
64 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 281. — Àðê. 91.
65 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 117. — Àðê. 184.
66 Òàì ñà ìî. — Àðê. 473—474.
67 Òàì ñà ìî. — Àðê. 490—491.
68 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 108. — Àðê. 98.
69 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 117. — Àðê. 162.
70 Òàì ñà ìî. — Àðê. 534.
71 Òàì ñà ìî. — Àðê. 202.
72 Òàì ñà ìî. — Àðê. 73.
73 Òàì ñà ìî. — Ô. 27. — Îï. 13. — Ñïð. 81. — Àðê. 43—52.
74 Òàì ñà ìî. — Îï. 14. — Ñïð. 73. — Àðê. 9—12, 17—21.
75 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 197. — Àðê. 16—17.
76 Òàì ñà ìî. — Ô. 559. — Îï. 1. — Ñïð. 1657. — Àðê. 59—66.
77 Òàì ñà ìî. — Àðê. 8—11.
78 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 2572. — Àðê. 4—15.
79 Òàì ñà ìî. — Àðê. 16—21.
80 Òàì ñà ìî. — Ô. 24. — Îï. 13. — Ñïð. 81. — Àðê. 18 çâ—19.
81 Òàì ñà ìî. — Àðê. 20—23.
82 Òàì ñà ìî. — Àðê. 31 çâ—33.
83 Òàì ñà ìî. — Ô. 8. — Îï. 15. — Ñïð. 18665. — Àðê. 1—2.
84 Òàì ñà ìî. — Ô. 24. — Îï. 8. — Ñïð. 3532. — Àðê. 163; Ô. 24. — Îï. 8. — Ñïð. 3 5 3 9 .
— Àðê. 244; Ô. 24. — Îï. 10. — Ñïð. 10. — Àðê. 2; Ô. 24. — Îï. 8. — Ñïð. 3542. —
Àðê. 216.
85 Òàì ñà ìî. — Ô. 166. — Îï. 10. — Ñïð. 426. — Àðê. 36—38.
86 Òàì ñà ìî. — Ô. 539. — Îï. 10. — Ñïð. 1415. — Àðê. 15; Ñïð. 1444. — Àðê. 57—59.
87 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 1444. — Àðê. 126.
88 Öåíòðàëüíèé äåð æà â íèé ê³ íî ôî òî ôî íî à ð õ³â Óêðà ¿ íè. ¹¹ 2—148556,
2—148558, 3—1101, 4—17886, 2—147501, 2—125421.
89 Öåíòðàëüíèé äåð æà â íèé àð õ³â- ìó çåé ë³ òå ðà òó ðè ³ ìè ñ òå ö ò âà Óêðà ¿ íè. — Ô. 66. —
Îï. 1. — Ñïð. 19;Ô. 1364. — Îï. 1. — Ñïð. 46, 144.
90 Öåíòðàëüíèé äåð æà â íèé ³ñ òî ðè ÷ íèé àð õ³â Óêðà ¿ íè â ì. Ëüâîâ³. — Ô. 362. —
Îï. 1. — Ñïð. 290. — Àðê. 7—10.
Î. Ì. ÂÅ ÑÅ ËÎ ÂÀ (Êè ¿â)
ÂÈ Ñ² Ò ËÅÍ Íß ÃÎ ËÎ ÄÓ 1932—1933 ðð.
Ó ÇÁ² Ð ÍÈ ÊÀÕ ÄÎ ÊÓ ÌÅ Í Ò²Â ² ÌÀ ÒŠв À ˲Â
Âè â÷åí íÿ äî êó ìå í ò³â ïðî ãî ëî äî ìîð 1932—1933 ðð. â Óêðà ¿ í³ ðîç ïî ÷à ëî -
ñÿ â ²í ñòè òó ò³ ³ñ òî 𳿠ïàð ò³¿ ïðè ÖÊ Êîì ïà ð ò³¿ Óêðà ¿ íè — ô³ ë³ à ë³ ²í ñòè òó òó
ìà ð ê ñè ç ìó- ëå í³ í³ ç ìó ïðè ÖÊ ÊÏÐÑ (íè í³ — ²í ñòè òóò ïî ë³ òè÷ íèõ ³ åò íî -
íà ö³ î íà ëü íèõ äî ñë³ äæåíü ÍÀÍ Óêðà ¿ íè) òà ²í ñòè òóò³ ³ñ òî 𳿠ÀÍ ÓÐÑÐ (òå -
ïåð — ²í ñòè òóò ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè ÍÀÍ Óêðà ¿ íè). Âîä íî ÷àñ ðî áî òà ç³ çáî ðó
ñïî ãà ä³â- ñâ³ ä ÷åíü ëþ äåé ïðî ãî ëî äî ìîð, ç ï³ä ãî òî â êè çá³ ð íè ê³â äî êó ìå í -
ò³â òà ìà òå ð³ à ë³â éøëà â ñå ëàõ ³ ì³ ñ òàõ Óêðà ¿ íè.
Ðå çóëü òà òîì ïðà ö³ íà ó êî âö³â òà àð õ³ â³ ñ ò³â áó ëî âè äàí íÿ 1990 ð. ï³ä ãî -
òî â ëå íî ãî íà áà ç³ äî êó ìå í ò³â Ïàð ò³é íî ãî àð õ³ âó ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠ïàð ò³¿
ïðè ÖÊ Êîì ïà ð ò³¿ Óêðà ¿ íè (íè í³ — Öåíòðà ëü íèé äåð æà â íèé àð õ³â ãðî -
ìàä ñü êèõ îá’ºä íàíü Óêðà ¿ íè — ÖÄÀ ÃÎ Óêðà ¿ íè) çá³ ð íèêà “Ãî ëîä 1932—
1933 ðîê³â íà Óêðà ¿ í³: î÷è ìà ³ñ òî ðè ê³â, ìî âîþ äî êó ìå í ò³â” 1. Ïå ð øó äî êó ìå í -
òà ëü íó êíè ãó â³ä êðè âຠïî ñòà íî âà ÖÊ Êîì ïà ð ò³¿ Óêðà ¿ íè â³ä 26 ñ³÷íÿ
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 101
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
1990 ð. “Ïðî ãî ëîä 1932—1933 ðîê³â íà Óêðà ¿ í³ òà ïó á ë³ êà ö³þ ïî â’ÿ çà íèõ ç
íèì àð õ³ â íèõ ìà òå ð³ à ë³â”, â ÿê³é çà çíà ÷à ºòü ñÿ: “…Ïî íàä ï³â ñòî ë³ò òÿ öÿ òå -
ìà çà ìî â ÷ó âà ëàñü ó â³ ò ÷è ç íÿ í³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿, ùî çà âà æà ëî íà ó êî âî ìó
îñìè ñ ëåí íþ òà îá’ºê òè â í³é ìî ðà ëü íî- ïî ë³ òè ÷ í³é îö³ í ö³ ö³ º¿ íà ðîä íî¿
òðà ãå ä³ ¿.
…À ð õ³ â í³ ìà òå ð³ à ëè ñâ³ ä ÷àòü, ùî áåç ïî ñå ðå ä íüîþ ïðè ÷è íîþ ãî ëî äó íà
ï î ÷à ò êó 30-õ ðî ê³â ó ðå ñ ïó á ë³ ö³ ñòà ëî ïðè ìó ñî âå, ç øè ðî êèì çà ñòî ñó âàí í ÿ ì
ðå ï ðå ñ³é, ïðî âå äåí íÿ çãó á íî¿ äëÿ ñå ëÿí ñ ò âà õë³ áî çà ãî ò³ âå ëü íî¿ ïî ë³ òè êè…
Äî êó ìå í òà ëü íî ïðî ñòå æó ºòü ñÿ, ùî êå ð³ â íè ö ò âî ðå ñ ïó á ë³ êè íå çìî ã ëî ïðî -
òè ñòî ÿ òè äè ê òà òó, ôà ê òè ÷ íî ïðî âî äè ëî ïî ë³ òè êó, ÿêà êî ø òó âà ëà óêðà ¿ í ñü -
êî ìó íà ðî äî â³ ÷è ñ ëåí íèõ æåðòâ. ÖÊ ÊÏ(á)Ó òà Ðà ä íà ð êîì ÓÐÑÐ 2 ïðè -
éìà þòü ïî ñòà íî âè, â ÿêèõ ãî ëî âíà ñòà â êà ó õë³ áî çà ãî ò³ â ëÿõ ðî áèòü ñÿ íà
àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íî- ðå ï ðå ñè â í³ ìå òî äè. Òå ð ì³ íî âî ñòâî ðþ þòü ñÿ ðîç’¿ç í³ ñó -
äî â³ ñå ñ³¿, ñïå ö³ à ëü í³ êî ì³ ñ³¿ — òàê çâà í³ “÷å ò â³ ð êè”. Äî ñïðà âè õë³ áî çà ãî -
ò³ âåëü çà ëó ÷à þòü ñÿ îð ãà íè þñ òè ö³¿, ïðî êó ðà òó ðè, äåð æà â íî¿ áåç ïå êè.
…Íå ç âà æà þ ÷è íà ðå ï ðå ñè â í³ çà õî äè, íà â³òü çìå í øå í³ ïëà íî â³ çà âäàí -
íÿ ðå ñ ïó á ë³ êîþ íå âè êî íó þ òü ñÿ. Â öèõ óìî âàõ êå ð³ â íè ö ò âî âäà ºòü ñÿ äî
âè ëó ÷åí íÿ íà ñ³í íº âèõ, ôó ðà æ íèõ òà ïðî äî âî ëü ÷èõ ôî í ä³â ó çà ë³ê õë³ áî çà -
ãî ò³ âåëü, ùî ñòຠôà òà ëü íèì äëÿ íà ñå ëåí íÿ ðå ñ ïó á ë³ êè. Àð õ³ â í³ ìà òå ð³ à ëè
ïî äà þòü òðà ã³ ÷ íó êà ð òè íó ìà ñî âî¿ ñìå ð ò íî ñ ò³ â³ä ãî ëî äó òà åï³ äå ì³é, îñî á -
ëè âî ïî ÷è íà þ ÷è ç áå ðå ç íÿ 1933 ðîêó… . Äî êó ìå í òà ëü í³ ìà òå ð³ à ëè ïðî ãî -
ëîä 1932—1933 ðîê³â íà Óêðà ¿ í³ ìà þòü âå ëè êó ïî ë³ òè÷ íó ³ íà ó êî âó çíà ÷è -
ì³ñòü. ¯õ ïó á ë³ êà ö³ÿ äî ïî ìî æå ïðà â äè âî âè ñâ³ ò ëè òè îä íó ç íàé áî ëþ ÷³ øèõ
ïðî áëåì íà øî ãî ìè íó ëî ãî.
ÖÊ Êîì ïà ð ò³¿ Óêðà ¿ íè ïî ñòà íî â ëÿº:
Âè çíà òè, ùî ãî ëîä 1932—1933 ðîê³â ñòàâ ñïðà â æ íüîþ òðà ãå ä³ ºþ íà ðî -
äó, íà ñ ë³ä êîì çëî ÷èí íî ãî êó ð ñó Ñòà ë³ íà òà éî ãî íàé áëè æ ÷î ãî îòî ÷åí íÿ
(Ìî ëî òî â, Êà ãà íî âè ÷) ùî äî ñå ëÿí ñ ò âà.
Çà ñó äè òè áåç ïðè í öè ï íó ïî ë³ òè êó òî ä³ ø íüî ãî êå ð³ â íè ö ò âà ðå ñ ïó á ë³ êè
(Êî ñ³ îð, ×ó áàð) ó ïðî âå äåí í³ õë³ áî çà ãî ò³ âåëü.
г øó ÷å â³ä ìå æó âà òèñü â³ä íà ñè ëü íè öü êèõ, ðå ï ðå ñè â íèõ ìå òî ä³â âè -
ð³ øåí íÿ ïðî áëåì ñó ñ ï³ ëü íî ãî ðîç âè ò êó…
…Ðå êî ìå í äó âà òè ðå äà ê ö³ ÿì ãà çåò, æó ð íà ë³â, òå ëå áà ÷åí íÿ ³ ðà ä³î çà áåç -
ïå ÷è òè ïðà â äè âå, îá’ ºê òè â íå, íà îñ íî â³ äî êó ìå í òà ëü íèõ ìà òå ð³ à ë³â, âè -
ñâ³ ò ëåí íÿ ïî ä³é, ïî â’ÿ çà íèõ ç ãî ëî äîì 1932—1933 ðîê³â” 3.
Âè çíàí íÿ ãî ëî äó ï³ä êðå ñ ëþ þòü ³ äî êó ìå í òè çá³ ð íè êà. Çà ïå ðå ÷ó þ ÷è
íè í³ ôàêò ãî ëî äî ìî ðó, êå ð³ â íè ö ò âî ÊÏÓ ä³º àëî ã³ ÷ íî é áåç ï³ä ñ òà â íî.
Îð ãà í³ ÷ íîþ ÷à ñ òè íîþ çá³ ð íè êà º àíà ë³ òè ÷ í³ ñòàò ò³ ôà õ³ â ö³â, â ÿêèõ
âè ñâ³ ò ëþ þòü ñÿ ñî ö³ à ëü íî- åêî íî ì³ ÷ í³ òà ìî ðà ëü í³ ïè òàí íÿ âïðî âà äæåí íÿ
â ðå ñ ïó á ë³ ö³ ñòà ë³í ñü êî¿ ïî ë³ òè êè êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà õë³ áî çà ãî ò³ âåëü.
Àð õ³ â íî- äî êó ìå í òà ëü íó ÷à ñ òè íó êíè ãè ñòà íî â ëÿòü óïå ð øå îá íà ðî äó -
âà í³ â Óêðà ¿ í³ ìà òå ð³ à ëè, ùî ðîç êðè âà þòü ñïðà â æ í³ ïðè ÷è íè, õ³ä òà íà -
ñë³ä êè æà õ ëè âî¿ òðà ãå 䳿 â ³ñ òî 𳿠óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó. Âî íè ñêëà äà þòü
ê³ ëü êà òå ìà òè ÷ íèõ ãðóï. Áà ãà òî äî êó ìå í ò³â â³ä áè âà þòü ïðî âå äåí íÿ â Óêðà -
¿ í³ õë³ áî çà ãî ò³ âå ëü íî¿ ïî ë³ òè êè, ïî êà çó þòü âêëþ ÷åí íÿ ðå ï ðå ñè â íî ãî ìå õà -
í³ ç ìó âè êà ÷ó âàí íÿ çå ð íà ç óæå ãî ëî äíî ãî óêðà ¿ í ñü êî ãî ñå ëà, ùî é ñòà ëî
ãî ëî âíîþ ïðè ÷è íîþ òðà ãå ä³ ¿. ׳ ò êî ïðî ñòå æó ºòü ñÿ îñî áè ñ òà ïðè ÷å ò í³ñòü
É. Ñòà ë³ íà, Â. Ìî ëî òî âà, Ë. Êà ãà íî âè ÷à äî âè çíà ÷åí íÿ íå ïî ì³ ð íî ãî äëÿ
Óêðà ¿ íè ïëà íó õë³ áî çà ãî ò³ âåëü íà 1932 ð., ¿õ ìå òî äè ÷ íèé ³ æî ð ñ ò êèé òèñê ç
ìå òîþ éî ãî áå ç ó ìî â íî ãî âè êî íàí íÿ, ä³ ÿ ëü í³ñòü íàä çâè ÷àé íî¿ êî ì³ ñ³¿ Ìî -
ëî òî âà ó æî â ò í³— ëè ñ òî ïà ä³ 1932 ð., ùî ñïî íó êà ëà ìà ñî â³ ðå ï ðå ñ³ ¿. Äðó ãà
ãðó ïà äî êó ìå í ò³â — ïðî íà ðî ñ òàí íÿ øè ðî êî ìà ñ ø òà á íî ãî ãî ëî äó, òðó ïî ¿ä -
ñ ò âà, êà í³ áà ë³ ç ìó, ìà ñî âî¿ ñìå ð ò íî ñ ò³. Òðå òþ — ñòà íî â ëÿòü äî êó ìå í òè ïðî
102 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
ïî ë³ òè÷ í³ íà ñòðî¿ ñå ëÿí ñ ò âà, ìà ñî âèé âè õ³ä ç êîë ãî ñ ï³â, ÷è ñ ëåí í³ ëè ñ òè,
çâå ð íåí íÿ äî É.Ñòà ë³ íà, Â. Ìî ëî òî âà, Ñ. Êîñ³îðà, Ã. Ïåòðîâñüêîãî â³ä ãî -
ëî äó þ ÷èõ, ïðî õàí íÿ õë³ áà. ×å ò âå ð òà ãðó ïà äî êó ìå í ò³â — ïðî íà äàí íÿ ïî -
òå ð ï³ ëèì îá ëà ñ òÿì ðå ñ ïó á ë³ êè äî ïî ìî ãè.
Ïðè ï³ä ãî òî â ö³ êíè ãè âè êî ðè ñ òà íî ôî í äè Öåí ò ðà ëü íî ãî ïàð ò³é íî ãî
àð õ³ âó ²í ñòè òó òó ìà ð ê ñè ç ìó- ëå í³ í³ ç ìó ïðè ÖÊ ÊÏÐÑ, Ïàð ò³é íî ãî àð õ³ âó
²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠ïàð ò³¿ ïðè ÖÊ Êîì ïà ð ò³¿ Óêðà ¿ íè, à òà êîæ ïàð òà ð õ³ â³â
³í íè öü êî ãî, Äí³ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî ãî, Äî íå öü êî ãî, Æè òî ìèð ñü êî ãî, Çà ïî -
ð³ çü êî ãî, Êè ¿â ñü êî ãî, Ëó ãàí ñü êî ãî, Ìè êî ëà ¿â ñü êî ãî, Ïîë òà â ñü êî ãî, Õà ð -
ê³â ñü êî ãî, Õåðñîí ñü êî ãî ³ ×å ð í³ ã³â ñü êî ãî îá êî ì³â Êîì ïà ð ò³¿ Óêðà ¿ íè. Áà -
çî âè ìè ñòà ëè ôî í äè Ïàð ò³é íî ãî àð õ³ âó ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠ïàð ò³¿ ïðè ÖÊ
Êîì ïà ð ò³¿ Óêðà ¿ íè, çî ê ðå ìà äî êó ìå í òè ÖÊ — ïî ë³ò áþ ðî, îðã áþ ðî, ñå ê ðå -
òà ð³ à òó, â³ä ä³ ë³â. Çà ãà ëîì äî çá³ ð íè êà âêëþ ÷å íî 248 íàé á³ëüø òè ïî âèõ, ðà -
í³ øå íå îïó á ë³ êî âà íèõ äî êó ìå í ò³â.  îñ íî â íî ìó â íüî ìó âì³ ùå íî ïî ñòà -
íî âè, äè ðå ê òè â í³ ëè ñ òè, òå ëå ãðà ìè ÖÊ ÂÊÏ(á), ÐÍÊ ÑÐÑÐ, ÖÊ ÊÏ(á)Ó,
ÐÍÊ ÓÑÐÐ, ì³ ñ öå âèõ ïàð ò³é íèõ êî ì³ òå ò³â òà âè êî í êî ì³â ðàä, îô³ ö³é í³ é
îñî áè ñ ò³ çâå ð íåí íÿ ñå ê ðå òà ð³â îá êî ì³â ÊÏ(á)Ó äî âè ùèõ ïàð ò³é íèõ ³í ñòà í -
ö³é, äî ïî â³ ä³, ³í ôî ð ìà ö³¿ îð ãà í³â äåð æà â íî¿ áåç ïå êè, ïðî êó ðà òó ðè, þñ òè -
ö³¿, ëè ñ òè ñå ëÿí. Õðî íî ëî ã³ ÷ íî â³í îõî ï ëþº äî êó ìå í òè 1932—1933 ðð., õî÷
ïå ðå ä ó ìî âè ãî ëî äó ñêëà äà ëè ñÿ çíà ÷ íî ðà í³ øå, à éî ãî íà ñ ë³ä êè äà âà ëè ñÿ
âçíà êè ùå áà ãà òî ðî ê³â ïî òî ìó.
Âîä íî ÷àñ ç âè ñî êîþ îö³ í êîþ êíè ãè, ÿêà çà ïî ÷à ò êó âà ëà äî êó ìå í òà ëü -
íå äî ñë³ äæåí íÿ òå ìè ãî ëî äî ìî ðó, ñë³ä âêà çà òè é íà ðÿä âè ÿâ ëå íèõ ó í³é
íå óçãî äæåíü. Îðè ã³ íà ëü í³ íà çâè äî êó ìå í ò³â ó çá³ ð íè êó íå äà þòü ñÿ, à â í à é -
ìåíó âàí íÿõ, âè çíà ÷å íèõ óïî ðÿ ä íè êà ìè, ÿê³ “éøëè” çà äî êó ìå í òà ìè, ô³ -
ãó ðó þòü, ÿê ³ ðà äÿí ñü êî ãî ÷à ñó, “ïðî äî âî ëü ÷³ óòðó ä íåí íÿ”, “íà ï ðó æå íå ïðî -
äî âî ëü ÷å ñòà íî âè ùå”, “êó ð êóëü ñü êèé ñà áî òàæ”,“ñà áî òàæ õë³ áî çà ãî ò³ -
âåëü”, “ïðè õî âó âàí íÿ õë³ áà” òî ùî.
Ìàé æå òðå òè íà äî êó ìå í ò³â ì³ ñ òèòü òà ê³ íà çâè, ÿê “ïðî äî âî ëü ÷à äî ïî -
ìî ãà íà ñå ëåí íþ” ÷è “íå î á õ³ ä í³ñòü ïðî äî âî ëü ÷î¿ äî ïî ìî ãè”. ª é òà êèé, íà -
ïðè êëàä, äî êó ìåíò: “Ïî ñ òà íî âà Ïî ë³ò áþ ðî ÖÊ ÂÊÏ(á) ïðî ïðî äî âî ëü ÷ó
äî ïî ìî ãó Óêðà ¿ í³” â³ä 23 ÷åðâíÿ 1932 ð. Éî ãî íà çâà ÷è íå íàé ïà ðà äî ê ñà ëü -
í³ øà ó çá³ ð íè êó. Íà âî äè ìî çì³ñò: “Î á ìå æè òè ñÿ âæå ïðè éí ÿ òè ìè ð³ øåí -
íÿ ìè ÖÊ é äî äà ò êî âî ãî çà âå çåí íÿ õë³ áà â Óêðà ¿ íó íå ðî áè òè”. ßê áà ÷è ìî,
íà çâà äî êó ìå í òà áà ãà òî îá³ öÿ þ ÷à, òà çì³ñò éî ãî ïðî òè ëå æ íèé 4. Ïî ðó÷ ³ç
ëå ä âå òðå òè íîþ ïî ä³ á íèõ äî êó ìå í ò³â ïðî òàê çâà íó “äî ïî ìî ãó”, êî ëè õà ð -
÷ó âà ëè, ÿê ùî ìî æ íà òàê ñêà çà òè ïðî âè äà ÷ó ëè øå ïðà öþ þ ÷èì ó ïî ë³ “áó ð -
äè”, “øë³ õ òè” é ïî ä³ á íèõ “ñòðàâ”, òóò æå ïî ñòà íî âà Óêð êî ë ãî ñ ï öå í ò ðó â³ä
22 ñåðïíÿ 1932 ð. ïðî çà áî ðî íó âè äà âà òè õë³á ó çà êëà äàõ ãðî ìàä ñü êî ãî õà ð -
÷ó âàí íÿ. ² öå íå äè â íî, àäæå äà íà äî êó ìå í òà ëü íà êíè ãà (³ öå ï³ä êðå ñ ëþ -
º ìî) áó ëà ñòâî ðå íà çà ð³ øåí íÿì ÖÊ ÊÏÓ â ê³ í ö³ 80-õ ðî ê³â é îïó á ë³ êî âà -
íà “Ïî ë³ ò âè äà âîì Óêðà ¿ íè”, ùî íå ìî ã ëî íå âïëè íó òè íà ¿¿ çì³ñò.
Íà ÿâ í³ñòü ó çá³ ð íè êó äå ÿêèõ äî êó ìå í ò³â ïðî äî ïî ìî ãó ãî ëî äó þ ÷èì
ö³ ë êîì âè ïðà â äà íà. Îä íàê, ÿê áè äî ïî ìî ãà â 1932-ìó áó ëà ðå à ëü íîþ é äî -
ñòà ò íüîþ, ÿê öå ïðåä ñòà â ëå íî â êíè ç³, òî ÷èì òî ä³ ïî ÿñ íþ ºòü ñÿ ïî âà ëü íèé
ãî ëî äî âèé ìîð â óêðà ¿ í ñü êî ìó ñå ë³ 1933 ð. Àäæå ³ â 1932-ìó (é ðà í³ øå) äî
âè ùèõ ïàð ò³é íî- äå ð æà â íèõ ³í ñòà í ö³é íàä õî äè ëà ìà ñà ëè ñ ò³â ñå ëÿí ç ïðî -
õàí íÿì ïðî äî ïî ìî ãó. Ïðî öå ñâ³ ä ÷èòü, íà ïðè êëàä, âì³ ùå íà ó çá³ ð íè êó
“Äî â³ ä êà â³ä ä³ ëó àã³ òà ö³¿ ³ ìà ñî âèõ êà ì ïà í³é ÖÊ ÊÏ(á)Ó òà çâå äåí íÿ ç ëè ñ -
ò³â, íà ä³ ñëà íèõ äî ÖÊ ÂÊÏ(á) ³ ÖÊ ÊÏ(á)Ó ç ïè òàíü õë³ áî çà ãî ò³ âåëü òà ãî -
ëî äó íà Óêðà ¿ í³” â³ä 28 êâ³òíÿ 1932 ð. 5
Íå ìî æ íà ïî ãî äè òè ñÿ ç ðå ä êî ëå ã³ ºþ çá³ ð íè êà ³ â òî ìó, ùî “âñÿ ñó êó ï -
í³ñòü ìà òå ð³ à ë³â íå äຠï³ä ñòàâ äëÿ âè ñíî â êó ïðî òå, ùî öÿ òðà ãå ä³ÿ áó ëà çà -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 103
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
çäà ëå ã³äü ñïëà íî âà íîþ àí òè óê ðà ¿í ñü êîþ àê ö³ ºþ, ãî ëî äîì- åò íî öè äîì”.
Àäæå äî êó ìå í òè ñâ³ ä ÷àòü ïðî ñó ïðî òè â íå. Îä íàê, ñë³ä ï³äêðå ñ ëè òè, ùî öÿ
êíè ãà äî ñüî ãî äí³ ìຠâå ëè ÷å ç íå íà ó êî âå çíà ÷åí íÿ. Âî íà áó ëà â Óêðà ¿ í³
ïåð øî þ. ² â öüî ìó — ¿¿ ïå ðå âà ãè òà ïî õè á êè.
ßê ùî âè ùå îç íà ÷å íà êíè ãà áó ëà ï³ä ãî òî â ëå íà é âè äà íà çà ð³ øåí íÿì
ÖÊ ÊÏÓ, òî âè äàí íÿ “33-é: ÃÎ ËÎÄ: Íà ðîä íà Êíè ãà-Ìå ìî ð³ àë” 6 ñòâî ðå íå
çà ³í³ ö³ à òè âè â³ äî ìî ãî óêðà ¿ í ñü êî ãî ïèñü ìåí íè êà Âî ëî äè ìè ðà Ìà íÿ êà ³
éî ãî äðó æè íè — æó ð íà ë³ ñ ò êè ˳ 䳿 Êî âà ëå í êî- Ìà íÿê — é îïóáë³êîâàíå çà
ð³ øåí íÿì Ñï³ ë êè ïèñü ìåí íè ê³â Óêðà ¿ íè. Íà â³ä ì³ íó â³ä ïî ïå ðå äíüî ãî
çá³ ð íè êà ó ï³ä ãî òî â ëå í³é íè ìè êíè ç³, ðó êî ïèñ ÿêî¿ 2,5 ðîêó ïî íå â³ ðÿ â ñÿ
ïî âè äà â íèö ò âàõ, íà ö³ î íà ëü íó òðà ãå ä³þ íà çâà íî ãî ëî äî ìî ðîì- ãå íî öè äîì
óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó: “Òî áóâ â³ä âå ð òèé ãå íî öèä ùî äî óêðà ¿ í ñü êî ãî ñå ëÿí -
ñ ò âà — àê ö³ ÿ, çà æî ð ñ òî ê³ ñ òþ ³ ðîç ìà õîì ñï³ âì³ ð íà õ³ áà ùî ç ã³ ò ëå ð³â ñü êè -
ìè çëî ÷è íà ìè ïðî òè ëþä ñ ò âà, ïðî ÿê³ ñâ³ò ç æà õîì ä³ ç íà ºòü ñÿ ÷å ðåç ê³ ëü êà
ðî ê³â. Îäå ð æè ìèé ìà í³ ºþ “äî ãà íÿ òè é ïå ðå ãà íÿ òè”, ñòà ë³í ñü êèé äå ñ ïî -
òèçì ³ òóò ³øîâ íà âè ïå ðå äæåí íÿ … Íà ø³ñò íà äöÿ òî ìó ðî ö³ ðå âî ëþ ö³¿, ïðè
âëà ä³, ÿêà ñì³ ëà íà çè âà òè ñå áå íà ðîä íîþ, íà ðî äþ ÷³é çå ì ë³, áåç â³é íè ÷è
ñòè õ³é íî ãî ëè õà ïî ìè ðà ëè õë³ áî ðî áè”, — ïè ñà ëà Ë. Êî âà ëå í êî 7. “Ãå íî -
öèä ÷è íå ãå íî öèä? … Êî ëè éäåòü ñÿ ïðî òðà ãå ä³þ òà êî ãî ìà ñ ø òà áó, ñëî âà
âòðà ÷à þòü ñåíñ. Íà ïå ðåä âè ñòó ïà þòü ä³ÿ, àê ö³ÿ, ùî ïðè çâå ëè äî íå áó âà ëî¿
òðà ãå 䳿 íà ðî äó. ² íà ñ ë³ä êè òðà ãå 䳿, ÿê³ ìè ùå íå âè ì³ ðÿ ëè îñ òà òî ÷ íî... Ãî -
ëîä 1932—1933 ðîê³â — ãðà í ä³ î ç íà îïå ðà ö³ÿ óìè ðî òâî ðåí íÿ”, — ï³ä êðå ñ -
ëþ âàâ Â.Ìà íÿê 8.
Ïî äâè æ íè êè çà çíà ÷à ëè, ùî íå çà ï³ ç íè ëè ñÿ îñ òà òî ÷ íî, çà ñòà ëè ùå æè -
âèõ ó÷à ñ íè ê³â êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, çà ëó ÷è ëè äî çá³ ð íè êà ¿õ áåç ö³í í³ ñâ³ ä ÷åí íÿ.
Íà ðîä íó ïà ì’ÿòü àâ òî ðè- óïî ðÿ ä íè êè ââà æà ëè íàé äî ñ òî â³ ð í³ øèì ³ñ òî ðè ÷ -
íèì äæå ðå ëîì, ÿê ³ ðîç êó òó ñà ìî ñâ³ äî ì³ ñ òü íà ðî äó — íàé ñ ï ðà âå ä ëè â³ øèì
³ñ òî ðè êîì ïå ðå æè òî ãî ëè õî ë³ò òÿ ñòà ë³ í ùè íè 9.
Êíè ãà ì³ ñ òèòü 1000 ñâ³ ä ÷åíü ïðî ãî ëî ä- ãå íî öèä, äî êó ìå í ò³â, äî ñòî â³ ð -
í³ñòü ÿêèõ ä³é ñ íî ñêð³ ï ëå íà ñï³ ëü íèì ãî ðåì óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó. Ñâ³ ä -
÷åí íÿ ó êíè ç³ äî ïî â íå í³ àð õ³ â íè ìè äî êó ìå í òà ìè, âè ÿâ ëå íè ìè, äî ñë³ äæå -
íè ìè òà ï³ä ãî òî â ëå íè ìè äî äðó êó íà ó êî âöÿ ìè ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè
ÍÀÍ Óêðà ¿ íè ªâ ãå í³ ºþ Øà òà ë³ íîþ ³ Âà ñè ëåì Ìà ðî ÷ êîì 10, íà ó êî âèì êî -
ìåí òà ðåì, íà ïè ñà íèì ³ñ òî ðè êà ìè Âî ëî äè ìè ðîì Êà ë³ í³ ÷å í êîì, Âî ëî äè -
ìè ðîì Òêà ÷å í êîì, Ìè êî ëîþ Òðî ÿ íîì òà ²ë ëºþ Øó ëü ãî þ. Êíè ãó ïðî íè -
çóº ãëè áî êèé ãî ñ ò ðèé íà ó êî âî- ïó á ë³ öè ñ òè ÷ íèé êî ìåí òàð Â.Ìà íÿ êà òà
Ë. Êî âà ëå í êî- Ìà íÿê.
Âè ñòó ïà þ ÷è ï³ ñ ëÿ òðà ã³ ÷ íî¿ çà ãè áå ë³ àâ òî ð³â- óïî ðÿ ä íè ê³â êíè ãè ç äî ï î -
â³ä äþ “Âêëàä Âî ëî äè ìè ðà Ìà íÿ êà ³ ˳ 䳿 Êî âà ëå í êî ó ñòâî ðåí íÿ äæå ð å ë ü -
íî¿ áà çè ç ³ñ òî 𳿠ãî ëî äî ìî ðó” íà ̳æ íà ðî ä í³é íà ó êî â³é êîí ôå ðå í ö³¿ ç â³ä -
çíà ÷åí íÿ 60-ð³÷÷ÿ ãî ëî äó- ãå íî öè äó 1932—1933 ðð. â Óêðà ¿ í³ (10 ëèñòî ïàäà
1993 ð.), ³ñ òî ðèê ³ àð õå î ã ðàô ª. Øàòàë³íà ï³ä êðå ñ ëè ëà: “Ñå ðåä ³í øèõ ö³í -
íèõ ïðàöü îñî á ëè âå ì³ ñ öå íà ëå æèòü ¿õ êíè ç³ “33-é: ÃÎ ËÎÄ: Íà ðîä íà Êíè -
ãà- Ìå ìî ð³ àë”. Âïå ð øå â Óêðà ¿ í³ â í³é ³ñ òî ð³þ òðà ãå 䳿 íà ðî äó â³ä òâî ðå íî
âó ñ òà ìè ñà ìî ãî íà ðî äó. Â.Ìà íÿê ³ Ë.Êî âà ëå í êî äî âå ëè, ùî ðîç ïî â³ ä³ ñâ³ ä -
ê³â ãî ëî äî ìî ðó º íå âè ÷å ð ï íèì äæå ðå ëîì ïðà â äè âî¿ ³í ôî ð ìà ö³¿ ïðî ò³ ÷à -
ñè, áåç ïî ñå ðå ä í³ì âè òî êîì äëÿ âè â÷åí íÿ ëþä ñü êî¿ òðà ãå 䳿, ùî ñòà ëà ñÿ
âíà ñë³ äîê ïî ë³ òè êè ñòà ë³ í³ ç ìó â óêðà ¿ í ñü êî ìó ñå ë³. Ïî ñó ò³, âî íè ñòâî ðè ëè
íî âèé æàíð äî êó ìå í òà ëü íî¿ ðîç ïî â³ ä³. Öÿ êíè ãà º êîì ïëå ê ñ íèì äæå ðå ëîì
äëÿ äî ñë³ äæåí íÿ ³ñ òî 𳿠ãî ëî äî ìî ðó. …Ñâ³ ä ÷åí íÿ î÷å âè ä ö³â ãî ëî äî ìî ðó
â³ ä³ ãðà þòü ðîëü äî êó ìå í òà ëü íî ãî äæå ðå ëà ³ ñòà íî â ëÿòü îñ íî âó ïðà ö³, ùî
íå îä íî ðà çî âî ï³ä êðå ñ ëþ âà ëè Â.Ìà íÿê ³ Ë.Êî âà ëå í êî ï³ä ÷àñ ñï³ ëü íî¿ ç
íà ìè ðî áî òè. Ðå ø òà ìà òå ð³ à ëó ï³ä ïî ðÿä êî âó âà ëà ñÿ ö³é ìå ò³”.
104 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
ª. Øà òà ë³ íà íà ãî ëî øóº: “…Ìè — ñâ³ ä êè ãðî ìà äÿí ñü êî ãî ïî äâè ãó
Â.Ìà íÿ êà ³ Ë.Êî âà ëå í êî — ñêëà äà º ìî øà íó çà ¿õ ïî äâè æ íè ö ò âî. Çà êëþ ÷ -
íèé ðîç ä³ë ¿õ êíè æ êè íà çâà íèé Â.Ìà íÿ êîì òàê: “Ïî âå ð íó òè íà ðî äî â³ ³ñ -
òî ð³þ, à ³ñ òî 𳿠— ïðà â äó”. Òå ïåð ö³ ñëî âà çâó ÷àòü ÿê ñâîº ð³ ä íèé çà ïî â³ò
äëÿ âñ³õ, õòî ïðà öþ âà òè ìå íà ³ñ òî ðè ÷ í³é íè â³” 11.
Àâ òî ðè- óïî ðÿ ä íè êè êíè ãè ââà æà ëè, ùî ãî ëî äî ìîð áóâ íå íå ñïî ä³ âà -
íèì íà ñ ë³ä êîì êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, à ö³ ëå ñ ï ðÿ ìî âà íîþ ïî ë³ òè êîþ çíè ùåí íÿ
óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó. Ìà òå ð³ à ëè â êíè ç³ çãðó ïî âà íî ³ ïî äà íî â³ä ïî â³ ä íî äî
àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íî- òå ðè òî ð³ à ëü íîãî ïî ä³ ëó ïî ÷à ò êó 30-õ ðî ê³â, êî ëè ÓÑÐÐ
ñêëà äà ëà ñÿ ç ñå ìè îá ëà ñ òåé: ³í íè öü êî¿, Äí³ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî¿, Äî íå öü êî¿,
Êè ¿â ñü êî¿, Îäå ñü êî¿, Õà ð ê³â ñü êî¿, ×å ð í³ ã³â ñü êî¿, à òà êîæ Ìî ë äàâ ñü êî¿
ÀÑÐÐ.
Êíè ãà óâ³ áðà ëà â ñå áå á³ ëü ø³ñòü ñêëà äî âèõ áà ãà òî ïëà íî âî¿ òå ìè ãî ëî -
äó- ãå íî öè äó. Çì³ ñ òî â íè ìè é ïå ðå êî í ëè âè ìè º ðîç ä³ ëè “Ãî ëîä: ÷î ìó ³ ÿê?”
Â.Ìà íÿ êà, “Äó õî â íà ðó ¿ íà” Ë.Êî âà ëå í êî, “Êî ìå í òàð ïó á ë³ öè ñ òà” Â. Ìà -
íÿ êà ³ Ë. Êî âà ëå í êî, “Êî ìå í òàð ³ñ òî ðè êà”, “Ç ðîç ñå ê ðå ÷å íèõ àð õ³ â³â”, “Ó
äçå ð êà ë³ ïðå ñè”.
Ñå ð öå âè íó êíè ãè ñòà íî â ëÿòü, ïðè ðî ä íî, ñâ³ ä ÷åí íÿ ëþ äåé, ÿê³ âè æè ëè
â ñìå ð òå ëü íî ìó ãî ëî ä³- ãå íî öè ä³, î÷å âè ä ö³â ëþ äî ìî ðó, ùî ì³ ñ òÿòü ãëî áà -
ëü í³ é êîí ê ðå ò í³ ïðè ÷è íè, ïå ðå á³ã ³ íà ñ ë³ä êè íà ðîä íî¿ òðà ãå ä³ ¿. Òàê, çà
ñâ³ ä ÷åí íÿì ². à . Øó ëü ãè, â ñ. Âåðåùàêè Ëè ñÿí ñü êî ãî ðà éî íó Êè ¿â ñü êî¿ îá -
ëà ñ ò³ “…òî ä³ áó ëî 500—550 äâî ð³â, ïî ìå ð ëî áëè çü êî 300 ÷î ëî â³ê, ãî ëî âíèì
÷è íîì âè ìè ðà ëè áà ãà òî ä³ ò í³ ñ³ ì’¿. Ó â³é íó çà ãè íó ëè 84 ÷î ëî â³ êè” 12.
«Â 1933 ðîö³ íàñ, ó÷è òå ë³â, íà ïðà âè ëè ïî õà òàõ àã³ òó âà òè çà âñòóï äî
êîë ãî ñ ï³â.  îä í³é õà ò³ ñòà ðà, äè â ëÿ ÷èñü íà íàñ áå çó ì íè ìè î÷è ìà, ïî ÷à ëà
êðè ÷à òè, ùî ¿æ³ â íå¿ âæå íå ìຠ³ íå ìà ÷î ãî çà áè ðà òè. “Îñü áà ÷è òå — çà ëè -
øè ëàñü ò³ëü êè äè òè íà, ¿¿ ÿ çà ðàç âà ðþ”, — ³ ïî êà çà ëà êà çà íîê. Ìè âè á³ ã ëè
ãåòü ç õà òè», — ñâ³ ä ÷è ëà Î. Ê . Íå ãî äà, óðî äæå í êà ì³ ñ òå ÷ êà Áî ð ç íà 13.
Äî ñòîé íå ì³ ñ öå â êíè ç³ íà ëå æèòü ñïè ñ êàì ïî ìå ð ëèõ â³ä øòó ÷ íî ñêî -
º íî ãî ãî ëî äî ìî ðó. Òàê, ñïè ñîê æåðòâ ñ. Òèìîø³âêà Ìà íü ê³â ñü êî ãî ðà éî íó
×åð êà ñü êî¿ îá ëà ñ ò³ ñòà íî âèòü 296 îñ³á; ñ. Ïîëÿíåöüêå Ñà â ðàí ñü êî ãî ðà éî -
íó Îäå ñü êî¿ îá ëà ñ ò³ — 729 ÷î ëî â³ ê³â, æ³ íîê ³ ä³ òåé 14; ñ. Òàðãàí Âî ëî äàð -
ñüêî ãî ðà éî íó Êè ¿â ñü êî¿ îá ëà ñ ò³ — 360 îñ³á 15. Òà ê³ ñïè ñ êè — íå îö³ íåí íèé
ôà ê òè ÷ íèé ìà òå ð³ àë äëÿ äî ñë³ ä íè ê³â.
Çì³ ñ òî â íèì ³ ãëè áî êèì º çà êëþ ÷ íèé ðîç ä³ë êíè ãè, íà ïè ñà íèé
Â.Ìàíÿ êîì, â ÿêî ìó â³í íà çè âຠãî ëî ä- ãå íî öèä â³é íîþ ñòà ë³ í ùè íè ç
íàðî äî ì, çà êëè êຠäî ïðà âå ä íî ãî ñó äó ëþä ñü êî¿ ïà ì’ÿ ò³, ñïðà â æ íüî ãî
ñóäó ³ñ òî ð³ ¿.
Ç ê³ í öÿ 80-õ ðî ê³â íàä ï³ä ãî òî â êîþ êíè ãè íà îñ íî â³ ôî í ä³â Öåí ò ðà ëü -
íî ãî äåð æà â íî ãî àð õ³ âó Æî â ò íå âî¿ ðå âî ëþ ö³¿ ³ ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íî ãî áó ä³ â íè ö ò -
âà ÓÐÑÐ (íè í³ Öåíòðà ëü íèé äåð æà â íèé àð õ³â âè ùèõ îð ãà í³â âëà äè òà
óïðàâ ë³í íÿ Óêðà ¿ íè — ÖÄÀ ÂÎ Óêðà ¿ íè) òðó äè ëè ñÿ íà ó êî âö³ ²í ñòè òó òó
³ñòî 𳿠ÀÍ ÓÐÑÐ òà ïðà ö³â íè êè àð õ³ âó.  ðå çóëü òà ò³ 1992 ð. ïî áà ÷è ëî ñâ³ò
äî êó ìå í òà ëü íå âè äàí íÿ “Êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ ³ ãî ëîä íà Óêðà ¿ í³ 1928—1933:
Çá³ ð íèê äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â” 16. Ó ïå ðåä ìî â³ Ñ.Êó ëü ÷è öü êî ãî òà ª. Øà -
òà ë³ íî¿ éäåòü ñÿ ïðî àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â í³ ìå òî äè âïëè âó íà åêî íî ì³ êó, ïå ðå òâî -
ðå í³ íà ñè ñ òå ìó ³ç çà áî ðî íîþ ïðè âà ò íî¿ òî ð ã³ â ë³, êà ð ò êà ìè äëÿ æè òå ë³â
ì³ñò, ³í ôëÿ ö³é íèì âè ïó ñ êîì ïà ïå ðî âèõ ãðî øåé, åêñ ïðî ï ð³ à ö³ ºþ çà ìî æ -
íèõ ñå ëÿí ñü êèõ ãî ñ ïî äàðñòâ, îð ãà í³ çà ö³ ºþ îäå ð æà â ëå íèõ êîë ãî ñ ï³â, âè -
çíàí íÿì êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ îñ íî â íèì ìå òî äîì ñòÿ ã íåí íÿ ïðîä ðî ç ê ëà ä êè.
Îñî á ëè â³ ñ òþ äà íî ãî çá³ ð íè êà º òå, ùî â íüî ìó âïå ð øå áó ëî ïî äà íî
ðîç øè ðå íó õðî íî ëî ã³þ ãî ëî äó, àäæå ñà ìå â 1929—1933 ðð. íà ñå ë³ â³ä áó âà -
ëà ñÿ ñó ö³ëü íà êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ, ïå ð ø³ çãà ä êè ïðî ãî ëî äó âàí íÿ òðà ï ëÿ ëè ñÿ
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 105
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
âæå âçè ì êó 1929—1930 ðð. Ñïðà â æ í³é ãî ëîä ïî ÷à â ñÿ ç 1931 ð., ìà ñî âèì â³í
ñòàâ ó 1932-ìó, à â 1933-ìó âæå âè ðó âàâ ãî ëî äíèé ìîð 17.
Äî àá ñî ëþ ò íî¿ á³ ëü øî ñ ò³ äî êó ìå í ò³â ÖÄÀ ÂÎ Óêðà ¿ íè äî äà íî òà êîæ
äî êó ìå í òè ç äå ÿêèõ îá ëà ñ íèõ äåðæ àð õ³ â³â. Ïå ðå âà æ íà ¿õ á³ ëü ø³ñòü — îðè -
ã³ íà ëè. Çà ãà ëîì ó çá³ ð íè êó âì³ ùå íî 403 äî êó ìå í òè.
Ïðî ä³é ñ íå ñòà íî âè ùå â óêðà ¿ í ñü êî ìó ñå ë³ ïðÿ ìó â³ä ïî â³äü äî êó ìå í òè
çá³ ð íè êà, íà æàëü, äà þòü íå ÷à ñ òî, àëå ïî ñå ðå ä í³õ ñâ³ ä ÷åíü ïðî ãî ëî äî ìî ð -
íó òðà ãå ä³þ ó íüî ìó äî ñèòü áà ãà òî. Âî íè íà äà þòü ìî æ ëè â³ñòü âñòà íî âè òè
ïðè ÷èí íî- íà ñ ë³ ä êî â³ çâ’ÿ ç êè, ðî çó ì³í íÿ ðóé í³ â íî¿ ä³¿ ñòà ë³í ñü êî¿ êî ëå ê -
òè â³ çà ö³¿ ùî äî ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà é ñå ëÿí ñ ò âà, âè ÿâè òè ñóò í³ñòü êî -
ëå ê òè â³ çà ö³¿, ð³ ç êèé çà íå ïàä ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà, ðîç ñå ëÿ íþ âàí íÿ,
ïî çà åêî íî ì³ ÷ í³ ìå òî äè ãî ñ ïî äà ðþ âàí íÿ â îäå ð æà â ëå íèõ êîë ãî ñ ïàõ, íà -
ñë³ä êîì ÷î ãî ñòàâ ãî ëî äî ìîð. Îä íàê ñå ëÿí ñ ò âî áó ëî íå ïðî òè êî ëå ê òè â íèõ
ôîðì ãî ñ ïî äà ðþ âàí íÿ, à ñà ìå ïðà ö³ íà êî î ïå ðà òè â íèõ çà ñà äàõ ïðè çáå ðå -
æåí í³ âëà ñ íî ñ ò³ íà çå ì ëþ, çà ñî áè âè ðî á íè ö ò âà, ðå çóëü òà òè ñâî º¿ ïðà ö³. Öå
çî âñ³ì íå âëà ø òî âó âà ëî òî ä³ ø íº âè ùå ïàð ò³é íî- äå ð æà â íå êå ð³ â íè ö ò âî,
ÿêå ïðà ã íó ëî, ùîá ìî íî ïî ëü íèì âëà ñ íè êîì ñòà ëà äåð æà âà, à ñå ëÿ íèí-õë³-
áî ðîá — ïî ê³ ð íèì âè êî íàâ öåì ¿¿ âî ë³.
Óí³ êà ëü íèé çá³ ð íèê àð õ³ â íèõ äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â ì³ ñ òèòü ïî ñòà íî -
âè óðÿ äó ïðî êî ëå ê òè â³ çà ö³þ, ð³øåííÿ Âåð õî â íî ãî ñó äó, àê òè îá ñòå æåí íÿ
ñå ëÿí ñü êèõ ãî ñ ïî äàðñòâ; ïðî òî êî ëè ïðå çè 䳿 ÂÓÖÂÊ, ïî ñòà íî âè ÐÍÊ
ÓÑÐÐ ïðî õë³ áî çà ãî ò³ â ë³ ³ “÷î ð í³ äî ø êè”, ñòà òè ñ òè ÷ í³ çâ³ òè ïðî õ³ä êî ëå ê -
òè â³ çà ö³¿ ³ õë³ áî çà ãî ò³ âåëü; ³í ôî ð ìà ö³é í³ ìà òå ð³ à ëè ÐÍÊ ÑÐÑÐ òà ÖÊ
ÂÊÏ(á) ùî äî ïå ðå ñå ëåí íÿ (â îñ íî â íî ìó ðî ñ³é ñü êèõ êîë ãî ñ ï íè ê³â) â
Óêðà ¿ íó, ÿêà çà çíà ëà ãî ëî äó, à ÷à ñ òî- ãó ñ òî é ñó ö³ ëü íî ãî ñïó ñ òî øåí íÿ ñ³ë ³
õó òî ð³â, äî êó ìå í òè ïðî ðå ï ðå ñ³ ¿, òðó ïî ¿ä ñ ò âî òà êà í³ áà ë³çì.
Çíà ÷ íó ÷à ñ òè íó êíè ãè ñêëà äà þòü îô³ ö³é í³ äî êó ìå í òè, ùî âè ñâ³ ò ëþ -
þòü çä³é ñ íåí íÿ ñòà ë³í ñü êî¿ ïî ë³ òè êè íà ñå ë³ — çâ³ òè, îãëÿ äè, çâå äåí íÿ, äî -
ïî â³ ä³, ïî â³ä îì ëåí íÿ ñ³ëü êî ð³â ³ ðå äà ê ö³é ãà çåò, ñó äî â³ âè ðî êè òà ³í. Ö³í íó
ãðó ïó äî êó ìå í ò³â ñòà íî â ëÿòü ëè ñ òè- ñêà ð ãè, ëè ñ òè- ïðî õàí íÿ êîë ãî ñ ï íè ê³â
³ îä íî îñ³ á íè ê³â, á³ ä íÿ ê³â ³ ñå ðå ä íÿ ê³â, “êó ð êó ë³â” ³ íàé ìè ò³â ïðî äî ïî ìî -
ãó. Ó ëè ñ òàõ çíà õî äè ëà â³ äî áðà æåí íÿ ïî ë³ òè êà êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ìå òî äè ¿¿
çä³é ñ íåí íÿ íà ñå ë³, ò³ ñ íî ïå ðå ïëå òå íà ç ³í ôî ð ìà ö³ ºþ îô³ ö³é íèõ îð ãà í³â ³
îñ³á, ùî ñâ³ ä ÷èòü ïðî äî ñòî â³ ð í³ñòü äæå ðåë. Íàé á³ ëü øå ëè ñ ò³â ñå ëÿí ó ìà -
òå ð³ à ëàõ ÂÓÖÂÊ. Òàê, ó ëè ñ ò³ â³ä 2 ñ³÷íÿ 1932 ð. ñå ëÿ íè àð ò³ ë³ Óäÿí ñü êî¿
ñ³ëü ðà äè Çî ëî ÷³â ñü êî ãî ðà éî íó íà Õà ð ê³ â ùè í³ ïè ñà ëè äî Ã.² . Ïå ò ðîâ ñü êî -
ãî: “Âè çâå ð íó ëè íà íàñ óâà ãó, ùî ç íà ìè çðî áè ëè ïàð ò³é ö³ ç ïðåä ñòà â -
íèêîì ðà éî íó, öå ïðî ñ òî æàõ. Íå âæå ðà äÿí ñü êà âëà äà ³ ïàð ò³ÿ âè äà þòü òà ê³
çà êî íè, ùî îñòàí í³é ïóä, íà â³òü 20 ôóíò³â õë³ áà, ùî äà ëî ïðà â ë³í íÿ íà
òðó äî ä í³, ³ òå â³ä áè ðà þòü. Ùî çðî áè ëè íàä ÷ëå íà ìè àð ò³ ë³, íàä á³ ä íî òî þ,
çà ëè øè ëè íà ïðè çâî ëÿ ùå ãî ëî äíèõ æ³ íîê, ä³ òåé, ëà ìà þòü äâå ð³, á’þòü
ñêðè í³, íà ñòà â ëÿ þòü íà ãà íè ³ ãî âî ðÿòü: “Ìè, ïàð ò³é ö³, ìè º âëà äà, õî ÷å ìî
é ïî ñò ð³ ëÿ º ìî ÿê ïà ðà çè ò³â, ìè âàì ïî êà æå ìî âî ëþ, à õë³á â³ä äàé, ñàì õî÷
çäè õàé, õî÷ ñüî ãî äí³, õî÷ çà â ò ðà, íàì ä³ ëà íå ìà…” 18. óðêà ïðà â äà âî ëà ëà ç
ëè ñ ò³â ëþ äåé, ÿê³ ãè íó ëè ãî ëî äíîþ ñìå ð òþ.
Ó çá³ ð íè êó ïó á ë³ êó þòü ñÿ òà êîæ ëè ñ òè ãî ë³â êîë ãî ñ ï³â, ïðà â ë³íü àð ò³-
ëåé, ÷ëå í³â ñ³ëü ðàä, ñ³ëü ñü êèõ àê òè â³ ñ ò³â, ì³ ñ öå âèõ “ïðî ðà á³â” êî ëå ê òè -
â³ çà ö³ ¿. Ó êíè ç³ — øè ðî êèé êî ìåí òàð, ÿê öå ìຠáó òè â êî æ íî ìó âè äàí í³
òà êî ãî ðî äó. Ìå òà àâ òî ð³â- óê ëà äà ÷³â çá³ ð íè êà — äî êó ìå í òà ëü íå âè ÿâ ëåí íÿ
ãëè áèí íèõ ïðî öå ñ³â â àã ðà ð íî ìó ñå ê òî ð³ åêî íî ì³ êè Óêðà ¿ íè — äî ñÿ ã íó òà.
ßê ³ äâ³ ïî ïå ðå äí³, öÿ êíè ãà º ö³í íèì ³ñ òî ðè ÷ íèì äæå ðå ëîì äëÿ äî ñë³-
äæåí íÿ ãî ëî äî ìî ðó. Äî â³ä çíà ÷åí íÿ ñêî ð áî ò íî¿ 60-¿ ð³ ÷ íè ö³ íà ðîä íî¿ òðà -
ãå 䳿 ¿¿ áó ëî ïå ðå âè äà íî 19.
106 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
Ñâîº ð³ ä íó ãðó ïó âè äàíü ñòà íî â ëÿòü çá³ ð íè êè ñïî ãà ä³â òà äî êó ìå í ò³â,
îïó á ë³ êî âà í³ 1993 ð.: “Ìîð” 20 — àâ òî ð Îëå ñü Âî ëÿ (Îëå ê ñà í ä ð ̳ ùå í êî)
òà “Ó ïî êî ðåí íÿ ãî ëî äîì” 21 — àâòîð Ìà ðè íà Ìó õ³ íà.
Êíè ãà ñâ³ ä ÷åíü “Ìîð” ñòâî ðå íà íà áà ç³ ðå ã³ î íà ëü íî ãî çá³ ð íè êà Îëå ê -
ñà í ä ðà ̳ ùå í êà “Áå ç ê ðî â íà â³é íà” (ïðî öåé çá³ ð íèê éòè ìåòü ñÿ äà ë³) ç äî -
äàí íÿì äî ñïî ãà ä³â ñå ëÿí Êî çå ëü ùèí ñü êî ãî ðà éî íó Ïîë òà â ñü êî¿ îá ëà ñ ò³
ñâ³ ä ÷åíü ³ç ñ³ë Äí³ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî ¿, Êè ¿â ñü êî¿ òà ³í øèõ îá ëà ñ òåé Óêðà ¿ íè.
Ñòðó ê òó ð íî êíè ãà ïî ä³ ëÿ ºòü ñÿ íà îñ íî â í³ ðîç ä³ ëè: “² ìå íà”, “Ç îä íî ãî ñå -
ëà”, ³í ø³ òà ï³ä ðîç ä³ ëè- ðó á ðè êè: “² ñ òî ðè ÷ íà äî â³ ä êà”, “Ìå äè ÷ íà äî â³ ä êà”,
ùî â³ ä³ ãðà þòü ðîëü ñâîº ð³ ä íèõ êî ìåí òà ð³â.
Ó ñâ³ ä ÷åí íÿõ — ïðà â äè â³ ðîç ïî â³ ä³ î÷å âè ä ö³â (íà çâà íî ¿õ ïð³ çâè ùà,
ì³ ñ öÿ íà ðî äæåí íÿ é ìå ø êàí íÿ) ïðî ðîç êó ð êó ëåí íÿ, âè ñè ë êó, êîí ô³ ñ êà -
ö³é í³ õë³ áî çà ãî ò³ â ë³, ðå ï ðå ñ³¿ âëà äè, æî ð ñ òî êèé ãî ëîä, ëþ äî æåð ñ ò âî... Òàê,
ª.ª . Äà íè øåâ ñü êà ç ñ. Ñóõèé ßð Ñòà âè ùåí ñü êî ãî ðà éî íó Êè ¿â ñü êî¿ îá ëà ñ -
ò³ ñâ³ ä ÷è ëà: “ß âàì íà ãà äàþ, ùî é ó÷è òå ë³â çà ñòà â ëÿ ëè õî äè òè ïî õà òàõ ðà -
çîì ç ä³ òü ìè — áó ê ñè ðó âà òè. Çà éäóòü ä³ òè â õà òó, ñòà íóòü íà ïî ðî ç³ é êðè -
÷àòü: “Ãàâ- ãàâ! Êó ð êóëü õë³ áà íå äàâ, êó ð êóëü õë³ áà íå äàâ!” À òîé “êó ð -
êóëü” ñòî ¿òü êî ëî ïå ÷³ â ëà òà íèõ- ïå ðå ëà òà íèõ øòà íÿõ, à çà íèì íà ëå æà í ö³
ä³ òåé êà ãà ëà, îä íå îä íî ãî ìå í øå. ² áà òü êî ì³é áóâ êî ì íå çà ìîì, à êî ëè â³í
ïî áà ÷èâ, ùî îñòàí íº çå ð íÿ âè ãð³ áà þòü éî ãî äðó æ êè, íà çáî ðàõ âè ñòó ïèâ:
“Íå ìî æó ÿ, ëþ äè äî á ð³, öüî ãî ðî áè òè. Íå õî ÷ó áó òè ñëó ãîþ äè ÿ âî ëà” 22.
 ö³ ëî ìó ðÿ ä³ ñïî ãà ä³â — ïî ð³ â íÿí íÿ ê³ ëü êî ñ ò³ ïî ìå ð ëèõ â³ä ãî ëî äó òà
çà ãè á ëèõ ï³ä ÷àñ Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é íè. Òàê, Â.Ï. Á³ ëå í êî ç ñ. Âåðõíÿ Êà -
ì’ÿ íè ñ òà Ï’ÿ òè õàò ñü êî ãî ðà éî íó Äí³ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî¿ îá ëà ñ ò³ ñâ³ ä ÷èòü, ùî
íà 100 òî ä³ ø í³õ äâî ð³â ç â³é íè íå ïî âå ð íó ëî ñÿ 30 ñ³ëü ÷àí. Ó ãî ëî äî â êó ïî -
ìå ð ëî 156 äóø, â ¿¿ ðî äè í³ — âî ñü ìå ðî. Ì.Ì. Ìó çè ÷ êî ç ñ. Ñîêîë³âêà Êðè -
æî ï³ëü ñü êî ãî ðà éî íó ³í íè öü êî¿ îá ëà ñ ò³ çãà äóº, ùî â ðî êè ìè íó ëî¿ â³é íè
ó Ñî êî ë³ â ö³ çà ãè íó ëî 500 äóø, ãî ëîä çà áðàâ 630 ñî êî ë³ â ÷àí. Ó ñ. Ìà íóé ë³â -
êà Êî çå ëü ùèí ñü êî ãî ðà éî íó Ïîë òà â ñü êî¿ îá ëà ñ ò³ ó â³é íó çà ãè íó ëî 202 ÷î -
ëî â³ êè, à ï³ä ÷àñ ãî ëî äó â ìå ð ëî ïî íàä 500 äóø 23. Íà â³òü ì³ ñ öå â³ êå ð³ â íè êè
íå âè òðè ìó âà ëè ñòðà ø íî¿ íà ðó ãè íàä ëþ äü ìè. Ãî ëî âà êîë ãî ñ ïó â ñ. Ðèê³âö³
dz íü êî Áî í äà ðå í êî ïî ê³ í ÷èâ æèò òÿ ñà ìî ãóá ñ ò âîì. Íà ñâîº ìó ïàð ò³é íî ìó
êâè ò êó â³í íà ïè ñàâ: “Ïðî ñ ò³òü ìå í³, ëþ äè, ùî íå âè òðè ìàâ çíó ùàíü íàä
âà ìè…” 24.
Ñòèëü êíè ãè Îëå ñÿ Âî ë³ íà ãà äóº âè êëàä áî ãî ñëîâ ñü êèõ êíèã. ˳ òå ðà -
òóð íèé çà ïèñ, â³ä ñó ò í³ñòü ïî âòî ð³â, ïëà â íèé âè êëàä òå ê ñ òó, íà íàø ïî -
ãëÿä, çà ñëó ãî âóº ñõâà ëåí íÿ. Àëå ÿê ïî ÿñ íè òè ïðè âëà ñ íåí íÿ ìî ëî äèì
ïèñü ìåí íè êîì ñâ³ ä ÷å íü- ñïî ãà ä³â, ñïî â³ äåé ñå ëÿí, ÿê³ ïå ðå æè ëè ãî ëîä?
Òîæ ñà ìå âî íè º ä³é ñ íè ìè àâ òî ðà ìè êíè ãè ñâ³ ä ÷åíü. Çá³ ð íèê ïå ðå ñè ïà íèé
öè òà òà ìè ç Á³ á 볿, àäæå îïó á ë³ êó âà ëî éî ãî Õðè ñ òè ÿí ñü êå âè äà â íè ö ò âî
“Äî ðî ãà ïðà â äè”. À ÿê æå ç á³ á ë³é íèì “Íå ñî ò âî ðè êó ìè ðà…”?! Îëåñü Âî -
ëÿ ïè øå: “Ñêëà äàþ ãëè áî êó ïî äÿ êó âñ³ì î÷å âè ä öÿì…” Çà óâà æè ìî — íå
ñïðà â æ í³ì àâ òî ðàì ñïî ãà ä³â, à ëè øå “î ÷å âè ä öÿì, ùî äî ïî ìî ã ëè çâå ð øè òè
öåé ñêî ð áî ò íèé òðóä” 25. ßê ùî ó êíè ç³ “Áå ç ê ðî â íà â³é íà” çà çíà ÷å íî: “Äî -
êó ìå í òà ëü íî-õó äî æ íº âè äàí íÿ”, òî ó çá³ ð íè êó “Ìîð” òà êî ãî îçíà ÷åí íÿ
âæå íå ìà º.
2002 ð. Î. Âî ëÿ îïó á ë³ êó âàâ êíè ãó ç òà êîþ æ íà çâîþ, àëå ìàé æå âòðè ÷³
á³ ëü øèì îá ñÿ ãîì 26. Äî ñêëà äó ö³ º¿, âæå òðå òüî¿ êíè ãè óâ³éø ëè ñïî ãà äè ç
ïî ïå ðå äíüî ãî çá³ ð íè êà “Ìîð” ç äî äàí íÿì íî âèõ. Ó äî ïî â íå íî ìó âè äàí í³
òà êîæ óì³ ùå íî ïîð ò ðåò ìî ëî äîãî ïèñü ìåí íè êà ³ç çà êëè êîì- çà ïî â³ òîì äî
÷è òà ÷³â: “Ëþ á³òü Áî ãà, ëþ á³òü ëþ äåé, ëþ á³òü Óêðà ¿ íó. Îëåñü Âî ëÿ”. Âðà -
æà þòü ñëî âà ç àíî òà ö³¿ äî êíè ãè: “Ç ÷è º¿ âè íè íà î÷àõ óñüî ãî öè â³ ë³ çî âà íî -
ãî XX â³ êó áó ëî âè ãó á ëå íî ì³ ëü éî íè é ì³ ëü éî íè íà øèõ ñï³â â³ ò ÷è ç íè ê³â?
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 107
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
…Íà ö³ âêðàé áî ëþ ÷³, ÿê íå çà ãîé íà ðà íà, ïè òàí íÿ íà ³ñ òî ðè ÷ íèõ ôà ê òàõ,
ñâ³ ä ÷åí íÿõ î÷å âè ä ö³â, àð õ³ â íèõ äî êó ìå í òàõ âïå ð øå äຠïðà â äè âó ñó âî ðó
â³ä ïî â³äü ó ñâî ¿é Êíè ç³ áóò òÿ Óêðà ¿ íè “Ìîð” â³ äî ìèé ïèñü ìåí íèê, îäèí ç
íàéà â òî ðè òå ò í³ øèõ äî ñë³ ä íè ê³â ãî ëî äî ìî ð³â ó Âêðà ¿ í³ Îëåñü Âî ëÿ (̳ ùå -
í êî Îëå ê ñàíäð Âî ëî äè ìè ðî âè÷)” 27. Òàê Î. Âî ëÿ ïðè ñâî ¿â ïð³î ðè òåò ³ñ -
òèí íèõ äî ñë³ ä íè ê³â ãî ëî äó- ãå íî öè äó íà áà ç³ àð õ³ â íèõ äî êó ìå í ò³â òà ñïî -
ìè í³â ëþ äåé.
Ñïðà â æ í³ ïåð øî ïðî õ³ ä ö³ ó ñïðà â³ ñòâî ðåí íÿ íà ðîä íî¿ ³ñ òî 𳿠ãî ëî äî -
ìî ðó â íå çà ëå æ í³é Óêðà ¿ í³, ãëè áî ê³ äî ñë³ ä íè êè ïðî áëå ìè ñêðî ì íî çà çíà ÷è -
ëè ñå áå ó Êíè ç³- Ìå ìî ð³ à ë³ àâ òî ðà ìè- óïî ðÿ ä íè êà ìè. Çà òè òà í³ ÷ íó ïðà öþ
Â. Ìà íÿ ê ³ Ë. Êî âà ëå í êî- Ìà íÿê 1993 ð. ïî ñìå ð ò íî óäî ñòî º í³ Äåð æà â íî¿
ïðå 쳿 Óêðà ¿ íè ³ì. Ò.Ã.Øå â ÷å í êà 28.
Ñïî êó ñè ëà ñÿ íà àâ òî ðñ ò âî êíè ãè “Ó ïî êî ðåí íÿ ãî ëî äîì” ³ Ìà ðè íà
Ìó õ³ íà 29, õî÷ ñâîº ³ì’ÿ òà ïð³ çâè ùå ïî ì³ ñ òè ëà íå íà îá êëà äè í ö³, à íà
òèòóëü í³é ñòî ð³ í ö³ çá³ ð íè êà. Àëå, îä íàê, öå º â³ä ñòó ïîì â³ä êà íî í³â àð -
õåîãðà ô³ ¿.
Ó ïå ðåä ìî â³ äî öüî ãî âè äàí íÿ õà ðà ê òå ðè çó ºòü ñÿ ìà ñèâ äî êó ìå í ò³â, ùî
ïî ñëó ãó âàâ äæå ðå ëü íîþ áà çîþ äëÿ çà õ³ ä íèõ äî ñë³ ä íè ê³â. Íà çè âà þòü ñÿ ôó í -
äà ìå í òà ëü í³ äî êó ìå í òà ëü í³ çá³ ð íè êè, ï³ä ãî òî â ëå í³ â Óêðà ¿ í³, à òà êîæ ï³ä -
êðå ñ ëþ ºòü ñÿ íå îá õ³ä í³ñòü, çà ìî æ ëè âî ñ ò³, ñòâî ðåí íÿ çá³ ð íè ê³â íå ëè øå
äëÿ ââå äåí íÿ äî íà ó êî âî ãî îá³ ãó íî âèõ äæå ðåë, à é ¿õ ç³ ñòà â ëåí íÿ ç ìå òîþ
íàé ïî â í³ øî ãî â³ä òâî ðåí íÿ òå ìè ãî ëî äî ìî ðó 30.
Êíè ãà ñêëà äà ºòü ñÿ ç ï’ÿ òè ðîç ä³ ë³â, ó ÿêèõ çî ñå ðå äæå íî äî êó ìå í òè ç
êî ëå ê ö³é Íà ó êî âî ãî òî âà ðè ñ ò âà ³ì. Øåâ÷åíêà: “Ó ê ðà ¿í ñü êèé ãî ëî äî ìîð
1930-õ ðî ê³â”, “Äè ï ëî ìà òè ÷ í³ ñëó æ áè ïðî ñè òó à ö³þ â Óêðà ¿ í³ â 1932—
1933 ðð.”, “Ñâ³ òî âà ïðå ñà ïðî ãî ëîä â Óêðà ¿ í³”, “Ñëó õàí íÿ íà Êî ì³ òå ò³
Êîí ãðå ñó ÑØÀ òà ̳æ íà ðî ä íî¿ êî ì³ ñ³¿ ç ðîç ñë³ äó âàí íÿ ãî ëî äó 1932—
1933 ðð. â Óêðà ¿ í³”.
Çíà ÷ íèé ³í òå ðåñ ñòà íî âèòü âì³ ùå íà ó çá³ ð íè êó “Êíè ãà ñìå ð ò³ ñ. Ðî -
ìàí êîâîãî Êà ì’ÿí ñü êî ãî ðà éî íó Äí³ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî¿ îá ëà ñ ò³” 31. Ïðåä ñòà â -
ëå íî é ðó êî ïè ñ íèé îðè ã³ íàë: “À ê òè ñìå ð ò íî ñ ò³ ñå ëà Ðî ìà í êî âî” â³ä
¹ 434 äî ¹ 598 (âñüî ãî 164) çà ïå ð³ îä ç 30 ëèïíÿ 1933 ïî 3 ñ³÷íÿ 1934 ðð.
Çà ðå º ñ ò ðî âà íî â êíè ç³ ñìåðòü ðî á³ ò íè ê³â ìå òà ëó ð ã³é íî ãî òà ³í øèõ çà âî ä³â
ì. Êàì’ÿíñüêîãî (íè í³ ì. Äí³ïðîäçåðæèíñüê), çà ë³ ç íè ÷ íè ê³â, ÿê³ ïðè ¿æ -
äæà ëè ïî ìè ðà òè äî äî ìó, â ñâîº ð³ ä íå, êî ëèñü êî çà öü êå, ñå ëî, êîë ãî ñ ï -
íèê³â òà ¿õ ä³ òåé. Á³ ëü ø³ñòü ïî ìå ð ëèõ íà ëå æà ëà äî ñå ëÿí- îä íî î ñ³ á íè ê³â.
Çà ïè ñó âà ëèñÿ é ïðè ÷è íè ñìå ð ò³: “â³ä çà ïà ëåí íÿ øëó í êó”, “â³ä çà ïà ëåí íÿ
êè øîê”, “ç âî äÿ í êè” (ÿñ íî, ùî ãî ëî äî âî ãî îïó õàí íÿ. — Àâò.), “â³ä êðè âà -
âî ãî ïî íî ñó ” … À ëå ì³æ öè ìè çà âó à ëüî âà íè ìè ä³ à ã íî çà ìè âñå æ òà êè ðå ºñò -
ðà òîð, íå çì³ ã øè, ÷è íå áà æà þ ÷è ô³ ê ñó âà òè âè ãà äà íå, çà ïè ñó âàâ ôà ê òè ÷ í³
ïðè ÷è íè ñìå ð ò³. Òàê, â àê ò³ ¹ 435 çà ïèñ ïðî 30-ð³÷íîãî ãðî ìà äÿ íè íà
Ã. Ã. Êî â òó íîâ ñü êî ãî, ÿêèé ïî ìåð 31 ëèïíÿ 1933 ð. “â³ä ³ç òî ùå í³ÿ îð ãà í³ ç -
ìà”, â àê ò³ ¹ 439 — ïðî 60-ð³÷íîãî Ô. Ê. Ïà ëà ãó òó — ïî ìåð 1 ñåðïíÿ
1933 ð. “îä âè ñíà æåí íÿ îð ãà í³ ç ìà”, òî ãî æ äíÿ — ïî ìåð 4-ì³ñÿ÷íèé õëî ï -
÷èê Âà ñèëü Æó ðà âåëü — “â³ä âè ñíà æåí íÿ” (àêò ¹ 440); 21 ñåðïíÿ 1933 ð. â
àê ò³ ¹ 475 çà ïèñ ïðî ïî ìå ð ëî ãî “â³ä âè ñíà æåí íÿ ëå ãå í³â” ï’ÿ òè ð³ ÷ íî ãî
Î. Ì . Ãó íü êà, 30 ñåðïíÿ — ïðî ñìåðòü 41-ð³÷íî¿ Â. É. ˳ æ íèê “â³ä âè ñíà -
æåí íÿ” (àêò ¹ 491); 13 âå ðå ñ íÿ 1933 ð. — çà ïèñ ïðî 35-ð³ ÷ íó Ì. ² . ˳ æ íèê,
ÿêà ïî ìå ð ëà “³ç ³ç òî ùå í³ÿ îð ãà í³ ç ìà” (àêò ¹ 511); 11 æîâòíÿ — ïðî
2-ð³÷íîãî ïî ìå ð ëî ãî Â.Ãî ëå í êà òåæ “ç ñòî ùå í³ÿ îð ãà í³ ç ìà” (àêò ¹ 536);
1-ãî ëè ñ òî ïà äà 1933 ð. — ïðî ñìåðòü “ç âè ñíà æåí íÿ” 6-ì³ñÿ÷íî¿ Ë. À . Áóö
(àêò ¹ 557). “³ä âè ñíà æåí íÿ” ïî ìå ð ëà é 8-ì³ñÿ÷íà Ç. Ì. Æó ðà âåëü (àêò
¹ 579)… 32. ×è ìà ëî çà ðå º ñ ò ðî âà íèõ ïî ìå ð ëî “ç ð³ çà ÷ êè” (î÷å âè ä íî, ÷å ðåç
108 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
âæè âàí íÿ â ¿æó ð³ ç íèõ ñó ðî ãà ò³â. — Àâò.). Ñå ðåä íèõ Ì. À . Õ ë³ âå öü êà 50-òè
ðî ê³â (àêò ¹ 497), Ì. Ñ. Ðè áà ë êà, 38 ðî ê³â (àêò ¹ 520), 2-ð³÷í³ Ê. À . Ðà âà
òà Â. Ô. Ìå ëü íèê (àê òè ¹ 522, 526), 17-ð³÷íà Ì. Ì. Ãî ëå í êî (àêò ¹ 539),
10-ð³÷íà Ã. Î . Çà ã ðå áåé íà (àêò ¹ 540) 33 òà áà ãà òî ³í øèõ. 18-ð³÷íà ä³ â ÷è íà
À. ² . Ìà êà ðå í êî ïî ìå ð ëà ïðÿ ìî íà ïî ë³ “ç ïî ðî êó ñå ð öÿ” (àêò ¹ 574) 34.
Ñë³ä ï³ä êðå ñ ëè òè, ùî âñ³ çà ðå º ñ ò ðî âà í³ ïî ìå ð ë³ — óêðà ¿ í ö³. Âì³ ùå í³ ó
çá³ ð íè êó äî êó ìå í òè, áåç ñó ì í³ â íî, — ö³í íå ³ñ òî ðè ÷ íå äæå ðå ëî.
“Íà ö³ î íà ëü íà êà òà ñ ò ðî ôà Óêðà ¿ íè” — òàê íà çâà íî ðîç ä³ë çá³ ð íè êà äî -
êó ìå í ò³â, àð õ³ â íèõ ìà òå ð³ à ë³â, ëè ñ ò³â, äî ïî â³ äåé, ñòà òåé, äî ñë³ äæåíü, åñå
“×î ð íà êíè ãà Óêðà ¿ íè” 35.  í³é ïî äà íî äî êó ìå í òè ïðî ä³é ñ íèé ñòàí ðå ÷åé
ó 30-ò³ ðî êè â Óêðà ¿ í³, ùî º êîì ïëå ê ñîì ï³ä ãî òî â êè, ïå ðå á³ ãó é íà ñ ë³ä ê³â
ãî ëî äî âî ãî ëè õî ë³ò òÿ. Ïðåä ñòà â ëå íî òà êîæ ðÿä ñâ³ ä ÷åíü ëþ äåé, ÿê³ ïå ðå -
æè ëè æàõ ãî ëî äî ìî ðó 36. Âðà æຠòå, ùî ó ñïî ãà äàõ- ñâ³ ä ÷åí íÿõ, çãà äó þ ÷è
ïðî êî ëå ê òè â³ çà ö³þ, ðîç êó ð êó ëåí íÿ, ñòðà æ äàí íÿ â³ä ãî ëî äó, ëþ äè ³ íè í³
íà ãî ëî øó þòü ñà ìå íà òî ìó, ùî âî íè áó ëè “ñå ðå ä íÿ êà ìè” ÷è “á³ ä íÿ êà ìè”,
à íå “êó ð êó ëÿ ìè”, — íà ñò³ ëü êè ì³ ö íî ñå ëÿ íàì âáè âà ëà ñÿ ó ñâ³ äî ì³ñòü êî -
ìó í³ ñ òè ÷ íà ³äå î ëî ã³ ÿ.
Ó çá³ ð íè êó ïðåä ñòà â ëå íî ðÿä ïðî òî êî ë³â çà ñ³ äàíü ÖÊ ÊÏ(á)Ó ç “Î ñî -
á ëè âèõ ïà ïîê”, ùî ì³ ñ òÿòü äà í³ ïðî õë³ áî çà ãî ò³ â ë³, ïî ñè ëåí íÿ ðå ï ðå ñ³é äî
çë³ ñ íèõ íå çäà â ö³â õë³ áà — îä íî îñ³ á íè ê³â 37, ëèñò Ñ. Êî ñ³ î ðà ïðî ñïå ö ïî ñ -
òà ÷àí íÿ êå ð³ â íèõ ïðà ö³â íè ê³â öåíòðà ëü íèõ òà îá ëà ñ íèõ óñòà íîâ 38, ïðî
ñ. Ñòàðîøâåäñüêå ç äî ðó ÷åí íÿì Áà ëè öü êî ìó “âæè òè çà õî ä³â äî â³ä âå ðíåí -
íÿ ïðî íè ê íåí íÿ â³ äî ìî ñ òåé ïðî âè ïà ä êè ãî ëî äî â êè â ñ. Ñòàðîøâåäñüêîìó
çà êî ð äîí” 39, ³í ø³ äî êó ìå í òè, ùî ðîç êðè âà þòü ñïðà â æ íþ ñóò í³ñòü ãî ëî -
äî ìî ðó. Òàê, ïî ñòà íî âîþ ïî ë³ò áþ ðî ÖÊ ÊÏ(á)Ó â³ä 13 ëþòîãî 1932 ð.
“Ïðî õë³ áî ïî ñòà ÷àí íÿ. Âñ³ì ÌÏÊ ³ ÐÏÊ”, íà ïðè êëàä, âñòà íî â ëþ âà ëè ñÿ
æî ð ñ ò ê³ îá ìå æåí íÿ ³í äè â³ äó à ëü íî ãî ïî ñòà ÷àí íÿ ³ ãðî ìàä ñü êî ãî õà ð ÷ó âàí -
íÿ õë³ áîì, çíè æó âà ëè ñÿ íî ð ìè âè äà ÷³ õë³ áà äëÿ ãðóï ñïî æè âà ÷³â, âñòà íî â -
ëþ âà â ñÿ â³ä ïóñê õë³ áà â ãðî ìàä ñü êî ìó õà ð ÷ó âàí í³ îêðå ìî â³ä îá³ äó é çà
îñî á ëè âó ïëà ò íþ 40. À â ïðî òî êî ë³ çà ñ³ äàí íÿ ïî ë³ò áþ ðî ÖÊ ÊÏ(á)Ó â³ä
19 ëèñòîïàäà 1932 ð. çà ïè ñà íî: “Âè ç íà òè çà íå îá õ³ä íå ïå ðå ãëÿ íó òè ïëàí
ïî ñòà ÷àí íÿ õë³ áîì â ñòî ðî íó ìà ê ñè ìà ëü íî ìî æ ëè âî ãî çìå í øåí íÿ” 41.
Çíà ÷ íèé äæå ðå ëî ç íà â ÷èé ³í òå ðåñ ñòà íî â ëÿòü ëèñò Ñ. Êî ñ³ î ðó ç Îäå ù è -
íè, â ÿêî ìó éäåòü ñÿ ïðî “äî ïî ìî ãó” “Í³ ìå öü êî ãî ôà øè ñò ñü êî ãî Òî âà ðè ñ ò -
âà äî ïî ìî ãè ãî ëî äó þ ÷èì í³ ì öÿì ÑÐÑД, ëèñò Ïî ñòè øå âà ³ Ëþ á ÷å í êà –
Ñòà ë³ íó ùî äî òà êî¿ äî ïî ìî ãè ç âè ìî ãîþ ðå ï ðå ñè â íèõ çà õî ä³â äî ïðè -
ïèíåí íÿ öüî ãî 42, ëè ñ òè ×ó áà ðþ, Êî ñ³ î ðó ç ð³ ç íèõ ðå ã³ î í³â Óêðà ¿ íè ïðî
ãîëîä, òðó ïî ¿ä ñ ò âî, ëþ äî æåð ñ ò âî, ñìå ð ò í³ñòü íà ñå ëåí íÿ.
Çà ñëó ãî âóº íà óâà ãó äî ñë³ ä íè ê³â ëèñò Ñòà ë³ íó êîë ãî ñ ï íè êà Äà âè äå í êà
ç³ Çíà ì’ÿí ñü êî ãî ðà éî íó: “² ùî öå òà êå, ùî îñî á ëè âî â 1932 ðîö³ êî í³ äîõ -
íóòü, ëþ äè áåç õë³ áà ñè äÿòü, ñêà çàòü áè, íå äî ð³ä, ïî ñó õà, êî ëè æ í³, óðî æàé
áóâ ãà ð íèé, ³ êî ëè çà áè ðà ëè, òî êà çà ëè, ùî Ñî âåò ñü êà âëàñòü íå äàñòü çà ãè íó -
òè êîë ãî ñ ï íè êó, à ÷î ìó êîë ãî ñ ï íè êè ãî ëî äó þòü, ãî ëî äí³ íå õî òÿòü éòè íà ðî -
áî òó, à êå ð³ â íè êè êîë ãî ñ ïó ñâî¿ øëó í êè çà áåç ïå ÷è ëè ³ çà ëþ ä í³ñòü í³ ÷î ãî
íå äáà þòü, áî ñà ì³ íà ¿ ëèñü, òî ¿ì íå äó æå ³ áî ëÿ ÷å” 43.
³ä ì³ ÷à þ ÷è ´ðóí òî âí³ñòü ðîç ä³ ëó êíè ãè, âîä íî ÷àñ çà óâà æó º ìî, ùî íà -
âå äåí íÿ ïî ñè ëàíü äî äî êó ìå í ò³â “Î ñî á ëè âèõ ïà ïîê”, à òà êîæ õðî íî ëî ã³ ÷ -
íà ïî ñë³ äî â í³ñòü âè êëà äó çíà ÷ íî ï³ä âè ùè ëè á éîãî äæå ðå ëî ç íà â ÷ó ö³í í³ñ ò ü .
Äî çá³ ð íè ê³â âñå óê ðà ¿í ñü êî ãî ìà ñ ø òà áó íà ëå æèòü ³ êíè ãà “Êî ìà í äè ðè
âå ëè êî ãî ãî ëî äó: Ïî ¿ç ä êè Â.Ìî ëî òî âà ³ Ë.Êà ãà íî âè ÷à â Óêðà ¿ íó òà ϳâ í³ ÷ -
íèé Êà â êàç. 1932—1933 ðð.” 44. Ó ïå ðåä ìî â³ Âà ëå ð³ÿ Âà ñè ëü º âà ³ Þð³ÿ Øà -
ïî âà ëà ï³ä êðå ñ ëþ ºòü ñÿ: «Íå âè êëè êຠñóì í³ âó, ùî ôå íî ìåí ãî ëî äó íå îá -
õ³ä íî äî ñë³ äæó âà òè â êîí òåêñ ò³ ïî ë³ òè÷ íî ãî êó ð ñó òî ä³ ø íüî ãî ïàð ò³é íî-
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 109
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
äå ð æà â íî ãî êå ð³ â íè ö ò âà, ñïðî áè íî âî ãî “êî ìó í³ ñ òè ÷ íî ãî øòó ð ìó” ³ ïî áó -
äî âè ñî ö³ à ë³ ç ìó “ó âî ðî æî ìó îòî ÷åí í³”. Ïî ë³ òè÷ í³ òà åêî íî ì³ ÷ í³ ñòðà òå 㳿,
íà ñà äæó âà í³ Ñòà ë³ íèì ³ éî ãî îä íî äó ì öÿ ìè ç äî ê ò ðè íà ëü íèõ ³ ñè òó à òè â íèõ
ïðè ÷èí, ïðè çâå ëè äî ãðà í ä³ î ç íî¿ ñî ö³ à ëü íî- åêî íî ì³ ÷ íî¿ êðè çè òà ãî ëî äó
1932—1933 ðð.» 45.
Ó çá³ ð íè êó çíà õî äè ìî äî êó ìå í òà ëü í³ ñâ³ ä ÷åí íÿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ õë³ áî çà ãî -
ò³ âå ëü íèõ êî ì³ ñ³é íà ÷î ë³ ç ãî ëî âîþ ÐÍÊ ÑÐÑÐ Â. Ìî ëî òî âèì ³ ñå ê ðå òà -
ðåì ÖÊ ÂÊÏ(á) Ë. Êà ãà íî âè ÷åì, à òà êîæ äî êó ìå í òè ç ôî í ä³â Ðî ñ³é ñü êî ãî
äåð æà â íî ãî àð õ³ âó ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ ³ñ òî 𳿠(ÐÄÀ Ñ Ï²), ïå ðå äà í³ äî éî -
ãî ñõî âèù ç Àð õ³ âó Ïðå çè äå í òà Ðî ñ³é ñü êî¿ Ôå äå ðà ö³¿, ïðî ä³ ÿ ëü í³ñòü
êîì³ ñ³é. Ñå ðåä íèõ — òå ëå ãðà ìè, ÿêè ìè îá ì³ íþ âà ëè ñÿ Ñòà ë³í, Ìî ëî òîâ,
Êà ãà íî âè÷, ëè ñ òè òà äî ïî â³ ä í³ çà ïè ñ êè íà ¿õ íþ àä ðå ñó â³ä óêðà ¿ í ñü êèõ ³
ï³ â äåí íî êà â êà çü êèõ êå ð³ â íè ê³â, ïðî å ê òè ïî ñòà íîâ ðå ñ ïó á ë³ êàí ñü êèõ ³ êðà -
éî âèõ îð ãà í³â, ðå äà ãî âà í³ Ìî ëî òî âèì ³ Êà ãà íî âè ÷åì, òà ¿õ âè ñòó ïè íà ì³ ñ -
öå âèõ ïàð ò³é íî- ðà äÿí ñü êèõ ç³ áðàí íÿõ. Çá³ ð íèê ì³ ñ òèòü ùî äåí íè êè ïî ¿ç -
äîê Êà ãà íî âè ÷à â Óêðà ¿ íó òà íà ϳâ í³ ÷ íèé Êà â êàç, ùî â³ä áè âà þòü éî ãî
ä³ ÿ ëü í³ñòü ó öèõ ïî ¿ç ä êàõ, ô³ ê ñó þòü ðîç ìî âè ç ì³ ñ öå âèì êå ð³ â íè ö ò âîì.
Äî ïåð øî ãî ðîç ä³ ëó êíè ãè “Ãî ëîä 1931—1933 ðîê³â: ïî ãëÿä ç XXI ñòî -
ë³ò òÿ” óâ³éø ëè ñòàò ò³ â÷å íèõ — äî ñ ë³ ä íè ê³â òå ìè. Ó ñòàò ò³ Â. Âà ñè ëü º âà
éäåòü ñÿ ïðî ö³ íó ãî ëî äíî ãî õë³ áà, ïðî ïî ë³ òè êó êå ð³ â íè ö ò âà ÑÐÑÐ ³ ÓÑÐÐ
â 1932—1933 ðð., Þ. Øà ïî âàë ðîç ïî â³ äຠïðî III êîíôåðåíö³þ ÊÏ(á)Ó ÿê
ïðî ëîã òðà ãå 䳿 ãî ëî äó. Ñò³ âåí Ó³ ò ê ðîô âè êëàâ ñó ÷àñ íå óÿâ ëåí íÿ ïðî ïðè -
ðî äó òà ð³ âåíü ñìå ð ò íî ñ ò³ ï³ä ÷àñ ãî ëî äó 1931—1933 ðð. â Óêðà ¿ í³. Ëà ðè ñà
Ìà ëà øå í êî ïî â³ä îìè ëà ïðî äî êó ìå í òè îñî á ëè âèõ ôî í ä³â Ë. Êà ãà íî âè ÷à
òà Â. Ìî ëî òî âà ÿê äæå ðå ëà âè â÷åí íÿ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè â XX ñò. Îñòàí íÿ
ñòàò òÿ ñòà íî âèòü ³í òå ðåñ äëÿ õà ðà ê òå ðè ñ òè êè äî êó ìå í ò³â, âì³ ùå íèõ ó äà í³é
êîì ïëå ê ñ í³é êíè ç³.
Äðó ãèé ðîç ä³ë çá³ ð íè êà “Äî êó ìå í òè” ìåí øèé çà îá ñÿ ãîì. Éî ãî â³ä -
êðè âà þòü ëè ñ òè ãî ë³â ÐÍÊ ÓÑÐÐ Â.×ó áà ðÿ òà ÂÓÖÂÊ ÓÑÐÐ Ã.Ïå ò ðîâ -
ñüêî ãî íà àä ðå ñó ãî ëî âè ÐÍÊ ÑÐÑÐ Â. Ìî ëî òî âà ³ Ãå íå ðà ëü íî ãî ñå ê ðå òà ðÿ
ÖÊ ÂÊÏ(á) É. Ñòà ë³ íà ïðî ñ³ëü ñü êå ãî ñ ïî äàð ñ ò âî Óêðà ¿ íè â ïå ð ø³é ïî ëî -
âè í³ 1932 ð. Íà ¿õ íþ äó ì êó, äåç îð ãà í³ çà ö³ÿ ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà ï³ä ÷àñ
êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, à òà êîæ íàä ì³ ð íî âè ñî ê³ ïëà íè çà ãî ò³ âåëü ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî -
äàð ñü êî¿ ïðî äó ê ö³¿ áó ëè ãî ëî âíè ìè ïðè ÷è íà ìè ãî ëî äó.  ðîç ä³ ë³ â³ äî áðà -
æå íî òà êîæ ä³ ÿ ëü í³ñòü êî ì³ ñ³¿ Â. Ìî ëî òî âà 46.
Äî êó ìå í òè çá³ ð íè êà ïî êà çó þòü íà ñ ë³ä êè ðå ï ðå ñ³é ïðî òè ñå ëÿí Óêðà ¿ -
íè ³ Êó áà í³. “Áå ç ïå ðå ÷ íî, ñå ðåä ïðè ¿æ äæà þ ÷èõ â Óêðà ¿ íó áó ëè îð ãà í³ çî âà -
í³ ãðó ïè, ÿê³ âå ëè ðî áî òó, îñî á ëè âî íà Êó áà í³, äå óêðà ¿ í ñü êà ìî âà. …ÙÎ
ÒÐÅ ÁÀ ÇÐÎ ÁÈ ÒÈ? Îãî ëî ñè òè íà ÷î ð íó äî ø êó 3—5 ñòà íèöü, â íèõ çà áî -
ðî íè òè òî ð ã³ â ëþ, ïðî âå ñ òè ÷è ñ ò êó, ïðî âå ñ òè ê³ ëü êà ïðî öå ñ³â ç ïó á ë³ êà ö³ ºþ
â ïðå ñ³…”, — çà çíà ÷àâ ó ùî äåí íè êó ïî ¿ç ä êè íà ϳâ í³ ÷ íèé Êà â êàç Ë. Êà ãà -
íî âè÷ 47. À ó âè ñòó ï³ ïå ðåä ìå ø êà í öÿ ìè ñòà íè ö³ Ìå ä âå äîâ ñü êî¿ 6 ëè ñ òî ïà -
äà 1932 ð. â³í çà ÿâèâ: “Âà øà ñòà íè öÿ ïå ðå éø ëà äî áî ðî òü áè ç ðà ä â ëà äî þ”.
³í îñî áè ñ òî ðå äà ãó âàâ ïî ñòà íî âè ϳ â í³ ÷ íî -Êà â êà çü êî ãî êðàé êî ìó ïàð ò³¿
â³ä 4 ëèñòîïàäà, ÿê³ ïå ðåä áà ÷à ëè â êðà¿ øè ðî êî ìà ñ ø òà á í³ ðå ï ðå ñ³ ¿. Îä íó ç
íèõ — “Ïðî õ³ä õë³ áî çà ãî ò³ âåëü ³ ñ³ â áè íà Êó áà í³” — ï³ ñ ëÿ ïðà â êè Êà ãà íî -
âè ÷à â³ä ðåäà ãó âàâ Ñòà ë³í 48.
Ó êíè ç³ íà ãî ëî øó ºòü ñÿ, ùî Ñòà ë³í ³ éî ãî ãðó ïà ïå ðå êëà äà ëè â³ä ïî â³ äà -
ëü í³ñòü çà ïðî âàë ñâî ãî êóðñó íà âíó ò ð³ øí³õ âî ðî ã³â, ç â’ÿ çà íèõ ³ç çà êî ð -
äîí íè ìè êîíòð ðå âî ëþ ö³é íè ìè öåíòðà ìè. Äî êà òå ãî 𳿠âíó ò ð³ øíüî¿
êîíòð ðå âî ëþ ö³¿ ïî òðà ï ëÿ ëè íå ëè øå “êëà ñî â³ âî ðî ãè”, à é ñå ëÿ íè, ÷èÿ
“äð³ á íî áó ð æó à ç íà” ïñè õî ëî ã³ÿ íå äî çâî ëÿ ëà áåç çà ïå ðå ÷ íî âè êî íó âà òè âñ³
çî áî â’ÿ çàí íÿ ïå ðåä äåð æà âîþ, ðàá ñü êè êî ðè òè ñÿ âñ³ì êî ìàí äàì Êðå ì ëÿ.
110 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
Ðà äÿí ñü êå êå ð³ â íè ö ò âî, ìî òè âó þ ÷è òà êèì ÷è íîì ñâîþ ïî ë³ òè êó, íà ìà ãà -
ëî ñÿ âè ïðà â äà òè ìà ñî â³ àðå ø òè, äå ïî ð òà ö³¿, ðîç ñòð³ ëè ëþ äåé. Òå ðî ðè ñ òè ÷ -
í³ ìå òî äè â ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ ðà äÿí ñü êî ãî êå ð³ â íè ö ò âà çíàé øëè ÷³ ò êå â³ äî áðà -
æåí íÿ â òå ëå ãðà ì³ Ë. Êà ãà íî âè ÷à É. Ñòà ë³ íó ïðî ñè òó à ö³þ â Óêðà ¿ í³ òà 䳿
ùî äî ïî ñè ëåí íÿ õë³ áî çà ãî ò³ âåëü, íà ä³ ñëà í³é 21 ãðóäíÿ 1932 ð., ³ â ùî äåí -
íè êó ïî ¿ç ä êè Ë. Êà ãà íî âè ÷à â Óêðà ¿ íó 20—29 ãðóäíÿ 1932 ð. 49
Äî êó ìå í òè ñâ³ ä ÷àòü, ùî êî æ íèé, õòî áóâ íå çà äî âî ëå íèé ñè òó à ö³ ºþ â
Óêðà ¿ í³, àâ òî ìà òè ÷ íî ñòà âàâ “ïå ò ëþ ð³ â öåì”, “âíó ò ð³ ø í³ì êîíòð ðå âî ëþ -
ö³ î íå ðîì”, “êëà ñî âèì âî ðî ãîì”, ïðî òè ÿêî ãî ìî æ íà áó ëî âæè âà òè íàé æ î ð -
ñ òî ê³ øèõ ðå ï ðå ñè â íèõ çà õî ä³â. Ðà äÿí ñü êå êå ð³ â íè ö ò âî ä³ ÿ ëî â³ä âå ð òî òå -
ðî ðè ñ òè ÷ íè ìè ìå òî äà ìè 50. Ó ùî äåí íè êàõ Ë. Êà ãà íî âè ÷à çó ñòð³ ÷à þòü ñÿ é
ôà ê òè ðå à ê ö³¿ ñå ëÿí íà òå ðîð ãî ëî äîì. ϳä ÷àñ â³ä â³ äàí íÿ êîë ãî ñ ïó ³ì. Ñò à -
ë³íà ×ó áà ð³â ñü êî ãî ðà éî íó Äí³ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî¿ îá ëà ñ ò³, â “áå ñ³ ä³ ç êîë ãî ñ ï -
íè êà ìè é ïðà ö³â íè êà ìè ïî ë³ òâ³ä ä³ ëó âè ÿâè ëî ñÿ, ùî ñå ðåä îêðå ìèõ êîë ãî -
ñ ï íè ê³â º êó ð êóëü ñü ê³ íà ñòðî ¿. Òàê, âî íè àã³ òó þòü: “Íå äà äóòü õë³ áà, íå
òðå áà ïðà öþ âà òè, íå âèé äå ìî â ïî ëå”. ª îä íà êîë ãî ñ ï íè öÿ, ÿêà äî á ðå ïðà -
öþº â ïî ë³, àëå â òîé æå ÷àñ àã³ òóº: “Õàé ïî äî õíå ðà äÿí ñü êà âëà äà, ÿê ìè
ãè íå ìî” 51.
Çá³ ð íèê — äî ñòî â³ ð íå é àê òó à ëü íå àð õå î ã ðà ô³ ÷ íî- ³ñ òî ðè ÷ íå äæå ðå ëî.
 íüî ìó âì³ ùå íî ìà òå ð³ à ë “Ñòî ð³ í êà ìè òî ä³ ø í³õ ÷à ñî ïè ñ³â”, â³ äî ìî ñ ò³
ïðî àâ òî ð³â. Àëå, íà æàëü, êî ìåí òà ð³â äî äî êó ìå í ò³â ó êíè ç³ íå ìà º. Çá³ ð íè -
êó íå çà âà äè ëà á ïî ë³ òè÷ íà îö³ í êà ãî ëî äî ìî ðó.
Ç ê³ í öÿ 1980-õ — ïî ÷à ò êó 1990-õ ðð. æó ð íà ë³ ñ òè, ïèñü ìåí íè êè, â÷è -
òå ë³, âè êëà äà ÷³ âó ç³â ó ðå ã³ î íàõ ñë³ äîì çà ñå ëÿ íà ìè, ÿê³ çà âëà ñ íîþ ³í³ ö³ à -
òè âîþ ñêëà äà ëè ñïè ñ êè ïî ìå ð ëèõ â³ä ãî ëî äó- ãå íî öè äó, âè ÿâ ëÿ ëè çà áó ò³
ì³ ñ öÿ ïî õî âàíü óá³ ºí íèõ ñòðà ø íèì ëè õî ë³ò òÿì, ïè ñà ëè, âè êî ðè ñ òî âó þ ÷è
âè ÿâ ëå í³ ìà òå ð³ à ëè, ãà çå ò í³ é æó ð íà ëü í³ ñòàò ò³, áðî øó ðè, õó äî æ íüî- äî êó -
ìå í òà ëü í³ òà õó äî æ í³ òâî ðè.
Íà ó êî âö³ âó ç³â íà áà ç³ ôî í ä³â êî ëè ø í³õ ïàð ò³é íèõ ³ äåð æà â íèõ îá ëà ð -
õ³ â³â ñòâî ðè ëè ðÿä çá³ ð íè ê³â äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â, à òà êîæ çà ïè ñà ëè
ñâ³ ä ÷åí íÿ î÷å âè ä ö³â ãî ëî äî ìî ðó. Òà êà ä³ ÿ ëü í³ñòü îñî á ëè âî àê òè â³ çó âà ëàñü
ó çâ’ÿ ç êó ç â³ä çíà ÷åí íÿì 60-ð³÷÷ÿ ãî ëî äî ìî ðó, áó ëî âè äà íî ïå ð ø³ çá³ ð íè êè
ñâ³ ä ÷åíü ëþ äåé, ÿê³ ïå ðå æè ëè ãî ëî ä- ãå íî öèä ó ³í íè öü ê³é, Äí³ï ðî ïå ò ðîâ -
ñü ê³é, Æè òî ìèð ñü ê³é, Ìè êî ëà ¿â ñü ê³é, Ïîë òà â ñü ê³é, Õìå ëü íè öü ê³é îá ëà ñ -
òÿõ.
Íàé á³ ëü øå êíèã òà êî ãî ðî äó îïó á ë³ êî âà íî íà Ïî ä³ë ë³. Ïå ð øà ç íèõ
“Ãî ëîä íà Ïî ä³ë ë³. Êíè ãà ñâ³ ä ÷åíü” ïî áà ÷è ëà ñâ³ò 1993 ð. 52 Ó âñòó ï í³é ñòàò -
ò³ “ó ð êå é æà äà íå âî ñ ê ðå ñ³í íÿ” ãî ëî âà Àñî ö³ à ö³¿ äî ñë³ ä íè ê³â ãî ëî äó- ãå íî -
öè äó 1932—1933 ðð. â Óêðà ¿ í³, ëà ó ðå àò Äåð æà â íî¿ ïðå 쳿 Óêðà ¿ íè
³ì. Ò.Ã. Øåâ÷åíêà Ë. Êî âà ëå í êî- Ìà íÿê ïè ñà ëà: “Ñòà ë³í ï³ä â³â óêðà ¿ í ñü -
êèé íà ðîä äî ñòðà ø íî¿ Ãîë ãî ôè. ͳ, òî íå áó ëè “ïå ðå ãè íè”, ïðî äè ê òî âà í³
“ðå âî ëþ ö³é íèì íå òå ð ï³í íÿì”. Óç äîâæ êî ð äî í³â Óêðà ¿ íè, äå â ãî ëî äíî ìó
áî æå â³ë ë³ ëþ äè äî õî äè ëè äî êà í³ áà ëü ñ ò âà, áó ëè âè ñòà â ëå í³ ù³ëü í³ çà ñëî -
íè. À Ëà çàð Êà ãà íî âè÷ îñî áè ñ òî ïî äáàâ, ùîá óêðà ¿ í ñü êèõ äÿ äü ê³â ç òîð áà -
ìè íå ïó ñ êà òè â ïî ¿ç äè. Æî ä íà æè âà äó øà íå ïî âè ííà áó ëà âè ð âà òè ñÿ ç
óãî òî âà íî ãî ¿é ïå ê ëà…” 53. Äî ñë³ ä íè öÿ ðîç ïî â³ ëà: “Äó æå ÷å êàâ ïî ÿâè êíè -
ãè ïðî ãî ëîä íà Ïî ä³ë ë³ ì³é ÷î ëî â³ê. Âî ëî äè ìèð Ìà íÿ ê áóâ ïî ëó ì’ÿ íèì
ïà ò ð³ î òîì ð³ ä íî ãî êðà þ. …Ïå ð ø³ ñî ò í³ ñâ³ ä ÷åíü î÷å âè ä ö³â ãî ëî äî ìî ðó
ìè, ïå â íà ð³÷, ç³ áðà ëè íå äå ³í äå, à ñà ìå òóò — ïî ñå ëàõ Õìå ëü íè÷ ÷è íè ³
³í íè÷÷è íè” 54.
Ë. Êî âà ëå í êî- Ìà íÿ ê çà çíà ÷à ëà, ùî Àñî ö³ à ö³ÿ äî ìà ãà ºòü ñÿ ïðà âî âî ãî
ì³æ íà ðî ä íî ãî âè çíàí íÿ ãî ëî äî ìî ðó àê òîì ïðÿ ìî ãî ãå íî öè äó ïðî òè óêðà ¿ í -
ñü êî ãî íà ðî äó 55. Ó çá³ ð íè êó âì³ ùå íî ïðè â³ òàí íÿ ãî ëî âè Îðã êî ì³ òå òó ç³
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 111
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
ñòâî ðåí íÿ Àñî ö³ à ö³¿ äî ñë³ ä íè ê³â ãî ëî äó- ãå íî öè äó 1932—1933 ðð. â Óêðà ¿ -
í³, ëà ó ðå à òà Äåð æà â íî¿ ïðå 쳿 Óêðà¿íè ³ì. Ò.Ã. Øåâ÷åíêà Â. Ìà íÿ êà, íà -
ïè ñà íå íèì ùå äî éî ãî òðà ã³ ÷ íî¿ çà ãè áå ë³ ó÷à ñ íè êàì óñòà íî â ÷èõ çáî ð³â
Àñî ö³ à ö³¿ Õìå ëü íè÷ ÷è íè: “Ñå ð äå ÷ íî â³ òàþ ñâî ¿õ çå ì ëÿ ê³â ³ îä íî äó ì ö³â ç
³ñ òî ðè ÷ íîþ ïî ä³ ºþ — ïðî âå äåí íÿì óñòà íî â ÷èõ çáî ð³â äî ñë³ ä íè ê³â ãî ëî äî -
ìî ðó. Íà ðå ø ò³ ìè ñïà ì’ÿ òà ëè ñÿ ³ âè çíà ëè çëî ñòà ë³ í³ ç ìó. Íà çâà ëè öå çëî
ñâî ¿ì ³ìå íåì — ãå íî öèä” 56.
Êî ëè âå ð ñ òà â ñÿ çá³ ð íèê “Ãî ëîä íà Ïî ä³ë ë³”, ç Êè º âà íà ä³é ø ëà ñóì íà
çâ³ ñ ò êà ïðî ðà ï òî âó ñìåðòü 24 ñ³ ÷ íÿ 1993 ð. ˳ 䳿 Êî âà ëå í êî- Ìà íÿê. ³ òà -
ë³é Ìà öü êî ó âñòó ï íî ìó ñëî â³ “Ïðî äî â æè ìî ñïðà âó” ïè ñàâ: “Ìè ïðî íå¿
ñêà æå ìî òå, ùî âî íà ðà çîì ç ÷î ëî â³ êîì óñ â³ äî ì ëþ âà ëà ñî ê ðî âåí í³ çà ïè -
òàí íÿ: ÿê ùî íå ìè, òî õòî æ? ² ÿê ùî íå çà ðàç, òî êî ëè?…” 57.
Ó çá³ ð íè êó — äî êó ìå í òè îá ë ïà ð òà ð õ³ â³â ³ ñïî ãà äè î÷å âè ä ö³â ãî ëî äó- ãå -
íî öè äó, àíà ë³ òè ÷ í³ ìà òå ð³ à ëè.  “²ñòî ðè ÷ í³é äî â³ ä ö³”, íà ïðè êëàä, çà çíà ÷à -
ºòü ñÿ, ùî ó ñ. Øðóáê³â íå ïî âå ð íó ëè ñÿ ç ôðî í ò³â Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é íè 126
îñ³á, à ãî ëî äî ìîð 1932—1933 ðð. çà áðàâ æèò òÿ 1350 øðó á ê³ â ÷àí, â ò. ÷. 24 %
â³ êîì â³ä 1 äî 18 ðîê³â; 48 % — â³ä 18 äî 50 ë³ò; 28 % — â³ä 50 ³ ñòà ð øèõ 58.
Ó ÷è ñ ëåí íèõ ñâ³ ä ÷åí íÿõ ëþ äåé ðîç ãî ð íó òà òó æ íà, òðà ã³ ÷ íà êà ð òè íà ãî -
ëî äî ìî ðó — â³ä íà ñè ëü íè öü êî¿ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, ðîç êó ð êó ëåí íÿ, ïðè ìó ñî âî¿
ïðà ö³ â êîë ãî ñ ïàõ, ãðà á³ æ íè öü êèõ õë³ áî çà ãî ò³ âåëü, òå ðî ðó ãî ëî äîì äî ìà -
ñî âî¿ ñìå ð ò íî ñ ò³ ñå ëÿí- òðó ä³ â íè ê³â ç äèñ òðî ô³¿, òðó ïî ¿ä ñ ò âà ³ êà í³ áà ë³ ç ìó
é ñêè äàí íÿ óá³ ºí íèõ ãî ëî äîì ó ÿìè.
Ó ñâ³ ä ÷åí íÿõ ñå ëÿí éäåòü ñÿ íå ïðî êë³ ìà òè ÷ í³ ïðè ÷è íè ëþ äî ìî ðó, à
ïðî ïî ë³ òè÷ í³. Âè ñòó ïà þ ÷è íà ñå ñ³¿ Âåð õî â íî¿ Ðà äè Óêðà ¿ íè 19 ëþòîãî
1992 ð., ïå ð øèé ïðå çè äåíò íå çà ëå æ íî¿ Óêðà ¿ íè Ëå î í³ä Êðà â ÷óê ãî âî ðèâ,
ùî äëÿ òî ãî, «ùîá âè äà òè êíè æ êó “33-é: Ãî ëî ä”, âè äà â ö³ çìó øå í³ áó ëè
âäà òè ñÿ äî ³ñ òî 𳿠ó ä ðî ìå ò öå í ò ðó: ÷è áó ëà ïî ñó õà ó 1932 ð. Ïî ñó õè íå áó -
ëî» 59. Êî ìåí òà ð³ çàé â³…
1998 ð. ïî áà ÷è ëà ñâ³ò êíè ãà “Ãî ëîä 1932—33, 1946—47. ³í íè öü êà îá -
ëàñòü: Äî êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè” 60. Öå ïå ð øå ïî ñè ëàí íÿ ùî äî êíè ãè íå ëå ã êî
âè çíà ÷è òè. Àäæå íà îá êëà äè í ö³ — ³ìå íà é ïð³ çâè ùà àâ òî ð³â- óïî ðÿ ä íè ê³â,
à íà çâî ðî ò íî ìó áî ö³ òè òó ëü íî¿ ñòî ð³ í êè — ñïå ð øó íà çâà êíè ãè, à äà ë³ äà í³
ïðî íèõ. Äî êó ìå í òàì òà ñïî ãà äàì ó çá³ ð íè êó ïå ðå äóº ðÿä ñòà òåé. Ó ïå ð ø³é
ç íèõ “Ó ê ðà ¿í ñü êà òðà ãå ä³ ÿ” Ñåð ã³é Ãà ëü ÷àê çà çíà ÷à º, ùî ãî ëî äî ìîð
1932— 1933 ðð. âè ä³ ëÿ ºòü ñÿ îñî á ëè âèì òðà ã³ ç ìîì ó äî ë³ óêðà ¿ í ñü êî ãî íà -
ðî äó, ï³ä êðå ñ ëþº éî ãî ð³ â íî çíà ÷ í³ñòü ºâ ðåé ñü êî ìó õî ëî êî ñ òó ÷è â³ ð ìåí ñü -
ê³é ð³ çà íè í³ 1915 ð. Ïðè öüî ìó âè íè êຠïè òàí íÿ: à ÷è ìî æ íà ïî ð³ â íþ âà òè
ìàñ øòà áè öèõ òðà ãå ä³é. Ñóò í³ñòü ¿õ îä íà êî âà. À îò â³ä íî ñ í³ âå ëè ÷è íè äó æå
â³ä ð³ ç íÿ þ òü ñÿ. Àäæå ãî ëî ä- ãå íî öèä ïî ÷à ò êó 30-õ ðîê³â â Óêðà ¿ í³ — íà é ìà ñ -
ø òà á í³ øà òðà ãå ä³ ÿ. Ô. Âè íî êó ðî âà ó ñòàò ò³ “Äî êó ìå í òè òà ñïî ãà äè âè êðè -
âà þ òü … ” à íà ë³ çóº ïðî áëå ìó ñìå ð ò íî ñ ò³, àê öå í òóº ³í òåð íà ö³ î íà ëü í³ñòü ãî -
ëî äó, ñïðî òèâ íà ñå ëåí íÿ âëà ä³, âè êëè êà íèé ïî ãðà áó âàí íÿì ñå ëÿí. Ð. Ïî ä -
êóð ó ñòàò ò³ “Äî êó ìå í òè Äåð æà â íî ãî Ïî ë³ òè÷ íî ãî Óï ðàâ ë³í íÿ ÿê äæå ðå ëî
äî âè â÷åí íÿ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ãî ëî äó 30-õ ðî ê³â íà Ïî ä³ë ë³” ï³ä êðå ñ ëþº,
ùî íåçâà æà þ ÷è íà ñòâî ðåí íÿ äå ÿêèõ äî êó ìå í ò³â ÄÏÓ ç ìå òîþ ôà ëü ñè -
ô³ êà ö³¿ ³ñ òî ðè ÷ íî¿ ïî 䳿, á³ ëü ø³ñòü ¿õ äî ñèòü îá’ ºê òè â íî ðîç êðè âຠñóòü
ñòà ë³í ñü êî¿ àã ðà ð íî¿ ïî ë³ òè êè. Äî êó ìå í òè ñâ³ ä ÷àòü, ùî ðîç êó ð êó ëþ âà ëè
ñå ëÿí áó ê âà ëü íî çà âñå: íå âè êî íàí íÿ õë³ áî çà ãî ò³ âåëü, íå ñïëà òó ïî äà ò ê³â,
øòðà ô³â. Ïðî öåñ öåé ñó ïðî âî äæó âà â ñÿ æà õ ëè âè ìè áåç çà êîí íè ìè ä³ ÿ ìè
ì³ ñ öå âî¿ âëà äè. Éäåòü ñÿ ïðî îï³ð ñå ëÿí ³ ðî á³ ò íè ê³â àã ðà ð í³é ïî ë³ òè ö³ ïàð -
ò³¿ 61.
Ó ðîç ä³ ë³ êíè ãè “Ãî ëîä 1932—1933 ðîê³â” âì³ ùå íî 194 äî êó ìå í òè ÿê
ñî þ ç íî ãî ³ âñå óê ðà ¿í ñü êî ãî, òàê é îá ëà ñ íî ãî ïëà íó, çà âäÿ êè ÷î ìó êîì ïëåêñ
112 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
ñêëà äî âèõ äî âå äåí íÿ ñå ëÿí ñ ò âà äî ãî ëî äî ìî ðó äî êó ìå í òà ëü íî âè ñâ³ ò ëå -
íèé. Çíà ÷ íó ÷à ñ òè íó ñêëà äà þòü îô³ ö³é í³ äî êó ìå í òè ç ôî í ä³â ³í íè öü êî ãî
îá êî ìó ïàð ò³¿ òà âè êî í êî ìó ³í íè öü êî¿ îá ëà ñ íî¿ ðà äè äå ïó òà ò³â òðó äÿ ùèõ.
Ñå ðåä íèõ — ëè ñ òè, ñïå ö ïî â³ äî ì ëåí íÿ, ñïåö ç âå äåí íÿ ³í íè öü êî ãî îá ë -
â³ä ä³ ëó ÄÏÓ òà Óïðàâ ë³í íÿ âíó ò ð³ øí³õ ñïðàâ ³í íè öü êî¿ îá ëà ñ ò³, äî ïî â³ ä -
í³ çà ïè ñ êè ðàé êî ì³â êîì ïà ð ò³¿ òà ðàé âè êîí êîì³â, îá ë â³ä ä³ ëó îõî ðî íè çäî -
ðî â’ÿ, àê òè ñ³ëü ñü êèõ ðàä ïðî ñìå ð ò í³ñòü. Áà ãà òî ñâ³ ä ÷åíü âè êî ðè ñ òà íî ç
äî êó ìå í òà ëü íî¿ êî ëå ê ö³¿ ñïî ãà ä³â î÷å âè ä ö³â ãî ëî äî ìî ðó, ç³ áðà íî¿ àð õ³ â³ ñ -
òà ìè 62. Ó ëè ñ ò³ ñå ê ðå òà ðÿ ³í íè öü êî ãî îá êî ìó ÊÏ(á)Ó Â. ² . ×å ð íÿâ ñü êî ãî
ñå ê ðå òà ðå â³ ÖÊ ÊÏ(á)Ó Ñ. Â. Êî ñ³ î ðó ïðî ãî ëîä â îá ëà ñ ò³, äà òî âà íî ìó
1933 ð., ï³ä ãðè ôîì “ö³ ë êîì îñî áè ñ òî” íà âî äÿòü ñÿ äà í³ ïðî òå, ùî âà æ êå
ïðî äî âî ëü ÷å ñòà íîâè ùå çà õî ïè ëî äî 300 ñ³ë é áëè çü êî 50 000 ëþäåé 63.
ßê í³ â ÿêî ìó ç³ çá³ ð íè ê³â, ó êíè ç³ ïðåä ñòà â ëå íî áà ãà òî äî êó ìå í ò³â
³í íè öü êî ãî îá ë â³ä ä³ ëó ÄÏÓ, êî ò ð³ ñòà íî â ëÿòü ìàé æå ïî ëî âè íó (90) íà ÿâ -
íèõ çà 1932—1933 ðð. Äî êó ìå í òè ðîç ì³ ùå í³ çà ðà éî íà ìè. Â îñ íî â íî ìó â
íèõ â³ äî áðà æå íî øòó ÷ í³ñòü ãî ëî äî ìî ðó, âè ò âî ðå íî ãî øëÿ õîì ïî ãðà áó âàí -
íÿ ñå ëÿí, à òà êîæ ïà ñè â íèé ³ àê òè â íèé ñïðî òèâ ëþ äî â áè â ÷³é âëà ä³. Ó
ñïåö ïî â³ äî ì ëåí í³ Â³í íè öü êî ãî îá ë â³ä ä³ ëó ÄÏÓ ïðî íà ñòðî¿ ñå ðåä ñå ëÿí ñ -
ò âà Äæó ëèí ñü êî ãî ðà éî íó â³ä 3 êâ³òíÿ 1932 ð. çà çíà ÷à ëî ñÿ, íà ïðè êëàä, ùî
êîë ãî ñ ï íèê ñ. Äæóëèíêè â ðîç ìî â³ ïðî â³ä ñó ò í³ñòü õë³ áà çà óâà æèâ, ùî “â
äà íèé ÷àñ âñ³ ïî ãî ëî â íî ãî ëî äó þòü, à ðà ä â ëà äà íà öå í³ ÿêî¿ óâà ãè íå çâå ð -
òà º… Õòî ¿¿ ï³ä òðè ìóº ³ êî ìó âî íà ïî òð³ á íà, çà ñòà â ëÿº âñ³õ ãî ëî äó âà òè.
…Êî ë ãî ñ ï íè êè çà ÿâ ëÿ þòü, ùî â ïî ëå íå ï³ä óòü, áî íå ìà õë³ áà…” 64. «Âî äî -
ï ðî â³ ä íèê Ëå áå äºâ Ñòå ïàí ñå ðå ä ò ðó ä³ â íè ê³â ãî âî ðèâ: “Ñòà ë³í äî â³â ðî á³ ò -
íè ê³â äî ãî ëî äó, íà ðîä â ìè ðàº, íà ÷î ë³ âëà äè ñòî ÿòü àôå ðè ñ òè”», — ïî -
â³äî ì ëÿ ëî ñÿ ó ñïåö ç âå äåí í³ Â³í íè öü êî ãî îá ë â³ä ä³ ëó ÄÏÓ ñå ê ðå òà ðþ îá êî -
ìó ÊÏ(á)Ó ïðî ïî ë³ò íà ñ ò ðî¿ ðî á³ ò íè ê³â ï³ä ïðè ºìñòâ ì. ³ííèö³ â³ä 20 ë þ -
òîãî 1933 ð. 65
Äî êó ìå í òè çá³ ð íè êà ñâ³ ä ÷àòü ïðî øòó ÷ í³ñòü ãî ëî äî ìî ðó, äî âå äåí íÿ
ãî ëî äó þ ÷èõ äî ñó ¿ öè äó, òðó ïî ¿ä ñ ò âà òà êà í³ áà ë³ ç ìó. Ïðî òå æ ñà ìå ÷è òà º ìî
ó âì³ ùå íèõ ó çá³ ð íè êó ñïî ãà äàõ. «Ââà æàþ, ùî ãî ëîä íà Óêðà ¿ í³ áóâ ñòâî ðå -
íèé øòó ÷ íî, áî òà ê³ áó ëè âêà ç³ â êè ïàð ò³¿ òà óðÿ äó, ñïðÿ ìî âà í³ íà âè ñíà -
æåí íÿ ñå ëÿí… Ó 1932 ð. ç íà øî ãî ñëà áî ñè ëü íî ãî êîë ãî ñ ïó áó ëî âè âå çå íî
âñå ÷è ñ òî äî çå ð íè íè. Ïî ÷à â ñÿ ãî ëî ä. Ëþ äè ó â³ä ÷à ¿. Ñïî ÷à ò êó äó ìà ëè, ùî
öå ì³ ñ öå âà âëà äà òà êå âè ò âî ðÿ º. Òî ìó ïî ÷à ëè ïè ñà òè â Êè ¿â, Ìî ñ ê âó äî
“áà òü êà Ñòà ë³ íà”. ³ä ïî â³äü íå îäå ð æà ëè. Äî öèõ “ïè ñü ìåí íè ê³â” ïðè ¿æ -
äæà ëè âíî ÷³, “÷î ð íèé âî ðîí” çà áè ðàâ ¿õ êó äèñü. ² äî ñèõ ï³ð í³ õòî íå çíàº,
êó äè ä³ ëèñü ò³ ëþ äè. …Âå ñ íîþ 1933 ðîêó âæå á³ ëü øà ÷à ñ òè íà Áäæ³ ëü íî¿ ëå -
æà ëà íà öâè í òà ð³», — ñâ³ ä ÷è ëà æè òå ëü êà ñ. Áäæ³ëüíà Òå ï ëè öü êî ãî ðà éî íó
Ì.Ñ.Æà ð³é 66.
 îä í³é ç ðó á ðèê çá³ ð íè êà — “Ó äçå ð êà ë³ ïðå ñè” âì³ ùå íî äà í³ ïðî âè -
ùó íî ìå íê ëà òó ðó, äå âêà çà íà ïàð ò³é í³ñòü, àëå íå íà ö³ î íà ëü í³ñòü çä³é ñ íþ -
âà ÷³â ãå íî öè äó. Êî ìåí òà ð³ äî äî êó ìå í ò³â â³ä ñó ò í³, ÿê ³ ïî ë³ òè÷ í³ îö³ í êè
ïå êå ëü íî ãî ãî ëî äî ìî ðó.
¥ðóí òî âíèì äî êó ìå í òà ëü íèì âè äàí íÿì ç ³ñ òî 𳿠íà ðîä íî¿ òðà ãå 䳿 â
Ïî ä³ëü ñü êî ìó êðà¿ º, áåç çà ïå ðå ÷ íî, “Ïî ð ò ðåò òå ì ðÿ âè. Ñâ³ ä ÷åí íÿ, äî êó -
ìåíòè ³ ìà òå ð³ à ëè ó äâîõ êíè ãàõ”, îïó á ë³ êî âà íå 1999 ð. 67 Àâ òî ð- óïî ðÿ ä -
íèê êíè ãè Ï.ß ùóê çà çíà ÷èâ, ùî ñâ³ ä ÷åí íÿ, äî êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè, âì³ -
ùå í³ â êíè ãàõ, âè ñâ³ ò ëþ þòü ñïëà íî âà í³ñòü ãå íî öè äó XX ñò. ïðî òè óêðà ¿ í -
ñü êîãî íà ðî äó.
Ó âñòó ï³ äî êíè ãè I-¿ âè ùå íà ç âà íî ãî âè äàí íÿ â³ äî ìèé äî ñë³ ä íèê ãî ëî -
äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³ Äæåéìñ Ìåéñ íà ãî ëî ñèâ: “… Êî ëè çíà ÷ íà ê³ ëü ê³ñòü ëþ -
äåé, ÿê³ í³ êî ëè íå çó ñòð³ ÷à ëè ñÿ ³ ìà þòü àá ñî ëþ ò íî ð³ ç í³ ñâ³ òî ãëÿ äè, ö³í íî -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 113
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
ñ ò³, ï³ ç í³ ø³ â³ä ñï³ ëü íî ãî äî ñâ³ äó äî ë³, íà âî äÿòü îä íà êî â³ àáî ïî ä³ á í³ ôà ê -
òè, öå ñâ³ ä ÷èòü ïðî ¿õ àá ñî ëþ ò íó ïðà â äî ïî ä³ á í³ñòü ³ â³ ðî ã³ ä í³ñòü. Á³ëüøå
òî ãî, äî ñâ³ä òèõ, õòî çà éìà ºòü ñÿ çà õè ñ òîì ëþä ñü êèõ ïðàâ, ÿê, íà ïðè êëàä,
÷ëå íè “Ì³ æ íà ðî ä íî¿ àì í³ ñ ò³ ¿”, ïå ðå êî í ëè âî çà ñâ³ ä ÷óº, ùî “æå ð ò âè íå
áðå øóòü”. Â÷å íèé ï³ä êðå ñ ëèâ, ùî ó çá³ ð íè êó çà ô³ ê ñî âà íà áåç çà ïå ðå ÷ íà
ïðà â äà, íà ôà í òà çó âà òè ÿêó íå ìî æ ëè âî. Àäæå òà ê³ æ çðà ç êè ãî ëî äî ìî ðó ³
ðå ï ðå ñ³é — ó òðè òî ì íè êó óñ íèõ ñâ³ ä ÷åíü Àìå ðè êàí ñü êî¿ êî ì³ ñ³¿ äî ñë³ -
äæåí íÿ ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³ 68.
Ïðà öþ þ ÷è ñà ìî òó æ êè, Ï.ß ùóê çà ïè ñàâ 341 ñâ³ ä ÷åí íÿ óêðà ¿ í ö³â, ïî -
ëÿ ê³â, ºâ ðå ¿â, í³ ì ö³â òà ëþ äåé ³í øèõ íà ö³ î íà ëü íî ñ òåé ìàé æå ç óñ³õ îá ëà ñ -
òåé Óêðà ¿ íè, à òà êîæ ðÿ äó ðå ã³ î í³â Ðî ñ³ ¿. Ïè ëü íó óâà ãó àâ òî ð- óïî ðÿ ä íèê
ïðè ä³ ëèâ ñâîº ìó ð³ ä íî ìó ðà éî íó — Ïî ëî í ùè í³. Ó âñòó ï³ “Ï’ÿ òè êó ò íà ç³ð -
êà äëÿ êà òà ñ ò ðî ôè: ñëî âî àâ òî ðà- óïî ðÿ ä íè êà” Ï. ß ùóê çà çíà ÷èâ: «Ïî â íå
çà ìî â ÷ó âàí íÿ ñïëà íî âà íî ãî òðè ðà çî âî ãî ãî ëî äî ìî ð íî ãî ïî ãðî ìó- êà òà -
ñòðî ôè XX ñòîë³òòÿ óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó íà òå ðå íàõ ÷å ð âî íî¿ ³ì ïå ð³¿
òðàíñ ôî ð ìó âà ëîñü â ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ äå â’ÿ íî ñòèõ ðî ê³â ó “òðó ä íî ù³ é ïî ìè ë -
êè” òà “øòó ÷ í³ñòü áåç ïëà íó âàí íÿ” öèõ ïî ä³é — íå ìåíø çëî ÷èí íå ïå ðåä
³ñ òè íî þ» 69.
Ñâ³ ä ÷åí íÿ, äî êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè çá³ ð íè êà â³ äî áðà æà þòü ñïëà íî âà -
í³ñòü ìå õà í³ ç ìó îð ãà í³ çà ö³¿ ãî ëî äî ìî ðó. Àâ òîð íà ìà ãà ºòü ñÿ äî âå ñ òè, ùî
ïðè ðå ÷å íè ìè äî ãî ëî äî ìî ðó áó ëè ò³ëü êè óêðà ¿ í ö³, í³ ì ö³ ³ ïî ëÿ êè. Ïî ðó -
øó þ ÷è ïè òàí íÿ ôà ëü ñè ô³ êà ö³¿ äå ìî ãðà ô³ ÷ íî¿ ñòà òè ñ òè êè, â³í àíà ë³ çóº
ðîç ðà õó í êè ³ñ òî ðè ê³â Ð. Êî í ê âå ñ òà, Ñ. Ìà ê ñó äî âà, Ñ. Êó ëü ÷è öü êî ãî ³ ðî -
áèòü âè ñíî âîê, ùî á³ ëü ø³ñòü ïðè ðå ÷å íèõ íà ïðè ðî ä íó ñìåðòü ³ â ì³ ñ òàõ â
1933 ð. áó ëè ç³ øòî â õ íó ò³ â öâè í òà ð íó ÿìó ãî ëî äîì. Íà îñ íî â³ äà íèõ îñòàí -
íüî ãî âè äàí íÿ â Óêðà ¿ í³ êíè ãè Ð. Êî í ê âå ñ òà “Æíè âà ñêî ð áî -
òè” 70 Ï. ßùóê ðî áèòü ñâî¿ ðîç ðà õó í êè, çà ÿêè ìè ê³ ëü ê³ñòü æåðòâ ãî ëî äî -
ìî ðó ñòà íî âè ëà 9 ìëí 142 òèñ. îñ³á. Ïðè öüî ìó â³í çà çíà ÷àº, ùî âè çíà ÷è -
òè, ñê³ ëü êè ñå ðåä íèõ áó ëî ïî ëÿ ê³â ³ í³ ì ö³â íå ìî æ ëè âî ÷å ðåç ôà ëü ñè ô³ êà -
ö³þ äà íèõ ùî äî ê³ ëü êî ñ ò³ ì³ ñü êî ãî òà ñ³ëü ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ çà íà ö³ î íà ëü -
í³ ñ òþ. Ó âè äàí í³ — 36 ñïè ñ ê³â æåðòâ ãå íî öè äó ç òè ñÿ ÷à ìè ³ìåí. “ 33-ìó
ìå ð ö³ ëå æà ëè ïî äî ðî ãàõ, â ð³ ÷ ö³… Â 32-ìó ðî ö³ âðî æàé áóâ, ³ éî ãî ç³ áðà ëè,
àëå éî ãî âñüî ãî é çà áðà ëè”, — ñâ³ ä ÷è ëà Â.Ï.Ãî í ÷à ðå í êî, æè òå ëü êà ñå ëè ùà
Ïî í³ í êà 71. “À òî ñïå ö³ à ëü íî áóâ ãî ëîä çðîá ëå íèé, íà â³òü êâà ñî ëþ ³ òó çà -
áè ðà ëè”…, — çãà äó âàâ Ì.Ô. Ãî ñó äàð ñü êèé 72.
“Öå ãî ëîä çðî áèâ ñî ö³ à ë³çì. Äó ìà º òå ëþ äè? Ãî ëîä ïî ëî âè íó ëþ äåé çà -
êî ïàâ ó çå ì ëþ, à ïî ëî âè íà ïî áà ÷è ëà, ùî í³ êó äè ä³ âà òè ñÿ…”, — îïî â³ äàâ
ñå ëÿ íèí Ô.Â. Ãà ìó ëà 73. Î. Ì . Êî âà ëü ÷óê ³ç ñ. Çàë³ññÿ Ïî ëîí ñü êî ãî ðà éî íó
íà Õìå ëü íè÷ ÷è í³ êîí ñ òà òó âàâ: “Ãî ëîä íå â³ä íå óðî æàþ, à çà áðà ëè âñå” 74.
Êíè ãà ù³ëü íî ³ëþ ñ ò ðî âà íà ñâ³ ò ëè íà ìè “Ãå íî öèä ó ôî òî äî êó ìå í òàõ”,
“Êà òà ñ ò ðî ôà Óêðà ¿ íè ó ôî òî ïî ð ò ðå òàõ” òî ùî.
ßê áà ÷è ìî, çá³ ð íè êè äî êó ìå í ò³â Ïî ä³ëü ñü êî ãî ðå ã³ î íó ÿâ ëÿ þòü ñî áîþ
êîì ïëåêñ ³ñ òî ðè ÷ íèõ äæå ðåë, ùî ïî òðå áó þòü ðå òå ëü íî ãî âè â÷åí íÿ, ââå -
äåí íÿ äî íà ó êî âî ãî îá³ ãó é âè ð³ øåí íÿ ïè òàí íÿ ùî äî âè çíàí íÿ íà âñ³õ ð³ â -
íÿõ ãî ëî äî ìî ðó ãå íî öè äîì óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó.
1993 ð. äî 60-ð³÷÷ÿ ãî ëî äî ìî ðó îïó á ë³ êî âà íî êíè ãó- çá³ ð íèê “Íà ðî ä íà
òðà ãå ä³ ÿ. Äî êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè ïðî ãîëîä 1932—1933 ðîê³â íà Äí³ï ðî ïå ò -
ðîâùè í³” 75, ùî ïî ÷è íà ºòü ñÿ ïå ðåä ìî âî þ, â ÿê³é éäåòü ñÿ ïðî ñêëà ä í³ñòü
ïðî áëå ìè ãî ëî äó 1932—1933 ðð., ñó ïå ðå ÷ ëè â³ñòü îö³ íîê ãî ëî äî ìî ðó, ï³ä -
êðå ñ ëþ º òü ñÿ, ùî ñå ðåä íàé âà æ ëè â³ øèõ ïðè ÷è í ö³ º¿ òðà ãå 䳿 íà çè âà þòü ñÿ
çàñòî ñó âàí íÿ ïðîä ðî ç ê ëà ä êè òà ¿¿ áåç òÿ ì íå ñòÿ ã íåí íÿ, çà ïðî âà äæåí íÿ “íà -
òó ðà ëü íèõ øòðà ô³â”, ìà ñî âå ñâà â³ë ëÿ íà ñå ë³. Óïî ðÿ ä íè êè êíè ãè ââà æà þòü,
ùî çè ìî â³ õë³ áî çà ãî ò³ â ë³ 1931—1932 ðð. ïðè çâå ëè äî âå ëè êî ãî ãî ëî äó, ðå -
114 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
çóëü òà òîì òî òà ëü íî¿ êîí ô³ ñ êà ö³¿ ¿ñ ò³ â íî ãî ïðè ïà ñó ñå ëÿí ñ ò âà ñòàâ ñòðà õ³ ò -
ëè âèé ãî ëî äî ìîð, â³ä ÿêî ãî, çà íå ïî â íè ìè äà íè ìè, çà ãè íó ëî ùî íàé ìå í øå
3—3,5 ìëí ÷î ëî â³ê. Ïî âí³ âòðà òè íà ñå ëåí íÿ â³ä ãî ëî äó (÷å ðåç ìàé æå äå ñÿ -
òè ðà çî âå çíè æåí íÿ íà ðî äæó âà íî ñ ò³) ñÿ ãà ëè 5 ìëí ëþ äåé 76. Â÷å í³ çà çíà ÷à -
þòü, ùî êà ð òè íà ñïó ñ òî øåí íÿ ñ³ë Äí³ï ðî ïå ò ðî â ùè íè áó ëà âðà æà þ ÷î þ.
Âè ìå ð ë³ ñå ëà ïî ïîâ íþ âà ëè ñÿ íà ñå ëåí íÿì ç ³í øèõ ðå ã³ î í³â ÓÑÐÐ òà
ÐÑÔÐÐ.
Çá³ ð íèê “Íà ðî ä íà òðà ãå ä³ ÿ…”, ÿê ³ ê³ ëü êà ³í øèõ, º îä í³ ºþ ç ïå ð øèõ
ñïðîá ðå ã³ î íà ëü íî ãî äî êó ìå í òà ëü íî ãî ï³ä õî äó äî äî ñë³ äæåí íÿ òå ìè. Éî ãî
îñ íî âó ñêëà ëè ïàð ò³é íî- äå ð æà â í³ äî êó ìå í òè âñå óê ðà ¿í ñü êî ãî, îá ëà ñ íî ãî ³
ðà éîí íî ãî ð³ â íÿ. Çíà ÷ íó ÷à ñ òè íó äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â ñòà íî â ëÿòü ëè ñ òè
íà ñå ëåí íÿ, â îñ íî â íî ìó ñå ëÿí. Óïî ðÿ ä íè êè çá³ ð íè êà ö³ ë êîì â³ ð íî ï³ä êðå -
ñ ëþ þòü, ùî ëè ñ òè ç 30-õ ðîê³â ïå ðå ãó êó þòü ñÿ ³ç ñïî ãà äà ìè î÷å âè ä ö³â 90-õ
ÿê ï³ä òâå ð äæåí íÿ ïðà â äè âî ñ ò³ é ö³í íî ñ ò³ ñâ³ ä ÷åíü. Äî çá³ ð íè êà âêëþ ÷å íî
ïî íàä 60 äîêóìåíò³â òà ñïî ãà ä³â î÷å âè ä ö³â òðà ãå 䳿 ãî ëî äî ìî ðó. “À õë³ áà ó
íàñ áó ëî áà ãà òî, àëå âåñü õë³á â³ ä³ áðà ëè ñêð³çü äî ôó í òà é êó äèñü êî ìóñü
â³ä ïðà âè ëè. Íå éìî â³ ð íî òÿ æ êî çâå ð òà òè ñÿ çà äî ïî ìî ãîþ é íà áðè äà òè ñâî -
¿ì ïðî õàí íÿì, àëå ãî ëîä çà ñòà â ëÿº éòè ëþ äè íó íà âñå. Íà òðó ïè âæå íå
çâå ð òà þòü óâà ãè, à çâî çÿòü ÿê ïà äàëü. ³ä ñå ëà çà ëè øè ëàñü ëåäü ÷è ÷å ò âå ð òà
÷à ñ òè íà íà ï³â æè âèõ ëþ äåé”, — ïè ñàâ 14 òðàâíÿ 1933 ð. Âà ñèëü Êî ò ëÿ ðåâ -
ñü êèé, ñâÿ ùå íèê ç ñ. Ïåñêîøèíå Ìå ë³ òî ïîëü ñü êî ãî ïî â³ òó íà Çà ïî ð³ æ æ³,
äî àêà äå ì³ êà Ä.² . ß âî ð íè öü êî ãî 77. “Õ³ áà öå âëà äà? dz áðà ëè ñÿ áà í äè òè é
îá áè ðà þòü ëþ äåé, õàé îá áè ðà þòü — ó÷ó âà þòü, ùî ñêî ðî çà ãè íóòü”, — ïî -
â³ä îì ëÿ ëîñü ó “Äî ïî â³ ä í³é çà ïè ñ ö³ ³í ôî ð ìà ö³é íî ãî ñå ê òî ðà îð ã³ í ñ ò ðó ê -
òîð ñü êî ãî â³ä ä³ ëó Äí³ï ðî ïå ò ðîâ ñü êî ãî îá êî ìó ÊÏ(á)Ó â³ä 4 áåðåçíÿ
1933 ð. ïðî ôà ê òè êó ð êóëü ñü êî¿ àã³ òà ö³¿ â Áî æå äà ð³â ñü êî ìó ðà éî í³” 78. À
Ï.Ê. Ñó õî ì ëèí ç ñ. Ïåðøîòðàâåíêè Ïå ò ðè ê³â ñü êî ãî ðà éî íó çãà äó âàâ:
“Ìî ÿ ðî äè ÷ êà, ùî æè âå â ñ. Ìèêîëà¿âö³ ï³ä Äí³ï ðî äçå ð æèí ñü êîì, êà çà ëà,
ùî á³ ëÿ íèõ âè ìå ð ëî òî ä³ ö³ ëå ñå ëî” 79.
1997 ð. âè éø ëà äðó êîì êíè ãà “Êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà ³
ãî ëîä íà Ïîë òà â ùè í³. 1929—1933: Çá³ ð íèê äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â” 80. Ñòðó -
ê òó ð íî öåé çá³ ð íèê ñêëà äà ºòü ñÿ ç ïå ðåä ìî âè “Â³ä ðå ä êî ëå ã³ ¿”, âñòó ï íî¿
ñòàò ò³ Î. Ï . ª ð ìà êà “Ö³ íà “âå ëè êî ãî ïå ðå ëî ìó”, 135 àðõ³âíèõ äî êó ìå í ò³â ³
ìà òå ð³ à ë³â. Ðå ä êî ëå ã³ÿ êíè ãè íà ãî ëî øó âà ëà íà òî ìó, ùî àí òè ñå ëÿí ñüêà ïî -
ë³ òè êà ñòà ë³í ñü êî ãî ðå æè ìó ç ñó ö³ëü íîþ íà ñè ëü íè öü êîþ êî ëå ê òè â³ çà ö³ ºþ,
“âî ºí íî- êî ìó í³ ñ òè ÷ íè ìè” ìå òî äà ìè õë³ áî çà ãî ò³ âåëü ó ê³ í ö³ 20-õ — íà
ïî ÷à ò êó 30-õ ðîê³â ó ê³ í öå âî ìó ï³ä ñó ì êó ïðè çâå ëà äî íå áà ÷å íî ãî çà ñâî ¿ ìè
ìà ñ ø òà áà ìè ãî ëî äó. Íàé á³ëüø òðà ã³ ÷ íè ìè íà ñ ë³ä êè ãî ëî äî ìî ðó âè ÿâè ëè -
ñÿ äëÿ Óêðà ¿ íè. “Íà æàëü, — çà çíà ÷à ºòü ñÿ ó ïå ðåä ìî â³, — äî öüî ãî ÷à ñó
øè ðî êî ìó çà ãà ëó ÷è òà ÷³â ìà ëî â³ äî ì³ ìà òå ð³ à ëè ì³ ñ öå âèõ àð õ³ â³â, ùî ïðî -
ëè âà þòü ñâ³ ò ëî íà òðà ã³ ÷ í³ ïî 䳿 1929—1933 ðð. â îêðå ìèõ îá ëà ñ òÿõ, ðà éî -
íàõ, ñå ëàõ” 81.
Ó âñòó ï í³é ñòàò ò³, íà ïè ñà í³é íà àð õ³ â íî- äî êó ìå í òà ëü í³é áà ç³, ðîç ïî -
â³ äà ºòü ñÿ ïðî çì³ ö íåí íÿ ç 1929 ð. ïàð ò³é íèì êå ð³ â íè ö ò âîì Êî ì³ òå òó íå çà -
ìîæ íèõ ñå ëÿí (ÊÍÑ) äëÿ ïðî âå äåí íÿ ïðè ìó ñî âî¿ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, íà âî -
äÿòü ñÿ ïðè êëà äè çà ñî á³â óòâî ðåí íÿ êî ëå ê òè â íèõ ãî ñ ïî äàðñòâ. Òàê, ó
ñ. Ìèõàéë³âêà Øè øà öü êî ãî ðà éî íó 1 ëþòîãî 1930 ð. âíî ÷³ óïî â íî âà æå íèé
ðàé êî ìó êîì ïà ð ò³¿ Ä.Ì. ß ð³ø ç³ áðàâ ç àê òè â³ ñ òà ìè çáî ðè âè áîð ö³â é îãî -
ëî ñèâ: õòî íå çà ïè øåòü ñÿ íå ãàé íî â êîë ãîñï, áó äå çíè ùå íèé. Íà âñ³ çà ïè -
òàí íÿ ñå ëÿí ßð³ø â³ä ïî â³ äàâ: “Öå ïàð ò³é íà ³ äåð æà â íà òà º ì íè öÿ” 82. Ðîç -
ïî â³ äà ºòü ñÿ ó ñòàò ò³ é ïðî “ïå ðå âè õî âàí íÿ êó ð êó ë³â” íà âè ñå ë êàõ. Àâ òîð
äî âî äèòü, ùî íàä çâè ÷àé í³ ìå òî äè õë³ áî çà ãî ò³ âåëü, ìà ñî â³ ðå ï ðå ñ³¿ áó ë è
ïðàê òè ÷ íî ñïðÿ ìî âà í³ ïðî òè âñ³õ êîë ãî ñ ï íè ê³â òà îä íî îñ³ á íè ê³â. Ãðó ïè
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 115
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
àê òè â³ ñ ò³â — “êî íà ÷³â” ³ç çà ë³ ç íè ìè ùó ïà ìè ïå ðå õî äè ëè â³ä õà òè äî õà òè,
â³ä ãî ðî äó äî ãî ðî äó ç ºäè íîþ ìå òîþ — çà áðà òè ó ñå ëÿí óâåñü õë³á äî çå ð -
íè íè. ². Ô . Á ðà êîâèé ç ñ. Âåëèê³ Áó äè ùà Ãà äÿ öü êî ãî ðà éî íó çãà äó âàâ:
“Äî íàñ ó õà òó ïðè éøîâ áó ê ñè ð íèê ²âàí Ãàé äà ìà êà, öå áóâ æî ð ñ òî êèé
÷î ëî â³ê. ³í çà õî äèâ äî õàò, âè òÿ ãàâ ó ëþ äåé ç ãî ð ùè ê³â êâà ñî ëþ, êàð òî ï -
ëþ, íè ø ïî ðèâ ïî õà ò³ ³ çà áè ðàâ óñå, ùî áó ëî. Êî ëè â³í ïðè éøîâ äî íàñ,
Êà òÿ ëå æà ëà â êî ëè ñ ö³, ÿêà âè ñ³ ëà ñå ðåä õà òè. ³í âè êè íóâ ¿¿ ç êî ëè ñ êè íà
ï³ä ëî ãó. ϳ ñ ëÿ öüî ãî Êà òÿ ïî ëå æà ëà äå ê³ ëü êà äí³â ³ ïî ìå ð ëà” 83. Àâ òîð íà -
âî äèòü ïî â³ä îì ëåí íÿ ç ðà éîí íî¿ ãà çå òè “Ïðà â äà Äè êà í ùè íè” çà 15 ëþ -
òîãî 1933 ð. ïðî â³ä ìî âó ä³ òåé â³ä ñâî ¿õ áà òü ê³â, ÿê³ íå çäà ëè äåð æà â³ õë³á:
“ß, Êóçü Âà ñèëü Ãðè ãî ðî âè÷, çð³ êà þñü ñâî ãî áà òü êà Êóçü Ã. À. òà ìà òå ð³
Êó ç ü Ì. Ì., ìå ø êà í ö³â Ëà í äà ð³â ñü êî¿ ñ³ëü ðà äè, ÿê â³ä çë³ ñ íèõ íå çäà â ö³â
êî í ò ðà ê òà ö³¿ õë³ áà” 84.
Ãî ëî äî ìîð ïî ñå ëàõ Ïîë òà â ùè íè ïî ÷à â ñÿ â ê³ í ö³ 1932 — íà ïî ÷à ò êó
1933 ðð. Çâè ÷àé íèì ïî áó òî âèì ÿâè ùåì ñòà ëè òðó ïî ¿ä ñ ò âî é êà í³ áà ë³çì.
Ñå ëà çíå ëþ ä íþ âà ëè. Î. Ï . ªð ìàê íà âî äèòü óðè âîê ç ëè ñ òà äî É. Ñòà ë³ íà
êîë ãî ñ ï íè êà Ì. À . Ðå âè ç ñ. Õèëüê³âêà Ïî êðî âî áà ãà ÷àí ñü êî ãî ðà éî íó â³ä
1 òðàâíÿ 1940 ð., ùî çáå ð³ ãà ºòü ñÿ â àð õ³ â³ Óïðàâ ë³í íÿ Ñëó æ áè áåç ïå êè
Óêðà ¿ íè (ÓÑ ÁÓ) ïî Ïîë òà â ñü ê³é îá ëà ñ ò³: “…À õë³á íà ñêëà äàõ áóâ, áó ëî
çåð íî, áó ëà ìó êà, à ëþ äè âìè ðà ëè ç ãî ëî äó. Çíà ÷èòü, öå áó ëî çðîá ëå íî âñå
â³ä äåð æà âè íà âìè ñ íî, ³ äåð æà âà ïðî öå çíà ëà, òî ìó ùî â Ìî ñ ê â³ íå ìà ëî
íà øèõ ïî ìå ð ëî ïó õ ëèõ â³ä ãî ëî äó ³ â ³í øèõ âå ëè êèõ ì³ ñ òàõ.  ðå çóëü òà ò³
çà ëè øè ëîñü áà ãà òî ïî ðî æ í³õ ñ³ë ³ õó òî ð³â. ...ѳëü ðà äà ïðî ñìå ð ò í³ñòü ó
1933 ðîö³ äî â³ äîê íå äàº, òî ìó ùî ñìåðòü çà öåé ð³ê çà áðà ëà ñò³ ëü êè, ñê³ ëü -
êè ëþ äåé ðà í³ øå íå âìè ðà ëî çà 50 ðîê³â” 85. Àâ òî ð- óïî ðÿ ä íèê ðî áèòü
âèñíî âîê: “ãî ëî äî ìîð çà ñâî ¿ ìè íà ñ ë³ä êà ìè òî òî æ íèé ãå íî öè äó”, “âå ëè -
êèé ïå ðå ëîì” êî ø òó âàâ Ïîë òà â ñü êî ìó êðàþ áëè çü êî ì³ ëü éî íà âòðàò íà -
ñåëåí íÿ” 86.
Õðî íî ëî ã³ ÷ íî ðà ì êè çá³ ð íè êà îõî ï ëþ þòü ïå ð³ îä ç 1929 ð. (ïî ÷à ò êó ñó -
ö³ëü íî¿ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿) — ïî 1933 ð., íà ÿêèé ïðè ïà äຠï³ê ãî ëî äó- ãå íî öè -
äó. Â êíè ç³ âè êî ðè ñ òà íî äî êó ìå í òè Äåð æà â íî ãî àð õ³ âó Ïîë òà â ñü êî¿ îá ëà ñ -
ò³, Äåð æà â íî ãî àð õ³ âó Õà ð ê³â ñü êî¿ îá ëà ñ ò³, Àð õ³ âó Óïðàâ ë³í íÿ ÑÁÓ ïî
Ïîë òà â ñü ê³é îá ëà ñ ò³, ìà òå ð³ à ëè ðå ñ ïó á ë³ êàí ñü êî¿, îêðó æ íî¿ ³ ðà éîí íî¿
ïðå ñè, à òà êîæ äî êó ìå í òè ÖÄÀ ÃÎ Óêðà ¿ íè òà ÖÄÀ ÂÎ Óêðà ¿ íè. Âî íè äî -
çâî ëÿ þòü ïðî ñë³ ä êó âà òè òâî ðåí íÿ ãî ëî äó. Íà âå äå ìî îäèí ç îô³ ö³é íèõ äî -
êó ìå í ò³â, ùî ñâ³ ä ÷èòü ïðî íàä çâè ÷àé íó æî ð ñ òî ê³ñòü ïðåä ñòà â íè ê³â âëà äè
äî âæå ïî çáà â ëå íèõ õë³ áà ëþ äåé. Òàê, äî ïî ñè ëåí íÿ ðå ï ðå ñ³é ïðî òè ãî ëî -
äó þ ÷èõ çà êëè êàâ ñå ê ðå òàð Õà ð ê³â ñü êî ãî îá êî ìó ÊÏ(á)Ó Ð. Òå ðå õîâ íà çà -
ñ³ äàí í³ ñå ê ðå òà ð³ à òó îá êî ìó ïàð ò³¿ 7 ñ³÷íÿ 1933 ð., ï³ä ÷àñ îá ãî âî ðåí íÿ ïè -
òàí íÿ ïðî õ³ä õë³ áî çà ãî ò³ âåëü: “Ó çà ñòî ñó âàí í³ ðå ï ðå ñ³é íàì ïî òð³ á íî â
ïåð øó ÷åð ãó âè êî ðè ñ òî âó âà òè íà òó ð ø ò ðà ôè é ó çíà ÷ íî á³ ëü øî ìó ðîç ì³ ð³,
í³æ öå ðî áè ëî ñÿ äî öüî ãî ÷à ñó. Íå çó ïè íÿ òè ñÿ íà â³òü ïå ðåä ôà ê òîì â³ä ñó ò -
íî ñ ò³ â îøòðà ôî âà íî ãî õó äî áè, çà ñòà âè òè öüî ãî çë³ ñ íî ãî íå çäà â öÿ öþ õó -
äî áó çäà òè ³ íà òó ð ø ò ðàô ïî âí³ ñ òþ ñïëà òè òè… Çë³ ñ íèõ íå çäà â ö³â õë³ áà,
ÿêèõ ìè ïî çáà â ëÿ º ìî ïðè ñà äè á íî¿ çå ì ë³ ³ áó ä³ âåëü, íå ãàé íî âè ñå ëè òè ç
ïðè ì³ ùåíü, ÿê³ âî íè çà éìà þòü” 87.
Íà çà ê³í ÷åí íÿ ó çá³ ð íè êó ïðåä ñòà â ëå íî äà í³ ïðî ñå ðå ä íüî ì³ ñÿ ÷ íó òå ì -
ïå ðà òó ðó ïî â³ ò ðÿ ç ³í ôî ð ìà ö³¿ áþ ðî ðîç ðà õó í ê³â ³ äî â³ äîê Óêðà ¿ í ñü êî ãî
ðå ñ ïó á ë³ êàí ñü êî ãî óïðàâ ë³í íÿ ã³ ä ðî ìå òå î ðî ëî 㳿 ïî Ïîë òà â³ çà 1932—
1933 ðð., ùî ñâ³ ä ÷àòü ïðî ñïðè ÿ ò ëè â³ óìî âè äëÿ ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà íà
Ïîë òà â ùè í³ 88.
2000 ð. áó ëî îïó á ë³ êî âà íî êíè ãó “Ìè êî ëà ¿ â ùè íà: êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ ñ³ëü -
ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà ³ ãî ëîä (1929—1933): Äî êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè” 89, àâ òî ðè
116 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
ÿêî¿ ïðà ã íó ëè äî ãëè áî êî ãî àíà ë³ òè ÷ íî- äî êó ìå í òà ëü íî ãî îñìè ñ ëåí íÿ é
âè ñâ³ ò ëåí íÿ ïðî áëå ìè ïðè ìó ñî âî¿ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ íà òå ðè òî 𳿠Ìè êî ëà ¿â -
ñü êî¿ îá ëà ñ ò³ òà âè ò âî ðå íî ãî íåþ ãî ëî äó. Ñå ðåä íè ç êè ñòà òåé ñë³ä íà çâà òè
ïó á ë³ êà ö³þ Ì. Ì. Øè òþ êà òà Â. Ï. Øêâà ð öÿ “Êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ ³ ãî ëîä íà
Ìè êî ëà ¿ â ùè í³: ïî õî äæåí íÿ ³ íà ñ ë³ä êè”, â ÿê³é ï³ä êðå ñ ëþ º òü ñÿ, ùî
1933 ð³ê áóâ íå ò³ëü êè ðî êîì êà òà ñ ò ðî ôè, øòó ÷ íî ãî ãî ëî äó, âè ìè ðàí íÿ
óêðà ¿ í ñü êî ãî ñå ëÿí ñ ò âà, à é ðî êîì çà ãè áå ë³ òàê çâà íî ãî “ðà äÿí ñü êî ãî íà -
ö³ î íà ëü íî- êó ëü òó ð íî ãî áó ä³ â íè ö ò âà” íà áà ç³ “êî ì ï ðî ì³ ñ íî¿ íà ö³ î íà ëü íî¿
ïî ë³ òè êè êî ìó í³ ñ òè ÷ íî¿ ïàð ò³ ¿” 90. Àâ òî ðè ñòâå ð äæó þòü: “Íàé ñ ò ðà ø í³ øèé
ãî ëî äî ìîð 1932—1933 ðð. ìàâ øòó ÷ íèé õà ðà ê òåð ³ çà áðàâ â³ä 7 äî 12
ì³ ëüéî í³â óêðà ¿ í ñü êî ãî, ïå ðå ä ó ñ³ì õë³ áî ðîá ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ. …Ãî ëîä áóâ
çà ïðî ã ðà ìî âà íèé ó ÖÊ ÂÊÏ(á) ñïå ö³ à ëü íî äëÿ óêðà ¿ í ö³â ³ îð ãà í³ çî âà íèé â
óìî âàõ äó æå íå ïî ãà íî ãî âðî æàþ 1932 ðîêó. …Ãî ëîä áóâ íà ñ ë³ä êîì ñïðî -
áè çä³é ñ íþ âà òè ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íå áó ä³ â íè ö ò âî âî ºí íî- êî ìó í³ ñ òè ÷ íè ìè ìå -
òîäàìè” 91.
Îñ íî âó êíè ãè ñêëà äà þòü äî êó ìå í òè ÖÄÀ ÂÎ ³ ÖÄÀ ÃÎ Óêðà ¿ íè, âè êî -
ðè ñ òà íî â í³é, çâè ÷àé íî, é äî êó ìå í òè Äåð æà â íî ãî àð õ³ âó Ìè êî ëà ¿â ñü êî¿
îá ëà ñ ò³. Ïðî ãî ëî äî ìîð ó ðå ã³ î í³ ðîç ïî â³ äà ºòü ñÿ â ðîç ä³ ëàõ “Äî êó ìå í òè
àð õ³ â³â ñâ³ ä ÷àòü” òà “Ñâ³ ä ÷àòü î÷å âè ä ö³”.
Âè íó âà ò öåì ñêî º íî ãî ãî ëî äó àâ òî ðè ñïî ãà ä³â â îñ íî â íî ìó íà çè âà þòü
Ñòà ë³ íà. «Ò³ëü êè ëþ äè, ïî çáà â ëå í³ ñî â³ ñ ò³, ìî æóòü ïà òÿ êà òè: “Ïðè Ñòà ë³ í³
áóâ ïî ðÿ äîê”. ßê ùî ãî ëî äíà ñìåðòü õë³ áî ðî áà, ñà ìîþ äî ëåþ ïî êëè êà íî ãî
ãî äó âà òè ëþ äåé, º ïî ðÿ äîê, òî ùî æ òî ä³ º çëî ÷èí?”, — âè ñëî â ëþ âàâ îáó -
ðåí íÿ- ïðî òåñò ñïî ãà äà÷ Ã.Ã. ª æå ëîâ 92.
Íà ì³ ñ öå âèõ òà ðå ñ ïó á ë³ êàí ñü êèõ äî êó ìå í òà ëü íèõ ìà òå ð³ à ëàõ íàïèñà -
íî ùå ê³ ëü êà îá ëà ñ íèõ çá³ ðîê 93.
Ç ïî ÷à ò êó 1990-õ ðî ê³â ïó á ë³ êó þòü ñÿ ñïî ãà äè, äî êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè
ðà éîí íî ãî ïëà íó.  1991 ð. âè éø ëà äðó êîì êíè ãà ñâ³ ä ÷åíü “Áå ç ê ðî â íà â³é -
íà”, àâ òî ðîì- óïî ðÿ ä íè êîì ÿêî¿ ñòàâ ïèñü ìåí íèê Îëå ê ñàíäð ̳ ùå í êî 94.
 ïå ðåä ìî â³ äî íå¿, íà ïè ñà í³é âè äà ò íèì óêðà ¿ í ñü êèì ïèñü ìåí íè êîì Îëå -
ñåì Ãîí ÷à ðåì, ÿêèé íà ðî äè â ñÿ ó ñëî áî ä³ Ñó õ³é Êî çå ëü ùèí ñü êî ãî ðà éî íó
Ïîë òà â ùè íè, çà çíà ÷à ºòü ñÿ: “Ðî ç ì³ ðè êà òà ñ ò ðî ôè âïðî äîâæ äå ñÿ òè ð³÷ óïå -
ð òî çà ìî â ÷ó âà ëèñü. Ðî áè ëî ñÿ âñå, ùîá ñâ³ òî âà ãðî ìàä ñü ê³ñòü íå ä³ ç íà ëà ñÿ
ïðî ñïðà â æ í³ ìà ñ ø òà áè òðà ãå 䳿, ³ íà ìó ø ò ðî âà íà ïðî ïà ãà í äà ä³ ÿ ëà íå áåç -
óñ ï³ ø íî: áà ãà òî ëþ äåé íà Çà õî ä³ òàê ³ íå ìî ã ëè çáà ã íó òè, ùî âî íî òàì ñòà -
ëî ñÿ, íà ò³é åê çî òè ÷ í³é Óêðà ¿ í³? Íè í³ ìè çíà º ìî, ùî òî áó ëî. Áóâ ãî ëî ä,
øòó ÷ íî îð ãà í³ çî âà íèé, áóâ ìà ñî âèé ñòà ë³í ñü êèé ãå íî öèä, ñâ³ äî ìî ñïðÿ -
ìî âà íèé íà âè ãó á ëåí íÿ óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó, íà ðî äó, òà êî ãî íå íà âè ñ íî ãî
äè ê òà òó ð³, ÿê³é âñþ äè â÷ó âà â ñÿ ïðè õî âà íèé îï³ð ³ çà òà º íèé ñå ïà ðà òèçì.
Öåé áåç ïðå öå äå í ò íèé çà ñâî ¿ì êà ò³â ñü êèì ðîç ìà õîì çëî ÷èí ñòà ë³ í ùè íè
çà âäàâ Óêðà ¿ í³ íàé òÿ æ ÷èõ âòðàò, êî ø òó âàâ íàö³¿ ì³ ëü éî íè é ì³ ëü éî íè
ëþä ñü êèõ æèò ò³â, ó òî ìó ÷è ñ ë³ é ìà òå ðèí ñü êèõ, äè òÿ ÷èõ. … Âè ìè ðà ëè æ
ö³ ë³ ñå ëà íå áóäü- ÿê, à çà ñòðà òå ã³ ÷ íèì äè ÿ âîëü ñü êèì ðîç ðà õó í êîì, àäæå
òðå áà áó ëî ï³ ä³ ðâà òè ñà ìå êî ð³í íÿ íà ö³¿, çðóé íó âà òè ñà ì³ îñ íî âè óñòà ëå íî¿
â³ êà ìè íà ðîä íî¿ ìî ðà ë³, âè òðó ¿ òè â äó øàõ ëþ äÿ í³ñòü, íà òî ì³ñòü íà ñà äæó þ -
÷è âñþ äè ðå æèì òå ðî ðó, ñ³ þ ÷è ñòðàõ, ï³ äî çðè, ðîç ïà ëþ þ ÷è íå íà âèñòü ³
æî ð ñ òî ê³ñòü òà êó, ùî é äî ñ³ ñó ñ ï³ ëü ñ ò âó äà ºòü ñÿ âçíà êè. …Êî æåí ôàêò, êî -
æ íå ñâ³ ä ÷åí íÿ íà ðîä íå ìຠáó òè çáå ðå æå íå â ïà ì’ÿ ò³ ïî êî ë³íü. Ñï³ ëü íè ìè
ñè ëà ìè ãðî ìàä ñü êî ñ ò³ êà ð áó ºòü ñÿ òå, ùî íå ïî âè ííî çíè ê íó òè â íå áóò -
ò³…” 95. Ó êíè ç³ ïðåä ñòà â ëå íî ñâ³ ä ÷åí íÿ ç ð³ ä íî ãî àâ òî ðó- óïî ðÿ ä íè êó Î. Ì ³ -
ùå í êó Êî çå ëü ùèí ñü êî ãî ðà éî íó. Ñå ëÿ íè 44 ñ³ë îïî â³ äà þòü ïðî ñïðà â æ íþ
³ñ òî ð³þ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, ðîç êó ð êó ëåí íÿ, ïðè ÷è íè, õ³ä ³ íà ñ ë³ä êè ãî ëî äî ìî -
ðó, ã³ð êó íå ïðè õî âà íó ïðà â äó ïðî ñòðà æ äàí íÿ é ìó êè ä³ òåé, ìî ëî äèõ, ñòà -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 117
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
ðèõ, ïðå ñòà ð³ ëèõ ñå ëÿí, ãî ëî äó âàí íÿ îä íî îñ³ á íè ê³â, êîë ãî ñ ï íè ê³â ³ “êó ð -
êó ë³â”, ëþä ñü êó ñìå ð ò í³ñòü, â³ä ïî â³ äà ëü í³ñòü ïàð ò³é íî- äå ð æà â íî¿ ðà äÿí ñü -
êî¿ âëà äè çà øòó ÷ íî îð ãà í³ çî âà íèé ãî ëî äî ìîð.
 êíè ç³ “Áå ç ê ðî â íà â³é íà” âì³ ùå íî ïî ð³ â íÿ ëü í³ äà í³ ïðî çà ãè á ëèõ ï³ä
÷àñ Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é íè ³ â ÷àñ ãî ëî äî ìî ðó. Íà ïðè êëàä, ó ñ. Ðèáàëêè íà
â³é í³ ïî ëÿ ã ëî 60 ÷îëîâ³ê, à â³ä ãî ëî äó çà ãè íó ëî ïî íàä 100 îñ³á; ó ñ. ×à ïà -
ºâêà ï³ä ÷àñ â³é íè — 140 ÷î ëî â³ê, ó ãî ëî äî â êó — 250; â ñ. Ìà íóé ë³âêà ó â³é -
íó çà ãè íó ëî 212 ÷î ëî â³ê, ó ãî ëî äî â êó ïî ìå ð ëî ïî íàä 500 äóø 96. Íà âå äå ìî
ê³ ëü êà çà ÿâ ñâ³ ä ê³â ãî ëî äó 1932—1933 ðð.: “ß äó ìàþ, ùî ãî ëîä âè íèê ç òî -
ãî, ùî ëþ äåé íà øèõ õî ò³ ëè çíè ÷ òî æè òè. Êå ð³ â íè êè öå ðî áè ëè. Àëå ÿê æå
áåç Óêðà ¿ íè? Ãî ñ ïîäü íå äî ïó ñ òèâ, ùîá ¿¿ íà ñâ³ ò³ íå áó ëî”, — ñòâå ð äæó âà -
ëà Ï. Ï. Ãëî âà 97; “ß ôî ð ñó âàâ Äí³ï ðî, âè ç âî ëÿâ Ïîë òà âó, ʳ ðî âî ãðàä, Ìî -
ë äà â³ þ, Ðó ìó í³þ, Óãî ð ùè íó, Àâ ñ ò ð³ þ, àëå â³é íà â ìî º ìó ñå ð ö³ çî ñòà âè ëà
íå òà ê³ ãëè áî ê³ çà ðó á êè, ÿê ãî ëî äî â êà…”, — ñâ³ ä ÷èâ Â. Ä. Ôå ñå í êî 98.
Ó êíè ç³ º ðó á ðè êè: “² ñ òî ðè ÷ íà äî â³ ä êà”, “Ìå äè ÷ íà äî â³ ä êà”, “² í ôî ð -
ìà ö³ÿ äëÿ ðîç äó ì³â” òà ³í.
1992 ðîêó Â.² âà í ö³â ó âè äà â íè ö ò â³ “Ó ê ðà ¿í ñü êèé ïèñü ìåí íèê” îïó á -
ë³ êó âàâ çá³ ð êó “Ãî ëî ê³ñò: Äî êó ìå í òà ëü í³ ñâ³ ä ÷åí íÿ î÷å âè ä ö³â ïðî ãî ëî äî ìî ðè
íà Á³ ëî öå ð ê³â ñü êî ìó Ïî ðîñ ñ³ â 1921—22, 1932—33 òà 1947 ðîêàõ” 99 (òåæ ï³ä
ñâî ¿ì àâ òî ðñ ò âîì, àëå âëà ñ íèì êî ø òîì). Ó í³é — ñïî ãà äè æè òå ë³â 8 íà ñå -
ëå íèõ ïóí ê ò³â. Á³ ëü ø³ñòü ñâ³ ä ÷åíü ïðî ãî ëî ä- ãå íî öèä ïî ÷à ò êó 30-õ ðîê³â,
íà ïðè êëàä: “Íà â ÷à â ñÿ ÿ â ïå ð ø³é øêî ë³, äå òå ïåð ïåäó÷è ëè ùå. ßêîñü ³øîâ
äî äî ìó, à ïå ðå ä³ ìíîþ ÷î ëî â³ê ðî ê³â 22—23. Ðà ï òîì çà õè òà â ñÿ ³ âïàâ. Çá³ ã -
ëè ñÿ ëþ äè, ³ ÿ ïðî òè ñ íó â ñÿ íà ïå ðåä. À â òî ãî ìî ëî äè êà îá ëè÷ ÷ÿ, ìîâ ìó -
êîþ îá ñè ïà íå. ² ÷óþ, ÿê îäèí ñòà ðèé êà æå: “Öå — ãî ëî ä”, — ðîç ïî â³â î÷å -
âè äåöü Í. Ã. Òî í êî íî ãèé 100.
Ó 1997 ð. áó ëî âè äà íî êíè ãó “×î ð í³ æíè âà: Ãî ëîä 1932—1933 ðî ê³â ó
Âà ë ê³â ñü êî ìó òà Êî ëî ìà öü êî ìó ðà éî íàõ Õà ð ê³ â ùè íè. (Äî êó ìå í òè, ñïî ãà äè,
ñïè ñ êè ïî ìå ð ëèõ)” 101, óïî ðÿ ä íè êîì ÿêî¿ âè ñòó ïè ëà æó ð íà ë³ ñ ò êà, ÷ëåí
Àñî ö³ à ö³¿ äî ñë³ ä íè ê³â ãî ëî äó- ãå íî öè äó 1932—1933 ðð. â Óêðà ¿ í³ Òà ìà ðà
Ïî ë³ ùóê. Ó çâå ð íåí í³ âè äà â öÿ Ìà ð³ ÿ íà Êî öÿ, ç ÿêî ãî ïî ÷è íà ºòü ñÿ êíè ãà,
ï³ä êðå ñ ëþ ºòü ñÿ æà ãó ÷à íå îá õ³ä í³ñòü äî ñë³ äæåí íÿ ³ñ òî 𳿠ãî ëî äî ìî ð³â øëÿ -
õîì çáî ðó ñïî ãà ä³â ëþ äåé, ÿê³ ïå ðå æè ëè ãî ëîä, òà ñòâî ðåí íÿ â Óêðà ¿ í³
çá³ ð íè ê³â ¿õ í³õ ñâ³ ä ÷åíü.  êíè ç³ âì³ ùå íî 215 äîêóìåíò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â (162
äî êó ìå í òè, 37 ñâ³ ä ÷åíü, 16 ñïè ñ ê³â ïî ìå ð ëèõ â³ä øòó ÷ íî ãî ãî ëî äó- ãå íî öè -
äó â ñå ëàõ òà õó òî ðàõ ðà éî í³â). Ó ïå ðåä ìî â³ òà âñòó ï³ óïî ðÿ ä íè êà íà îñ íî â³
àíà ë³ çó äî êó ìå í ò³â òà íà ó êî âî¿ ë³ òå ðà òó ðè âè çíà ÷å íî ïðè ÷è íè ³ íà ñ ë³ä êè
ãî ëî äî ìî ðó â ðå ã³ î í³ íà ôî í³ âñå óê ðà ¿í ñü êî¿ òðà ãå ä³ ¿.
Ìà òå ð³ à ëè çá³ ð íè êà — ïî ñòà íî âè, ïðî òî êî ëè, ðîç ïî ðÿ äæåí íÿ âè ùèõ
òà ì³ ñ öå âèõ îð ãà í³â ïàð ò³é íî- ðà äÿí ñü êî¿ âëà äè, äî ïî â³ ä í³ çà ïè ñ êè, òå ëå -
ãðà ìè, ëè ñ òè, ïî â³ä îì ëåí íÿ ïå ðå êî íó þòü, ùî òâî ð öÿ ìè ãî ëî äî ìî ðó áó ëè
öåíòðà ëü í³ é ì³ ñ öå â³ îð ãà í³ çà ö³¿ êî ìó í³ ñ òè ÷ íî¿ ïàð ò³¿, ñâ³ ä ÷àòü ïðî äè ê³ñòü
ðîç êó ð êó ëþ âàí íÿ, êîí ô³ ñ êà ö³þ çëè äåí íî ãî ìàé íà “ãëè òà ¿â”, ðå ï ðå ñ³¿
ïðî òè ñå ëÿí çà çð³ çà í³ íà ¿õ âëà ñ íî ìó ïî ë³ êî ëî ñ êè, â³ äî êðå ì ëåí íÿ ä³ òåé
â³ä áà òü ê³â — òàê çâà íèõ “øê³ ä íè ê³â ðà äÿí ñü êî¿ âëà äè” òî ùî. Êíè ãà ñòâå -
ð äæóº, ùî îð ãà í³ çà òî ðè ãî ëî äî ìî ðó — Ñòà ë³í ³ éî ãî îòî ÷åí íÿ âè íó çà
êðèâà âó âå ðå ì³þ, ïî â’ÿ çà íó ç êî ëå ê òè â³ çà ö³ ºþ ³ ãî ëî äîì, ïå ðå êëà ëè íà âè -
ãà äà íèõ “íà ö³ î íà ë³ ñ ò³â” òà “âî ðî ã³â íà ðî äó”, òå ðî ðîì ïðî òè ³í òå ë³ ãå í ö³¿
ô³ çè ÷ íî âè íè ùè ëè êî ëî ñà ëü íèé êóëü òó ð íèé ãå íî ôîíä óêðà ¿ í ñü êî¿ íà ö³¿,
íà äî â ãî ï³ ä³ ðâà ëè çà ãà ëü íèé ð³ âåíü ÿê ìà òå ð³ à ëü íî¿, òàê ³ äó õî â íî¿ êóëü òó -
ðè, ùî çíà ÷ íîþ ì³ ðîþ ïî ëå ã øè ëî ñïðà âó çà êà áà ëåí íÿ Óêðà ¿ íè.
“ϳä ÷àñ â³é íè áà ÷è ëà, ÿê Âà ë êè áî ì áè ëè. Òàê ó ãî ëî ä³ â êó òðó ï³â íà
âó ëè öÿõ ëå æà ëî á³ ëü øå, í³æ ï³ ñ ëÿ òî ãî áî ì áà ð äó âàí íÿ. Âìè ðà ëè ö³ ëè ìè
118 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
ðî äè íà ìè”, — ñâ³ ä ÷è ëà ª. ² . Þ ð ÷å í êî (ñ. Êàòðè÷³âêà) 102. “Çà ïðè áëè ç íè -
ìè ï³ä ðà õó í êà ìè, áëè çü êî äâîõ òðå òèí ïå ðå êî ï ö³â çà ãè íó ëî â³ä ãî ëî äó â
1932—1933 ðð. À ùîá íå ïó ñ òó âà ëè äî á ðî ò í³ õà òè é áó ëî êî ìó îá ðî á ëÿ òè
ì³ ñ öå â³ ÷î ð íî çå ìè, ïðè ãíà ëè ñþ äè ëþ äåé ç Êè ¿â ùè íè. “Äî á ðè ñå ëå í öÿ -
ìè” ¿õ íà çè âà ëè. Ç òèõ ï³ð ç’ÿâ è ëè ñÿ â Ïå ðå êî ï³ íî â³ ïð³ çâè ùà é ïó ñ òè ëè
êî ð³í íÿ íî â³ ðî äè — Íå ñå íè, Ùå ð áè íè, Þùå í êè, Êî â òó íè..,” — ñïî â³ äàâ
². Ì . dz í ÷å í êî (ñ. Ïåðåêîï) 103. Äà ëå êî íå ïî âíèé ïî ìè íà ëü íèé ñïè ñîê
æåðòâ ãî ëî äó â ðà éî íàõ, âè ä ðó êî âà íèé ó êíè ç³, ì³ ñ òèòü 2172 ïð³ çâè ùà 104.
ª ó âè ùå íà ç âà íî ìó çá³ ð íè êó é çì³ ñ òî â í³ êî ìåí òà ð³ òà äî â³ ä êî âèé àïà ðàò.
Íà ó êî âö³ Íà ö³ î íà ëü íî ãî ³ñ òî ðè êî- åò íî ã ðà ô³ ÷ íî ãî çà ïî â³ ä íè êà “Ïå -
ðåÿ ñ ëàâ”, ÷ëå íè Àñî ö³ à ö³¿ äî ñë³ ä íè ê³â ãî ëî äî ìî ð³â â Óêðà ¿ í³ Þ.  . À â ðà -
ìå í êî ³ Â. Ì. Ãíà òþê ï³ä ãî òó âà ëè çá³ ð íèê “Ãî ëî äî â êà: 1932—1933 ðîêè íà
Ïå ðå ÿñ ëà â ùè í³: Ñâ³ ä ÷åí íÿ” 105, ùî áóâ âè äà íèé 2000 ð. Êíè ãà ñâ³ ä ÷åíü æè -
òå ë³â Ïå ðå ÿñ ëàâ-Õìåëüíèöüêîãî ðà éî íó Êè ¿â ñü êî¿ îá ëà ñ ò³ ñêëà äà ºòü ñÿ ç
ïå ðåä íüî ãî ñëî âà óïî ðÿ ä íè ê³â, âñòó ïó “Ó êà ò³â ñü êèõ ëà áå òàõ” Âÿ ÷å ñ ëà âà
òà Íà 䳿 Ãíà òþ ê³â, 250 ñïî ãà ä³â- ñâ³ ä ÷åíü ëþ äåé ç 56 íà ñå ëå íèõ ïóí ê ò³â ðà -
éî íó, 22 äî êó ìå í ò³â, ñëî â íè êà íà çâ ñó ðî ãà ò íèõ ñòðàâ, ùî ñïî æè âà ëè ñÿ íà -
ñå ëåí íÿì Ïå ðå ÿñ ëà â ùè íè ï³ä ÷àñ ãî ëî äî ìî ðó… Ó ñïî ãà äàõ- ñâ³ ä ÷åí íÿõ
ëþ äåé, ÿê³ âè æè ëè ï³ä ÷àñ íàé á³ ëü øî¿ â Óêðà ¿ í³ òðà ãå 䳿, â³ä òâî ðþ þòü ñÿ
ñòðà ø í³ êà ð òè íè ëþ äî ìî ðó, á³ëü ³ ñìóòîê ëþäåé, âèêëèêàí³ ðåïðåñèâíèìè
ìåòîäàìè çä³éñíåííÿ ïðè ìó ñî âî¿ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, ðîç êó ð êó ëþ âàí íÿì, êîí -
ô³ ñ êà ö³é íè ìè õë³ áî çà ãî ò³ â ëÿ ìè, ìà ñî âî¿ ñìå ð ò íî ñ ò³ íà ñå ëåí íÿ, ôà ê ò³â òð ó -
ïî ¿ä ñ ò âà òà ëþ äî æåð ñ ò âà â ïå ð³ îä øòó ÷ íî îð ãà í³ çî âà íî ãî ïàð ò³é íî- ðà äÿí -
ñü êîþ âëà äîþ òî òà ë³ òà ð íî ãî ÑÐÑÐ ãî ëî äíî ãî ìî ðó â Óêðà ¿ í³.
Ó âñòó ï³ äî êíèãè çà çíà ÷åíî, ùî ãî ëî äî ìîð 1932—1933 ðð. áóâ øòó ÷ -
íèì, ³ç çà ñòî ñó âàí íÿì ðå ï ðå ñ³é, ïðî ùî ñâ³ ä ÷èòü ä³ ÿ ëü í³ñòü ïàð ò³é íî- äå ð -
æà â íî¿ âëà äè ÑÐÑÐ òà ÓÑÐÐ ç îð ãà í³ çà ö³¿ òå ðî ðó ãî ëî äîì óêðà ¿ í ñü êî ãî ñå -
ëÿí ñ ò âà. “Ó ñ³ ö³ 䳿 é çà õî äè âè ùî ãî ïàð ò³é íî ãî êå ð³ â íè ö ò âà ÑÐÑÐ òà
ÓÑÐÐ â³ä ïî â³ äà þòü çì³ ñ òî â³ ïî íÿò òÿ “ãå íî öèä”, âè çíà ÷å íî ãî êîí âå í ö³ ºþ
ÎÎÍ “Ïðî çà ïî á³ ãàí íÿ çëî ÷è íó ãå íî öè äó òà ïî êà ðàí íÿ çà íüî ãî” 106, —
ñòâå ð äæó þòü àâ òî ðè.
Ïî ðó øó þ ÷è ïè òàí íÿ ïðî â³ä ïî â³ äà ëü í³ñòü çà çëî ÷èí ãî ëî äî ìî ðó-33,
àâ òî ðè ï³ä êðå ñ ëþ þòü, ùî âè íà çà íüî ãî ëå æèòü íå ëè øå íà âëà ä í³é âåð õ³ â -
ö³, à é çà ãà ëîì íà á³ ëü øî âè öü ê³é ïàð ò³ ¿. Ïàð ò³ÿ ðîç ðî á ëÿ ëà ³äå î ëî ã³þ áó -
ä³ â íè ö ò âà “íî âî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà òà âè õî âàí íÿ “íî âî ¿” ëþ äè íè, âî íà ôî ð ìó -
âà ëà ñâ³ òî ãëÿä ì³ ëü éî í³â ãðî ìà äÿí ÑÐÑÐ, ïðî ïà ãó þ ÷è ïðè öüî ìó êóëüò
“âî æ ä³â”, êëà ñî âèé àí òà ãî í³çì, íà ñè ëü ñ ò âî, âè ïðà â äî âó þ ÷è âè íè ùåí íÿ
âå ëè êèõ ìàñ íà ñå ëåí íÿ, ö³ ëèõ ñó ñ ï³ ëü íèõ âåðñòâ, ÿê³ í³ áè òî “çà âà æà ëè” é
“ïå ðå ø êî äæà ëè” áó ä³ â íè ö ò âó “ñâ³ ò ëî ãî ìàé áó ò íüî ãî” 107.
Ñòðè æ íåì êíè ãè º ðîç ä³ë “Ñâ³ ä ÷åí íÿ ïðî ãî ëî äî ìîð”. Ó ñïî ãà äàõ
ëþäåé â³ä òâî ðþ þòü ñÿ ñòðà ø í³ êà ð òè íè ëþä ñü êî ãî ìî ðó. “Æè ëîñü äó æå,
äó æå ï î ãà íî. Íà âìè ñ íî áó ëî çðîá ëå íî ãî ëîä, ùîá ëþ äåé óíè ÷ òî æèòü. Ðî -
áè ëè öå êî ìó í³ ñ òè”, — ñâ³ ä ÷è ëà Ï. Î . Âè ð³â ñü êà (ì. Ïåðåÿñëàâ-Õìåëü íè -
ö ü êèé) 1 08. “Ñòà ë³í äî â³â íàñ äî ãî ëî äó”, “Çðî áè ëè ãî ëî äî â êó. Àáè õë³ áà íå
áó ëî â 1932 ðîö³, õë³ áà æ áó ëî ìî ðå. Çà áðà ëè!”, — çãà äó âà ëè ª. Ê . ×å ð íå íü -
êà (ñ. Âèïîâçêè) ³ Ã. Ä. Áîé êî (ñ. ³íåíö³) 109. “Òà êèé ñòðàõ íà ëþ äåé áóâ,
ùî íå ìî æ íà áó ëî ñëî âà ñêà çàòü, à íå òå, ùî ïðî òå ñ òó âàòü. Íà ðî áè ëè â ñå ë³
áà í äè. Ó ñå ëÿí íå áó ëî í³ ÿêî¿ çáðî¿, à âî íè ç³ çáðî ºþ õî äè ëè. Õòî ñëî âî
ïðî ìî âèòü — òàê ó Ñè á³ð, àáî ðîç ñòð³ë. Öå áó ëî ïðè Ñòà ë³ íó, Ñòà ë³í êå ðó -
âàâ — ñê³ ëü êè â³í ðî çó ì íèõ ëþ äåé ðîç ñòð³ ëÿâ!” — îáó ðþ âà â ñÿ Î. Ô . Ëó êà -
âå í êî (ñ. Öèáë³) 110. “Õó ðè õë³ áà âè âî çè ëè. Öå òàê Ñòà ë³í ³ Êà ãà íî âè÷ ðî -
áè ëè, ùîá Óêðà ¿ íà íå æè ëà”, — ñâ³ ä ÷è ëà Ã. À . Î íî ï ð³ º í êî (ñ. Ãîðáàí³) 111.
À. ß . Áà ò ðàê (ñ. Ëåöüêè) ñòâå ð äæó âà ëà: “Ïà ð ò³ÿ âè íó âà òà, ùî áóâ ãî -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 119
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
ëîä” 112, à Ã. Ï. Áîé êî (ñ. Ñîñíîâà) ï³ä êðå ñ ëþ âà ëà: “1941 ðî êó âî ñå íè ïî -
ñò ð³ ëÿ ëè í³ ì ö³ àê òè â³ ñ ò³â. Âñ³ ëþä ñü ê³ ìó êè ö³ àê òè â³ ñ òè íå ñà ì³ âè äó ìà ëè,
âî íè ò³ëü êè âè ñëó æó âà ëèñü, à êî ìàí äó äà âà ëè ç Ìî ñ ê âè” 113.
Âðà æຠâì³ ùå íèé ó çá³ ð íè êó íà ñòó ï íèé äî êó ìåíò: “Ïðèá ëè ç íà ê³ ëü -
ê³ñòü æåðòâ ãî ëî äî ìî ðó 1932—1933 ðî ê³â ïî íà ñå ëå íèõ ïóí ê òàõ Ïå ðå ÿñ -
ëàâ-Õìåëüíèöüêîãî ðà éî íó”. Âñüî ãî â ðà éî í³ â³ä ãî ëî äó, çà íå ïî â íè ìè äà íè ìè,
ïî ìå ð ëî 26 òèñ. 878 ëþäåé, â áî éî âèõ ä³ ÿõ Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é íè çà ãè íó ëî
8 òèñ. 267 îñ³á” 114.
Çà ñëó ãî âó þòü íà óâà ãó âè äà í³ äî 60-ð³÷÷ÿ ãî ëî äó- ãå íî öè äó â Óêðà ¿ í³
òà êîæ çá³ ð íè êè- áðî øó ðè ðà éîí íî ãî ìà ñ ø òà áó: “Áó ëî öå íà Ñëà âó ò ÷è í³ â
30-õ” Â. Òå ð íî âî ãî 115, “Ðî ç ï’ÿ òà Òè â ð³ â ùè íà (Ãî ëî äî ìîð 1932—1933 ðî ê³â
ó Òè â ð³â ñü êî ìó ðà éî í³ Â³í íè öü êî¿ îá ëà ñ ò³)” Â. Ðó äî ãî 116 , “Ðî ç³ ï’ÿ òå ñå ëî:
Ñâ³ ä ÷åí íÿ î÷å âè ä ö³â ïðî íè ùåí íÿ ñå ëÿí ñ ò âà Ãðå á³ í ê³ â ùè íè â 30-õ òà 40-õ ðî -
êàõ XX ñòî ë³ò òÿ” Ì. Òà ðà íà 117.
Ñòâî ðå íà çà ïó á ë³ êà ö³ ÿ ìè ãà çå òè “Òðó ä³ â íèê Ïî ë³ñ ñÿ”, ïå ð øà ç öèõ
áðî øóð âó ñ òà ìè ñëà âó ò ÷àí ç Õìå ëü íè÷ ÷è íè ðîç ïî â³ äຠïðà â äó ïðî ãå íî -
öèä ãî ëî äî ìî ðîì òà ðå ï ðå ñ³ ÿ ìè. Ã. Â. Êë³ ì ÷óê ç ñ. Ñòðèãàíè çãà äóº: “Ïðî
öåé, øòó ÷ íî ñòâî ðå íèé, ãî ëîä í³ êî ìó òî ä³ íå ìî æ íà áó ëî é ñëî âà ñêà çà òè,
áî â³ä ðà çó æ çà áå ðóòü. ² ìè áî ÿ ëè ñÿ…” 118, à Ôà ð áåé À. ². êîí ñ òà òó âà ëà: “Ê à -
æóòü, ùî áó äå êî ëèñü ñòðà ø íèé ñóä. Òó áóâ ñòðà ø íèé ñóä!” 119.
Âñòóï “Âñå íà ðî ä íà òðà ãå ä³ÿ: Ïðè ÷è íè ³ íà ñ ë³ä êè” äî áðî øó ðè “Ðî ç -
ï’ÿ òà Òè â ð³ â ùè íà” âêëþ ÷ຠâ ñå áå àâ òî ðñü êå óòâå ð äæåí íÿ ðå òå ëü íî¿ ñïëà -
íî âà íî ñ ò³ é ñêðó ïó ëüî ç íî¿ ï³ä ãî òî â ëå íî ñ ò³ “â êðå ì ë³â ñü êèõ àïà ð òà ìå í òàõ
Ñòà ë³ íèì ³ éî ãî ïî ïë³ ÷ íè êà ìè ç öåí ò ðà ëü íî ãî ïàð ò³é íî ãî â³ äîì ñòâà” óì³ -
ëî¿ îð ãà í³ çî âà íî ñ ò³ “áå ç äó ø íè ìè ³ áåç ñå ð äå ÷ íè ìè âè êî íàâ öÿ ìè íà ì³ ñ -
öÿõ” ãî ëî äî ìî ðó, ùî “çà ã íàâ ó ìî ãè ëó íå çë³ ÷åí íó ê³ ëü ê³ñòü ëþ äåé” 120.
 ï³ä ðîç ä³ ë³ “Ðÿ ä êè ïàð ò³é íèõ òà óðÿ äî âèõ äî êó ìå í ò³â (ç ôî í ä³â êî -
ëèø íüî ãî Òè â ð³â ñü êî ãî ðàé êî ìó ÊÏÓ òà ³í øèõ äæå ðåë)” çíàé øëè ì³ ñ öå
íàé á³ëüø àê òó à ëü í³, ùî â³ä áè âà þòü ñóòü ñòà ë³í ñü êî¿ ïàð ò³é íî- äå ð æà â íî¿
ãî ëî äî ìî ð íî¿ àí òè íà ðî ä íî¿ ïî ë³ òè êè. Òå æ — ó ï³ä ðîç ä³ ë³ “Çà ñî áè ìà -
ñîâî¿ ³í ôî ð ìà ö³¿ — ï³ä ðó ÷ í³ äó øî ãó á³â”. Òàê, ó ïó á ë³ êà ö³¿ “Çëà ìàé ìî
êóð êóëü ñü êèé ñà áî òàæ” ðà éîí íî¿ ãà çå òè “Ó äà ð íèê ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íî ãî áó ä³ â -
íè ö ò âà” â ëèñòîïàä³-ãðóäí³ 1932 ð. ïî â³ä îì ëÿ ëî ñÿ, ùî â ñ. Ð.Ïîëüîâ³ Ãó -
í äå ðà êà Ìà ð êà òà Ñî áî ëÿ çà çë³ ñ íó íå çäà ÷ó õë³ áà çà ñó äæå íî äî ïî çáà â -
ëåí íÿ âî ë³ íà 3 ðîêè òà ïî ðà æåí íÿ â ïðà âàõ íà 2 ðîêè 121. Ãà çå òà çà êëè êà -
ëà âè êðè âà òè “êóð êó ë³â é âè íà õî äè òè õë³á”, âè ìà ãà ëà íå ùà ä íî¿ êà ðè
“âî ðî ãàì ðà ä â ëà äè” …
 ðîç ä³ ë³ “Íà ñ ë³ ä êè” — ñâ³ ä ÷åí íÿ òèõ, êî ãî “ìó ÷è ëè ã³ ð øå, í³æ ïðè
êð³ ïà÷ ÷è í³”, ïðî íå éìî â³ ð íî âè ñî êó ñìå ð ò í³ñòü â³ä ãî ëî äó- ãå íî öè äó.
Î. ² . Êî ðîëü ç ñ. Äçâîíèõà òâå ð äèâ: “Ââà æàþ, ùî ãî ëî äî ìîð — öå ñâ³ äî ìå
âè íè ùåí íÿ óêðà ¿ í ñü êî ãî íà ðî äó” 122. “Êî ëè ðîç êó ð êó ëè ëè Ìà ð’ÿ í ÷è íî ãî
÷î ëî â³ êà, âî íè âñ³ ãó ð òîì (àê òè â³ ñ òè. — Àâò.) ïðè éø ëè äî á³ ä íî¿ æ³ í êè,
ÿêà áó ëà âà ã³ ò íîþ, ³ ïî ÷à ëè ïðè ñ³ êà òè ñÿ äî íå¿: “Äå ìàé íî ä³ ëà?” Òî ä³
îäèí ç íèõ âè ë³ç íà ñòî ëà, ñêî ÷èâ íà æ³ í êó, âî íà çîé ê íó ëà, âïà ëà ï³ä éî ãî
âà ãîþ íà äî ë³ â êó ³ …íà ðî äè ëà ìå ð ò âó äè òè íó”123, — ñâ³ ä ÷èâ Ë. Ì. Ïó ãà÷ ç
ñ. ßðîø³âêà. “Òÿ æ êî ïðî öå âñå çãà äó âà òè, — ñïî â³ äà ëà Â. Ò. ϳ â òî ðàê ç
ñ. Êà÷àí³âêà (Êðà ñ íå), — ëþ äè äå ÿê³ ùå é çà ðàç áî ÿòü ñÿ âãî ëîñ ïðî ò³ ÷à ñè
ãî âî ðè òè, ùîá íå äî í³ñ õòîñü. À ìå í³ [ùî] áî ÿ òè ñÿ â ñâî¿ â³ ñ³ ì äå ñÿò òðè
ðî êè — â òþ ð ìó âæå íå ïî ñà äÿòü áà áó. Òà âî íà é òàê óñå æèò òÿ â òþ ð ì³
ïðî ñè ä³ ëà — â êîë ãî ñ ï í³é” 124.
Ó ï³ ñ ëÿ ìî â³ “Êà ò³â íà çâà òè ïî ³ìåí íî” àâ òîð âè êðè âຠäó øè òå ë³â ñå -
ëÿí- òðó äà ð³â, à òà êîæ óñ³õ, õòî âè ïðà â äî âó ºòü ñÿ, âè á ð³ õó ºòü ñÿ, íà ìà ãà ºòü -
ñÿ çà ïå ðå ÷è òè ÷è ïå ðå êðó òè òè âáè â ÷³ ôà ê òè, íà ñâ³é êøòàëò ïå ðå ðî áè òè ³ñ -
120 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
òî ð³þ ³ íà â³òü íà ïà äà òè, çà ëÿ êó âà òè òà ïî ãðî æó âà òè êà ðà ìè, îêðå ìèõ ëþ ä -
ö³â, ÿê³ ùå îáî ìà íî ãà ìè ñòî ÿòü ó ìè íó ëî ìó, ³ äëÿ ÿêèõ ïå ð³ îä ìà ñî âî ãî
ãå íî öè äó áóâ “çî ëî òèì â³ êîì” 125.
Ìè êî ëà Òà ðàí ó çá³ ð íè êó- áðî øó ð³ “Ðî ç³ ï’ÿ òå ñå ëî. Ñâ³ ä ÷åí íÿ î÷å âè ä -
ö³â ïðî íè ùåí íÿ ñå ëÿí ñ ò âà Ãðå á³ í ê³ â ùè íè â 30 òà 40-õ ðî êàõ XX ñòî ë³ò -
òÿ” 126, õî÷ ³ çà çíà ÷àâ, ùî äà íå âè äàí íÿ — ë³ òå ðà òó ð íî-õóäîæíº, îïî â³ äàí -
íÿ ìè- ñïî ìè íà ìè âè êëàâ ïðà â äè âó ³ñ òî ð³þ òâî ðåí íÿ ãî ëî äó- ãå íî öè äó â
îêðå ìî âçÿ òî ìó ðà éî í³ Óêðà ¿ íè òà éî ãî ñå ëàõ. Á³ ëü øå 670 ïð³ çâèù òà ³ìåí
íà ë³ ÷óº “Ñïè ñîê æåðòâ ñòà ë³í ñü êî ãî ãî ëî äî ìî ðó 1932—1933 ðð.
ñìò Ãðåá³íêè” 127.
Àâ òîð ³ óïî ðÿ ä íèê áðî øó ðè (Ì. Òà ðàí òà Â. ² âà í ö³â) íà îñ íî â³ àíà ë³ çó
äî êó ìå í ò³â, ïó á ë³ êà ö³é á³ ëî öå ð ê³â ñü êî¿ ãà çå òè “Ðà äÿí ñü êà íè âà”, â ÿê³é
ïî â³ä îì ëÿ ëî ñÿ ïðî ïå ðå âè êî íàí íÿ ïëà íó çäà ÷³ çå ð íà â 1932—1933 ðð. ó
êîë ãî ñ ïàõ ñ³ë îêðó ãè íà 4,7 — 27,7% é ïðè öüî ìó âè ÿâ ëÿ ëî ñÿ, ùî àê òè â³ ñ -
òè íè ø ïî ðè ëè ïî õà òàõ, âè øê ð³ áà þ ÷è é ãî ð ø êè, çðî áè ëè âè ñíî âîê: “Ìå -
òà áó ëà îä íà: çà áðà òè âñå, ùîá óêðà ¿ í ñü êèé ñå ëÿ íèí çà ëè øè â ñÿ ñàì íà ñàì
ç ãî ëî äîì ³ çà ãè íóâ” 128. Áðî øó ðà “Ðî ç³ ï’ÿ òå ñå ëî” ïå ðå êî íóº, ùî ì³ ëü éî -
íè ëþ äåé çà çíà ëè ãå íî öè äó íà ñâî ¿é çå ì ë³ âíà ñë³ äîê ñòðà ø íî ãî çëî ÷è íó
ïðî òè óêðà ¿ í ñü êî¿ íà ö³ ¿.
“Õàé ëþ äè çíà þòü, ÿêå ëè õî ë³ò òÿ ïå ðå æèâ íàø íà ðîä, ³ ç ÿêî¿ ïðî ïà ñ ò³
ìè âè ð âà ëè ñÿ”, — öå ñëî âà ßðè íè Ìè öèê, àâ òî ðà- óïî ðÿ ä íè êà áðî øó ðè
“Ãî ëîä ó Âè ø íî ïî ë³” 129 — ñå ë³ Òà ëü í³â ñü êî ãî ðà éî íó Êè ¿â ùè íè.  äî êó -
ìå í òà ëü íèõ îïî â³ äÿõ àâ òî ðà ïðî ãå íî öèä: “Íà Êî ëè áà á³â ÿð”, “Òî ãî ëîä ¿õ
çðî áèâ òà êè ìè”, “Ñó äè ëè çà ñëî âî, ñó äè ëè çà ãðàì”, “Ðå ï ðå ñ³ ÿ” òà ³í. 130 –
òó æ íà êà ð òè íà ïî êð³ ïà ÷å íî ãî ðà äÿí ñü êîþ âëà äîþ ñå ëà é ëþ äî ìî ð íî ãî
æà õ³ò òÿ 1932—1933 ðð. Ñïè ñîê “Âè ø íî ïî ëü ö³, ïî ìå ð ë³ ç ãî ëî äó â 1932—
1933 ðî êàõ”, îïó á ë³ êî âà íèé ó áðî øó ð³, íà ë³ ÷óº 599 ³ìåí òà ïð³ çâèù, ç³ áðà -
íèõ ¿õ çå ì ëÿ êà ìè 131.
ϳä ñó ìî âó þ ÷è, çà çíà ÷è ìî, ùî â Óêðà ¿ í³ çà 1990—2003 ðð. ñòâî ðå íî é
îïó á ë³ êî âà íî 2 ãðóí òî âí³ çà ãà ëü íî óê ðà ¿í ñü ê³ çá³ ð íè êè äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå -
ð³ à ë³â, â îñ íî â íî ìó íà áà ç³ äâîõ öåíòðà ëü íèõ àð õ³ â³â, ³ âñå óê ðà ¿í ñü êèé
çá³ ð íèê ñâ³ ä ÷åíü ëþ äåé, ÿê³ ïå ðå æè ëè ëþ äî ìîð ³ âè æè ëè, ðÿä ðå ã³ î íà ëü -
íèõ âè äàíü ç ïî ºä íàí íÿì äî êó ìå í òà ëü íèõ äæå ðåë òà ñïî ãà ä³â î÷å âè ä ö³â
ãî ëî äî ìî ðó — îá ëà ñ íèõ, ðà éîí íèõ ³ ñ³ëü ñü êèõ äî êó ìå í òà ëü íèõ é äî êó ìå í -
òà ëü íî- ïó á ë³ öè ñ òè ÷ íèõ çá³ ðîê.
Íà ó êî âî- ï³ ç íà âà ëü íå çíà ÷åí íÿ öèõ âè äàíü ïî ëÿ ãຠâ òî ìó, ùî â íèõ
îïðè ëþ ä íå íî ìà ñèâ íå îïó á ë³ êî âà íèõ ðà í³ øå äî êó ìå í ò³â, ùî ÿâ ëÿ þòü ñî -
áîþ ö³í í³ äæå ðå ëà äëÿ äî ñë³ äæåí íÿ íàä ñêëà ä íî¿ é àê òó à ëü íî¿ òå ìè ãî ëî -
äó- ãå íî öè äó.
Íàä çâè ÷àé íî âà æ ëè âè ìè äëÿ íà ó êî âö³â º êíè ãè ñâ³ ä ÷åíü ñå ëÿí, ÿê³
âè æè ëè â ïå êå ëü íî ìó ëè õî ë³ò ò³. Äî êó ìå í òà ëü í³ çá³ ð íè êè â îñ íî â íî ìó
îõî ï ëþ þòü 1932-é ³ 1933-é ðî êè, õî÷ àâ òî ðè- óïî ðÿ ä íè êè çà ëó ÷à þòü äî êó -
ìå í òè ³ ñâ³ ä ÷åí íÿ, ïî ÷è íà þ ÷è ç 1929 ð., ùîá á³ëüø âè ðà ç íî ïî êà çà òè âè -
òî êè é ïðè ÷è íè íà ðîä íî¿ òðà ãå ä³ ¿.
Ïî -ð³ ç íî ìó âè ñâ³ ò ëþ ºòü ñÿ ïè òàí íÿ ïðî â³ä ïî â³ äà ëü í³ñòü çà îð ãà í³ çà -
ö³þ øòó ÷ íî ãî ãî ëî äî ìî ðó é çà ãè áåëü ì³ ëü éî í³â ëþ äåé. Áåç âè íÿ ò êó âñ³ äî -
ñë³ ä íè êè ïî êëà äà þòü â³ä ïî â³ äà ëü í³ñòü çà íüî ãî íà É. Ñòà ë³ íà òà íàé áëè æ -
÷å éî ãî îòî ÷åí íÿ, íàé ïå ð øå — íà Â. Ìî ëî òî âà, Ë. Êà ãà íî âè ÷à ³ Ï. Ïî ñ òè -
øå âà. Çíà ÷ íîþ ì³ ðîþ âè íà ëå æèòü íà âè êî íàâ öÿõ ¿õ âî ë³ â Óêðà ¿ í³ —
Ñ. Êî ñ³ î ð³, Â. ×ó áà ð³, Ã. Ïå ò ðîâ ñü êî ìó òà ³í. Áà ãà òî äî ñë³ ä íè ê³â, àâ òî ð³â
ñâ³ ä ÷åíü ââà æà þòü, ùî îñî á ëè âó â³ä ïî â³ äà ëü í³ñòü çà ãå íî öèä ìຠíå ñòè
ÂÊÏ(á) ÿê “êå ð³ â íà é ñïðÿ ìî âó þ ÷à ñè ëà ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà”, ÿê ³í ñòðó ìåíò
âò³ ëåí íÿ â æèò òÿ ð³ øåíü âè ùî ãî êå ð³ â íè ö ò âà ÑÐÑÐ. Àäæå ïî ñòà íî âè ïàð -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 121
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
ò³é íèõ îð ãà í³â áó ëè îáî â’ÿ ç êî âè ìè äëÿ âè êî íàí íÿ îð ãà íà ìè äåð æà â íè ìè.
Âò³ ëþ þ ÷è â æèò òÿ ³äå î ëî ã³þ ôî ð ìó âàí íÿ “íî âî ¿” ëþ äè íè, ïàð ò³ÿ ïðî ïà -
ãó âà ëà êëà ñî âèé àí òà ãî í³çì, íà ñè ëü ñ ò âî, âè íè ùåí íÿ ìàñ íà ñå ëåí íÿ, ùîá
“íå çà âà æà ëè” ïî áó äî â³ òàê çâà íî ãî “ñâ³ ò ëî ãî ìàé áó ò íüî ãî”. Ïðè öüî ìó
ñë³ä îáî â’ÿ ç êî âî çà óâà æè òè, ùî â ëà âàõ êîì ïà ð ò³¿ áó ëî áà ãà òî ïî ðÿ ä íèõ
ëþ äåé, ³äå à ë³ ñ ò³â- ìð³é íè ê³â, ÿê³ ùè ðî â³ ðè ëè â ì³ ô³ ÷ íèé “êî ìó í³çì”. Áà -
ãà òüîõ ç íèõ áó ëî ðå ï ðå ñî âà íî, äå õòî ïî ê³ í ÷èâ æèò òÿ ñà ìî ãóá ñ ò âîì, ¿õ ì³ ñ -
öå çà éìà ëè òà ê³ æ ÷å ñ í³ ÷î ð íî ðî áè ïàð ò³ ¿. Îä íàê ÷è ìà ëî, îñî á ëè âî ñå ðåä
ì³ ñ öå âèõ êå ð³ â íè ê³â- êî ìó í³ ñ ò³â ³ ìî ëî ä³ æ íî¿ ëàí êè ïàð ò³¿ — êîì ñî ìî ëü -
ö³â, ñå ðåä ð³ ç íî ãî ðà í ãó “ó ïî â íî âà æå íèõ” áó ëî êà ð’º ðè ñ ò³â, áî ÿ ãó ç³â, ñà -
äè ñ ò³â, êà ò³â, ÿê³ çà íà ñòà íî âà ìè “âî æ ä³â”, êðå ì ë³â ñü êèõ ÷è ì³ ñ öå âèõ, ÷è -
íè ëè íàñèëüñòâî é ñâà â³ë ëÿ íàä óêðà ¿ í ñü êèì íà ðî äî ì.
Âà æ ëè âèì ³ àê òó à ëü íèì çà ëè øà ºòü ñÿ ïè òàí íÿ âè ÿâ ëåí íÿ ³ ââå äåí íÿ äî
íà ó êî âî ãî é ÷è òà öü êî ãî îá³ ãó àð õ³ â íèõ äæå ðåë. ² òî ìó çà ñëó ãîþ äî ñë³ ä íè -
ê³â º ñòâî ðåí íÿ é âè äàí íÿ êíèã ç âèêîðèñòàííÿì äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â
öåíòðà ëü íèõ àð õ³ â íèõ óñòà íîâ äåð æà âè — ÖÄÀ ÃÎ Óêðà ¿ íè ³ ÖÄÀ ÂÎ
Óêðà ¿ íè. Îïó á ë³ êî âà íî ðÿä çá³ ð íè ê³â äî êó ìå í ò³â íà îñ íî â³ ôî í ä³â îá ëà ñ -
íèõ äåð æà â íèõ àð õ³ â³â, îä íàê ëè øå âñå óê ðà ¿í ñü ê³ çá³ ð íè êè é îäèí îá ëà ñ -
íèé ï³ä ãî òî â ëå íî é âè äà íî çà äåð æà â í³ êî ø òè. Âñ³ ³í ø³ ç ïðî àíà ë³ çî âà íèõ
— çà ðà õó íîê åí òó ç³ à ç ìó, äó øå â íî ãî ïî ðó õó àâ òî ð³â- óïî ðÿ ä íè ê³â ÷è óêëà -
äà ÷³â òà ð³ ç íèõ ñïî í ñî ð³â.
Àê òó à ëü íîþ, àëå íå âè ð³ øå íîþ ïðî áëå ìîþ çà ëè øà ºòü ñÿ äî ñòóï äî -
ñë³ ä íè ê³â äî ôî í ä³â Äåð æà â íî ãî àðõ³ âó ÑÁÓ òà Àð õ³ âó ̳ í³ ñ òåð ñ ò âà âíó ò -
ð³ øí³õ ñïðàâ Óêðà ¿ íè. Øè ðî êî ìó êî ëó íà ñå ëåí íÿ ìà ëî â³ äî ì³ äî êó ìå í òè ³
ìà òå ð³ à ëè ì³ ñ öå âèõ àð õ³ â³â ïðî ãî ëî äî ìîð-33 â ñå ëàõ, ðà éî íàõ, îá ëà ñ òÿõ.
 ðå êî ìå í äà ö³ ÿõ Ïà ð ëà ìå íò ñü êèõ ñëó õàíü ùî äî âøà íó âàí íÿ ïà ì’ÿ ò³
æåðòâ ãî ëî äî ìî ðó 1932—1933 ðîê³â, ñõâà ëå íèõ ïî ñòà íî âîþ Âåð õî â íî¿ Ðà -
äè Óêðà ¿ íè â³ä 6 áå ðå ç íÿ 2003 ð., çà çíà ÷à ºòü ñÿ äî ðó ÷åí íÿ Êà á ì³ íó Óêðà ¿ íè
“çà áå ç ïå ÷è òè âè äàí íÿ é ïå ðå âè äàí íÿ çá³ ð íè ê³â àð õ³ â íèõ äî êó ìå í ò³â ³ ìà -
òå ð³ à ë³â”, Äåð æà â íî ìó êî ì³ òå òó àð õ³ â³â “ïðî äî â æè òè ðà çîì ç Íà ö³ î íà ëü -
íîþ àêà äå ì³ ºþ íà óê Óêðà ¿ íè òà îñå ðå ä êà ìè ̳æ íà ðî ä íî¿ àñî ö³ à ö³¿ óêðà ¿ -
í³ ñ ò³â ñè ñ òå ìà òè ÷ íå äî ñë³ äæåí íÿ ³ñ òî ðè ÷ íî¿ ïðà â äè ïðî ïî 䳿 1932—
1933 ðð. øëÿ õîì çà ëó ÷åí íÿ äî íà ó êî âî ãî îá³ ãó äæå ðåë ³ç çà êî ð äîí íèõ àð -
õ³ â³â, ïå ðå ä ó ñ³ì Ðî ñ³é ñü êî¿ Ôå äå ðà ö³¿ (äî êó ìå í òè ôå äå ðà ëü íèõ àð õ³ â³â òà
â³ äîì ÷èõ àð õ³ â³â ñè ëî âèõ ñëóæá), à òà êîæ Âå ëè êî áðè òà í³¿, ²òà 볿, ͳ ìå ÷ ÷è -
íè, Ðó ìó í³¿, Ôðàí ö³¿ (àíà ë³ òè ÷ íî- ³í ôî ð ìà ö³é í³ ìà òå ð³ à ëè ñïåö ñ ëóæá, äè -
ï ëî ìà òè ÷ íèõ ïðåä ñòà â íè ê³â, æó ð íà ë³ ñ ò³â çà 1932—1933 ðð.) 132.
Íà ãà ëü íîþ ïî òðå áîþ ÷à ñó º âè äàí íÿ ôó í äà ìå í òà ëü íî ãî çá³ ð íè êà äî -
êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â ç øè ðî êèì çà ëó ÷åí íÿì íå äî ñòó ï íèõ ðà í³ øå ôî í ä³â,
óí³ êà ëü íèõ ùî äåí íè ê³â, äæå ðåë çà êî ð äîí íî ãî ïî õî äæåí íÿ, íàä ï³ä ãî òî â -
êîþ ÿêî ãî ïðà öþ þòü íà ó êî âö³ ²í ñòè òó òó ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè ÍÀÍ Óêðà ¿ íè òà
ðÿ äó äåðæ àð õ³ â³â.
1 Ãîëîä 1932–1933 ðîê³â íà Óêðà ¿ í³: î÷è ìà ³ñ òî ðè ê³â, ìî âîþ äî êó ìå í ò³â / Óïî ðÿ ä -
íè êè: Ð. ß. Ï è ð ³ ã ò à ³ í. —Ê., 1990. — 607 ñ.
2 Ó äî êó ìå í ò³ ïî ìè ë êà. Ñë³ä ÷è òà òè ÓÑÐÐ (Àâò.).
3 Ãîëîä 1932–1933 ðî ê³â íà Óêðà ¿ í³: î÷è ìà ³ñ òî ðè ê³â, ìî âîþ äî êó ìå í ò³â — Ñ. 3,4.
4 Òàì ñà ìî. — Ñ. 190.
5 Òàì ñà ìî. — Ñ. 151—160, 230—231.
6 33-é: ÃÎ ËÎ Ä. Íà ðîä íà Êíè ãà- Ìå ìî ð³ àë. (Àâ òî ðè- óïî ðÿ ä íè êè Ê î â à ë å í -
ê î Ë. Á., Ì à í ÿ ê Â. À.). — Ê., 1991. — 584 ñ.
7 Òàì ñà ìî. — Ñ. 17.
8 Òàì ñà ìî. — Ñ. 573, 582.
9 Òàì ñà ìî. — Ñ. 9, 14.
122 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
10 Ó òå ê ñ ò³ êíè ãè ïî ìè ë êî âî — ³ ê òîð.
11 Ø à ò à ë ³ í à ª â ã å í ³ ÿ. Ãî ëî äî ìîð 1932–1933 ðð. â Óêðà ¿ í³: ïðè ÷è íè ³ íà ñ ë³ä -
êè. ̳æ íà ðî ä íà íà ó êî âà êîí ôå ðå í ö³ ÿ. — Ê., 9—10 âåðåñíÿ 1943 ð. // Ìà òå ð³ à ëè. —
Ê. — 1995. — Ñ. 167—170.
12 33-é: ÃÎ ËÎ Ä: Íà ðîä íà Êíè ãà- Ìå ìî ð³ àë. — Ñ. 295.
13 Òàì ñà ìî. — Ñ. 531.
14 Òàì ñà ìî. — Ñ. 331—333, 385—391.
15 Òàì ñà ìî. — Ñ. 243—246.
16 Êîëåêòèâ³çàö³ÿ ³ ãî ëîä íà Óêðà ¿ í³, 1929—1933: Çá³ ð íèê äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â.
(Óïî ðÿ ä íè êè: Ì è õ à é ë è ÷ å í ê î Ã. Ì., Ø à ò à ë ³ í à ª. Ï.). — Ê., 1992. — 736 ñ.
17 Äèâ.: Òàì ñà ìî. — Ñ. 10.
18 Òàì ñà ìî. — Ñ. 388.
19 Êîëåêòèâ³çàö³ÿ ³ ãî ëîä íà Óêðà ¿ í³, 1929—1933: Çá³ ð íèê äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â.
(Óïî ðÿ ä íè êè: Ì è õ à é ë è ÷ å í ê î Ã. Ì., Ø à ò à ë ³ í à ª. Ï.). Âè äàí íÿ äðó ãå, ñòå ðåî -
òè ï íå. — Ê., 1993. — 736 ñ.
20 Â î ë ÿ Î ë å ñ ü. Ìîð. Êíè ãà áóò òÿ Óêðà ¿ íè. — Êà íà äà– Óê ðà ¿ íà. – 1993. – 432 ñ.
21 Ì ó õ ³ í à Ì à ð è í à. Óïî êî ðåí íÿ ãî ëî äîì: Çá³ ð íèê äî êó ìå í ò³â. — Ê., 1993. —
312 ñ.
22 Â î ë ÿ Î ë å ñ ü. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 62.
23 Äèâ.: Òàì ñà ìî. — Ñ. 203, 338, 371.
24 Òàì ñà ìî. — Ñ. 21.
25 Òàì ñà ìî. — Ñ. 4.
26 Âîëÿ Îëåñü. Ìîð. Êíè ãà áóò òÿ Óêðà ¿ íè. — Ê., 2002. — 1152 ñ.
27 Òàì ñà ìî. — Ñ. 4.
28 ˳òåðàòóðíà Óêðà ¿ íà. — 1993. — 11 áåðåçíÿ.
29 Ì ó õ ³ í à Ì à ð è í à. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ê., 1993. — 312 ñ.
30 Òàì ñà ìî. — Ñ. 5—21.
31 Òàì ñà ìî. — Ñ. 173—265.
32 Òàì ñà ìî. — Ñ. 175, 176, 183, 187, 191, 196, 200.
33 Òàì ñà ìî. — Ñ. 184, 188, 189, 192.
34 Òàì ñà ìî. — Ñ. 199.
35 ×îðíà êíè ãà Óêðà ¿ íè. Çá³ ð íèê äî êó ìå í ò³â, àð õ³ â íèõ ìà òå ð³ à ë³â, ëè ñ ò³â, äî ïî -
â³ äåé, ñòà òåé, äî ñë³ äæåíü, åñå / Óïî ðÿ ä íèê- ðå äà ê òîð Ô. Ç ó á à í è ÷; ïå ðåä ìî âà
Â. ß â î ð ³ â ñ ü ê î ã î. — Ê., 1998. — Ñ. 193—219.
36 Òàì ñà ìî. — Ñ. 184—191.
37 Òàì ñà ìî. — Ñ. 134—135.
38 Òàì ñà ìî. — Ñ. 136.
39 Òàì ñà ìî. — Ñ. 143.
40 Òàì ñà ìî. — Ñ. 127, 128.
41 Òàì ñà ìî. — Ñ. 133, 134.
42 Òàì ñà ìî. — Ñ. 150–153.
43 Òàì ñà ìî. — Ñ. 162.
44 Êîìàíäèðè âå ëè êî ãî ãî ëî äó: Ïî ¿ç ä êè Â. Ìî ëî òî âà ³ Ë. Êà ãà íî âè ÷à â Óêðà ¿ íó òà
íà ϳâ í³ ÷ íèé Êà â êàç. 1932—1933 ðð. Çà ðåä. Â.  à ñ è ë ü º â à, Þ. Ø à ï î â à ë à. — Ê.,
2001. — 399 ñ.
45 Òàì ñà ìî. — Ñ. 5.
46 Òàì ñà ìî. — Ñ. 228—247.
47 Òàì ñà ìî. — Ñ. 254.
48 Òàì ñà ìî. — Ñ. 248, 270—278.
49 Òàì ñà ìî. — Ñ. 314—334.
50 Òàì ñà ìî.
51 Òàì ñà ìî. — Ñ. 351.
52 Ãîëîä íà Ïî ä³ë ë³: Êíè ãà ñâ³ ä ÷åíü / Ðå äà ê òîð- óïî ðÿ ä íèê Â. Ì à ö ü ê î. Âñòó ï íà
ñòàò òÿ Ë. Ê î â à ë å í ê î - Ì à í ÿ ê. — Êà ì’ÿ íå öü-Ïî ä³ëü ñü êèé, 1993. — 104 ñ.
53 Òàì ñà ìî. — Ñ. 3.
54 Òàì ñà ìî. — Ñ. 6.
55 Äèâ.: Òàì ñà ìî. — Ñ. 8.
56 Òàì ñà ìî. — Ñ. 9.
57 Òàì ñà ìî.
58 Äèâ.: Òàì ñà ìî. — Ñ. 49.
59 Òàì ñà ìî. — Ñ. 96—97.
60  è í î ê ó ð î â à Ô à ¿ í à, Ï î ä ê ó ð Ð î ì à í. Ãî ëîä 1932—33, 1946—47. ³í íè -
öü êà îá ëàñòü: Äî êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè. — ³í íè öÿ, 1993. — 224 ñ.
61 Òàì ñà ìî. — Ñ. 32.
62 Òàì ñà ìî. — Ñ. 5.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 123
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
63 Òàì ñà ìî. — Ñ. 45, 46.
64 Òàì ñà ìî. — Ñ. 59.
65 Òàì ñà ìî. — Ñ. 64.
66 Òàì ñà ìî. — Ñ. 136.
67 Ïîðòðåò òå ì ðÿ âè. Ñâ³ ä ÷åí íÿ, äî êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè ó äâîõ êíè ãàõ. Êí. 1–2 (Àâ -
òî ð- óïî ðÿ ä íèê ß ù ó ê Ï å ò ð î). — Ê., 1999. — 707 ñ.; 612 ñ.
68 Äèâ.: Òàì ñà ìî. Êí. 1. — Ñ. 13.
69 Òàì ñà ìî. — Ñ. 17.
70 Ê î í ê â å ñ ò Ð. Æíè âà ñêî ð áî òè: Ðà äÿí ñü êà êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ ³ ãî ëî äî ìîð. — Ê.,
1993.
71 Ïîðòðåò òå ì ðÿ âè... – Êí. 1. — Ñ. 123.
72 Òàì ñà ìî. — Ñ. 152, 153.
73 Òàì ñà ìî. — Ñ. 187, 191.
74 Òàì ñà ìî. — Êí. 2 — Ñ. 25.
75 Íàðîäíà òðà ãå ä³ÿ: Äî êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè ïðî ãî ëîä 1932—1933 ðî ê³â íà Äí³ï ðî -
ïå ò ðî â ùè í³ (Óïî ðÿ ä íè êè: À. ² . à î ë ó á, Þ. À . Ì è ö è ê, Í. Ð. Ð î ì à í å ö ü). — Äí³ï -
ðî ïå ò ðîâñüê, 1993. — 84 ñ.
76 Òàì ñà ìî. — Ñ. 5, 6.
77 Òàì ñà ìî. — Ñ. 51, 52.
78 Òàì ñà ìî. — Ñ. 61.
79 Òàì ñà ìî. — Ñ. 76.
80 Êîëåêòèâ³çàö³ÿ ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà ³ ãî ëîä íà Ïîë òà â ùè í³. 1929—1933:
Çá³ ð íèê äî êó ìå í ò³â ³ ìà òå ð³ à ë³â. — Ïîë òà âà, 1997. — 264 ñ.
81 Òàì ñà ìî. — Ñ. 4.
82 Äèâ.: Òàì ñà ìî. — Ñ. 17.
83 Òàì ñà ìî. — Ñ. 38.
84 Òàì ñà ìî. — Ñ. 40.
85 Òàì ñà ìî. — Ñ. 42, 43.
86 Òàì ñà ìî. — Ñ. 46, 50.
87 Òàì ñà ìî. — Ñ. 209.
88 Òàì ñà ìî. — Ñ. 244—245.
89 Ìèêîëà¿âùèíà: êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà ³ ãî ëîä (1929—1933). Äî -
êó ìå í òè ³ ìà òå ð³ à ëè. — Ìè êî ëà ¿â, 2000. — 214 ñ.
90 Äèâ.: Òàì ñà ìî. — Ñ. 20.
91 Òàì ñà ìî. — Ñ. 21, 36.
92 Òàì ñà ìî. — Ñ. 58.
93 Ãîëîäîìîð íà Æè òî ìè ð ùè í³. 1930—1934 ðîêè. Äî êó ìå í òè ³ ñïî ãà äè: Çá³ ð íèê.
(Óïî ðÿ ä íè êè: Ð. Þ . Ê î í ä ð à ò þ ê, Ä. ß . Ñ à ì î ë þ ê). — Æè òî ìèð, 1993. — 84 ñ.;
Íåî ãî ëî øå íà â³é íà. (Ñïî ãà äè ñâ³ ä ê³â, àð õ³ â í³ äî êó ìå í òè òà ðîç äó ìè ñó ÷àñ íè ê³â ïðî ãî -
ëî äî ìîð 1932—1933 ðîê³â). (Àâ òî ð- óïî ðÿ ä íèê Â. Ò è ì î ô º º â). — Òå ð íî ï³ëü, 1993. —
132 ñ.; ³í ø³.
94 Ì ³ ù å í ê î Î ë å ê ñ à í ä ð. Áåç êðî â íà â³é íà: Êíè ãà ñâ³ ä ÷åíü. Ïå ðåä ìîâà
Î. Ã î í ÷ à ð à. — Ê., 1991. — 176 ñ.
95 Òàì ñà ìî. — Ñ. 3, 4.
96 Òàì ñà ìî. — Ñ. 60, 75, 122.
97 Òàì ñà ìî. — Ñ. 47.
98 Òàì ñà ìî. — Ñ. 139.
99 ² â à í ö ³ â  î ë î ä è ì è ð. Ãî ëî ê³ñò: Äî êó ìå í òà ëü í³ ñâ³ ä ÷åí íÿ î÷å âè ä ö³â ïðî
ãî ëî äî ìî ðè íà Á³ ëî öå ð ê³â ñü êî ìó Ïî ðîñ ñ³ â 1921—22, 1932—33 òà 1947 ðîêàõ. —Ê.,
1992. — 48 ñ.
100 Òàì ñà ìî. — Ñ. 14, 15.
101 ×îðí³ æíè âà: Ãî ëîä 1932—1933 ðîê³â ó Âà ë ê³â ñü êî ìó òà Êî ëî ìà öü êî ìó ðà éî íàõ
Õà ð ê³ â ùè íè. Äî êó ìå í òè, ñïî ãà äè, ñïè ñ êè ïî ìå ð ëèõ. / Óïî ðÿ ä íèê Ò. Ï î ë ³-
ù ó ê. — Ê.; Õà ð ê³â; Íüþ- Éîðê; Ô³ ëà äå ëü ô³ÿ, 1997. — 368 ñ.
102 Òàì ñà ìî. — Ñ. 244.
103 Òàì ñà ìî. — Ñ. 239, 240.
104 Òàì ñà ìî. — Ñ. 267–329.
105 Ãîëîäîâêà: 1932—1933 ðîêè íà Ïå ðå ÿñ ëà â ùè í³: Ñâ³ ä ÷åí íÿ (Óïî ðÿ ä íè êè:
Þ. Â . À â ð à ì å í ê î, Â. Ì. Ã í à ò þ ê.) — Ïå ðå ÿñ ëàâ- Õìå ëü íè öü êèé; Êè ¿â; Íüþ-
Éîðê, 2000. — 445 ñ.
106 Òàì ñà ìî. — Ñ. 21.
107 Òàì ñà ìî. — Ñ. 23.
108 Òàì ñà ìî. — Ñ. 59.
109 Òàì ñà ìî. — Ñ. 113, 114.
110 Òàì ñà ìî. — Ñ. 138.
124 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Î. Ì. Âåñåëîâà
111 Òàì ñà ìî. — Ñ. 167.
112 Òàì ñà ìî. — Ñ. 235.
113 Òàì ñà ìî. — Ñ. 316, 317.
114 Òàì ñà ìî. — Ñ. 405—407.
115 Ò å ð í î â è é Â. Áó ëî öå íà Ñëà âó ò ÷è í³ â 30-õ. ... — Ñëà âó òà, 1993. — 48 ñ.
116 Ð ó ä è é Â. Ðî ç ï’ÿ òà Òè â ð³ â ùè íà (Ãî ëî äî ìîð 1932—1933 ðîê³â ó Òè â ð³â ñü êî ìó
ðà éî í³ Â³í íè öü êî¿ îá ëà ñ ò³). — Òè â ð³â, 1993. — 62 ñ.
117 Ò à ð à í Ì è ê î ë à. Ðî ç ³ï’ÿ òå ñå ëî: Ñâ³ ä ÷åí íÿ î÷å âè ä ö³â ïðî íè ùåí íÿ ñå ëÿí ñ ò -
âà Ãðè á³ í ê³ â ùè íè â 30-õ òà 40-õ ðî êàõ XX ñòîë³òòÿ. — Á³ ëà Öå ð ê âà, 1995. — 57 ñ.
118 Ò å ð í î â è é Â. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 8.
119 Òàì ñà ìî. — Ñ. 17.
120 Ð ó ä è é Â. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 3.
121 Òàì ñà ìî. — Ñ. 16.
122 Òàì ñà ìî. — Ñ. 35.
123 Òàì ñà ìî. — Ñ. 44.
124 Òàì ñà ìî. — Ñ. 28.
125 Äèâ.: Òàì ñà ìî. — Ñ. 56.
126 Ò à ð à í Ì è ê î ë à. Íà çâ. ïðà öÿ.
127 Òàì ñà ìî. — Ñ. 36—53.
128 Òàì ñà ìî. — Ñ. 31.
129 Ì è ö è ê ß ð è í à. Ãî ëîä ó Âè ø íî ïî ë³. — Òà ëü íå: Ìó çåé ³ñ òî 𳿠õë³ áî ðîá ñ ò âà.
Ðà éîí íà îð ãà í³ çà ö³ÿ Âñå óê ðà ¿í ñü êî¿ îð ãà í³ çà ö³¿ äî ñë³ ä íè ê³â “Ãî ëîä- ãå íî öèä 1932—
1933”. — 1993. — 36 ñ.
130 Òàì ñà ìî. — Ñ. 3—26.
131 Òàì ñà ìî. — Ñ. 27—33.
132 Äèâ.: Ïà ð ëà ìå íò ñü ê³ ñëó õàí íÿ ùî äî âøàíóâàí íÿ æåðòâ ãî ëî äî ìî ðó 1932—
1933 ðî ê³â 12 ëþòîãî 2003 ðîêó. — Ê., 2003. — Ñ. 103—107.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 125
Âèñâ³òëåííÿ ãîëîäó 1932—33 ðð. ó çá³ðíèêàõ
|