Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Datum: | 2003 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainian |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204940 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні / В.І. Марочко // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 125-144. — Бібліогр.: 92 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204940 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Марочко, В.І. 2025-07-21T14:51:51Z 2003 Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні / В.І. Марочко // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 125-144. — Бібліогр.: 92 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204940 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Історіографія та джерелознавство Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні |
| spellingShingle |
Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні Марочко, В.І. Історіографія та джерелознавство |
| title_short |
Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні |
| title_full |
Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні |
| title_fullStr |
Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні |
| title_full_unstemmed |
Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні |
| title_sort |
концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в україні |
| author |
Марочко, В.І. |
| author_facet |
Марочко, В.І. |
| topic |
Історіографія та джерелознавство |
| topic_facet |
Історіографія та джерелознавство |
| publishDate |
2003 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Український історичний журнал |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
0130-5247 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204940 |
| citation_txt |
Концептуальні підвалини західноєвропейської та російської історіографії голодомору 1932—1933 рр. в Україні / В.І. Марочко // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 125-144. — Бібліогр.: 92 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT maročkoví konceptualʹnípídvalinizahídnoêvropeisʹkoítarosíisʹkoíístoríografíígolodomoru19321933rrvukraíní |
| first_indexed |
2025-11-24T19:09:21Z |
| last_indexed |
2025-11-24T19:09:21Z |
| _version_ |
1850493718742695936 |
| fulltext |
111 Òàì ñà ìî. — Ñ. 167.
112 Òàì ñà ìî. — Ñ. 235.
113 Òàì ñà ìî. — Ñ. 316, 317.
114 Òàì ñà ìî. — Ñ. 405—407.
115 Ò å ð í î â è é Â. Áó ëî öå íà Ñëà âó ò ÷è í³ â 30-õ. ... — Ñëà âó òà, 1993. — 48 ñ.
116 Ð ó ä è é Â. Ðî ç ï’ÿ òà Òè â ð³ â ùè íà (Ãî ëî äî ìîð 1932—1933 ðîê³â ó Òè â ð³â ñü êî ìó
ðà éî í³ Â³í íè öü êî¿ îá ëà ñ ò³). — Òè â ð³â, 1993. — 62 ñ.
117 Ò à ð à í Ì è ê î ë à. Ðî ç ³ï’ÿ òå ñå ëî: Ñâ³ ä ÷åí íÿ î÷å âè ä ö³â ïðî íè ùåí íÿ ñå ëÿí ñ ò -
âà Ãðè á³ í ê³ â ùè íè â 30-õ òà 40-õ ðî êàõ XX ñòîë³òòÿ. — Á³ ëà Öå ð ê âà, 1995. — 57 ñ.
118 Ò å ð í î â è é Â. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 8.
119 Òàì ñà ìî. — Ñ. 17.
120 Ð ó ä è é Â. Íà çâ. ïðà öÿ. — Ñ. 3.
121 Òàì ñà ìî. — Ñ. 16.
122 Òàì ñà ìî. — Ñ. 35.
123 Òàì ñà ìî. — Ñ. 44.
124 Òàì ñà ìî. — Ñ. 28.
125 Äèâ.: Òàì ñà ìî. — Ñ. 56.
126 Ò à ð à í Ì è ê î ë à. Íà çâ. ïðà öÿ.
127 Òàì ñà ìî. — Ñ. 36—53.
128 Òàì ñà ìî. — Ñ. 31.
129 Ì è ö è ê ß ð è í à. Ãî ëîä ó Âè ø íî ïî ë³. — Òà ëü íå: Ìó çåé ³ñ òî 𳿠õë³ áî ðîá ñ ò âà.
Ðà éîí íà îð ãà í³ çà ö³ÿ Âñå óê ðà ¿í ñü êî¿ îð ãà í³ çà ö³¿ äî ñë³ ä íè ê³â “Ãî ëîä- ãå íî öèä 1932—
1933”. — 1993. — 36 ñ.
130 Òàì ñà ìî. — Ñ. 3—26.
131 Òàì ñà ìî. — Ñ. 27—33.
132 Äèâ.: Ïà ð ëà ìå íò ñü ê³ ñëó õàí íÿ ùî äî âøàíóâàí íÿ æåðòâ ãî ëî äî ìî ðó 1932—
1933 ðî ê³â 12 ëþòîãî 2003 ðîêó. — Ê., 2003. — Ñ. 103—107.
Â. ². ÌÀÐÎ×ÊÎ (Êè¿â)
ÊÎÍ ÖÅ Ï ÒÓ ÀËÜ Í² Ï²Ä ÂÀ ËÈ ÍÈ
ÇÀÕ²ÄÍΪÂÐÎÏÅÉÑÜÊί ÒÀ ÐÎ Ñ²É ÑÜ Êί
²Ñ ÒΠв Î ÃÐÀ Ô²¯ ÃÎ ËÎ ÄÎ ÌÎ ÐÓ 1932—1933 ðð.
 ÓÊÐÀ ̄ Ͳ
Çàõ³äíîºâðîïåéñüêà ë³ òå ðà òó ðà ãî ëî äî ìî ðó 1932—1933 ðð. â Óêðà ¿ í³ ìàº
ñå ìè äå ñÿ òè ð³ ÷ íó ³ñ òî ð³þ, ïî ÷è íà þ ÷è â³ä ïåð øèõ ïðàöü ïî ë³ òè ê³â, ïó á -
ë³ öè ñ ò³â, ó÷å íèõ ñå ðå äè íè 30-õ ðð. Âî íà âè ð³ ç íÿ º òü ñÿ îá ñÿ ãà ìè ³ æà í ðà ìè,
ñòè ëåì äðó êî âà íî ãî ñëî âà é ³äå î ëî ã³ ÷ íèì ðîç ìà ¿ ò òÿì, ê³ëü ê³ ñ òþ ð³ ç íî ìî â -
íèõ íàçâ, ³í äè â³ äó àëü íè ìè òà êî ëå ê òè â íè ìè ìîíîãðàô³ÿ ìè, ìå ìî ð³ àëü íè -
ìè âè äàí íÿ ìè ñïî ãà ä³â î÷å âè ä ö³â (ñà ìèõ æåðòâ ãî ëî äó, ³íî çå ì íèõ äè ï ëî -
ìà ò³â, æó ð íà ë³ ñ ò³â, â÷å íèõ, ³í æå íå ð³â, òåõ í³ ê³â). Äà òè íà ó êî âó îö³í êó êî æ -
íî ìó ç íà ÿâ íèõ òâî ð³â, âðà õî âó þ ÷è ¿õ ê³ëü ê³ñòü ³ ð³ ç íî ïëà íî â³ñòü, ô³ çè ÷ íî
íå ìî æ ëè âî, áî äëÿ öüî ãî íå îá õ³ä íî ïðè ñâÿòè òè ñïå ö³ àëü íå äî ñë³ äæåí íÿ.
Âà æ ëè âî ç’ÿ ñó âà òè õðî íîëî ã³þ íàé ãî ëî â í³ øèõ âè äàíü, âè ÿâè òè ¿õ í³ êîí -
öå ï òó àëü í³ ï³ä âà ëè íè, òå ìà òè ÷ íó îñî á ëè â³ñòü, ³äåé íî- ïî ë³ òè ÷ íó ñïðÿ ìî -
âà í³ñòü, ïå ðå âà ãè ³ íå äî ë³ êè, äî ñÿ ã íåí íÿ òà óïó ùåí íÿ. Ñàì ôàêò íà ÿâ íî ñ ò³
çà ðó á³ æ íî¿ íà ó êî âî- ïî ïó ëÿ ð íî¿ ÷è ñó òî ³ñ òî ðè ÷ íî¿ ë³ òå ðà òó ðè ïðî ãî ëîä
30-õ ðð. â Óêðà ¿ í³ º ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ ÷ íîþ ïî ä³ ºþ.
Ïåð øè ìè äðó êî âà íè ìè ìà òå ð³ à ëà ìè, ÿê³ êîí ñ òà òó âà ëè ³ñ òî ðè ÷ íèé
ôàêò ãî ëî äó â óêðà ¿í ñü êî ìó ñå ë³ 1932—1933 ðð., âè ÿâè ëè ñÿ ïó á ë³ êà ö³¿ â
óêðà ¿í ñü ê³é ïðå ñ³ Ãà ëè ÷è íè òà Ðó ìó í³¿ (“ij ëî”, “Òðè çóá”, “Ãóð òóé ìî ñÿ”).
 óðÿ äî âèõ çà ñî áàõ ³í ôîð ìà ö³¿ Ïî ëü ù³, Ðó ìó í³¿, ×å õî- Ñëî âà÷ ÷è íè, ²òà 볿,
ͳ ìå ÷ ÷è íè, êå ð³ â íè ö ò âî ÿêèõ çíà ëî ïðî ìà ñ øòà áè ãî ëî äó â³ä ïðè êîð äîí -
íî- ìè ò íèõ ñëóæá ³ ïî â³ äî ì ëåíü äè ï ëî ìà ò³â, ïðî éî ãî ñî ö³ àëü íî- åêî íî -
ì³ ÷ í³ ïðè ÷è íè ³ íà ñë³ä êè íå ïî â³ äî ì ëÿ ëî ñÿ. ³ äî ìî, ùî íà ñå ëåí íÿ áà ãà -
òüîõ êðà ¿í ªâ ðî ïè íàä ñè ëà ëî ãðî øî â³ ïå ðå êà çè ãî ëî äó þ ÷èì ñå ëÿ íàì ³ ðî -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 125
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
á³ ò íè êàì Óêðà ¿ íè, à òà êîæ ³íî çå ì íèì ôà õ³ â öÿì.  àð õ³ â íèõ ôîí äàõ Âñå óê -
ðà ¿í ñü êî¿ êîí òî ðè òîð ã ç³ íó òà ¿¿ îá ëà ñ íèõ â³ä ä³ ëåíü çáå ðå ã ëè ñÿ äå ñÿ ò êè
ñïðàâ, ÿê³ ñâ³ä ÷àòü ïðî àê òè â íèé îá ì³í âà ëþ ò íî- ïðî äó ê òî âèõ ïå ðå êà ç³â
ç-çà êîð äî íó óñòà íî âà ìè Äåð æ áàí êó òà çà êëà äà ìè — “Òî ðã ç³ íó”, “²í ñíà -
áó”. Öÿ ïðî á ëå ìà çà ëè øà º òü ñÿ ìà ëî äî ñ ë³ äæå íîþ â ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿, òî ìó ùî
³í øî ìî â íà ïå ð³ î äè ÷ íà ïðå ñà ðîç ïî ðî øå íà â íà ó êî âî- ïó á ë³ ÷ íèõ á³á ë³î òå -
êàõ áà ãà òüîõ ºâ ðî ïåé ñü êèõ êðà ¿í: ó ³ä í³, Ïðà ç³, Ìþ í õå í³, Êðà êî â³, Áå ð -
ë³ í³, Ñàð ñå ë³, äå çî ñå ðå äæå íà á³ëü ø³ñòü óêðà ¿ íî ìî â íèõ ÷à ñî ïè ñ³ â 1, à â àð -
õ³ âàõ ³í øèõ äåð æàâ, îñî á ëè âî â äå ÿêèõ óí³ âåð ñè òåò ñü êèõ öåí ò ðàõ ²òà 볿,
Ôðà í ö³¿, ͳ ìå ÷ ÷è íè, Àí ã 볿, â ÿêèõ ïå ðå âà æ íî ä³ ÿ ëè íà ó êî âî- âè äà â íè ÷³
öåí ò ðè óêðà ¿í ñü êî¿ ä³ à ñ ïî ðè, êð³ì óêðà ¿ íî ìî â íèõ âè äàíü, çáå ð³ ãà º òü ñÿ ïå -
ð³ î äè êà ºâ ðî ïåé ñü êè ìè ìî âà ìè — í³ ìå öü êîþ, ôðà í öó çü êîþ, àí ã ë³é ñü êîþ
òà ³í. Íà ïðè ê ëàä, ó á³á ë³î òå ÷ íî ìó ôîí ä³ Ìà ð áó ð çü êî ãî óí³ âåð ñè òå òó (ͳ-
ìå ÷ ÷è íà, çå ì ëÿ Ãåñ ñåí), êð³ì ïå ð³ î äè ÷ íî¿ ïðå ñè, º çíà ÷ íà êî ëå ê ö³ÿ êíèã
ñà ìå 30-õ ðð. ïðî ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íå ñòà íî âè ùå â ÑÐÑÐ, ùî íà ë³ ÷óº
ê³ëü êà ñî òåíü íàçâ ãî ëî â íèì ÷è íîì í³ ìå öü êî ìî â íèõ àâ òî ð³â. Ó 1933 ð. â
ͳ ìå ÷ ÷è í³ âè é øîâ äðó êîì ñè ñ òå ìà òè çî âà íèé äî â³ ä íèê á³á ë³î ã ðà ô³¿ ïðî
ðà äÿí ñü êå ñó ñ ï³ ëü ñ ò âî, á³ëü øî âèçì, ñ³ëü ñü êå ãî ñ ïî äàð ñ ò âî ³ ïðî ìè ñ ëî -
â³ñòü. Ó äå ÿêèõ ïå ð³ î äè ÷ íèõ âè äàí íÿõ áó ëè îïó á ë³ êî âà í³ ñòàò ò³ í³ ìå öü êèõ
äî ñë³ ä íè ê³â: Î.Àóõàãåíà ïðî ñå ëÿí ñü êå òà ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íå ãî ñ ïî äàð ñ ò âî, “ð î -
ñ³é ñü êó àã ðà ð íó ðå âî ëþ ö³þ” òà ¿¿ óðî êè äëÿ í³ ìå öü êî ãî ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî -
äàð ñ ò âà, êî ò ðèé âè ñòó ïèâ ç öüî ãî ïè òàí íÿ â áóí äå ñ òà ãó 2; Î.سëëåðà ïðî
êî ëå ê òè â³ çà ö³þ â ÑÐÑÐ (â³í áóâ ðà ä íè êîì ç ïè òàíü ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò -
âà ïðè ïî ñîëü ñ ò Ⳡͳ ìå ÷ ÷è íè â Ìî ñ ê â³) 3; À. Äàí³åëÿ ïðî íà ñë³ä êè êî ëå ê -
òè â³ çà ö³ ¿ 4. Ïðî êî ëå ê òè â³ çà ö³þ ñå ëà â ÑÐÑÐ ç’ÿ âè ëè ñÿ ïî äî ðî æ í³ íî òà ò êè
Á. Ëàñê5, àëå òî ä³ íå áó ëè îïó á ë³ êî âà í³ ñïå ö äî íå ñåí íÿ Î. سë ëå ðà òà ³í -
øèõ ïðå ä ñòà â íè ê³â äè ï ëî ìà òè ÷ íèõ óñòà íîâ ͳ ìå ÷ ÷è íè â Ìî ñ ê â³, Õàð êî â³,
Îäå ñ³, Êè º â³. Ñå ðåä îïó á ë³ êî âà íî¿ ïðî äó ê ö³¿ ïå ðå âà æà ëè àíà ë³ òè ÷ í³ ñòàò ò³,
ÿê³ ñòî ñó âà ëè ñÿ çà ãàëü íî ãî ñòà íî âè ùà â ñ³ëü ñü êî ìó ãî ñ ïî äàð ñ ò â³ ÑÐÑÐ òà
ÓÑÐÐ, õî ÷à ïðî ãî ëîä ëè øå çãà äó âà ëî ñÿ, àëå âè î ê ðå ì ëþ âà ëà ñÿ ïðî á ëå ìà
äå ãðà äà ö³¿ ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà. Äðó êó âà ëè ÷è ñ ëåí í³ ñòàò ò³ åì³ ã ðàíò ñü -
ê³ ïî ë³ òè÷ í³ òà íà ó êî âî- âè äà â íè ÷³ îð ãà í³ çà ö³¿. Òàê, â³ äî ìèé ³ñ òî ðèê ³ ïðà ê -
òèê êî î ïå ðà òè â íî ãî ðó õó Á. Áðóöêóñ îïóáë³êóâàâ ê³ëüêà ñòàòåé ó í³ìåöüê -
î ìîâíèõ âèäàííÿõ ïðî êî ëå ê òè â³ çà ö³þ ñ³ëü ñü êî ãî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà â ÑÐÑÐ 6,
à Î. Äîìàíåâñüêà ïî äà ëà êðè òè ÷ íèé àíà ë³ç ¿¿ ïåð øèõ íà ñë³ä ê³ â 7, ðà çîì ç
³í øè ìè äî ñë³ ä íè êà ìè âî íè çâåð òà ëè óâà ãó íà çãó á í³ñòü “àã ðà ð íî ãî ñî ö³ à -
ë³ ç ìó” â ÑÐÑÐ. Ðî ñ³é ñü ê³ åì³ ã ðàíò ñü ê³ êî ëà íà Çà õî ä³ àê òè â íî ðå à ãó âà ëè â
30-õ ðð. íà ïî 䳿 â ÑÐÑÐ 8.
Óêðà ¿í ñü êà ïî ë³ òè÷ íà åì³ ã ðà ö³ÿ ªâ ðî ïè ïå ð³ î äó 30-õ ðð., ÿê ñâ³ä ÷èòü
àíà ë³ç ¿¿ æèò òº ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ òà ë³ òå ðà òó ðè, òà êîæ â³ä ãó ê íó ëà ñÿ ñëî âîì ³ ä³ ëîì
íà òå ðîð ãî ëî äîì â óêðà ¿í ñü êî ìó ñå ë³. Êð³ì çà õî ä³â ïî ë³ òè÷ íî ãî ³ ìà ñî âî ãî
ïðî òå ñ òó á³ ëÿ êîí ñóëüñòâ, ïî ñîëüñòâ ³ òîð ã ï ðåäñòâ äå ÿêèõ ºâ ðî ïåé ñü êèõ
äåð æàâ, ìà ëè ì³ ñ öå îô³ ö³é í³ çâå ð íåí íÿ äî ì³æ íà ðî ä íèõ îð ãà í³ çà ö³é. Íå -
îá õ³ä íî çà çíà ÷è òè, ùî â ïëà í³ íà ó êî âî- ³äå î ëî ã³ ÷ íî ãî îñìè ñ ëåí íÿ ãî ëî äó
1921–1923 ðð. óêðà ¿í ñü êîþ ïî ë³ òè÷ íîþ åì³ ã ðà ö³ ºþ 20-õ ðð. ¿¿ ïî çè ö³ÿ âè -
ÿâè ëàñÿ äå ùî àê òè â í³ øî þ9, í³æ ðå à ê ö³ÿ ñòî ñî â íî ãî ëî äî ìî ðó 1932–
1933 ðð. ͳ ³í íè ÷åí êî, í³ Øà ïî âàë, í³ íà ó êî â³ öåí ò ðè ïðà çü êî ãî Óêðà ¿í -
ñü êî ãî â³ ëü íî ãî óí³ âåð ñè òå òó (ÓÂÓ), í³ â÷å í³ Ãî ñ ïî äàð ñü êî¿ àêà äå 쳿 â Ïî -
äº á ðà äàõ íå â³ä ãó ê íó ëè ñÿ àíà ë³ òè ÷ íè ìè ñòàò òÿ ìè ïðî íà ðî äî â áèâ ñ ò âî â
Óêðà ¿ í³ 10. Äî ñå ðå äè íè 50-õ ðð. óêðà ¿í ñü êà ³ñ òî ðè ÷ íà íà ó êà ïå ðåéìà ëà ñÿ â
îñ íî â íî ìó ïðî á ëå ìà ìè ðå âî ëþ ö³¿ òà âè ç âî ëü íèõ çìà ãàíü, à ïè òàí íÿ êî ëå -
ê òè â³ çà ö³¿, ãî ëî äó, ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íî¿ ³ñ òî 𳿠çà ëè øà ëè ñÿ ïî çà óâà ãîþ
â÷å íèõ óêðà ¿í ñü êî¿ ä³ à ñ ïî ðè ºâ ðî ïåé ñü êèõ êðà ¿í.
126 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
Âè íÿ ò êîì ñòà ëà êíè ãà â³ äî ìî ãî ïî ë³ òè÷ íî ãî ä³ ÿ ÷à òà ³ñ òî ðè êà
Î. ß. Øóëüã³íà ïðî ä³ ÿ ëü í³ñòü ÓÐÍ íà ÷ó æè í³. Àâ òîð âïåð øå ïî ðó øèâ ïå -
ðåä ˳ ãîþ íà ö³é ïè òàí íÿ ïðî æà õ ëè âèé ãî ëîä â Óêðà ¿ í³.  êíè ç³, ùî âè é -
ø ëà äðó êîì ó Ïà ðè æ³ 1934 ð., âì³ ùå íî éî ãî îô³ ö³é í³ çâå ð íåí íÿ äî Ëîí äîí -
ñü êî¿ åêî íî ì³ ÷ íî¿ êî ì³ ñ³¿ òà ì³æ íà ðî ä íî ãî ñï³â òî âà ðè ñ ò âà. “ ÷àñ, êî ëè äî -
ðà ä ÷èé êî ì³ òåò ìຠâñòà íî âè òè ê³ëü ê³ñòü çá³ æ æÿ, ÿêå ÑÐÑÐ ìຠâè âå ç òè çà
êîð äîí, — íà ãî ëî øó âàâ 18 âå ðå ñ íÿ 1933 ð. Î. Øóëüãèí, — ìè ïðî ñè ìî â
³ì’ÿ ãó ìàí íî ñ ò³ çà ïå ðå ÷ó âà òè ïðî òè áóäü- ÿêî ãî âè âî çó ¿ñ ò³ â íèõ ïðî äó ê ò³â ³
îñî á ëè âî õë³ áà ç ÑÐÑÐ. Öåé õë³á ïî ïðà âó íà ëå æèòü òèì, õòî éî ãî ñ³ ÿâ ³
õòî íè í³ âìè ðຠç ãî ëî äó — ñå ëÿ íàì Óêðà ¿ íè ³ Êó áà í³. Ç ñâî ãî áî êó, ìè ð³ -
øó ÷å ïðî òå ñ òó º ìî ïðî òè òà êî ãî âè âî çó, ÿêèé ìè íå ìî æå ìî ³íà ê øå êâà ë ³ -
ô³ êó âà òè, ÿê çëî ÷èí íèì.” 11. Ó äî êó ìåí òàõ â³ä 25 òà 27 âå ðå ñ íÿ çãà äó þ òü ñ ÿ
ïð³ çâè ùà êàð äè íà ëà Ò. ²íí³öåðà òà ìè ò ðî ïî ëè òà À. Øåïòèöüêîãî, ÿê³ ñ ò à -
ë è íà çà õèñò ãî ëî äó þ ÷èõ óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëÿí. Çî êðå ìà, 25 âåðåñíÿ äî Æå íå -
â è íà àä ðå ñó ˳ ãè íà ö³é íà ä³é ø ëî çâå ð íåí íÿ â³ä ãà ëè öü êèõ äå ïó òà ò³â
Ïîëü ñü êî ãî ñåé ìó: “Ôàêòè ãî ëî äó º íå çà ïå ðå ÷ íèìè, íå äè â ëÿ ÷èñü íà çó -
ñèë ëÿ, ùî ñîâ³ò ñü êèé óðÿä âæè âàº, ùî áè ïðè êðè òè ïðà â äè âó ä³é ñ í³ñòü, çà -
ïå ðå ÷è òè ³ñ íó âàí íÿ ö³ º¿ ñïðà â æ íüî¿ êà òà ñ ò ðî ôè, ñïðè ÷è íå íî¿ ãî ëî äîì.
Öåé ôàêò ï³ä ò âåð äæó º òü ñÿ òè ñÿ ÷à ìè ëè ñ ò³â, ÿê³ ìè îòðè ìó º ìî â³ä íà øèõ
çå ì ëÿ ê³â ç òî ãî áî êó ñîâ³ò ñü êî ãî êîð äî íó, ñâ³ä ÷åí íÿ ìè ñî òåíü óêðà ¿í ñü êèõ
á³ æå í ö³â, ñâ³ä ÷åí íÿ ìè, ñêëà äå íè ìè ÿê àê òè îô³ ö³é í³, ñâ³ä ÷åí íÿ ìè ³ ñòî -
ðîí í³õ íåé ò ðàëü íèõ îñ³á, ãî ëî â íèì ÷è íîì ÷ó æè íå öü êèõ æó ð íà ë³ ñ ò³â, ÿêèì
âäà ëî ñÿ, íå äè â ëÿ ÷èñü íà çà áî ðî íó ñîâ³ò ñü êèõ âëàä, ïî áó âà òè íà óêðà ¿í ñü -
ê³é òå ðè òî ð³¿, íà ÿê³é ëþ òóº ãî ëîä” 12. Ñå ëÿ íàì â Óêðà ¿ í³ ñïðà â ä³ âäà ëî ñÿ
ïðî íè ê íó òè çà êîð äîí, à äå ÿêèì ³íî çå ì íèì æó ð íà ë³ ñ òàì ïî òðà ïè òè äî ãî -
ëî ä íèõ õë³ áî ðî á³â, íà ïè ñà íè íó ÿêèõ ñêà ð æè â ñÿ Ñòà ë³í ó ëè ñ ò³ äî Êà ãà íî -
âè ÷à ó âå ðå ñ í³ 1933 ð. Ñà ìå òî ä³, òîáòî 27 âå ðå ñ íÿ, Î. Øóëüãèí çâå ð íó â ñÿ ç
ëè ñ òîì äî ãî ëî âè 14 Àñà ì á ëå¿ Ë³ ãè íà ö³é Âà òå ðà, âè ìà ãà þ ÷è ñòâî ðåí íÿ
ì³æ íà ðî ä íî¿ êî ì³ ñ³¿ äëÿ ðîç ñë³ äó âàí íÿ íà ñë³ä ê³â òðà ãå 䳿, ïðè çó ïè íåí íÿ
åêñ ïîð òó õë³ áà ç ÑÐÑÐ. “Ñî ò êè òè ñÿ÷, ì³ ëü éî íè ÷î ëî â³ ê³â, æ³ íîê ³ ä³ òåé
æîð ñ òî êî ñòðà æ äà þòü â³ä öüî ãî íå ùà ñ òÿ é ìðóòü ó âå ëè êèõ ê³ëü êî ñ òÿõ, —
íà ãî ëî øó âàâ ïðå ä ñòà â íèê óðÿ äó ÓÍÐ Øó ëü ãèí. — Íà ø³é áà ãà ò³é êðà ¿ í³
çà ãðî æóº âè íà ðî äî â ëåí íÿ, áî ïó ñ ò³ þòü ö³ ë³ ñå ëà, ùî â ìå ð ëè àáî çà ëè øå í³
ñå ëÿ íà ìè, ÿê³ ï³ ø ëè â ñâ³ò øó êà òè õë³ áà” 13. ³í, ÿê ñâ³ä ÷àòü ñó ÷à ñ í³ âè äàí -
íÿ àð õ³ â íèõ äî êó ìåí ò³â òà ìà òå ð³ à ë³â ïðî ãî ëîä â Óêðà ¿ í³, íå ïå ðå á³ëü øó -
âàâ íà ñë³ä ê³â ãî ëî äî ìî ðó.
Íà ïå ðå äî äí³ çà ñ³ äàí íÿ ˳ ãè íà ö³é ó 1933 ð., à òà êîæ ê³ëü êà ì³ ñÿ ö³â ïî
òî ìó ïå ð³ î äè ÷ íà ïðå ñà â Ãà ëè ÷è í³, â êðà ¿ íàõ Öåí ò ðàëü íî¿ òà Çà õ³ ä íî¿ ªâ -
ðî ïè äî ñèòü âè ÷åð ï íî ³í ôîð ìó âà ëà íà ñå ëåí íÿ òà ïî ë³ òè ê³â ïðî ãî ëîä â
Óêðà ¿ í³. Ãà çå òè “Ä³ ëî”, “Ñâî áî äà”, “Òðè çóá”, “Ìå òà”, “Íî âèé ÷àñ” îïó á -
ë³ êó âà ëè áëè çü êî ï³â òî ðè ñîò í³ ñòà òåé. Âî íè ïåð øè ìè çà ñâ³ä ÷è ëè â
1932—1933 ðð. íå ëè øå ôàêò æà õ ëè âî¿ êà òà ñ ò ðî ôè, à é âè ñâ³ ò ëè ëè àê ö³¿
ïðî òå ñ ò³â óêðà ¿í ñü êî¿ åì³ ã ðà ö³¿, ïðî á ëå ìó ñå ëÿí- óò³ êà ÷³â, ÿê³ îïè íè ëè ñÿ â
Ïî ëü ù³, Ðó ìó í³¿, Áî ë ãà ð³¿, Àâ ñ ò ð³¿, ðóõ îïî ðó ñå ëÿí â Óêðà ¿ í³, âè ïàä êè êà -
í³ áà ë³ ç ìó, éìî â³ ð íó ê³ëü ê³ñòü æåðòâ ãî ëî äî ìî ðó, âè çíàí íÿ ôà ê òó ãî ëî äó
Ñòà ë³ íèì, ðîëü Ïîñòè øå âà â îð ãà í³ çà ö³¿ ãî ëî äó, ïðè ÷è íè òðà ãå 䳿.  óêðà -
¿í ñü êèõ ãà çå òàõ äðó êó âà ëè ñÿ îãëÿ äè çà ðó á³ æ íî¿ ïðå ñè ïðî ãî ëîä â Óêðà ¿ í³.
Âæå â 1933 ð. ç’ÿ âè ëè ñÿ ñâ³ä ÷åí íÿ ïðî 10 ìëí. æåðòâ â³ä ãî ëî äó, à òà êîæ
òëó ìà ÷åí íÿ ïðî éî ãî øòó ÷ íå ïî õî äæåí íÿ òà ïðî ïî ë³ òè êó ãå íî öè äó 14.
Ñòàò ò³ ïè ñà ëè Î. Øóëüãèí, Ñ. Ðóñîâà, Î. Íàð³æíèé, Å. Àììåíäå. Îñòàí í³é
áóâ ãå íå ðàëü íèì ñå ê ðå òà ðåì ªâ ðî ïåé ñü êî ãî êîí ãðå ñó íà ö³ î íàëü íî ñ òåé
˳ ãè íà ö³é, ïî ÷å ñ íèì ñå ê ðå òà ðåì ̳æ êîí ôå ñ³é íî ãî òà ì³æ íà ðî ä íî ãî êî -
ì³ òå òó äî ïî ìî ãè ãî ëî äó þ ÷èì ðå ã³ î íàì Ðî ñ³¿.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 127
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
Íà ãî ëîä â Óêðà ¿ í³ â³ä ãó ê íó ëè ñÿ öåí ò ðàëü í³ ïå ð³ î äè ÷ í³ âè äàí íÿ Ôðà í -
ö³¿, Àí ã 볿, ͳ ìå ÷ ÷è íè, Øâåé öà ð³¿, ²òà 볿. Çî êðå ìà, ôðà í öó çü ê³ êî ðå ñ ïîí -
äåí òè Ñ. Áåðò³ëëîí òà Ï. Áåðëàíä ó ëè ï í³ — ñåð ï í³ 1933 ð. ïè ñà ëè íà ñòî -
ð³í êàõ öåí ò ðàëü íèõ ãà çåò ïðî òÿ æ êå ñòà íî âè ùå â Óêðà ¿ í³ 15, ïðî öå æ ³í -
ôîð ìó âà ëà ëîí äîí ñü êà “Òàéìñ” êîí ñåð âà òè â íèõ áðè òà í ö³ â 16, à â³ äî ìèé
æó ð íà ë³ñò ãà çå òè “Ìà í ÷å ñ òåð Ãàð ä³ àí” Ì. Ìàããåð³äæ ðîç ïî â³â ÷è òà ÷àì
ïðî ãî ëî ä íå ëè õî ë³ò òÿ íå ëè øå â Óêðà ¿ í³, à é íà ϳ â í³ ÷ íî ìó Êàâ êà ç³ 17. Íà
øïà ëü òàõ ôðà í öó çü êî ãî “Ô³ ãà ðî”, “Íî âî¿ Öþ ð³õ ñü êî¿ ãà çå òè”, “Ãà çå òè
Ëî çà íè” òà êîæ ç’ÿ âè ëè ñÿ ñòàò ò³ ïðî ãî ëîä â óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëà õ 18. Ïî íàä
ø³ñòü äå ñÿ ò ê³â êî ðå ñ ïîí äå í ö³é ïðî ãî ëîä áó ëî íà äðó êî âà íî â àí ã ëî ìî â -
íèõ, ôðà í öó çü êî ìî â íèõ òà í³ ìå öü êî ìî â íèõ ãà çå òàõ.
 Ïà ëà ò³ ëîð ä³â Âå ëè êî á ðè òà í³¿ â 1934 ð. â³ä áó ëè ñÿ äèñ êó ñ³¿, à 16—18
ãðó ä íÿ 1933 ð. ó ³ä í³ — ì³æ íà ðî ä íà êîí ôå ðå í ö³ÿ ïðî ãî ëî äî ìîð, äî îð ãà -
í³ çà ö³¿ ÿêî¿ äî ëó ÷è ëè ñÿ Åâàëüä Àì ìåí äå òà êàð äè íàë Òå î äîð ²í í³ öå ð 19.
Âî íè áó ëè ³í³ ö³ à òî ðà ìè êî ì³ òå òó äî ïî ìî ãè ãî ëî äó þ ÷èì óêðà ¿ í öÿì.
Å. Àììåíäå îïó á ë³ êó âàâ ó 1935 ð. îá’ºì íó êíè ãó ïðî ãî ëîä â Óêðà ¿ í³, äî
ÿêî¿ óâ³éø ëè éî ãî ïî ïå ðå äí³ ñòàò ò³ ³ íà ó êî â³ äî ïî â³ ä³ â ì³æ íà ðî ä íèõ îð ãà -
í³ çà ö³ ÿõ òà êî ì³ òå ò³ äî ïî ìî ãè 20. Âî íà ñïðà âè ëà ïî çè òè â íèé âïëèâ íà ïî -
äàëü øå âèâ÷åí íÿ òðà ã³ ÷ íî¿ ñè òó à ö³¿, ùî ñêëà ëà ñÿ â Óêðà ¿ í³. Êíè ãà Å. Àì -
ìåí äå áó ëà ïå ðå äðó êî âà íà àí ã ë³é ñü êîþ ìî âîþ â 1936 ð. 21. Äî íè ç êè ïðàöü
äî âî ºí íî ãî ïå ð³ î äó ñë³ä â³ä íå ñ òè ñïî ãà äè ³í æå íå ðà À. ³íåð áåðãåðà 22, äî -
êó ìåí òàëü íî-ïó á ë³ öè ñ òè ÷ íå âè äàí íÿ Ì. Êîâàëåâñüêîãî ó Âàð øà â³ òà çà -
ãàëü íó ïðà öþ ç ïè òàíü íà ö³ î íàëü íî¿ ïî ë³ òè êè â Óêðà ¿ í³ Â. Ñàäîâñüêîãî,
ÿê³ ìî æ íà â³ä íå ñ òè äî ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ ÷ íèõ äî ñë³ äæå íü 23.
Óïðî äîâæ 40-õ ðð. á³ëü ø³ñòü ïó á ë³ êà ö³é ó ïå ð³ î äè ÷ í³é ïðå ñ³ ºâ ðî ïåé -
ñü êèõ êðà ¿í ïðî ãî ëîä â Óêðà ¿ í³ ôà ê òè ÷ íî íà ëå æà ëà ïðå ä ñòà â íè êàì íà ó êî -
âèõ äî ñë³ ä íèõ óñòà íîâ óêðà ¿í ñü êî¿ ä³ à ñ ïî ðè, à òà êîæ î÷å âè ä öÿì ìà ñî âî ãî
òå ðî ðó ñòà ë³í ñü êî ãî ðå æè ìó. Ïî áà ÷è ëè ñâ³ò êíè ãè ². Áàãðÿíîãî, Ñ. ϳäãàé -
íîãî, ñòàò ò³ Â. Ãðèøêà òà Ê. Êîíî íå í êà 24. Ç ³íî çå ì íèõ àâ òî ð³â íå îá õ³ä íî
íà çâà òè Î. سëëåðà, îñ íî âó ãðóí òî â íî ãî äî ñë³ äæåí íÿ ÿêî ãî ñòà íî âè ëè
àíà ë³ òè ÷ í³ äî â³ä êè ïðî ñòà íî âè ùå â ñ³ëü ñü êî ìó ãî ñ ïî äàð ñ ò â³ ÑÐÑÐ 25.
Íà ïî ÷à ò êó 50-õ ðð. çíà ÷ íà ÷à ñ òè íà íà ó êî âèõ òà ïî ë³ òè÷ íèõ îñå ðåä ê³â
óêðà ¿í ñü êî¿ åì³ ã ðà ö³é íî¿ îá ùè íè â ªâ ðî ï³ ïå ðå ¿õà ëà äî ÑØÀ, â³ä òàê îñ -
íî â í³ äî ñë³ äæåí íÿ ïðîáëåì ãî ëî äó 1932—1933 ðð. â Óêðà ¿ í³ ïðî âî äè ëèñü ó
ÑØÀ òà Êà íà ä³. Ãðóí òî â íèõ ìî íî ãðà ô³ ÷ íèõ äî ñë³ äæåíü ïðè ÷èí òà íà ñë³ä -
ê³â ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ â ò³ ðî êè ùå íå áó ëî. Ïó á ë³ êà ö³¿ ìà ëè ïå ðå âà æ íî ìå -
ìî ð³ àëü íèé õà ðà ê òåð: ó 1953 ð. âî íè ç’ÿ â ëÿ ëèñü ó ïðå ñ³ äî 20-ð³÷÷ÿ òðà ã³ ÷ -
íî¿ ïî 䳿 â ³ñ òî 𳿠óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó, à â 1958 ð. — íà ãà äó âà ëè ïðî
25-ð³÷÷ÿ íà ö³ î íàëü íî¿ êà òà ñ ò ðî ôè 1933 ð.. Ñå ðåä ïðàöü ïå ðå âà æà ëè ñòàò ò³,
îïó á ë³ êî âà í³ â ãà çå òàõ òà æó ð íà ëàõ, àâ òî ðè ÿêèõ â³ä íî ñè ëè äî àê òó àëü íèõ
ïðî á ëåì ñî ö³ àëü íî- äå ìî ã ðà ô³ ÷ í³ íà ñë³ä êè ãî ëî äó, àíà ë³ç ïå ðå ïè ñó íà ñå -
ëåí íÿ 1926 òà 1937 ð.  ¿õ ÷è ñ ë³ áó ëè â÷å í³, ÿê³ áà ÷è ëè æåðòâ ãî ëî äó íà âëà -
ñ í³ î÷³: Ã. Êîñòþê, ². Ìàéñòðåíêî, Ã. Âàùåíêî 26.
Ïðî òðà ã³ ÷ í³ ïî 䳿 çãà äó âà ëè àâ òî ðè ïðàöü ç ïî ë³ òè÷ íî¿ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ -
íè: Ï. Ôåäåíêî, Í. Ïîëîíñüêà-Âàñèëåíêî, Ì. Ïðîêîï 27. Âè ñâ³ ò ëåí íÿ ãî -
ëî äó â êîí òå ê ñ ò³ íà ö³ î íàëü íî- âè ç âî ëü íî¿ áî ðî òü áè óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó
ïî çíà ÷è ëî ñÿ íà íàä ì³ ð í³é ³äå î ëî ã³ çà ö³¿ ö³ º¿ òðà ãå 䳿, à â³ä ñó ò í³ñòü íà ëå æ íî¿
äæå ðå ëü íî¿ áà çè ëè øå çì³ ö íþ âà ëà ïî ë³ òè÷ í³ ñòå ðåî òè ïè â ìà ñî â³é ñâ³ äî -
ìî ñ ò³ ñòî ñî â íî ïðè ÷èí ãî ëî äî ìî ðó. ²ñ òî ðè êè ³ ïó á ë³ öè ñ òè ôà ê òè ÷ íî íå
âè êî ðè ñ òî âó âà ëè ïî ë³ òè êî- ïðà âî âî ãî òåð ì³ íà ãå íî öèä, õî ÷à ³ñ íó âà ëà â³ä -
ïî â³ ä íà êîí âå í ö³ÿ Ãå íå ðàëü íî¿ Àñà ì á ëå¿ ÎÎÍ â³ä 1948 ð., äî ÿêî¿ ïðè ºä -
íà â ñÿ â 1951 ð. ÑÐÑÐ. Äî ñë³ ä íè êè îá ìå æó âà ëè ñÿ ñïî ãà äà ìè, ñó ì í³ â íè ìè
äà íè ìè ùî äî ê³ëü êî ñ ò³ æåðòâ, ïî ñè ëà þ ÷èñü íà êíè ãó Ó. ×åð÷³ëëÿ ïðî Äðó -
128 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
ãó ñâ³ òî âó â³é íó, â ÿê³é áðè òàí ñü êèé ïî ë³ òèê íà çâàâ ÷è ñ ëî æåðòâ òå ðî ðó â
ÑÐÑÐ 28. Éøëî ñÿ ïðî 10 ìëí. îñ³á. Êîí öåí ò ðà ö³ÿ óâà ãè íà ê³ëü êî ñ ò³ ñå ëÿí,
ÿê³ ïî ìå ð ëè â³ä ãî ëî äó, â³ä âî ë³ êà ëà ³í òå ëå ê òó àëü íèé ïî òå í ö³ àë çà ðó á³ æ íî¿
óêðà ¿í ñü êî¿ íà ó êè, îñî á ëè âî ïðà â íè ÷î¿, â³ä íà ëå æ íî¿ ïî ë³ òè êî- ïðà âî âî¿
îö³í êè ãî ëî äî ìî ðó 1933 ð. Âè êî ðè ñ òàí íÿ âè çíà ÷åíü “êî ëî í³ àëü íå ïà íó âàí -
íÿ”, “á³ëü øî âè öü êèé êî ëî í³ à ë³çì”, “ìî ñ êîâ ñü êå íà ðî äî â áèâ ñ ò âî”, “ñî â³ò ñü -
êèé êî ëî í³ à ë³çì”, “ìî ñ êîâ ñü êî- óê ðà ¿í ñü êà â³é íà”, “â³é íà áåç çáðî¿” â³ä äçå ð êà -
ëþ âà ëè àí òè ðà äÿí ñü ê³ òà àí òè ³ì ïåð ñü ê³ óïî äî áàí íÿ àâ òî ð³â. Âè çíà þ ÷è ãî -
ëîä çëî ÷è íîì, äî ñë³ ä íè êè â 50-ò³ ðî êè íå ïðà ã íó ëè äà òè éî ìó â³ä ïî â³ ä íó
ïðà âî âó êëà ñè ô³ êà ö³þ çà íîð ìà ìè ì³æ íà ðî ä íî ãî ïðà âà.
Ó ðî êè õî ëî ä íî¿ â³é íè, òîáòî ïðî òè ñòî ÿí íÿ äâîõ ïî ë³ òè÷ íèõ ñè ñ òåì,
àí òè ðî ñ³é ñü ê³ íà ñò ðî¿ óêðà ¿í ñü êî¿ ä³ à ñ ïî ðè âëà ø òî âó âà ëè ïî ë³ òè÷ íå êå ð³ â -
íè ö ò âî çà õ³ ä íî º â ðî ïåé ñü êèõ êðà ¿í. Ïðî á ëå ìà ãî ëî äó ç ñî ö³ àëü íî- äå ìî ã ðà -
ô³ ÷ íî¿ êà òà ñ ò ðî ôè ñòà âà ëà ïî ë³ òè÷ íèì áó ôå ðîì ³äå î ëî ã³ ÷ íî ãî ïðî òè ñòî ÿí -
íÿ ì³æ “äå ìî ê ðà òè ÷ íèì çà õî äîì” ³ “òî òà ë³ òà ð íèì ñõî äîì”, òîáòî ÑÐ ÑÐ.
Ïî ë³ òè çà ö³ÿ òðà ãå 䳿 óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó äðà òó âà ëà ³äå î ëî ã³ ÷ í³ ñëó æ áè ðà -
äÿí ñü êî¿ äåð æà âè, àëå íå çà âà æà ëà “ðà äÿ íî ëî ã³ ÷ íèì öåí ò ðàì” Çà õî äó åê ñ ï -
ëó à òó âà òè ¿¿ äëÿ àê òè â³ çà ö³¿ ïðî ïà ãàí äè ñò ñü êî¿ êàì ïà í³¿ ïðî óùå ì ëåí íÿ â
ÑÐÑÐ ïðàâ ëþ äè íè òî ùî. Òà êà ñè òó à ö³ÿ íàâ êî ëî ïðî á ëå ìè ãî ëî äó âè õî ëî -
ùó âà ëà ìà ñ ø òà á í³ñòü éî ãî ñî ö³ àëü íî- ãó ìà í³ òà ð íî¿ êà òà ñ ò ðî ôè, â³ä âî ë³ êà ëà
â³ä íà ëå æ íî¿ ïîñòà íîâ êè ïè òàí íÿ ì³æ íà ðî ä íèì ñï³â òî âà ðè ñ ò âîì.
Âè çíà ÷åí íÿ ãî ëî äó ³ñ òî ðè êî- ïî ë³ òè ÷ íîþ íà ó êîþ â êðà ¿ íàõ Çà õ³ ä íî¿
ªâ ðî ïè â³ä áó âà ëî ñÿ â îä íî ñòî ðîí íüî ìó ïî ðÿä êó, òîáòî íèì ïå ðåéìà ëè ñÿ
ïå ðå âà æ íî óêðà ¿í ñü ê³ ³ñ òî ðè êè ç ä³ à ñ ïî ðè, à ¿õ í³ ºâ ðî ïåé ñü ê³ êî ëå ãè çãà äó -
âà ëè éî ãî îá ñòà âè íè ëè øå â êîí òå ê ñ ò³ õðî íîëî 㳿 ³ òå ìà òè êè ïî ë³ òè÷ íî¿ ³ñ -
òî 𳿠ÑÐÑÐ.  60—80-õ ðð. ïî ÷à ëè âè õî äè òè äðó êîì ³í äè â³ äó àëü í³ òà êî ëå -
ê òè â í³ ïðà ö³ óêðà ¿í ñü êèõ ³ çà ðó á³ æ íèõ â÷å íèõ. Ó 1963 ð. ó Ìþ í õå í³ ïî áà -
÷è ëà ñâ³ò äî á³ð êà ñâ³ä ÷åíü ïðî ãî ëî ä 29.  óêðà ¿ íî ìî â í³é ïðå ñ³ (“Íî âèé
ë³ òî ïèñ”, “Øëÿõ ïå ðå ìî ãè”, “Ñâî áî äà”, “Òðè çóá”, “Âè ç âî ëü íèé øëÿõ”)
äðó êó âà ëè ñÿ äå ñÿ ò êè ïó á ë³ öè ñ òè ÷ íèõ ñòà òåé ñòî ñî â íî ñó ì íî¿ 30-î¿ ð³ ÷ íè ö³
ãî ëî äî ìî ðó. Â 1965 ð. âè é ø ëà äðó êîì ãðóí òî â íà ìî íî ãðà ô³ÿ Ê.Ñ. Êîíî -
íåíêà 30, ÿêèé äî á ðå çíàâ åêî íî ì³ ÷ íå æèò òÿ â ÓÑÐÐ 20—30-õ ðð., áóâ îä -
íèì ³ç îð ãà í³ çà òî ð³â óêðà ¿í ñü êî ãî êî î ïå ðà òè â íî ãî ðó õó, áàí ê³â ñü êèõ ñòðó ê -
òóð, çà çíàâ ðå ï ðå ñ³é, àëå çãî äîì ïðà öþ âàâ â óêðà ¿í ñü êèõ íà ó êî âî- âè äà â -
íè ÷èõ öåí ò ðàõ ͳ ìå ÷ ÷è íè òà ÑØÀ. ³í âè î ê ðå ìèâ ïðî á ëå ìó ïî ë³ òè êè
åêî íî ì³ ÷ íî ãî òâî ðåí íÿ ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³, ââà æà þ ÷è éî ãî ñâ³ äî ìîþ é
ö³ ëå ñ ï ðÿ ìî âà íîþ àê ö³ ºþ ïðî òè óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó.
Ãî ëîä, ÿê ³ñ òî ðè ÷ íèé òà íà ó êî âî- ³ñ òî ðè ÷ íèé ôàêò, ïîñòຠâ íà ó êî âî-
àíà ë³ òè ÷ íèõ ïðà öÿõ ². Ìàéñòðåíêà 31, ². Êîøåë³âöÿ ïðî Ì. Ñêðèïíèêà 32,
Â. Ïëþùà 33, ùî âè é ø ëè äðó êîì íà ïðè ê³ í ö³ 60-õ — óïðî äîâæ 70-õ ðð. Çî -
êðå ìà, Â. Ïëþù îä íèì ³ç ïåð øèõ â óêðà ¿í ñü ê³é çà ðó á³ æ í³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿
íà ïî ëå ã ëè âî îá ñòî þ âàâ óæå òî ä³ äó ì êó ïðî àêò ãå íî öè äó óêðà ¿í ñü êî ãî íà -
ðî äó. Ïðî ãî ëîä çãà äó âà ëè óïî ðÿ ä íè êè òà àâ òî ðè çá³ ð íè êà ñòà òåé íà ïî øà -
íó Î. ß. Øóëüã³íà 34. Äå ùî ñõå ìà òè ÷ íî âè ñâ³ ò ëþ âàâ ïðè ÷è íè ãî ëî äó ². Ìà é -
ñòðåíêî, ïî â’ÿ çó þ ÷è ¿õ ³ç äå ìî í³ ÷ íîþ ïîñòàò òþ Ïîñòè øå âà, ÿêî ìó äà ëè
äè ðå ê òè âó “ðî ç³ ãíà òè óêðà ¿ í³ çà ö³þ (êî ðå í³ çà ö³þ) é îð ãà í³ çó âà òè ãî ëîä íà
ñå ë³, ùîá çëà ìà òè îï³ð êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëÿí” 35. Îï³ð ñå ëÿí
áóâ “çëà ìà íèé” â 1933 ð., à Ïîñòè øåâ ìàâ ïî â íî âà æåí íÿ äå ùî ³í ø³: ëà ìà -
òè ïà ñè â íå ñòà â ëåí íÿ óêðà ¿í ñü êî ãî ïî ë³ òè÷ íî ãî êå ð³ â íè ö ò âà äî âè êî íàí -
íÿ õë³ áî çà ãî ò³ âå ëü íî ãî ïëà íó Ìî ñ ê âè. ˳ ê â³ äà ö³ÿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿ â³ä áóâà ëàñÿ
ïà ðà ëå ëü íî ðóé íà ö³¿ óêðà ¿í ñü êî ãî ñå ëÿí ñ ò âà, ùîá óíå ìî æ ëè âè òè ºäè íèé
ðóõ îïî ðó — ñå ëÿí òà ³í òå ëå ê òó àëü íî¿ åë³ òè íà ö³¿. Ñòà ë³í, ñó äÿ ÷è ç éî ãî òà -
º ì íî ãî ëè ñ òó âàí íÿ ç ÷ëå íà ìè ïî ë³ ò áþ ðî, áî ÿ â ñÿ ñïëå ñ êó “ìà õ íî â ùè íè”
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 129
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
òà “ïå ò ëþ ð³ â ùè íè” â Óêðà ¿ í³. Äå ÿê³ ôà ê òî ëî ã³ ÷ í³ ïî ìè ë êè, ùî òðà ï ëÿ þ -
òü ñÿ â êíè ç³ çãà äà íî ãî àâ òî ðà, çó ìî â ëå í³ â³ä ñó ò í³ ñ òþ íà òîé ÷àñ äî ñòà ò íüî¿
àð õ³ â íî- äæå ðå ëü íî¿ áà çè. Òàê, ðîëü Ïîñòè øå âà ó ïå ðå ñå ëåí í³ â óêðà ¿í ñü ê³
ñå ëà íà ñå ëåí íÿ ðî ñ³é ñü êèõ öåí ò ðàëü íèõ îá ëà ñ òåé íå áó ëà âè ð³ øàëü íîþ.
Ïå ðå ñå ëåí íÿ ³í³ ö³ þ âà ëè Êà ãà íî âè÷ òà Ìî ëî òîâ ç äî çâî ëó Ñòà ë³ íà, ïðî ùî
ñâ³ä ÷àòü ìà òå ð³ à ëè ëè ñ òó âàí íÿ ì³æ íè ìè, ùî çáåð³ãàþòüñÿ â àð õ³ â íèõ ôîí -
äàõ ÂÏÊ ïðè ÐÍÊ ÑÐÑÐ.
Ñòî ñî â íî ïî ë³ òè êî- åêî íî ì³ ÷ íèõ îá ñòà âèí ãî ëî äó áëè æ ÷èì äî ³ñ òè íè
áóâ Ê. Ñ. Êîíîíåíêî, ïðà öþ ÿêî ãî öè òó âàâ ². Ìàéñòðåíêî, áî êî ëå ê òè -
â³ çî âà íå íà äâ³ òðå òè íè óêðà ¿í ñü êå ñå ëÿí ñ ò âî äó ìà ëî â ðî êè ãî ëî äó íå ïðî
àê òè â íèé îï³ð, à ïðî âè æè âàí íÿ. “ͳ, — íà ãî ëî øó âàâ Êî ñ òÿí òèí Ñå ìå íî -
âè÷, — ãî ëîä áóâ íå ïðî ñ òî ïî ë³ öåé ñü êèì çà õî äîì, à çì³ ñ òîì åêî íî ì³ ÷ íî¿
ïî ë³ òè êè íà Óêðà ¿ í³, íå ðîç ï ëà òîþ ÷è ïî êà ðàí íÿì, à ñà ìîþ ìå òîþ” 36.
Çíè ùó þ ÷è ñå ëÿí, ÿê çàé âèõ ñïî æè âà ÷³â õë³ áà, óðÿä íà ìà ãà â ñÿ, íà äó ì êó
Êî íî íåí êà, âè ð³ øè òè â òà êèé ñïî ñ³á ïðî á ëå ìó òî âà ð íî ñ ò³ õë³ áà.  îáîõ
âè ïàä êàõ, ùî ìà þòü ïðà âî íà ³ñ íó âàí íÿ, â³ä ÷ó âà º òü ñÿ òåí äå í ö³ÿ äî àá ñî -
ëþ òè çà ö³¿ ðî ë³ ñóá’º ê òè â íî ãî ôà ê òî ðà, õî ÷à â ïðà öÿõ Êî íî íåí êà äî ì³ íóº
ïî ë³ òè êî- åêî íî ì³ ÷ íèé ï³ä õ³ä äî ïðè ÷èí ãî ëî äó.
Íà ïðè ê³ í ö³ 60-õ — ïðî òÿ ãîì 70-õ ðð. ïî áà ÷è ëè ñâ³ò êíè ãè Ð. Êîíê âåñ -
òà 37, îïó á ë³ êî âà í³ â Ëîí äî í³ òà ̳ ëà í³. ³ äî ìèé äî ñë³ ä íèê ðîç ã ëÿ äຠ“âå -
ëè êèé òå ðîð” ó êîí òå ê ñ ò³ òå î 𳿠³ ïðà ê òè êè íà ö³ î íàëü íî¿ ïî ë³ òè êè â ÑÐÑÐ.
Éî ãî ïðà ö³ ç’ÿ âè ëè ñü ó âè äà â íè ö ò âàõ áà ãà òüîõ êðà ¿í ñâ³ òó, ùî ñâ³ä ÷è ëî
ïðî ¿õ ãðóí òî â í³ñòü òà àê òó àëü í³ñòü. Íà ïî ÷à ò êó 70-õ ðð. âè é ø ëà äðó êîì
êíè ãà Ì. Ìàããåð³äæà, àâ òîð ÿêî¿ ê³ëü êà ñòî ð³ íîê ïðè ñâÿ òèâ ç’ÿ ñó âàí íþ
îá ñòà âèí ãî ëî äó 1932—1933 ðð. 38 Äëÿ ë³ òå ðà òó ðè 70-õ ðð. õà ðà ê òå ð íîþ áó -
ëà ïî ÿâà ìî íî ãðà ô³é ç âè êî ðè ñ òàí íÿì ïî ë³ òè êî- ïðà âî âî¿ îö³í êè ãî ëî äó,
îñî á ëè âî çâå ð íåí íÿ óâà ãè íà òëó ìà ÷åí íÿ êîí âå í ö³¿ ïðî ãå íî öèä. Ó ïå ð³ î -
äè ÷ íèõ âè äàí íÿõ â³ä äçå ð êà ëþ âà ëè ñÿ ïå ðå âà æ íî ïî ë³ òè÷ í³ íà ñò ðî¿ óêðà ¿í -
ñü êî¿ ä³ à ñ ïî ðè, ÿêà ñïðà âå ä ëè âî âè ìà ãà ëà ì³æ íà ðî ä íî ãî âè çíàí íÿ ãî ëî äó
â Óêðà ¿ í³ ÿê àê òó ãå íî öè äó, â³ä òàê ïî êà ðàí íÿ çà çëî ÷è íè ïðî òè ëþ äÿ íî ñ ò³.
Çà ïó á ë³ öè ñ òè ÷ íè ìè ãà ñ ëà ìè ³ íåî ëî ã³ ç ìà ìè (“÷åð âî íà ã³ ä ðà”, “ìî ñ êîâ ñü -
êèé ³ì ïå ð³ à ë³çì”) äî ñèòü âè ðà ç íî ïðî ñë³äêîâó º òü ñÿ òåí äå í ö³ÿ ïðî “øòó ÷ -
íèé” òà “ïëà íî âèé” ãî ëîä, òîáòî ñâ³ äî ìó ïî ë³ òè÷ íó àê ö³þ êî ìó í³ ñ òè ÷ íî ãî
ðå æè ìó ïðî òè óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó. Âè êî ðè ñ òàí íÿ òåð ì³ íà “øòó ÷ íèé”
îçíà ÷à ëî éî ãî ðó êî òâî ð íå ïî õî äæåí íÿ, à íå ðå çóëü òàò ïðè ðî ä íî¿ àíî ìà 볿,
à òåð ì³íà “ïëà íî âèé” — ñâ³ä ÷è ëî ïðî îð ãà í³ çî âà íèé Ìî ñ ê âîþ ãî ëî äî ìîð â
óêðà ¿í ñü êî ìó ñå ë³. Òå î ðå òè ÷ íî îáè ä âà òëó ìà ÷åí íÿ âè ãëÿ äà ëè íå äó æå ïå -
ðå êî í ëè âî, àëå ìà ëè äî ñèòü åôå ê òè â íèé âïëèâ íà ñâ³ äî ì³ñòü. Çà çì³ ñ òîì
âî íè â³ä ïî â³ äà ëè ðå àëü íèì ³ñ òî ðè ÷ íèì ôà ê òàì ãî ëî ä íî ãî ëè õî ë³ò òÿ â
Óêðà ¿ í³. Äëÿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ ãî ëî äî ìî ðó âà æ ëè âî ãî íà ó êî âî- òå î ðå òè÷ íî ãî
çíà÷åííÿ íà áó ëè ïî íÿò òÿ åò íî öèä òà ãå íî öèä, ÿê³ íå ñêà ñî âó âà ëè åìî ö³é -
íî- ïó á ë³ öè ñ òè ÷ íèõ òåð ì³ í³â “øòó ÷ íèé” òà “ïëà íî âèé”, àëå âè ñó âà ëè ïðî á -
ëå ìó ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ íà ð³ âåíü ì³æ íà ðî ä íî ãî ïðà âà. Òî ìó ñòàò òÿ Ì. Ñà -
ãàé äàêà “Åò íî öèä óêðà ¿ í ö³â â ÑÐÑД 39 âà æè ëà á³ëü øå äëÿ ïî ë³ òè êî- ïðà -
âî âî¿ îö³í êè óêðà ¿í ñü êî¿ òðà ãå 䳿, í³æ íàä òî åìî ö³é í³ ïó á ë³ êà ö³¿ â ãà çå òàõ,
ÿê³ áó ëè ðîç ðà õî âà í³ âè êëþ ÷ íî íà åì³ ã ðàíò ñü ê³ êî ëà, òî ìó ùî ³í øî ìî â í è é
ñâ³ò ïðî íèõ íå çíàâ. Çãà äà íèé äî ñë³ ä íèê îïó á ë³ êó âàâ ãðóí òî â íó êíè ã ó ïðî
åò íî öèä óêðà ¿ í ö³â, ÿêà âè é ø ëà äðó êîì àí ã ë³é ñü êîþ ìî âîþ â Òî ðî í òî.
Âèâ÷åí íÿ òà âè ñâ³ ò ëåí íÿ ïðè ÷èíè âè íè ê íåí íÿ ãî ëî äó 1932—1933 ðð.
çà õ³ ä íî º â ðî ïåé ñü êîþ ³ñ òî ðè êî- ïî ë³ òè ÷ íîþ íà ó êîþ, çà âè êëþ ÷åí íÿì â³ä -
íî ñ íî ãî ñïà äó âïðî äîâæ Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é íè, â³ä áó âà ëî ñÿ çà ïðèí öè ïîì
ñí³ ãî âî¿ ëà âè íè: ïó á ë³ êà ö³¿ â ïðå ñ³, ê³ëü ê³ñòü ÿêèõ ç êî æ íèì äå ñÿ òè ð³÷ ÷ÿì
íå óõè ëü íî çðî ñ òà ëà, çáó äæó âà ëè ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ íó äó ì êó, à íà ó êî â³
130 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
ïðà ö³ â÷å íèõ ï³ä íî ñè ëè ïðî á ëå ìó ãî ëî äî ìî ðó äî ð³ â íÿ ñî ö³ î ãó ìà í³ òà ð íî¿
êà òà ñ ò ðî ôè XX ñò. Çà ìîâ ÷ó âàí íÿ ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ôà ê òó ãî ëî äó îô³ ö³é íîþ
³äå î ëî ã³ ºþ â ÑÐÑÐ ³ éî ãî àê òè â íå äî ñë³ äæåí íÿ íà Çà õî ä³, ç îä íî ãî áî êó,
ïå ðå òâî ðè ëè ïðî á ëå ìó â ïî ë³ òè÷ íèé ôà ê òîð ñè ñ òå ì íî ãî ïðî òè ñòî ÿí íÿ, à ç
³í øî ãî, — íà äà ëè ¿é øè ðî êî ãî ðîç ãî ëî ñó òà âè êëè êà ëè ñó òî ï³ çíà âàëü íèé
³í òåðåñ äî íå¿.
Àïî ãå ºì ðîç âè ò êó çà õ³ ä íî º â ðî ïåé ñü êî¿ ë³ òå ðà òó ðè ç ïè òàíü ãî ëî äî ìî -
ðó, à òà êîæ äëÿ âñ³ º¿ éî ãî çà ðó á³ æ íî¿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ âè ÿâè â ñÿ 1983 ð., êî ëè
ñâ³ òî âà ãðî ìàä ñü ê³ñòü â³ä ãó ê íó ëà ñÿ íà 50-ð³÷÷ÿ òðà ãå 䳿 óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî -
äó. Ñòàò ò³ â ïå ð³ î äè ÷ íèõ âè äàí íÿõ äðó êó âà ëè â÷å í³ ³ ïî ë³ òè êè, ³íî çå ì í³
ãðî ìà äÿ íè òà óêðà ¿í ñü ê³ äè ñè äåí òè, àëå, çâè ÷àé íî, çà êîð äî íîì, òî ìó ùî
â ÑÐÑÐ ãî ëîä íå âè çíà âà ëè, ùî çàé âèé ðàç ï³ä êðå ñ ëþ âà ëî éî ãî çëî ÷èí íå
ïî õî äæåí íÿ. Ãî ëî â íèì ÷è íîì äðó êî âà íà ïðî äó ê ö³ÿ òà ïî ë³ òè÷ í³ àê ö³¿ çî -
ñå ðå äæó âà ëè ñÿ â ÑØÀ, Êà íà ä³, õî ÷à â ªâ ðî ï³ òà êîæ çíà ÷ íî àê òè â³ çó âà -
ëèñÿ â÷å í³ òà ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ í³ öåí ò ðè.  ÑØÀ ðîç ïî ÷àâ ãðóí òî â íó
äî ñë³ ä íè öü êó ä³ ÿ ëü í³ñòü ìî ëî äèé ³ñ òî ðèê Ä. Ìåéñ, à â ë³ òå ðà òó ð³ ñïî ñòå -
ð³ ãà âñÿ ñâîº ð³ ä íèé ïà ðè òåò åìî ö³é íî ãî ñïðèé íÿò òÿ òðà ãå 䳿 òà ¿¿ íà ó êî âî-
òå î ðå òè ÷ íî ãî òëó ìà ÷åí íÿ. Äî âæå óñòà ëå íèõ ïîíÿòü, ùî ïðè æè ëè ñÿ â ³ñ òî -
ð³ î ãðà ô³¿ (åò íî öèä, ãå íî öèä), çà ëó ÷è ëè ùå îä íå — ë³í ã âî öèä.
²ñ òî ðè êè ïðà ã íó ëè ç’ÿ ñó âà òè ê³ëü ê³ñòü æåðòâ ãî ëî äó, àëå áåç íà ÿâ íî ñ ò³
âè ÷åð ï íèõ äà íèõ ïå ðå ïè ñó 1937 ð. ¿õ í³ ðîç ðà õóí êè íà ãà äó âà ëè àó ê ö³ îí. ²í -
êî ëè, ïå ðå áó âà þ ÷è ï³ä âïëè âîì ñó ì íî¿ ï³â ñ òî ë³ ò íüî¿ ð³ ÷ íè ö³, íåî áà ÷ íî
âæè âà ëè âè ðà çè: “ïðè ñ âÿ ÷å íî ãî íà ðî äî â áèâ ñ ò âó”, “ó ðî ÷è ñ ò³ çáî ðè”. Ãî ëîä ç
éî ãî êà òà ñ ò ðî ô³ ÷ íè ìè íà ñë³ä êà ìè íå º ñâÿ òîì ó êà ëåí äà ð³ ñó ì íèõ äàò
óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó. Ç ³ñ òî ðè êî- ïðà âî âî¿ òî ÷ êè çî ðó, íå âè òðè ìó âà ëè
êðè òè êè ñëî âî ñïî ëó ÷åí íÿ “ó ê ðà ¿í ñü êèé ãî ëîä”, ùî íå â³ä ïî â³ äà ëî éî ãî àä -
ì³ í³ ñ ò ðà òè â íî- òå ðè òî ð³ àëü íîìó ì³ ñ öå âè ÿ â ëåí íþ, à ñâ³ä ÷è ëî ïðî óêðà ¿í ñü -
êå ïî õî äæåí íÿ, ïðî “çà ãàä êî âó” ïðè ÷å ò í³ñòü óêðà ¿ í ö³â äî òâî ðåí íÿ ìå -
õàí³ ç ìó ñà ìî çíè ùåí íÿ. Íå ïðè ïó ñ òè ìî, àëå òðà ï ëÿ ëè ñÿ âè çíà ÷åí íÿ, ÿê³
çî âñ³ì íå â³ä ïî â³ äà ëè ñó ò³ ïðè ÷èí ³ íà ñë³ä ê³â ãî ëî äî ìî ðó. Éäå òü ñÿ ïðî çà -
ñòî ñó âàí íÿ â ë³ òå ðà òó ð³ òåð ì³ íà “ó ê ðà ¿í ñü êèé ãå íî öèä”, í³ áè éî ãî â÷è íè ëè
ñà ìå óêðà ¿ í ö³, ùî âè êëè êຠïè òàí íÿ: ïðî òè êî ãî? Ïó á ë³ öè ñ òè êó íà ïî â íè -
ëè ñòàò ò³, àâ òî ðè ÿêèõ îòî òî æ íþ âà ëè ãî ëîä 1932—1933 ðð. ç ãî ëî êî ñ òîì,
âè êî ðè ñ òî âó þ ÷è íå äî ðå ÷ íî òåð ì³í “ó ê ðà ¿í ñü êèé ãî ëî êîñò”. Ìå òî äè ìà ñî -
âî ãî çíè ùåí íÿ ºâ ðå ¿â ó ðî êè â³é íè òåõ íî ëî ã³ ÷ íî âè ð³ ç íÿ ëè ñÿ â³ä öè í³ ÷ íî¿
àê ö³¿ òå ðî ðó ãî ëî äîì â óêðà ¿í ñü êî ìó ñå ë³ 1933 ð., õî ÷à íà ñë³ä êè äëÿ îáîõ
íà ðî ä³â º òðà ã³ ÷ íè ìè. Äëÿ ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ï³ çíàí íÿ ¿õ íå îá õ³ä íî ðîç ã ëÿ äà òè
îêðå ìî, íå îòî òî æ íþ âà òè. Ç ïî ë³ òè êî- ïðà âî âî¿ òî ÷ êè çî ðó, äâ³ ñî ö³î- ãó -
ìà í³ òà ð í³ êà òà ñ ò ðî ôè º àê òîì ãå íî öè äó, çä³é ñ íå íî ãî ïðî òè óêðà ¿í ñü êèõ
ñå ëÿí ó ìè ð íèé ÷àñ òà â ðî êè â³é íè — ïðî òè ºâ ðå ¿â.
Ãðóí òî â íîþ ç íà ó êî âî- òå î ðå òè ÷ íî¿ òà ôà ê òî ëî ã³ ÷ íî¿ òî ÷îê çî ðó âè -
ÿâè ëà ñÿ ôðà í öó çü êî ìî â íà êíè ãà Â. Ìàð÷åíêà òà Î. Âîðîïàÿ, ÿê³ ÷è íå
âïåð øå çà ñòî ñó âà ëè âè çíà ÷åí íÿ “ãî ëîä- ãå íî öèä”, òîáòî îòî òî æ íþ âà ëè äâà
ôà ê òî ðè 40.  Ëîí äî í³ Ñ. Îëåñê³â äðó êóº êíè ãó ïðî ãî ëîä, ðîç ã ëÿ äà þ ÷è éî -
ãî ÿê “à ãî í³þ íà ö³¿” 41. Ïðî ãî ëîä ç’ÿ âè ëî ñÿ ñî ò í³ ïó á ë³ öè ñ òè ÷ íèõ ñòà òåé,
àëå âî íè íå âè ëè ëèñü ó ãðóí òî â íå ìî íî ãðà ô³ ÷ íå äî ñë³ äæåí íÿ, õî ÷à ñïî íó -
êà ëè äî öüî ãî â÷å íèõ ó íà ñòó ï í³ ðî êè. ³ äî ìèé í³ ìå öü êèé äî ñë³ ä íèê ïðî -
á ëåì àã ðà ð íî¿ ³ñ òî 𳿠Ø. Ìåðëü ïî ðó øèâ ó 1984 ð. ïè òàí íÿ ïðî äî ö³ ëü -
í³ñòü êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, ÿêà ëè øå ïðè çâå ëà äî ãî ëî äó 42.  1988 ð. â Ìþ í õå í³
âè é ø ëà äðó êîì êíè ãà Ð. Êîíêâåñòà “Æíè âà ñêî ð áî òè”, àâ òîð ÿêî¿ êðè òè -
÷ íî ïåðå îñìè ñ ëèâ íàä áàí íÿ çà ðó á³ æ íî¿ ³ñ òî ðè ÷ íî¿ òà ïî ë³ òî ëî ã³ ÷ íî¿ íà ó -
êè, ðå à ë³ ñ òè ÷ íî ïîñòà âè â ñÿ äî âè çíà ÷åí íÿ ê³ëü êî ñ ò³ æåðòâ ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³,
â ê à çàâ íà îñ íî â í³ ïðè ÷è íè òðà ãå ä³ ¿ 43. Òî ãî æ ðî êó â Ìþ í õå í³ áó ëà îïó á ë³ ê î -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 131
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
âà íà äî á³ð êà îðèã³íàëüíèõ àð õ³ â íèõ äî êó ìåí ò³â í³ ìå öü êèõ äè ï ëî ìà òè÷ íèõ
ñëóæá 30-õ ðð. ïðî ãî ëîä â Óêðà ¿ í³, ÿêó ï³ä ãî òó âàâ äî äðó êó Ä. Çëå ï êî 44. Äî
ñüî ãî ä í³ öÿ êíè ãà º ºäè íèì âè äàí íÿì ïî ä³ á íî ãî õà ðà ê òå ðó, òî ìó ùî âì³ -
ùå í³ â í³é äî êó ìåí òè º êî ï³ ÿ ìè îðè ã³ íà ë³â. Ø. Ìåðëü â îä í³é ç ïó á ë³ êà ö³é
âè ñëî âèâ ñó ì í³ âè ñòî ñî â íî àí òè óê ðà ¿í ñü êî¿ ñïðÿ ìî âà íî ñ ò³ ãî ëî äó 45.
ʳ íåöü 80-õ ðð. çà ñâ³ä ÷èâ çãîð òàí íÿ “ìî íî ïî 볿” çà ðó á³ æ íî¿ ³ñ òî ð³ î ãðà -
ô³¿ â öà ðè í³ íà ó êî âî- äî êó ìåí òàëü íî ãî âè ñâ³ ò ëåí íÿ ïðè ÷èí ³ íà ñë³ä ê³â ãî ëî -
äó â Óêðà ¿ í³. Öÿ òå ìà ñòà ëà ïð³ î ðè òå ò íîþ äëÿ óêðà ¿í ñü êî¿ ³ñ òî ðè ÷ íî¿ íà ó êè,
ÿêà “çãî ëî ä í³ ëà” â³ä äî â ãî òðè âà ëî ãî é âè ìó øå íî ãî ìîâ ÷àí íÿ.  Óêðà ¿ í³
ç’ÿ âè ëè ñÿ ïðà ö³ çà õ³ ä íèõ ³ñ òî ðè ê³â, îñî á ëè âî ôðà ã ìåí òè ìî íî ãðà ô³¿
Ð. Êî í êâåñòà 46, â³ä áó ëè ñÿ êîí ôå ðå í ö³¿, íà ÿêèõ â³÷- íà- â³÷ çó ñòð³ ëè ñÿ ³ñ -
òîðè êè áà ãà òüîõ êðà ¿í, ùîá âè ÿâè òè ñï³ ëü í³ òà â³ä ì³í í³ îö³í êè òðà ãå 䳿.
²ñòî ðè êè çî ñå ðå äè ëè ñÿ íà ç’ÿ ñó âàí í³ ïðè ÷èí òà ñî ö³ àëü íî- äå ìî ã ðà ô³ ÷ íèõ
íà ñë³ä êàõ ãî ëî äó. ²ñ òî ðè ÷ íà íà ó êà òà ïî ë³ òî ëî ã³ÿ óêðà ¿í ñü êî¿ ä³ à ñ ïî ðè ïî -
ñòó ïî âî âòðà ÷à ëè çâè ÷ íó ³çî ëüî âà í³ñòü, îá’ºä íó þ ÷èñü ñï³ ëü íîþ ìå òîþ —
íà é âè ÷åð ï í³ øîþ õà ðà ê òå ðè ñ òè êîþ ãî ëî äî ìî ðó.  Óêðà ¿ íó ïðè ¿õàâ Ä. Ìå é ñ,
ùîá íà ¿¿ çå ì ë³ âèâ÷à òè öþ ïðî á ëå ìó, à ãî ëî â íå — ðîç ïî â³ ñ òè ïðî ä³ ÿ ëü í³ñòü
íà ó êî âèõ ôóí äà ö³é Àìå ðè êè ñòî ñî â íî ãî ëî äî ìî ðó â Óêðà ¿ í³ 47.  1993 ð.
ïîáà÷èëè ñâ³ò ê³ëü êà ïðàöü óêðà ¿í ñü êî ãî ³ñ òî ðè êà Â. Êîñèêà, â ÿêèõ çãà äó -
º òü ñÿ ãî ëîä, [âè é ø ëè äðó êîì ó Ôðà í ö³ ¿] 48. Â. Êîñèê ïî ñè ëàâ ñÿ íà êíè ãó
Á. Ìàð÷åíêà òà Î. Âîðîïàÿ, â ÿê³é éøëî ñÿ ïðî 5—6 ìëí. ïî ìå ð ëèõ â³ä ãî ëî -
äó óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëÿí. Íà ñòî ð³í êàõ ðî ñ³é ñü êî ãî íà ó êî âî ãî æó ð íà ëó “Î òå -
÷å ñ ò âåí íàÿ èñ òî ðèÿ” áó ëà îïó á ë³ êî âà íà â 1995 ð. äå ùî ñó ïå ðå ÷ ëè âà ñòàò òÿ
Ø. Ìåðëÿ ùî äî ãå íî öè äó óêðà ¿ í ö³â, â ÿê³é àâ òîð íà ìà ãà â ñÿ ñïðî ñ òó âà òè
ïî çè ö³þ Ð. Êîíêâåñòà ³ Ä. Ìåéñà ñòî ñî â íî ãî ëî äó ÿê àê òó ãå íî öè äó, à òà êîæ
çà ïå ðå ÷è òè íà ÿâ í³ñòü íà ì³ ðó òâî ðåí íÿ ãî ëî äó 49. Äëÿ çàñòîñóâàí íÿ ãå íî öè äó
íå îáî â’ÿç êî âî âè ñëî â ëþ âà òè îô³ ö³é íî íà ì³ð ïðî ìà ñî âå çíè ùåí íÿ, àäæå
êëà ñè ô³ êà ö³¿ ï³ä ëÿ ãà þòü íå ñò³ëü êè íà ì³ ðè, ñê³ëü êè êîí ê ðå ò í³ ä³¿ òà íà ñë³ä -
êè ìà ñî âî ãî íà ðî äî â áèâ ñ ò âà. Á³ ëüº ôå ëüä ñü êèé ïðî ôå ñîð ðîç ã ëÿ äຠìî òè âè
íà ñòó ïó ³ì ïåð ñü êî ãî öåí ò ðó ïðî òè “ó ê ðà ¿í ñü êî ãî íà ö³ î íàëü íî ãî ðó õó” â
êîí òå ê ñ ò³ óêðà ¿í ñü êî ãî ñå ïà ðà òè ç ìó. Ïî- ïåð øå, íà ñòóï ðîç ïî ÷à â ñÿ çà äî â ãî
äî ãî ëî äó, à ïå ð³ îä êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ðîç êóð êó ëåí íÿ âè ÿâè â ñÿ ÷åð ãî âîþ ³
íàä òî ðóé í³ â íîþ ôà çîþ äî â ãî òðè âà ëî ãî çíè ùåí íÿ ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íèõ
îñ íîâ “ó ê ðà ¿í ñü êî ãî ñå ïà ðà òè ç ìó” (1917—1920, 1921—1923, “øóì ñü êèçì”,
“õâè ëüî âèçì”), ïî- äðó ãå, çëî ì ëå íå, íà ïî ëî âè íó âè íè ùå íå ãî ëî äî ìî ðîì òà
âè ñíà æå íå õë³ áî çà ãî ò³ â ëÿ ìè óêðà ¿í ñü êå ñå ëî âå ñ íîþ 1933 ð. íå ñòà íî âè ëî
çà ãðî çè äëÿ ðå æè ìó. À ãî ëîä, ÿê ñâ³ä ÷àòü ñó ÷à ñ í³ àð õ³ â í³ äî êó ìåí òè, âñå- òà -
êè áóâ ôîð ìîþ ³ ìå òî äîì ïî ë³ òè÷ íî ãî òå ðî ðó ïðî òè óêðà ¿ í ö³â, äî ñòà ò íüî
ëè øå ïðî ÷è òà òè ëè ñ òó âàí íÿ Ñòà ë³ íà ç Êà ãà íî âè ÷åì òà ë³ äå ðà ìè ÖÊ
ÊÏ(á)Ó — Êî ñ³ î ðîì ³ Ïîñòè øå âèì. Òå çà â÷å íî ãî ïðî ãåî ãðà ô³þ ãî ëî äó íå º
ïå ðå êî í ëè âîþ, òî ìó ùî â Á³ ëî ðó ñ³¿ òà Ðî ñ³¿, êð³ì Êó áà í³, ãî ëî äó íå çà ô³ ê ñî -
âà íî, õî ÷à é äî á ðî áó òîì ó ðîç êóð êó ëå íèõ ðî ñ³é ñü êèõ ñå ëàõ òåæ íå ïà õ ëî.
Ìî æ íà ïî ãî äè òè ñÿ ç äó ì êîþ Ø. Ìåðëÿ, ùî ñó ïå ðå ÷ êè íàâ êî ëî ê³ëü êî ñ ò³
æåðòâ ãî ëî äó í³ êî ëè íå âè ÷åð ïà þòü ö³ º¿ ïðî á ëå ìè. Âî ä íî ÷àñ íå ìî æ íà ïî -
ãî äè òè ñÿ ç òâåð äæåí íÿì, ùî ñà ìå ê³ëü ê³ñòü ïî ëå ã ëèõ ñå ëÿí º êðè òå ð³ ºì àê òó
ãå íî öè äó 50. Íå ïå ðå êî í ëè âèì º âè ñíî âîê í³ ìå öü êî ãî ïðî ôå ñî ðà, êî ò ðèé çà
àð ãó ìåíò äî êà çó çâè ÷àé íî ãî ãî ëî äó, à íå ãå íî öè äó â Óêðà ¿ í³, âçÿâ ôà ê òîð
óðà æåí íÿ íà ñå ëåí íÿ çà ãåî ãðà ô³ ÷ íî- ïðè ðî ä íè ìè çî íà ìè. Íà â³òü îä í³ º¿ îá -
ëà ñ ò³ ÷è ê³ëü êî ñ ò³ ðà éî í³â äî ñòà ò íüî, ùîá â³ä ñòå æè òè ìå õà í³çì òâî ðåí íÿ ãå -
íî öè äó, íå êà æó ÷è âæå ïðî àíà ë³ç ïàð ò³é íî- äåð æà â íèõ ïîñòà íîâ òî ùî. ³ä
ãî ëî äó ïî ìè ðà ëè ïðå ä ñòà â íè êè äå ÿêèõ íàö ìå í øèí â Óêðà ¿ í³, õî ÷à ïî ð³ â -
íþ âà òè ñìåð ò í³ñòü â³ä ãî ëî äó çà íà ö³ î íàëü íîþ îçíà êîþ (õòî á³ëü øå, à õòî
ìå í øå) íå çî âñ³ì êî ðå ê ò íî. ³ä ðîç êóð êó ëåí íÿ òà êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ ïîñò ðà æ -
132 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
äà ëè ðî ñ³ ÿ íè, í³ ì ö³, ïî ëÿ êè, àëå öå íå îçíà ÷àº, ùî ïðî òè óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëÿí
ÿê ò è òó ëü íî¿ íà ö³¿ íå çä³é ñ íþ âà ëà ñÿ ö³ ëå ñ ï ðÿ ìî âà íà ïî ë³ òè êà ãå íî öè äó.
Âè çíà þ ÷è òðà ãå ä³þ ³í øèõ íà ðî ä³â, ìè ðîç øè ðþ º ìî íà ö³ î íàëü í³ òà ñî ö³ àëü -
í³ ðà ì êè êà òà ñ ò ðî ôè, òî ìó “³ í òå ð íà ö³ î íàëü íèé ôà ê òîð”, ÿê àð ãó ìåíò
Ø. Ì å ð ëÿ, íå â³ä ïî â³ äຠ³ñ òî ðè ÷ íèì ðå à ë³ ÿì ³ ïî ë³ òè÷ íî ìó çì³ ñ òó õë³ áî çà -
ãî ò³ âå ëü íèõ êàì ïà í³é. Ðîç äó ìè â÷å íî ãî íàâ êî ëî ïðî á ëå ìè ïðî îá ñÿ ãè
õë³ áî çà ãî ò³ âåëü òà êîæ íå âè òðè ìó þòü êðè òè êè. Íå îá õ³ä íî áðà òè äî óâà ãè íå
ïè òî ìó âà ãó Óêðà ¿ íè òà Êó áà í³ â ñî þ ç íèõ õë³ áî çà ãî ò³ â ëÿõ, à îá ñÿã âè ëó ÷å íî -
ãî ó íèõ õë³ áà ïî â³ä íî øåí íþ äî íà ÿâ íî ãî, îñî á ëè âî ïî ñå ê òî ðàõ ãî ñ ïî äà -
ðþ âàí íÿ — â êîë ãî ñ ïàõ, ðàä ãî ñ ïàõ, â îä íî îñ³ á íî ìó. Î÷å âè ä íî, â ïðà öÿõ
Ð. Êî í ê âåñòà òà Ä. Ìåéñà í³ ìå öü êèé äî ñë³ ä íèê íå çíàéøîâ äî ñòà ò íüî¿ àð ãó -
ìåí òà ö³¿ òî ãî ôà ê òó, ùî ãî ëîä â Óêðà ¿ í³ áóâ ãå íî öè äîì, àëå ìà ëî ïå ðå êî í -
ëè âè ìè âè ÿâè ëè ñÿ àð ãó ìåí òè ñà ìî ãî Ø. Ìåðëÿ, ùîá ñïðî ñ òó âà òè ôàêò ãå -
íî öè äó. Òà çà îñòàí í³ ðî êè ³ñ òî ðè êè âè ÿâè ëè äî ñòà ò íüî àð õ³ â íèõ äî êó ìåí -
ò³â, ÿê³ º äî êà çîì çà ïðî âà äæåí íÿ ïî ë³ òè êè ãå íî öè äó â óêðà ¿í ñü êî ìó ñå ë³.
Äå ÿê³ àñ ïå ê òè ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ âè ñâ³ ò ëþº ìî ëî äèé í³ ìå öü êèé ³ñ òî ðèê
Ä. Ïîëü, âèâ÷à þ ÷è ìà ñî â³ ðå ï ðå ñ³¿ 1936—1953 ðð. Éî ãî ñòàò òÿ, ïî áó äî âà íà
íà äî ñÿ ã íåí íÿõ óêðà ¿í ñü êèõ òà çà ðó á³ æ íèõ äî ñë³ äæåí ü, íå âè ð³ ç íÿ º òü ñÿ
ãëè áî êèì àíà ë³ çîì ñà ìî¿ ïðî á ëå ìè ãî ëî äî ìî ðó, àëå º ñóá’º ê òîì çà ðó á³ æ -
íî¿ ë³ òå ðà òó ðè 51.
Ïî ð³ â íÿ ëü íèé àíà ë³ç äâîõ äè ê òà òîð ñü êèõ ðå æè ì³ â — íà ö³ î íàë- ñî ö³ à -
ë³ ñò ñü êî ãî íà ÷î ë³ ç ó ò ëå ðîì òà êî ìó í³ ñ òè ÷ íî ãî â ÑÐÑÐ çä³é ñ íå íî â êíè ç³
Àëà íà Áó ë ëî êà, êî ò ðèé âè ñâ³ ò ëþº íà ñë³ä êè êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ïî ë³ òè êè
ðîç êóð êó ëåí íÿ â Óêðà ¿ í³, ï³ä êðå ñ ëþ þ ÷è âè ñî êó ñìåð ò í³ñòü â³ä ãî ëî äó âå ñ -
íîþ 1933 ð., ÿêà âè ÿâè ëàñü êà òà ñ ò ðî ôî þ — çà ãè íó ëî 5 ìëí. ÷îë. 52. ³í íà -
ãî ëî øóº, ùî ðî ñ³é ñü êà âëà äà ïî çáà âè ëà Óêðà ¿ íó äåð æà â íî¿ ñà ìî ñò³é íî ñ ò³.
 “² ñ òî 𳿠Ðà äÿí ñü êî ãî Ñî þ çó”, àâ òî ðîì ÿêî¿ º Ì. Õ³ëüäåðìàéºð, ãî ëîä
1932—1933 ðð. çãà äó º òü ñÿ â êîí òå ê ñ ò³ ñòà íî â ëåí íÿ òà ðîç âè ò êó ðà äÿí ñü êî¿
äåð æà â íî ñ ò³ 53. ͳ ìå öü êèé äî ñë³ ä íèê É. Áàóð ðîç ã ëÿ äຠéî ãî â äèñêóðñ³
ìà ñî âî ãî òå ðî ðó ïå ð³ î äó ñòà ë³ í ùè íè, ïî ñè ëà þ ÷èñü íà ïðà ö³ Ø. Ìåðëÿ,
Ð. Êîíêâåñòà, Ã. гòòåíøïîðà, Ð. Ìåíí³íãà òà ïî ëå ì³ çó þ ÷è ç íè ìè ñòî ñî â -
íî ñó ñ ï³ ëü íî ãî ôå íî ìå íà òå ðî ðè ç ìó 54. Ïðî 11 ìëí. ðå ï ðå ñî âà íèõ â ÑÐÑÐ
çà 1929—1956 ðð., â òî ìó ÷è ñ ë³ 6 ìëí. ÷îë., ÿê³ ïî ìå ð ëè â³ä ãî ëî äó, éäå òü ñÿ
â ãðóí òî â í³é ìî íî ãðà ô³¿ Ø. Ïëàããåíáîðãà 55.
Óïðî äîâæ 1998—1999 ðð. â ͳ ìå ÷ ÷è í³ ç’ÿ âè ëî ñÿ äå ê³ëü êà êðè òè ÷ íèõ
ïðàöü ó çâ’ÿç êó ç ïó á ë³ êà ö³ ºþ ó Ôðà í ö³¿ “×î ð íî¿ êíè ãè êî ìó í³ ç ìó”. Çî êðå -
ìà, É. Ìåêëåíáóðã òà Â. ³ïïëåðìàíí îïó á ë³ êó âà ëè êíè ãó “×åð âî íèé ãî -
ëî êîñò? Êðè òè êà ÷î ð íî¿ êíè ãè êî ìó í³ ç ìó”, äèñ êó òó þ ÷è ñòî ñî â íî äî ö³ ëü -
íî ñ ò³ âè êî ðè ñ òàí íÿ òåð ì³ í³â “ðà ñî âèé ãå íî öèä” òà “êëà ñî âèé ãå íî öèä”. Îñ -
íî â íà ñóòü êðè òè êè: çì³ øó âàí íÿ ³äå î ëî 㳿 òà íà ó êè, ³ã íî ðó âàí íÿ ³ñ òî ðè -
êî- ñó ñ ï³ ëü íî ãî êîí òå ê ñ òó, ïåð ñî í³ ô³ êà ö³ÿ òå ðî ðó 56.  êíè ç³ Õ. Ìüî ë ëº ðà
“×åð âî íèé ãî ëî êîñò ³ ͳ ìå ÷ ÷è íà” òà êîæ ñïî ñòå ð³ ãà º òü ñÿ ïî ëå ì³ êà ç àâ òî ðà -
ìè “×î ð íî¿ êíè ãè” 57. Äèñ êó ñ³é í³ ñòàò ò³ çà õ³ ä íî º â ðî ïåé ñü êèõ àâ òî ð³â âè é ø ëè
îêðå ìè ìè ðî ñ³é ñü êî ìî â íè ìè âè äàí íÿ ìè ó 2001 ð. Îäèí ³ç àâ òî ð³â “×î ð íî¿
êíè ãè” Ñ. Êóðòóà ââà æàº, ùî ñìåðòü óêðà ¿í ñü êî¿ äè òè íè â ðî êè ãî ëî äó ³
ºâ ðåé ñü êî ãî õëî ï ÷è êà ó âàð øàâ ñü êî ìó ãåò òî — ñóòü ïðî ÿâè ãå íî öè äó. Éî -
ãî êî ëå ãà Í. Âåðò, ðîç ã ëÿ äà þ ÷è ôîð ìè äåð æà â íî ãî òå ðî ðó ïðî òè âëà ñ íî ãî
íà ðî äó, íà çè âຠ⠿õ ÷è ñ ë³ ãî ëîä, ââà æà þ ÷è éî ãî ñè ñ òå ì íî- îð ãà í³ çî âàí -
íîþ ä³ º þ 58. Ïðè âåð òຠóâà ãó òîé ôàêò, ùî Êðè ì³ íàëü íèé êî äåêñ Ôðà í ö³¿
2002 ð. âè çíàâ ãå íî öè äîì ðå ï ðå ñè â í³ ä³¿ ïðî òè ñî ö³ àëü íèõ ãðóï, ïî ë³ òè÷ -
íî¿ òà ³äå î ëî ã³ ÷ íî¿ îïî çè ö³¿.
Îñî á ëè âî ñ ò³ ñå ëÿí ñü êî¿ â³é íè â ÑÐÑÐ äî ñë³ äæó âàâ ³òà ë³é ñü êèé ³ñ òî -
ðèê Àí ä ðåà Ãðà ö³ î ç³, ÿêèé âè çíàâ ãî ëîä ôà ê òî ðîì òå ðî ðó, ô³ çè ÷ íî¿ ðîç -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 133
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
ïðà âè íàä ñå ëÿ íà ìè òà çà ñî áî ì çíè ùåí íÿ îñ íîâ “íà ö³ î íà ë³ ç ìó” 59. Äå ÿê³
îá ñòà âè íè ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ çãà äóº À. Êàïïåëºð ó íà ðè ñàõ ³ñ òî 𳿠Óêðà ¿ íè.
Éî ãî ìî ëîä øèé êî ëå ãà ç ͳ ìå ÷ ÷è íè À Õàé í ð³õ äî ñë³ äæó âàâ îñ íî â í³ ñòà íè
ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íî¿ òðàíñ ôîð ìà ö³¿ â Óêðà ¿ í³ — êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ãî ëî äó 60.
Òà êèì ÷è íîì, çà õ³ ä íî º â ðî ïåé ñü êà ë³ òå ðà òó ðà íà ë³ ÷óº çà ñå ìè äå ñÿ òè -
ð³ ÷ íó ³ñ òî ð³þ âè ñâ³ ò ëåí íÿ ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ ê³ëü êà òè ñÿ÷ íàçâ. Óæå ñàì
ôàêò ¿¿ íà ÿâ íî ñ ò³ º ïî êà çî âèì òà äî êà çî âèì ³ íå çà ëè øຠæî ä íî ãî ñó ì í³ âó
ñòî ñî â íî æà õ ëè âî¿ ñî ö³î- ãó ìà í³ òà ð íî¿ êà òà ñ ò ðî ôè XX ñò. ²ñ òî ðè êè òà ïî -
ë³ òî ëî ãè ðîç ã ëÿ äà ëè ãî ëîä ó êîí òå ê ñ ò³ íà ö³ î íàëü íî¿ ïî ë³ òè êè ðà äÿí ñü êî¿
äåð æà âè, âè î ê ðå ì ëþ âà ëè ñïå öè ô³ êó íî â³ ò íüî¿ ôîð ìè ìà ñî âî ãî òå ðî ðó,
ï³ä êðå ñ ëþ âà ëè îçíà êè ãå íî öè äó. Ïðè ÷è íè ãî ëî äó ç’ÿ ñî âà í³, àëå çà ëè øà þ -
òü ñÿ äå ÿê³ ñó ïå ðå ÷ ëè â³ òëó ìà ÷åí íÿ ïî ë³ òè êî- ïðà âî âî¿ îö³í êè éî ãî íà ñë³ä -
ê³â, çó ìî â ëå í³ îñî áè ñ òè ìè ïå ðå êî íàí íÿ ìè â÷å íèõ òà â³ä ñó ò í³ ñ òþ â ¿õ í³õ
ïðà öÿõ äî ñüî ãî ä í³ íå â³ äî ìèõ àð õ³ â íèõ äî êó ìåí ò³â òà ìà òå ð³ à ë³â.
Íà ïðè ê³ í ö³ 80-õ ðð., êî ëè äî çâî ëè ëè äî ñë³ äæó âà òè òå ìó “Ãî ëîä â
Óêðà ¿ í³”, ðî ñ³é ñü êà ³ñ òî ðè ÷ íà íà ó êà íå âè ÿâëÿ ëà îñî á ëè âî ãî ï³ çíà âàëü íî -
ãî ³í òåðåñó äî òðà ãå 䳿 óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó. Óî ñî á ëþ þ ÷è âñþ ðà äÿí ñü êó
³ñ òî ð³ î ãðà ô³þ ³ ïðå òåí äó þ ÷è íà ðîëü ìî íî ïî ë³ ñ òà, ðî ñ³é ñü ê³ ³ñ òî ðè êè íå
âè î ê ðå ì ëþ âà ëè ïðî á ëå ìè “ó ê ðà ¿í ñü êî ãî ãî ëî äó”, çî ñå ðå äæó þ ÷èñü íà éî -
ãî ïðî ÿâàõ â îñ íî â íèõ çå ð íî âèõ ðà éî íàõ ÑÐÑÐ. Âî íè ö³ë êîì ñëó ø íî é àð -
ãó ìåí òî âà íî ï³ä êðå ñ ëþ âà ëè îñ íî â í³ ïðè ÷è íè ãî ëî äî ìî ðó (êî ëå ê òè â³ çà -
ö³ÿ, ïî ë³ òè êà ðîç êóð êó ëåí íÿ, õë³ áî çà ãî ò³ â ë³), àëå íå âè õî äè ëè çà ðàì êè ³í -
òåð íà ö³ î íàëü íî¿ ïî çè ö³¿ â îö³ í ö³ ãåî ãðà ô³¿ òà ìà ñ ø òà á³â ñî ö³ àëü íî¿ êà òà ñ ò -
ðî ôè. Íà òà êèõ êîí öå ï òó àëü íèõ ï³ä âà ëè íàõ ïå ðå áó âà ëè â³ äî ì³ ³ñ òî ðè êè
Â. Ï. Äàíèëîâ, ². ª. Çåëåí³í, Ì. Î. ²âíèöüêèé, Ä. Î. Âîëêîãîíîâ 61.
˳ ê â³ äà ö³ÿ ÑÐÑÐ òà ôîð ìó âàí íÿ íå çà ëå æ íèõ äåð æàâ ïî çíà ÷è ëè ñÿ íà
òå î ðå òè ÷ íèõ çà ñà äàõ ³ñ òî ðè ÷ íèõ äî ñë³ äæåíü íà ó êî â ö³â êî ëè ø í³õ “áðà ò í³õ”
ðå ñ ïó á ë³ê. ²í ôîð ìà ö³é íà ñà ìî ³ çî ëÿ ö³ÿ ³ âòðà òà ì³æ äè ñ öè ï ë³ íà ð íèõ êîí òà -
ê ò³â ³ñ òî ðè ê³â, ðîç áó äî âà âëà ñ íî¿ äåð æà â íî- ïî ë³ òè ÷ íî¿ âëà äè â Óêðà ¿ í³,
â³ä ðî äæåí íÿ äó õî â íî¿ êóëü òó ðè óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó çó ìî âè ëè ïî ÿâó ð³ ç -
íèõ ñòå ðåî òè ï³â ìè ñ ëåí íÿ, äîãì òà â³ä âåð òèõ ôà ëü ñè ô³ êà ö³é ³ñ òî 𳿠ñó ñ -
ï³ ëü íî ãî ðîç âè ò êó ÕÕ ñò.. Âî ñå íè 1991 ð., êî ëè ó Ñâåð ä ëîâ ñü êó â³ä áó â ñÿ
îñòàí í³é Âñå ñî þ ç íèé ñè ì ïî ç³ óì ç ïðî á ëåì àã ðà ð íî¿ ³ñ òî ð³¿, ó âè ñòó ïàõ ðî -
ñ³é ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³â ñïî ñòå ð³ ãà ëà ñÿ ñïå öè ô³ ÷ íà “³ í òå ëå ê òó àëü íà àã ðå ñè â -
í³ñòü” ñòî ñî â íî êëþ ÷î âèõ äëÿ óêðà ¿í ñü êî¿ ³ñ òî 𳿠ôà ê ò³â, ïî ä³é, ïåð ñî íà -
ë³é 62. Âî íè íå çà ïå ðå ÷ó âà ëè ãî ëîäó â Óêðà ¿ í³, àëå êà òå ãî ðè ÷ íî â³ä õè ëÿ ëè
éî ãî àí òè óê ðà ¿í ñü êó ñïðÿ ìî âà í³ñòü.
Õà ðà ê òå ð íîþ ðè ñîþ ïî ÷à ò êî âî ãî ïå ð³ î äó ðî ñ³é ñü êî¿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ ãî -
ëî äó, âëà ñ íå, ÿê ³ óêðà ¿í ñü êî¿, áó ëî íå ñò ðè ì íå ïðà ã íåí íÿ äî ñë³ ä íè ê³â âè -
ÿâè òè àð õ³ â íî- äî êó ìåí òàëü í³ äî êà çè òðà ãå 䳿 òà ùè ðå áà æàí íÿ íà çâà òè ÷è -
ñ ëî æåðòâ. Ïî ÿâà ïåð øèõ äî êó ìåí òàëü íèõ ïó á ë³ êà ö³é àð õ³ â íèõ äæå ðåë
ðîç â³ ÿ ëà ñó ì í³ âè ñêå ï òè ê³â ñòî ñî â íî ³ñ òî ðè ÷ íî ãî ôà ê òó ãî ëî äî ìî ðó. Ëè øå
ïàë ê³ ïðè õè ëü íè êè êî ìó í³ ñ òè ÷ íî¿ ³äå î ëî 㳿 ïðî äîâ æó âà ëè çà ïå ðå ÷ó âà òè
çëî ÷èí ïðî òè ëþ äÿ íî ñ ò³, ñêî º íèé Ñòà ë³ íèì òà éî ãî ïî ïë³ ÷ íè êà ìè. Äî
1993 ð. îñ íî â íà åíå ð ã³ÿ ðî ñ³é ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³â, äå ìî ã ðà ô³â, ñî ö³ î ëî ã³â çî ñå -
ðå äæó âà ëà ñÿ íà âè ÿâ ëåí í³ ê³ëü êî ñ ò³ æåðòâ ìà ñî âèõ ïî ë³ òè÷ íèõ ðå ï ðå ñ³é â
ÑÐÑÐ ïå ð³ î äó ñòà ë³ í ùè íè.  ïå ð³ î äè ÷ í³é ïðå ñ³ äðó êó âà ëè ñÿ ñòàò ò³, àâ òî ðè
ÿêèõ “çìà ãà ëè ñÿ” â îö³í êàõ ê³ëü êî ñ ò³ ãðî ìà äÿí, ÿê³ çà ãè íó ëè âíà ñ ë³ äîê ãî -
ëî äó òà ðå ï ðå ñ³é. ¯õ ï³ä ñó ìó âàâ, êðè òè ÷ íî ïðî àíà ë³ çó âàâ ³ ñïðî ñ òó âàâ
Â. Â. Öàïë³í, êî ò ðèé îä íèì ³ç ïåð øèõ îïðè ëþ ä íèâ ìà òå ð³ à ëè “ðå ï ðå ñî âà -
íî ãî” ïå ðå ïè ñó 1937 ð. 63. ³í âêà çàâ íà îä íó ìà ëî ïî ì³ ò íó îá ñòà âè íó —
ïè ñü ìåí íèêè òà ïó á ë³ öè ñ òè çíà ÷ íî ðà í³ øå ³ñ òî ðè ê³â ïî ÷à ëè çà éìà òè ñÿ
âè ÿâ ëåí íÿì ê³ëü êî ñ ò³ ðå ï ðå ñî âà íèõ ëþ äåé ó 30—40-³ ðð., â ðå çóëü òà ò³ ÷î ãî
134 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
íà øïà ëü òàõ ãà çåò òà æó ð íà ë³â ç’ÿ âëÿ ëè ñÿ àñ ò ðî íî ì³ ÷ í³ öè ô ðè. ²ñ òî ðè êî-
äå ìî ã ðà ô³ ÷ íà íà ó êà íå âî ëî ä³ ëà ñòà òè ñ òè ÷ íè ìè äà íè ìè ïå ðå ïè ñó, òî ìó
áåç ñè ëî â³ä ìîâ ÷ó âà ëà ñÿ. Ëè øå â 1989 ð., îçíà éî ìè â øèñü ³ç ìà òå ð³ à ëà ìè
ïå ðå ïè ñó 1937 ð., Â. Â. Öàïë³í ïåð øèì âè ÿâèâ íàé â³ ðî ã³ ä í³ øó ê³ëü ê³ñòü
æåðòâ ãî ëî äó 1932—1933 ðð. â Óêðà ¿ í³ òà çà ãà ëîì ïî Ñî þ çó. Äî ñë³ ä íèê çâå -
ð íóâ óâà ãó íà ðîç á³ æ íî ñ ò³ ì³æ äà íè ìè ïå ðå ïè ñó ïðî çà ãàëü íó ê³ëü ê³ñòü íà -
ñå ëåí íÿ êðà ¿ íè, ùî ï³ ñ ëÿ 1926 ð. çá³ëü øè ëà ñÿ íà 15 ìëí ÷îë., òà î÷³ êó âà -
íèì ïðè ðî ä íèì ïðè ðî ñ òîì, çã³ ä íî ç ï³ä ðà õóí êà ìè îð ãà í³â çà ã ñ³ â, —
21,3 ìëí ÷îë. Áåçóìî â íî, ðå àëü íå íà ñå ëåí íÿ çà ïå ðå ïè ñîì 1937 ð. òà éìî -
â³ ð íèé ïðè ð³ñò â³ä ð³ ç íÿ ëè ñÿ, àëå âî íè ñïî íó êà ëè ãðóí òî â íå òà âñå á³ ÷ íå
äî ñë³ äæåí íÿ ñî ö³ àëü íî- äå ìî ã ðà ô³ ÷ íèõ çì³í ó ñó ñ ï³ ëü ñ ò â³ ïå ð³ î äó 30-õ ðð.
Îò æå, âðà õî âó þ ÷è ð³ ç íè öþ ì³æ âè ÿâ ëå íîþ òà î÷³ êó âà íîþ ê³ëü ê³ ñ òþ íà ñå -
ëåí íÿ, ÿêà ñÿ ãà ëà 6,3 ìëí îñ³á, Â. Â. Öàïë³í âè î ê ðå ì ëþº áåç ïî ñå ðå ä íüî
ïî ìå ð ëèõ â³ä ãî ëî äó ëþ äåé — 3,8 ìëí ÷îë., òî ìó ùî 2 ìëí îñ³á çà ëè øè ëè
êðà ¿ íó, à 1,5 ìëí ÷îë. ïî òðà ïè ëè äî òà áî ð³â Ãóëàãó 64. ³í êîí ñ òà òóº, ùî
îð ãà íè çà ã ñó íå çà ô³ ê ñó âà ëè 1 ìëí. ñìåð òåé ãî ëî ä íèõ ñå ëÿí, âè êî íó þ ÷è,
î÷å âè ä íî, äè ðå ê òè âó äåð æà â íèõ îð ãà í³â âëà äè. Äî ñë³ ä íèê â³ä õè ëèâ áóäü-
ÿêèé âïëèâ ñòè õ³é íî ãî ïðè ðî ä íî ãî ôà ê òî ðà ïî õî äæåí íÿ ãî ëî äó, âêà çà â øè
íà éî ãî ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ í³ ïðè ÷è íè — ïðè ìó ñî âó êî ëå ê òè â³ çà ö³þ òà
õë³ áî çà ãî ò³ â ë³. Ïî ñè ëà þ ÷èñü íà “Êî í’þí ê òó ð íèé îãëÿä ðó õó íà ñå ëåí íÿ
ÑÐÑÐ çà 1930—1934 ðð.”, Â. Â. Öàïë³í ï³ä êðå ñ ëþº íàä ç âè ÷àé íî âè ñî êó
ñìåð ò í³ñòü ñà ìå â 1933 ð., îñî á ëè âî â Óêðà ¿ í³, íà ϳ â í³ ÷ íî ìó Êàâ êà ç³, Íè -
æ í³é Âî ë ç³ òà â Öåí ò ðàëü í³é ×î ð íî çå ì í³é îá ëà ñ ò³ (Ö×Î). Çà éî ãî òëó ìà -
÷åí íÿì äà íèõ ïå ðå ïè ñó, âè ÿâè ëî ñÿ, ùî ïî ëî âè íà ïî ìå ð ëèõ â³ä ãî ëî äó ç
ïå ðå ë³ ÷å íèõ ðå ã³ î í³â, ïðè ïà äà ëà ñà ìå íà Óêðà ¿ íó. Éî ãî êî ëå ãà Î. À. Îñî ê³-
íà, âèâ÷è â øè ìà òå ð³ à ëè ïå ðå ïè ñó, òà êîæ ï³ä êðå ñ ëþ âà ëà “òðà ã³ ÷ íó ïåð -
ø³ñòü” Óêðà ¿ íè çà ê³ëü ê³ ñ òþ ïî ìå ð ëèõ ó 1933 ð. (1,5 ìëí ÷îë., ç íèõ 92 %
ñå ëÿí) 65, òîáòî “ãî ëî ä íèé ñë³ä” º ö³ë êîì âè ðà ç íèì. Âòðà òè â Óêðà ¿ í³ ñòà -
íî âè ëè 70 % â³ä çà ãàëü íî¿ ê³ëü êî ñ ò³ ïî ìå ð ëèõ â ÑÐÑÐ ó ò³ ðî êè, à íà ðî -
äæó âà í³ñòü çìå í øè ëà ñÿ ìàé æå âòðè ÷³, ïðî òå ñìåð ò í³ñòü çá³ëü øè ëà ñÿ â 4
ðà çè 66. Ñìåð òí³ñòü â Óêðà ¿ í³, ÿê çà çíà ÷ຠÎ. À. Îñî ê³ íà, áó ëà íà ñò³ëü êè
âðà æà þ ÷îþ, ùî ñïå ö³ àëü í³ áðè ãà äè íå âñòè ãà ëè õî âàòè, à çà ã ñàì áðà êó âà ëî
“Êíèã äëÿ ðå º ñ ò ðà ö³¿”, òî ìó âî íè ïå ðåéìà ëè ñÿ íå îá ë³ êîì, à ïî õî âàí íÿì,
ùîá óíè ê íó òè ïî øè ðåí íÿ åï³ äå 쳿. Äî ñë³ ä íè öÿ ââà æàº, ùî áåç ïî ñå ðå ä íüî
â³ä ãî ëî äó ïî ìå ð ëî â Óêðà ¿ í³ òà ÐÑÔÐÐ 3,8 ìëí ÷îë. 67 Ö³ äà í³ íå º âè ÷åð ï -
íè ìè, à ìå òî äè êà ï³ä ðà õóí ê³â íàä òî ïå ðå ñ³ ÷ íà é àá ñ ò ðà ê ò íà, àëå ³ âî íè âè -
î ê ðå ì ëþ þòü ñó ì íó ïå ðå âà ãó Óêðà ¿ íè çà ê³ëü ê³ ñ òþ ïî ìå ð ëèõ. ²ñ òî ð³ î ãðà -
ô³ ÷ íèé àíà ë³ç ë³ òå ðà òó ðè ç ïðî á ëåì ãî ëî äî ìî ðó, àëå â êîí òå ê ñ ò³ âè çíà ÷åí -
íÿ çà ãàëü íî¿ ê³ëü êî ñ ò³ æåðòâ ãî ëî äó, ïîñòຠâ ñòàò ò³ Í. À. Àðàëîâåöü 68, ÿêà
ïî ð³ â íÿ ëà äà í³ ðî ñ³é ñü êèõ òà çà ðó á³ æ íèõ äî ñë³ ä íè ê³â ñòî ñî â íî ñà ìå ñî -
ö³ àëü íî- äå ìî ã ðà ô³ ÷ íèõ âòðàò íà ñå ëåí íÿ â 1932—1933 ðð. Âî íà íà ãî ëî øóº,
ùî â ñòà òè ñ òè ÷ íèõ îá ñòå æåí íÿõ ðó õó íà ñå ëåí íÿ âòðà òè â³ä ãî ëî äó íå íà çè -
âà ëè, òî ìó ï³ä ðà õóí êè ³ñ òî ðè êî- äå ìî ã ðà ô³ ÷ íî¿ íà ó êè º çà ãàëü íè ìè. Çî -
êðå ìà, Â. Ï. Äàíèëîâ ââà æຠï³ä ðà õóí êè çà ðó á³ æ íèõ äî ñë³ ä íè ê³â ñòî ñî â íî
ê³ëü êî ñ ò³ æåðòâ ïå ðå á³ëü øåí íÿì, òî ìó ùî 8 ìëí ÷îë. (çà äà íè ìè Ð. Êîí ê -
âåñòà) âè äà ëè ñÿ ðî ñ³é ñü êî ìó ³ñ òî ðè êó íå ðå àëü íè ìè 69. Áåç ïå ðå ÷ íî, ùî
íàé âè ÷åð ï í³ øè ìè äà íè ìè ìî ã ëè ñòà òè çà ïè ñè â êíè ãàõ ðå º ñ ò ðà ö³¿ ñìåð ò -
íî ñ ò³ îð ãà í³â çà ã ñó, àëå âî íè òà êîæ âè ÿâè ëè ñÿ íå ïî â íè ìè. Çà äà íè ìè
ÖÓÍÃÎ, ÿê³ Î. À. Îñîê³íà íà çè âຠäî ñòî â³ ð íè ìè, â 1933 ð. ñìåð ò í³ñòü ñòà -
íî âè ëà 5,7 ìëí îñ³á 70, õî ÷à â³ä ãî ëî äó, íà ¿¿ ïå ðå êî íàí íÿ, ïî ìå ð ëî ìå í øå,
îñê³ëü êè áó ëè âòðà òè é â³ä ð³ ç íèõ õâî ðîá.
Ìàé æå âñ³ äî ñë³ ä íè êè, ç’ÿ ñî âó þ ÷è çà ãàëü íó ÷è ñå ëü í³ñòü âòðàò â³ä ãî -
ëî äó, íå ðîç êðè âà þòü ñà ìî ãî ïî íÿò òÿ — “âòðà òè â³ä ãî ëî äó”. Íå õ òó âàí íÿ
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 135
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
åëå ìåí òà ð íèì ïðè ÷èí íî- íà ñ ë³ä êî âèì ï³ä õî äîì äî îö³í êè ñó ïå ðå ÷ ëè âèõ
ñî ö³ àëü íèõ ÿâèù óñê ëà ä íþº ïî øóê ³ñ òè íè, à â äà íî ìó âè ïàä êó — âñòà íî â -
ëåí íÿ äî ñòî â³ ð íî ñ ò³ é âè ÷åð ï íî ñ ò³ ñòà òè ñ òè êè ñìåð ò íî ñ ò³. Äî êà òå ãî ð³¿
„ñìåð ò í³ñòü â³ä ãî ëî äó” íå îá õ³ä íî çà ðà õó âà òè íå íà ðî äæå íèõ, ïî ìå ð ëèõ â³ä
äèñ òðî ô³¿ íå ìî â ëÿò, ä³ òåé ð³ ç íî â³ êî âèõ ãðóï, íå ïðà öå ç äà ò íèõ êîë ãî ñ ï íè -
ê³â, â³ä åï³ äå 쳿 òè ôó, ìà ëÿ ð³¿, êè ø êî âî- øëóí êî âèõ îò ðó ºíü, ñà ìî ãóáñòâ,
æåðòâ êà í³ áà ë³â (ïå ðå âà æ íî ä³ òåé), ðîç ñò ð³ ëÿ íèõ òà çà ìó ÷å íèõ ï³ ñ ëÿ ïðè -
éíÿò òÿ çà êî íó â³ä 7 ñåð ï íÿ 1932 ð.. Íå îá õ³ä íî ðîç ìå æó âà òè ïðè ÷è íè ³ íà -
ñë³ä êè òðà ãå 䳿. Ãî ëîä ÿê ô³ ç³ î ëî ã³ ÷ íå ÿâè ùå íå ï³ä ëÿ ãຠñòà òè ñ òè ÷ íî ìó
âè ì³ ðî â³, ïî çà ÿê ìຠñó òî á³î ëî ã³ ÷ í³ îö³í êè: äèñ òðî ô³ÿ, îïó õàí íÿ, ðîç -
êëàä êë³ òèí òî ùî. Ëþ äè ìà ñî âî ïî ìè ðà ëè â³ä äî â ãî òðè âà ëî ãî íå äî ¿äàí íÿ,
âæè âàí íÿ äî õ ëÿ òè íè, ãðè çó í³â, äî ìà ø í³õ òâà ðèí (êî òè, ñî áà êè), ñó ðî ãà -
ò³â, íà â³òü â³ä ñïî æè âàí íÿ ëþä ñü êî ãî ì’ÿ ñà, ùî ñïðè ÷è íè ëî êîí ê ðå ò í³ çà -
õâî ðþ âàí íÿ (çà ïà ëåí íÿ ëå ãåíü, õâî ðî áà ñå ð öÿ, äèñ òðî ô³ÿ, òèô, ìà ëÿ ð³ÿ).
ßê ùî â äî êó ìåí òàõ éøëî ñÿ ïðî ñìåð ò í³ñòü â³ä ãî ëî äó, òî öå îçíà ÷à ëî, ùî
ëþ äè ïî ìè ðà ëè âíà ñ ë³ äîê ð³ ç íèõ õâî ðîá, ñïðè ÷è íå íèõ ïî â íîþ äèñ òðî -
ô³ ºþ òà ³í øè ìè ïðî ÿâà ìè ô³ çè ÷ íî ãî âè ñíà æåí íÿ. Îò æå, øó êà òè â ìà òå -
ð³ à ëàõ ïå ðå ïè ñó 1937 ð. ÷è â ì³ ñ öå âèõ îð ãà íàõ çà ã ñ³â âè ÷åð ï íèõ äà íèõ ïðî
ñìåð ò í³ñòü ñà ìå “â³ä ãî ëî äó” ìà ð íî ³ ïî ìè ë êî âî, òî ìó ùî íå îá õ³ä íî âðà -
õî âó âà òè íà ñë³ä êè íå ô³ ç³ î ëî ã³ ÷ íî ãî ÿâè ùà, à ñâ³ äî ìî¿ ïî ë³ òè êè òå ðî ðó ãî -
ëî äîì. Æåð ò âà ìè ãî ëî äó ñòà ëè íå ëè øå ì³ ëü éî íè ïî ìå ð ëèõ, à é ñî ò í³ òè -
ñÿ÷ íå íà ðî äæå íèõ.
Ðîç ìà ¿ ò òÿ öèôð ïðî ÷è ñå ëü í³ñòü æåðòâ ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ çà ñâ³ä ÷óº, ïî-
ïåð øå, â³ä ñó ò í³ñòü íà ó êî âî îáãðóí òî âà íèõ ìå òî äèê äå ìî ã ðà ô³ ÷ íèõ äî -
ñë³ äæåíü äî ñèòü ñêëà ä íî ãî ñî ö³ àëü íî ãî ÿâè ùà, ïî- äðó ãå, íà ÿâ í³ñòü àâ òîðñü -
êèõ óïî äî áàíü òà ïå ðå êî íàíü, à òà êîæ ïðà ã íåí íÿ â÷å íèõ òà ïî ë³ òè ê³â â³ä -
øó êà òè ñå ðå ä íüî ñòà òè ñ òè ÷ íèé êî å ô³ ö³ ºíò ³ñ òè íè òà ìà ñ ø òà á íî ñ ò³ ãó ìà í³ òà -
ð íî¿ êà òà ñ ò ðî ôè ÕÕ ñò. Êðè òå ð³ ºì çëî ÷è íó, à ñà ìå ãî ëîä 1933 ð. ìຠâñ³
îçíà êè ãå íî öè äó, º ìà ñî âà ñìåð ò í³ñòü ä³ òåé, ïî âñÿ ê äåí í³ ÿâè ùà êà í³ áà ë³ ç ìó
â óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëàõ ïðî òÿ ãîì 1932—1933 ðð., ñâ³ äî ìå òâî ðåí íÿ ãî ëî äó äåð -
æà â íè ìè îð ãà íà ìè âëà äè. Òàê, Í. À. Àðàëîâåöü, ïðî àíà ë³ çó âà â øè ³ñ òî ðè ÷ -
íó ë³ òå ðà òó ðó ñòî ñî â íî äå ìî ã ðà ô³ ÷ íèõ âòðàò íà ñå ëåí íÿ â 30-õ ðð., âè çíà ëà
íàé á³ëüø ïî â íè ìè ï³ä ðà õóí êè Ï. Ê. Âàñèëåâñüêîãî, êî ò ðèé, ñïè ðà þ ÷èñü
íà ñòà òè ñ òè êó ÎÄÏÓ çà ïå ð³ îä â³ä 1 ãðó ä íÿ 1932 äî 15 êâ³ ò íÿ 1933 ðð., âñòà -
íî âèâ 2,4 ìëí ÷îë., ÿê³ ïî ìå ð ëè â³ä ãî ëî äó òà çà ãè íó ëè â³ä êà í³ áà ë³ ç ìó 71.
Ðî ñ³é ñü ê³ ³ñ òî ðè êè ³ äå ìî ã ðà ôè, äî ñë³ äæó þ ÷è çà ãàëü í³ âòðà òè íà ñå -
ëåí íÿ çà ðî êè ïà íó âàí íÿ ñòà ë³í ñü êî ãî òî òà ë³ òà ð íî ãî ðå æè ìó, ðîç ïî ä³ ëÿ ëè
¿õ çà ôîð ìà ìè ìà ñî âî ãî òå ðî ðó — ðîç êóð êó ëå í³ ñå ëÿ íè, äå ïîð òî âà í³ íà ðî -
äè, ïî ë³ òè÷ íî ðå ï ðå ñî âà í³ çà ñôà á ðè êî âà íè ìè ïðî öå ñà ìè ³ ñïðà âà ìè, ïî -
ìå ð ë³ â³ä ãî ëî äó. Çìå í øåí íÿ ÷è ñå ëü íî ñ ò³ ñ³ëü ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ,
çàô³êñîâàíå ïåðåïèñîì íàñåëåííÿ 1937 ð., âðà õî âó âà ëî, êð³ì ïî ìå ð ëèõ çà
÷àñ ãî ëî ä íî ãî ëè õî ë³ò òÿ, âè ñå ëå íèõ çà êà òå ãî ð³ ºþ “ñïå ö ïå ðå ñå ëå í ö³â”.
³ä áó âà ëà ñÿ ñòè õ³é íà òà ïëà íî âà “óð áà í³ çà ö³ÿ”.  1931 ð. ñå ëî çà ëè øè ëè
4 ìëí îñ³á ó ìà ñ ø òà áàõ óñ³ º¿ êðà ¿ íè, à çà ãà ëîì çà ðî êè êî ëå ê òè â³ çà ö³ ¿ —
áëè çü êî 12 ìëí ÷îë. 72 ̳ ã ðà ö³é í³ ïðî öå ñè, îñî á ëè âî ñ³ëü ñü êî ãî íà ñå ëåí -
íÿ, âðà õî âó þ ÷è ïà ñ ïîð ò íó ñè ñ òå ìó, â³ä áó âà ëè ñÿ ïëà íîâî, òî ìó ¿õ í³õ ó÷à ñ -
íè ê³â âðà õî âó âà ëè â³ä ïî â³ ä í³ äåð æà â í³ îð ãà íè. ßêàñü ÷à ñ òè íà íà ñå ëåí íÿ,
ïå ðå òíó â øè äè â íèì ñïî ñî áîì êîð äîí, îïè íÿ ëà ñÿ çà ìå æà ìè ÑÐÑÐ. Òà êèõ
ãðî ìà äÿí âè ÿâè ëî ñÿ áëè çü êî 2 ìëí îñ³á, àëå íå âñ³ ìà ëè òà êó ùà ñ ëè âó íà -
ãî äó âðÿ òó âà òè ñå áå â³ä ãî ëî äó âòå ÷åþ.
Äî ëÿ ðîç êóð êó ëå íèõ óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëÿí, ÿê³ îïè íè ëè ñÿ â òà áî ðàõ äëÿ
“ñïå ö ïå ðå ñå ëå í ö³â”, òà êîæ âè ÿâè ëà ñÿ òðà ã³ ÷ íîþ. Âî íè ñòà ëè æåð ò âà ìè
ìà ñî âèõ ðå ï ðå ñ³é, ïî ìè ðà ëè íà óðàëü ñü êèõ ðó ä íè êàõ, ë³ ñî ïî âà ëàõ. Íà ö³ î -
136 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
íàëü íèé ñêëàä “ñïå ö ïå ðå ñå ëå í ö³â” äî ñë³ äæå íèé ñëà áî, õî ÷à äî êó ìåí òàëü -
í³ ïó á ë³ êà ö³¿ ðî ñ³é ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³â Â. Ì. Çåìñüêîâà, ². ª. Ïëîòí³êîâà,
Ã. Ì. Àëäèáåêîâà ðîç êðè âà þòü æà õ ëè â³ óìî âè ³ñ íó âàí íÿ “ñïå ö êî í òè íãåí -
òó” íà Óðà ë³, êó äè íà ñè ëü íî âè ñå ëè ëè â 1930—1931 ðð. 63720 ñ³ ìåé ç Óêðà -
¿ íè 73. ×è ìà ëî ç íèõ âòå ê ëè, àëå áà ãà òî ïî ìå ð ëè íà øëÿ õó ïå ðå âå çåí íÿ òà
áåç ïî ñå ðå ä íüî â “òðó ä ïî ñå ëåí íÿõ”, îñî á ëè âî â 1932—1933 ðð. Ïî ìè ðà ëè
â³ä íå ñòåð ï íî¿ ô³ çè ÷ íî¿ ïðà ö³, â³ä íå äî ¿äàí íÿ, ñó ðî ãà ò íî ãî õë³ áà ç òè ð ñîþ,
â³ä åï³ äå ì³é òà àí òè ñà í³ òà ð³¿, â³ä ðîç ïðàâ òà çíó ùàíü êîí âî ¿ ð³â. Ñå ðåä “çå -
ê³â” Ãóëàãó óêðà ¿ í ö³ ñòà íî âè ëè óïðî äîâæ äðó ãî¿ ïî ëî âè íè 30-õ ðð. 14,2 %,
òîáòî áëè çü êî 180 òèñ. 74. Âî íè ïî ìè ðà ëè â òà áî ðàõ, à òà êîæ ñâ³ äî ìî çíè -
ùó âà ëè ñÿ â ñïå ö ïî ñå ëåí íÿõ, ïðî ùî ñâ³ä ÷àòü äî êó ìåí òàëü í³ ðîç â³ä êè ðî -
ñ³é ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³ â 75.
Òà êèì ÷è íîì, ïè òî ìà âà ãà äå ïîð òî âà íèõ òà ðå ï ðå ñî âà íèõ çà ðî êè êî -
ëå ê òè â³ çà ö³¿ â ê³ëü ê³ ñ íî ìó â³ä íî øåí í³ âè ÿâè ëà ñÿ íå çíà ÷ íîþ, ùîá “ñïè ñó -
âà òè” íà íå¿ çà ãàëü í³ âòðà òè íà ñå ëåí íÿ â ðî êè êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ãî ëî äó.
ßê ùî “íå ï ðÿ ì³” âòðà òè íà ñå ëåí íÿ ñòà íî âè ëè ñïðà â ä³ ïî ëî âè íó ç 6,7 ìëí
÷îë., çà äà íè ìè Â. Â. Öàïë³íà, òà 5,6 ìëí, çà ï³ä ðà õóí êà ìè Î. À. Îñîê³íî¿,
à ðå ø òà çà ãè íó ëè â³ä ãî ëî äó, òî, ïî êëà äà þ ÷èñü íà äî ñòî â³ ð í³ñòü äæå ðåë ³
ïî ðÿ ä í³ñòü äî ñë³ ä íè ê³â, ìî æ íà âè çíà ÷è òè öè ô ðó 3,8 ìëí ÷îë. “ãî ëî äî ìî -
ð³â ñü êîþ”. Òà êî¿ ê³ëü êî ñ ò³ ïî ìå ð ëèõ çà äâà ðî êè ìà ñî âî¿ ³ ùî äåí íî¿ ñìåð -
ò íî ñ ò³ ïå ðå âà æ íî ñ³ëü ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ äî ñòà ò íüî, ùîá ãî âî ðè òè ïðî ôàêò
ãó ìà í³ òà ð íî¿ êà òà ñ ò ðî ôè â 30-õ ðð. ÕÕ ñò. Âè êëè êຠñó ì í³â ïå â íà íå óçãî -
äæå í³ñòü ïî ðî êàõ. Íå ìຠá³ëüø- ìåíø îñ òà òî ÷ íèõ äà íèõ ñìåð ò íî ñ ò³ â
1932, 1933 òà óïðî äîâæ ïåð øî¿ ïî ëî âè íè 1934 ðð., îñî á ëè âî â Óêðà ¿ í³ òà
íà Êó áà í³. Âñ³ äî ñë³ ä íè êè âè î ê ðå ì ëþ þòü âè ñî êó ñìåð ò í³ñòü â Óêðà ¿ í³
ïðî òÿ ãîì 1933 ð., õî ÷à ï³ä êðå ñ ëþ þòü ñïàä âî ñå íè, î÷å âè ä íî, ³ã íî ðó þ ÷è
ôàêò åï³ äå 쳿 òè ôó, ùî îñî á ëè âî âè ðó âà ëà ï³ ñ ëÿ ãî ëî ä íèõ çè ìî âî- âå ñ íÿ -
íèõ ì³ ñÿ ö³â òà ïî ÷à ò êó ë³ òà, õî ÷à â³ä íå¿ ïî ìè ðà ëè ³ ïðî òÿ ãîì 1932 ð.
Í. À. Àðàëîâåöü ââà æຠöè ô ðó 2,4 ìëí ïî ìå ð ëèõ â³ä ãî ëî äó òà ïî ëå ã ëèõ â³ä
ëþ äî ¿ ä³â ðå àëü íîþ, àëå ¿¿ ï³ä ðà õóí êè îõî ï ëþ þòü ëè øå ãðó äåíü 1932 —
êâ³ òåíü 1933 ð., òîáòî àïî ãåé í³ ì³ ñÿ ö³ ñìåð ò íî ñ ò³. ßê ùî âçÿ òè çà çíà ÷å íó
öè ô ðó çà îñ íî âó, à âî íà ñêëà äå íà çà äà íè ìè ÎÄÏÓ, òî ÿê áó òè ç îö³í êîþ
æåðòâ çà ñ³ ÷å íü — ëè ñ òî ïàä 1932 ð., òðà âå íü — ãðó äåíü 1933 ð., âðà õî âó þ ÷è
1 ìëí. íå çà ðå º ñ ò ðî âà íèõ îð ãà íà ìè çà ã ñ³â ñå ëÿí, ÿê³ ïî ìå ð ëè â³ä ãî ëî äó.
Âè çíà þ ÷è ö³ë êîì ³ìî â³ ð íè ìè ³ñ íó þ ÷³ â ðî ñ³é ñü ê³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ äà í³
ïðî ñìåð ò í³ñòü â³ä ãî ëî äó 1932—1933 ðð., ñë³ä çà çíà ÷è òè, ïî- ïåð øå, âè î ê -
ðå ì ëåí íÿ íè ìè “òðà ã³ ÷ íî¿ ïåð øî ñò³” Óêðà ¿ íè, ÿêà ìà ëà â³ä 50 äî 70 % ïî -
ìå ð ëèõ â³ä ãî ëî äó æè òå ë³â ÑÐÑÐ, ïî- äðó ãå, íå çî âñ³ì àð ãó ìåí òî âà íå “â³ ä -
ùå ï ëåí íÿ” âòðàò íà ñå ëåí íÿ äî òàê çâà íî¿ êà òå ãî 𳿠“íå ï ðÿ ìèõ”: â’ÿ ç í³ òà -
áî ð³â, ñïå ö ïå ðå ñå ëå í ö³, âò³ êà ÷³, õâî ð³. Íà äî ëþ ðîç êóð êó ëå íèõ ïðè ïà äàº
íå çíà ÷ íà ÷à ñ ò êà, ùî çó ìî âè ëà ê³ëü ê³ ñ íå çìå í øåí íÿ ñ³ëü ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ.
Íà ïå ðå äî äí³ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ â ÑÐÑÐ (çà ï³ä ðà õóí êà ìè ². ª. Çåëåí³íà) íà -
ë³ ÷ó âà ëî ñÿ 900 òèñ. êóð êóëü ñü êèõ ãî ñ ïî äàðñòâ (4,5 ìëí ÷îë.), ç íèõ äî
ïî÷à ò êó “ïî ë³ òè êè ë³ ê â³ äà ö³¿ êóð êó ëÿ ÿê êëà ñó” áó ëî “âè ò³ ñ íå íî” òà “îá -
ìå æå íî” áëè çü êî 300 òèñ., à âè ñå ëè ëè çà ðî êè êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ 381 òèñ. ãî ñ -
ïî äàðñòâ, ðå ø òà ïå ðåéø ëà äî ³í øî ãî ñî ö³ àëü íî ãî ñòà òó ñó ³ âñòó ïè ëà äî
êîë ãî ñ ï³â àáî æ “ðî ç ñå ëè ëà ñÿ” â ìå æàõ ðå ñ ïó á ë³ êè 76. Çà ãà ëîì, íà ïå ðå êî -
íàí íÿ â³ äî ìî ãî ðî ñ³é ñü êî ãî ³ñ òî ðè êà- àã ðà ð íè êà, áó ëî ë³ ê â³ äî âà íî çà êà -
òåãî ð³ ºþ “êóð êóëü” 1,2 ìëí äâî ð³ â 77, ùî, áåçóìî â íî, ïî çíà ÷è ëî ñÿ íà ¿õ
ìà òå ð³ àëü íî ìó ñòà íî âè ù³ òà ïðî äî âî ëü ÷³é áà ç³ âñ³ º¿ êðà ¿ íè.
Ó òðà â í³ 1993 ð. â ïî ñîëü ñ ò â³ Óêðà ¿ íè â Ðî ñ³¿ â³ä áó ëà ñÿ íà ó êî âà êîí ôå -
ðå í ö³ÿ óêðà ¿í ñü êèõ òà ðî ñ³é ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³â, äî ÿêî¿ äî ëó ÷è ëè ñÿ ïî ë³ òè êè
òà ïè ñü ìåí íè êè îáîõ êðà ¿í. Ó÷à ñ íè êè ç’ÿ ñó âà ëè îñ íî â í³ ïðè ÷è íè ãî ëî äó,
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 137
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
âè ñâ³ ò ëè ëè éî ãî æà õ ëè â³ íà ñë³ä êè, õî ÷à íå äî ñÿ ã ëè îä íî ñòàé íî ñ ò³ ñòî ñî â -
íî ê³ëü êî ñ ò³ æåðòâ. Âè ñòó ïà þ ÷³ ç îáîõ ñòî ð³í ãî âî ðè ëè ïðî ãå íî öèä, àëå
ðî ñ³é ñü ê³ â÷å í³ íå âè çíà ëè éî ãî àí òè óê ðà ¿í ñü êî¿ ñïðÿ ìî âà íî ñ ò³. Ó âå ðå ñ í³
1993 ð. â ì³æ íà ðî ä í³é êîí ôå ðå í ö³¿ ó Êè º â³ áðà ëè ó÷àñòü ³ ðî ñ³é ñü ê³ ³ñ òî ðè -
êè — ². ª. Çåëåí³í, Ì. Î. ²âíèöüêèé, ÿê³ çãî äîì îïó á ë³ êó âà ëè âëà ñ íó îö³í -
êó ïðè ÷è í òà íà ñë³ä ê³â ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³. Íå áå ðó ÷è äî óâà ãè äå ÿê³ ïî ìè ë êè
â ïî ñà äàõ ³ çâàí íÿõ, äî ïó ùå íèõ àâ òî ðà ìè ñòà òåé, çà çíà ÷è ìî êîí öå ï òó àëü -
í³ ìî ìåí òè. Ïî- ïåð øå, ãðó ïà àâ òî ð³â (². ª. Çåëåí³í, Ì. Î. ²âíèöü êèé,
Â. Â. Êîíäðàøèí, ª. Ì. Îñêîëêîâ) ï³ä êðå ñ ëè ëè “íå î á ã ðóí òî âà íå àê öåí -
òó âàí íÿ äå ÿêî¿ âè íÿ ò êî âî ñ ò³ Óêðà ¿ íè”, ïî- äðó ãå, çà ÿâè ëè îô³ ö³é íî ïðî -
òåñò ùî äî êà ÿò òÿ Ðî ñ³¿ çà çëî ÷è íè ãå íî öè äó ïðî òè óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó â
ðî êè ãî ëî äî ìî ðó 78. Ïî ñè ëà þ ÷èñü íà âè ñòó ïè óêðà ¿í ñü êèõ äî ñë³ ä íè ê³â
(². Õ. Ãàíæè, Ñ. Ãîðîøêà, Ñ. Â. Êóëü÷èöüêîãî), ÿê³ ââà æà ëè ïåð øî ïðè ÷è -
íà ìè ãî ëî äó êî ëå ê òè â³ çà ö³þ òà õë³ áî çà ãî ò³ â ë³, ¿õ ðî ñ³é ñü ê³ êî ëå ãè âè ñëî âè -
ëè âëà ñ íó àð ãó ìåí òà ö³þ ïî õî äæåí íÿ ãî ëî äó: “àí òè ñå ëÿí ñü êà ïî ë³ òè êà ñòà -
ë³í ñü êî ãî êå ð³ â íè ö ò âà, ÿêà íå ìà ëà, îä íàê, ÿñ ê ðà âî âè ÿâ ëå íî¿ íà ö³ î íàëü -
íî¿ ñïðÿ ìî âà íî ñ ò³” 79. Íå îá õ³ä íî çà óâà æè òè, ùî ëè ñ òî ïà äî âèé (1929 ð.)
ïëå íóì ÖÊ ÂÊÏ(á), ãî òó þ ÷èñü äî çä³é ñ íåí íÿ ìà ñî âî¿ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, çà -
ñëó õàâ ïè òàí íÿ ñà ìå ïðî ñ³ëü ñü êå ãî ñ ïî äàð ñ ò âî Óêðà ¿ íè. Äî Óêðà ¿ íè, ÿê
æè ò íè ö³, áó ëà ïðè êó òà îñî á ëè âà óâà ãà ³ “òóð áî òà” ñòà ë³í ñü êî ãî ïî ë³ ò áþ ðî.
Áåç ïå ðå ÷ íî, îñ íî â íîþ ïðè ÷è íîþ ãî ëî äó º õë³ áî çà ãî ò³ â ë³ ïî- ñòà ë³í ñü êè,
ùî äî öüî ãî àð ãó ìåí òà ö³ÿ ðî ñ³é ñü êèõ ó÷å íèõ íå âè êëè êຠçà ïå ðå ÷åíü. Âî -
íè âè çíà þòü òîé ôàêò, ùî “ñòà ë³í ñü êå êå ð³ â íè ö ò âî óñ â³ äî ì ëþ âà ëî” íå ìè -
íó ÷³ñòü ãî ëî äó, çá³ëü øó þ ÷è îá ñÿ ãè ³ òåì ïè õë³ áî çà ãî ò³ âåëü â Óêðà ¿ í³, îò æå,
éî ãî ðó êî òâî ð í³ñòü ö³ë êîì î÷å âè ä íà.
Îñ íî â íèé êîí ò ðà ð ãó ìåíò “÷å ò â³ð êè” â³ äî ìèõ ðî ñ³é ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³â
ñòî ñî â íî “âè íÿ ò êî âî ñ ò³ Óêðà ¿ íè” ïî ëÿ ãàâ ó òî ìó, ùî ãî ëîä âðà çèâ îä íî -
÷à ñ íî çå ð íî â³ ðà éî íè Êó áà í³, Ö×Î, Íè æ íüî¿ Âî ë ãè òà Êà çàõ ñ òà íó, â³ä òàê,
ìî â ëÿâ, âè î ê ðå ì ëåí íÿ àí òè óê ðà ¿í ñü êî¿ ñïðÿ ìî âà íî ñ ò³ ãî ëî äó íå º ïå ðå êî -
í ëè âèì. Òå ðîð ãî ëî äîì â óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëàõ âè ð³ ç íÿ â ñÿ â³ä ³í øèõ ðå ã³ î í³â,
òî ìó ùî Óêðà ¿ íó âè çíà ëè îñ íî â íèì ïîñòà ÷àëü íè êîì õë³ áà äî “ñî þ ç íî¿
êî ìî ðè”, ïðî ùî ñâ³ä ÷àòü ïðî ïî ð ö³¿ îá ñÿ ã³â õë³ áî çà ãî ò³ âåëü ì³æ ðå ñ ïó á -
ë³ êà ìè òà êðà ÿ ìè. Âè ëó ÷åí íÿ õë³ áà ñêð³çü â³ä áó âà ëî ñÿ ç îñî á ëè âîþ æîð ñ -
òî ê³ ñ òþ, â òî ìó ÷è ñ ë³ é íà Êó áà í³, äå ìå ø êà ëè åò í³ ÷ í³ óêðà ¿ í ö³, àëå ò³ëü êè
Óêðà ¿ íà â³ä ÷ó ëà íà ñî á³ ðóé í³ â íó ñè ëó òàê çâà íèõ “÷î ð íèõ äî ùîê”. Íà ñòà -
ë ³í ñü êó “ïëà õó” ïðè ðå ê ëè íå ëè øå ø³ñòü åêñ ïå ðè ìåí òàëü íèõ ñ³ë ñõ³ ä í î -
ï³ â äåí íèõ îá ëà ñ òåé Óêðà ¿ íè, à é íà ñå ëåí íÿ 82 ðà éî í³â, òîáòî ö³ë êîì ñâ³ ä î ìî
é óïå ðå äæå íî. Ìî æ íà ïî ãî äè òè ñÿ ç îïî íåí òà ìè ñòî ñî â íî íåîá ãðóí òî âà -
íî ñ ò³ òå çè ïðî òå, ùî â³ä ãî ëî äó “ïî ñ ò ðà æ äà ëî ëè øå íà ñå ëåí íÿ Óêðà ¿ íè”.
Òàê, ãî ëîä âðà çèâ çå ð íî â³ ðà éî íè êðà ¿ íè, â ÿêèõ ïî ìè ðà ëè ðî ñ³ ÿ íè, êà çà -
õè, í³ ì ö³, àëå âè çíàí íÿ ãåî ãðà ô³¿ ãî ëî äó íå ñïðî ñ òî âóº éî ãî àí òè óê ðà ¿í ñü -
êî¿ ñïðÿ ìî âà íî ñ ò³. Íå ìຠïî òðå áè ïå ðå êî íó âà òè â òî ìó, ùî â³ä ãî ëî äó ïî -
ìè ðà ëè ïå ðå âà æ íî (95 %) ñ³ëü ñü êî ãî íà ñå ëåí íÿ, äâ³ òðå òè íè ÿêî ãî ëè øå â
Óêðà ¿ í³ ñòà íî âè ëè ñà ìå åò í³ ÷ í³ óêðà ¿ í ö³. ßê ùî ñå ðåä íà ö³ î íàëü íèõ ìå í -
øèí â Óêðà ¿ í³ áó ëè çà ô³ ê ñî âà í³ âè ïàä êè ãî ëî äó âàí íÿ, õî÷ ³ íå ñòåð ï íî
òðà ã³ ÷ í³, òî îñ íî â íó ÷à ñ òè íó æåðòâ ñòà íî âè ëè ñà ìå óêðà ¿í ñü ê³ ñå ëÿ íè.
Àíà ë³ç êðè ì³ íàëü íèõ ñïðàâ êà í³ áà ë³â çà íà ö³ î íàëü íîþ îçíà êîþ òà êîæ çà -
ñâ³ä ÷óº “ó ê ðà ¿í ñü êó ñïðÿ ìî âà í³ñòü”, íå êðî âî æå ð í³ñòü óêðà ¿ í ö³â, à îñî á ëè -
âó æîð ñ òî ê³ñòü òå ðî ðó ãî ëî äîì â óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëàõ. Óêðà ¿í ñü ê³ ³ñ òî ðè êè,
ïî ÷è íà þ ÷è ç 1989 ð., í³ êî ëè íå çà ïå ðå ÷ó âà ëè ôà ê òó ãî ëî äó â çå ð íî âèõ ðà éî -
íàõ Ðî ñ³¿, ùî íå ñïðî ñ òî âóº éî ãî àí òè óê ðà ¿í ñü êî¿ àê ö³¿. ³ä ãî ëî äó, çà äà íè -
ìè ². ª. Çåëåí³íà òà éî ãî ñï³ âàâ òî ð³â, ïî ìå ð ëî ùî íàé ìå í øå 7 ìëí ÷îë. 80, ç
íèõ, ïî ñè ëà þ ÷èñü íà ìà òå ð³ à ëè ïå ðå ïè ñó íà ñå ëåí íÿ 1937 ð., 50—70 % ïðè -
138 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
ïà äຠíà Óêðà ¿ íó. Íà â³òü íå ïî êà ç íè êè ñìåð ò íî ñ ò³ òà àá ñî ëþ ò íî ïå ðå âà -
æà þ ÷à á³ëü ø³ñòü åò í³ ÷ íèõ óêðà ¿ í ö³â â ÓÑÐÐ ñõè ëÿ þòü íàñ äî êîí ñ òà òà ö³¿
àí òè óê ðà ¿í ñü êî¿ ä³¿ ãî ëî äî ìî ðó. Ðó êî òâî ð íèé ãî ëîä, à â³í íå âè êëè êຠçà -
ïå ðå ÷åíü ï³ ñ ëÿ ïî ÿâè óí³ êàëü íèõ àð õ³ â íèõ äæå ðåë, áóâ òå ðî ðè ñ òè ÷ íèì àê -
òîì, ñêëà äî â³ ÿêî ãî â³ä ïî â³ äà þòü îñ íî â íèì îçíà êàì êîí âå í ö³¿ 1948 ð. ïðî
ãå íî öèä. Âè çíàí íÿ ðî ñ³é ñü êè ìè ³ñ òî ðè êà ìè øè ðî êî¿ ãåî ãðà ô³¿ ãî ëî äó íå
çìå í øóº éî ãî òðà ã³ ÷ íèõ íà ñë³ä ê³â äëÿ óêðà ¿ í ö³â, à íà â ïà êè — ïî ãëè á ëþº,
áî âî íè ìå ø êà ëè íà Êó áà í³, â Ö×Î òà â ϳ â í³ ÷ íî ìó Êà çàõ ñ òà í³. Çî ñå ðå -
äæåí íÿ íà àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íî- òå ðè òî ð³ àëü íèõ ðà éî íàõ ÐÑÔÐÐ, îñî á ëè âî çå -
ð íî âèõ, àá ñî ëþ ò íî íå çà ïå ðå ÷óº àí òè óê ðà ¿í ñü êî¿ ñïðÿ ìî âà íî ñ ò³ òå ðî ðó
ãî ëî äîì â Óêðà ¿ í³. Âî íà ïîñòຠó çâ³ òàõ ïî ë³ òè÷ íî ãî êå ð³ â íè ö ò âà Óêðà ¿ íè
Ñòà ë³ íó, à òà êîæ ÷³ ò êî âè î ê ðå ì ëå íà â éî ãî ñëó æ áî âî ìó ëè ñ òó âàí í³ ç Êà ãà -
íî âè ÷åì. Óïðî äîâæ 1933 ð. êà á³ íåò Ñòà ë³ íà â Êðå ì ë³ ùî ì³ ñÿ öÿ, çà éî ãî
âêà ç³â êà ìè, â³ä â³ äó âà ëè Ïîñòè øåâ òà Êî ñ³ îð. Ïî ñè ëà òè ñÿ íà â³ä ñó ò í³ñòü
îô³ ö³é íî âè ãî ëî øå íî ãî íà ì³ ðó Ñòà ë³ íà çíè ùè òè ñà ìå óêðà ¿ í ö³â øëÿ õîì
øòó ÷ íî ãî ãî ëî äó, à öåé àð ãó ìåíò—â³ä ÷àé äå ÿêèõ ïó á ë³ öè ñ ò³â òà ³ñ òî ðè ê³â
ùå ³ñ íóº â ë³ òå ðà òó ð³, — äà ðå ì íî. Äæå ðå ëà çà ô³ ê ñó âà ëè áåç ë³÷ ôà ê ò³â ïëà -
íî âî ãî, ñâ³ äî ìî ãî, îð ãà í³ çî âà íî ãî ïî çáà â ëåí íÿ áà ãà òî ì³ ëü éîí íî ãî óêðà -
¿í ñü êî ãî ñå ëÿí ñ ò âà çà ñî á³â ³ñ íó âàí íÿ. Öå íå çà ïå ðå ÷ íèé ³ñ òî ðè ÷ íèé ôàêò.
 çà ðó á³ æ í³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿, îñî á ëè âî â ïðà öÿõ óêðà ¿í ñü êî¿ ä³ à ñ ïî ðè,
íà áó ëà ïî øè ðåí íÿ ïî ë³ òè÷íà îö³í êà íå ñò³ëü êè ñà ìèõ ïðè ÷èí ãî ëî äó,
ñê³ëü êè ìî òè âà ö³é íèõ ä³é òî òà ë³ òà ð íî ãî ñòà ë³í ñü êî ãî ðå æè ìó, òî ìó ë³ òå ðà -
òó ðà ðÿ ñ í³ ëà ôîð ìó ëþ âàí íÿ ìè — “øòó ÷ íèé”, “ñïëà íî âà íèé”, “îð ãà í³ çî -
âà íèé”, “ðó êî ò âî ð íèé”, “ñâ³ äî ìèé”. Ç ³ñ òî ðè ÷ íî¿ òî ÷ êè çî ðó, âî íè íå º
àá ñî ëþ ò íî âè ÷åð ï íè ìè é àäå ê âà ò íè ìè, õî ÷à áåç ïî ìè ë êî âî ïå ðå äà þòü îá -
ñòà âè íè óêðà ¿í ñü êî¿ òðà ãå 䳿.  ðî ñ³é ñü ê³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ ñïî ñòå ð³ ãà º òü ñÿ
äå ùî ñêå ï òè ÷ íå ñòà â ëåí íÿ äî ïî ä³ á íèõ òëó ìà ÷åíü. Òàê, ². ª. Çåëåí³í ââà -
æຠñòà ë³í ñü êó “ðå âî ëþ ö³þ çâåð õó”, òîáòî êî ëå ê òè â³ çà ö³þ ç ¿¿ çãó á íè ìè
íà ñë³ä êà ìè, “çà ï ðî ã ðà ìî âà íîþ”, à ñàì ãî ëîä îð ãà í³ çî âà íèì, àëå íå ãå íî -
öè äîì, òèì ïà ÷å ïðî òè óêðà ¿í ñü êî ãî íà ðî äó 81. Êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ çà âåð øè ëà -
ñÿ â îñ íî â íî ìó â 1932 ð., òî ìó Ñòà ë³í çìå í øèâ òåì ïè ¿¿ ôîð ñó âàí íÿ, àëå
ïî ÷àâ âè õî âó âà òè ñå ëÿí øëÿ õîì ô³ íàí ñî âî- åêî íî ì³ ÷ íî ãî òè ñ êó. Âè ùå íà -
ç âà íèé äî ñë³ ä íèê ââà æàº, ùî “õë³ áî çà ãî ò³ â ë³” òà “ñòà ë³í ñü êèé ïðåñ” âè -
ÿâè ëè ñÿ “êî ìàí äîþ íà åêî íî ì³ ÷ íå çà äó øåí íÿ ïî íàä 9 ìëí ñå ëÿí ñü êèõ ãî -
ñ ïî äàðñòâ”, ó òî ìó ÷è ñ ë³ é óêðà ¿í ñü êè õ 82. ³ äî ìèé ðî ñ³é ñü êèé ³ñ òî ðèê
Â. Ï. Äàíèëîâ òà êîæ ââà æຠãî ëîä îð ãà í³ çî âà íèì, àëå íå ðó êî òâî ð íèì ³ íå
ãå íî öè äî ì 83. Íà òà êèõ êîí öå ï òó àëü íèõ ïî çè ö³ÿõ çà ëè øà º òü ñÿ ïå ðå âà æ íà
á³ëü ø³ñòü ðî ñ³é ñü êèõ äî ñë³ ä íè ê³â ö³ º¿ òðà ãå ä³ ¿ 84.
Äëÿ ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ ãî ëî äó ÿê ðî ñ³é ñü êî¿, òàê ³ óêðà ¿í ñü êî¿, õà ðà ê òå ð í³
äâ³ ð³ â íî ä³ þ ÷³ òåí äå í ö³¿: àá ñî ëþ òè çà ö³ÿ îñî áè ñ òî¿ ðî ë³ Ñòà ë³ íà ³ âî ä íî ÷àñ
êîí öåí ò ðà ö³ÿ ïðî âè íè íà êî ìó í³ ñ òè ÷ íî ìó ðå æè ì³. Çà ðó á³ æ í³ ³ñ òî ðè êè
òàêîæ çî ñå ðå äæó þòü óâà ãó íà ñòà ë³í ñü ê³é ìî äå ð í³ çà ö³¿ ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà, ÿêà
ñóïðî âî äæó âà ëàñÿ ðå ï ðå ñ³ ÿ ìè òà ãî ëî äîì. Ïåð ñî í³ ô³ êà ö³ÿ, ùî ìå æó âà ëà
ïå â íèé ÷àñ ç äå ìî í³ çà ö³ ºþ ðî ë³ Ñòà ë³ íà â ñó ñ ï³ ëü íî- ïî ë³ òè ÷ íî ìó æèò ò³
êðà ¿ íè, ñòî ñî â íî ðó êî òâî ð íî ñ ò³ ãî ëî äó çà ñëó ãî âóº íà óâà ãó, àëå ìà º ìî äî -
òðè ìó âà òè ñÿ ïðèí öè ïó ³ñ òî ðè ç ìó, äî ñë³ äæó þ ÷è ñêëà ä í³ ïðî öå ñè ñè ñ òå ì íî ³
âñå á³ ÷ íî. Ëè ñ òó âàí íÿ Ñòà ë³ íà, îñî á ëè âî ïðî òÿ ãîì ïåð øî¿ ïî ëî âè íè 30-õ ðð.,
ñâ³ä ÷èòü ïðî éî ãî äî ì³ íó þ ÷ó ðîëü, õî ÷à ðå ø òà ÷ëå í³â ïî ë³ ò áþ ðî, ÿê ï³ä êðå ñ -
ëþ þòü äå ÿê³ äî ñë³ ä íè êè 85, íå áó ëè ïà ñè â íè ìè ñïî ñòå ð³ ãà ÷à ìè. Ïè òàí íÿ ïðî
ïåð ñî íàëü íó ïðè ÷å ò í³ñòü òà â³ä ïî â³ äàëü í³ñòü ó ðî êè ìà ñî âî ãî òå ðî ðó âè õî -
äèòü çà ìå æ³ ³ñ òî ðè ÷ íî¿ íà ó êè, ÿêà ìî æå ëè øå êîí ñ òà òó âà òè ôà ê òè.
Çà ïå ðå ÷ó âà òè “âè íÿ ò êî â³ñòü” óêðà ¿í ñü êî¿ òðà ãå 䳿 øëÿ õîì îòî òî æ íåí -
íÿ ¿¿ ìà ñ ø òà á³â ç ³í øè ìè ðå ã³ î íà ìè íå çî âñ³ì êî ðå ê ò íî. Óêðà ¿ íà, ÿê ³
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 139
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
áóäü- ÿêèé ðå ã³ îí òî ä³ ø íüî ãî ÑÐÑÐ, âè ð³ ç íÿ ëà ñÿ ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íèì
òà íà ö³ î íàëü íî- êóëü òó ð íèì ðîç âè ò êîì. Íà ö³ î íàëü í³ ìå í øè íè ìà ëè ñâî¿
àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â í³ ðà éî íè, àëå íà ïðî òè âà ãó íà ðî äàì Ðî ñ³¿ íå ïðà ã íó ëè, áî -
äàé, ôîð ìàëü íî¿ àâ òî íî 쳿. Áà æàí íÿ ðî ñ³é ñü êèõ ³ñ òî ðè ê³â óí³ ô³ êó âà òè ãî -
ëîä 1932—1933 ðð., î÷å âè ä íî, çó ìî â ëå íå íå ñò³ëü êè ïî øó êîì ³ñ òè íè,
ñê³ëü êè íà ìà ãàí íÿì ³í òåð íà ö³ î íà ë³ çó âà òè ïðè ÷è íè òà íà ñë³ä êè ãëî áàëü íî¿
ñî ö³ àëü íî- ãó ìà í³ òà ð íî¿ êà òà ñ ò ðî ôè â Óêðà ¿ í³. ²í êî ëè ³ñ òî ðè êàì Ðî ñ³¿, ÿê³
ïðà ã íóòü äà òè óçà ãàëü íþ þ ÷ó îö³í êó òðà ãå 䳿, áðà êóº åëå ìåí òà ð íèõ ôà ê òî -
ëî ã³ ÷ íèõ çíàíü, òî ìó ö³ë êîì ñïðè ÿ ò ëè âèé 1931 ð. ñòຠ“íå â ðî æàé íèì”, à
êðè çà õë³ áî çà ãî ò³ âåëü 1927—28 ðð. ïî ÿñ íþ º òü ñÿ âè êëþ ÷ íî íå äáà ëîþ ïî -
ë³ òè êîþ ö³ íî ó ò âî ðåí íÿ, “íî æè öÿ ìè ö³í”, à íå ðå çóëü òà òîì äå ñÿ òè ð³ ÷ íî ãî
åêñ ïå ðè ìåí òó â ñ³ëü ñü êî ìó ãî ñ ïî äàð ñ ò â³ òà ïî âå ð íåí íÿ äî ïðîä ðîç ê ëàä êè.
Ãî ëîä â óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëàõ ðîç ïî ÷à â ñÿ “íå ñ êîí öà 1932 ãî äà”, ÿê ââà æàº
Î. À. Îñîê³íà, à ùå íà ïðè ê³ í ö³ 1931 ð. 86, â³ä òàê ñòà òè ñ òè êó æåðòâ îá ìå æó -
þòü ïå ðå âà æ íî 1933 ð. Äî ñë³ ä íè öÿ âè ñëî âè ëà äó ì êó ïðî ôóí ê ö³ î íó âàí íÿ
â ðî êè ãî ëî äó ïî â íî ö³í íî ãî êîë ãî ñ ï íî ãî ðèí êó òà ïðî éî ãî ïðè âà ò íî-ï³ ä -
ï ðè º ì íè öü êó ïðè ðî äó 87. ¯¿ òëó ìà ÷åí íÿ ñòà ë³í ñü êî ãî “íå î íå ïó” òå î ðå òè ÷ -
íî ³ ôîð ìàëü íî ìຠï³ä ñòà âó, òî ìó ùî â 1932 ð. äåð æà âà äî çâî ëè ëà êîë ãî ñ -
ï íó òîð ã³ â ëþ, àëå â óìî âàõ òî òàëü íèõ õë³ áî çà ãî ò³ âåëü âî íà ïðî ñ òî íå ä³ ÿ ëà,
à íà ìà ãàí íÿ ïðî äà òè õë³á çà âåð øó âà ëî ñÿ ðå ï ðå ñ³ ÿ ìè.  Óêðà ¿ í³ çà áî ðî -
íÿëà ñÿ áóäü- ÿêà òîð ã³ â ëÿ ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü êîþ ïðî äó ê ö³ ºþ ïðî òÿ ãîì
1932—1933 ðð., à çà ïðî ïî íî âà íà ñè ñ òå ìà çà ãî ò³ âåëü óíå ìî æ ëè â ëþ âà ëà
áóäü- ÿêèé íà òÿê ì³ ñ öå âèõ îð ãà í³â âëà äè ïðî òîð ã³ â ëþ. Ñòà ë³í, ñïî ñòå ð³ ãà -
þ ÷è çà ð³ â íåì ñî ö³ àëü íî¿ íà ïðó ãè â Óêðà ¿ í³, âè ïó ñ êàâ ïàð øëÿ õîì ðå ï ðå -
ñ³é, äå ïîð òà ö³é, ãî ëî ñë³ â íèõ îá³ öÿ íîê ïðî òîð ã³ â ëþ é ðè íîê, íà â³òü éî ãî
âè ñë³â “æè òè ñòà ëî êðà ùå, æè òè ñòà ëî âå ñå ë³ øå” â³ä äçå ð êà ëþ âàâ çì³ íó éî -
ãî îñî áè ñ òî¿ íà ïðó ãè.  1932—1933 ðð., ÿê ñâ³ä ÷àòü óïî ðÿ ä íè êè äî á³ð êè
ëè ñ ò³â Êà ãà íî âè ÷à äî Ñòà ë³ íà, âîæäü ïî ëåã øå íî ç³ òõ íóâ ³ âè¿ õàâ íà â³ä ïî -
÷è íîê ëè øå âî ñå íè 1933 ð., êî ëè áóâ ïå âåí: ñî ö³ àëü íî ãî âè áó õó â ãî ëî ä íèõ
³ âè ñíà æå íèõ ðà éî íàõ íå â³ä áó ëî ñÿ. Êîë ãî ñ ï íà òîð ã³ â ëÿ âè êî íó âà ëà ôóí ê -
ö³þ ñòè ìó ëó äëÿ ãî ñ ïî äàðñòâ, ÿê³ íå âè êî íó âà ëè îá ñÿ ã³â äåð æà â íî¿ ïðîä -
ðîç ê ëàä êè, òî ìó ïî ºä íàí íÿ ðèí êó é æîð ñ òî êî ãî àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íî ãî ìå õà -
í³ ç ìó íà çâà òè “íå î íå ïîì” âàæ êî. Òî ÷ êó çî ðó Î. À. Îñîê³íî¿ íå ïî ä³ ëÿ þòü ³
ðî ñ³é ñü ê³ ³ñ òî ðè êè 88. Íå îá õ³ä íî ï³ä êðå ñ ëè òè, ùî âî íà îä í³ ºþ ç ïåð øèõ
äî ñë³ äè ëà “ãî ëî ä íèé ñë³ä” ó ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ ñè ñ òå ìè òîð ã ç³ íó, àëå çà ëè øà º òü ñÿ
ïå ðå êî íà íîþ â òî ìó, ùî äåð æà âà ñòè ìó ëþ âà ëà ðîç âè òîê êîë ãî ñ ï íî ãî ðèí -
êó â 1932—1933 ðð., êî ò ðèé âè ÿâè â ñÿ “î ñ íî â íèì äæå ðå ëîì ñàìîçàáå çïå -
÷åí íÿ ñå ëÿí” 89. Êîë ãî ñ ï íè êè é îä íî îñ³ á íè êè ìà ëè ïðà âî ïðè äáà òè ïðî -
äó ê òè â ìà ãà çè íàõ òîð ã ç³ íó çà âà ëþ òó òà çî ëî òî. “Ïðî íå ï³â ñü êà êîí öå ï ö³ÿ”
äî ñë³ ä íè ö³, çâà æà þ ÷è íà ¿¿ îñòàí í³ ïó á ë³ êà ö³¿, çà ëè øè ëàñü êëþ ÷î âîþ ó âè -
ñâ³ ò ëåí í³ ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íî¿ ñè òó à ö³¿ â 30-õ ðð. 90 Âè ñíî âîê Î. À. Îñ î ê³-
íî¿ ïðî òå, ùî çà âäÿ êè “÷à ñ ò êî âèì åêî íî ì³ ÷ íèì ðå ôîð ìàì, çà ïðî âà äæå í è ì
íà ìå æ³ ïåð øî¿ òà äðó ãî¿ ï’ÿ òè ð³ ÷îê, êðà ¿ íà ïî äî ëà ëà ãî ëîä”, íå â³ä ïî â³ äàº
ä³é ñ íî ñ ò³ 91. Òå ðîð ãî ëî äîì íå ñòè õ³é íå ÿâè ùå, ÿêå ìî æ íà ïðè áîð êà òè
åêî íî ì³ ÷ íè ìè ï³ ëþ ëÿ ìè. Âè êî íà â øè ñâîþ ðóé í³ â íó ôóí ê ö³þ, öÿ ôîð ìà
ìà ñî âî ãî çíè ùåí íÿ ëþ äåé áó ëà òèì ÷à ñî âî çãî ð íó òà.
²ñ òî ð³ î ãðà ô³ ÷ íèé àíà ë³ç ë³ òå ðà òó ðè, îñî á ëè âî ç ïè òàíü ñòà òè ñ òè êè
æåðòâ ãî ëî äó 1932—1933 ðð., çä³é ñ íèâ Â. Ô. Çèìà, ùîá ç³ ñòà âè òè ¿õ ç ìà ñ -
ø òà áà ìè ãî ëî äó 1946—1947 ðð. 92 Îò æå, ðî ñ³é ñü êà ³ñ òî ð³ î ãðà ô³ÿ ãî ëî äó â
Óêðà ¿ í³ çà ãà ëîì îá’ºê òè â íî âè ñâ³ ò ëþº ïðè ÷è íè òðà ãå 䳿, ïî äຠçà ãàëü íó
ê³ëü ê³ñòü æåðòâ, àëå íå âè çíຠàí òè óê ðà ¿í ñü êî¿ ñïðÿ ìî âà íî ñ ò³ ãî ëî äî ìî ðó,
éî ãî ðó êî òâî ð íî ñ ò³, õî ÷à íå çà ïå ðå ÷óº îð ãà í³ çî âà íî ãî õà ðà ê òå ðó.
140 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
1 Ãîëîäîìîð â Óêðà ¿ í³ 1932—1933 ðð. Á³á ë³î ã ðà ô³ ÷ íèé ïî êà æ ÷èê. — Îäå ñà— Ëü â³â,
2001. — Ñ. 654.
2 A u h a g e n O. Die neueste russissche Agrargesetzgebung. Bauernwirtschaft oder Ag ra r -
so zialismus? // Berichte über Landwirtschaft. 1929 (Berlin). — S. 193—256; Die russische
Agrarrevolution und ihre Lehre für die deut sche Landwirtschaft. Vortrag gehalten auf dem 34
Bun destag der Deutschen Bodenreformer in Danzig am 17 Mai 1932 // Jahrbuch d. Bo den -
reform, Bd. 28. H. — 2 Juni. — 1932. — S. 65—89.
3 S c h i l l e r O t t o. Die Kollektivbewegung in der Sowjetunion / Ein Beitrag zu den Ge -
gen wartsfragen der russischen Landwirtschaft. — Berlin—Königsberg, 1930. — 124 s.
4 D a n i e l A r n o l d. Die Bauernkollektivierung in Sowjetrussland // Der deut sche
Volkswirtschaft. — 1931. — S. 54—58, 89—93.
5 L a s k B e r t a. Kollektivdorf und Sowjetgut. Ein Reisetagebuch. — Berlin, 1932. —
176 s.
6 B r u t z k u s B o r i s. Die Probleme der Kollektivierung der bäurlichen Landwirtschaft
in Sowjetrussland // Berichte üb. Landwirtschaft. 1932. — S. 216—243; Ergebnisse der
russischen Agrarsozialisierung // Der deut sche Volkswirtschaft. —1932. ¹ 6. — S. 1155—
1158.
7 D o m a n e w s k a j a O l g a. Agrarsozialismus in Sowjetrussland. Bringt d. Kol -
lektivisierung d. Ausweg. — Berlin—Leip zig, 1931. — 173 s.
8 Èíòåëëèãåíöèÿ Ðîñ ñèé ñ êî ãî çà ðó áå æüÿ 1920—30 ãã.: Íî âûå ñïî ðû î ñòà ðî ì //
Íî âûé èñ òî ðè ÷å ñ êèé âå ñ ò íèê. — Ì. — 2001. — ¹ 1. — Ñ. 62—72; Ðîñ ñèÿ â èç ã íà íèè:
Ñó äü áà ðîñ ñèé ñ êèõ ýìè ã ðàí òîâ çà ðó áå æî ì // Ï è â î â à ð î â Å. È. (ðó êî ïèñ), À ë ä þ -
õ î â à Å. È., Á å ã è ä î â À. Ì. è äð. — Ì., 1999. — 457 ñ.
9 The Fam ine in the Ukraine. Pub lished by the Ex ec u tive Committet of the Ukrainian
So cial Dem o cratic La bour Party. — Berlin, 1923. — 23 p.
10 Ïðàö³ Óêðà ¿í ñü êî ãî ³ñ òî ðè êî- ô³ ëî ëî ã³ ÷ íî ãî òî âà ðè ñ ò âà â Ïðà ç³. Òîì äðó ãèé, âè -
äà íèé íà ïî øà íó ãî ëî âè ò-âà ïðîô. Äìèòðà Àí òî íî âè ÷à. — Ïðà ãà, 1939. — 232 ñ.
11 Ø ó ë ü ã è í Î ë å ê ñ à í ä ð. Áåç òå ðè òî ð³¿. ²äå î ëî ã³ÿ òà ÷èí Óðÿ äó Ó.Í.Ð. íà ÷ó -
æè í³. — Ïà ðèæ, 1934. — 352 ñ.
12 Òàì ñà ìî. — Ñ. 206, 208.
13 Ø ó ë ü ã è í Î. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 209.
14 Ãîëîäîìîðè â Óêðà ¿ í³ 1932—1933 ðð. Á³á ë³î ã ðà ô³ ÷ íèé ïî êà æ ÷è ê … — Ñ. 94—103.
15 B e r a n d P. La Fam ine en Ukraine // Le Temps. — 1933. — 22 Juill: Ber til lon
S. L’effroyable Detresse des Popylations de L’Ukraine // Le Matin. —1933. —29 Aout.
16 A m m e n d e E. Fam ine in Rusia // Times. — 1933. — 12 June.
17 M u g g e r i d g e M. The Sowiet and the Peas antry: Ob server’s Notes. I: Fam ine in
North Cau ca sus // Man ches ter Gaurdian. — 1933. — 25 Mar.
18 La Fam ine en Ukraine // Figaro. — 1933. 14 Oct.: La Fam ine en U.R.S.S. //
Figaro. — 1933. 17 Juil; La Fam ine en Russie // Ga zette de Lausanne. — 1933. — 18 sept.;
Die Tragödie der Ukraine // Neue Zuricher Zeitung. — 1933. 1 sept.
19 Ïðî äå áà òè ùî äî ãî ëî äî ìî ðó â Ïà ëàò³ ëîð ä³â. Âå ëè êà Áðè òà í³ ÿ // Ñâî áî äà. —
1934. — ×. 30. — Ñ. 3; Ðå çî ëþ ö³¿ ̳æ íà ðî ä íî¿ êîí ôå ðå í ö³¿ ùî äî ãî ëî äî ìî ðó, ³ äåíü,
16—18 ãðó ä íÿ 1933 ð. // Ñâî áî äà. — 1934. — ×. 1. — Ñ. 11.
20 A m m e n d e E. Muss Russland Hungern?: Menschen und Vollkerschichsale in der
Sowjetunion. — Wien, 1935. — 355 s.
21 A m m e n d e E. Hu man life in Rus sia / Introd. by the Rt. Hon / Lord. Dickinson. —
Lon don, 1936. — IX, 319 p.
22 W i e n e r b e r g e r A. Hart aus hart: 15 Jahre Ingenieur in Sowjetrussland: Ein
Tatsachenfericht: Mit 52 orig i nal Leicaaufnahmen des Verfassers. — Salzburg—Leip zig,
1939. — 246 s.
23 Ê î â à ë å â ñ ü ê è é Ì. Óêðà ¿ íà ï³ä ÷åð âî íèì ÿð ìîì: Äî êó ìåí òè ³ ôà ê òè. —
Âàð øà âà— Ëü â³â, 204 ñ.; Ñ à ä î â ñ ü ê è é Â. Íà ö³ î íàëü íà ïî ë³ òè êà Ñî â³ ò³â íà Óêðà ¿ -
í³. — Âàð øà âà, 1937. — 173 ñ.
24 Á à ã ð ÿ í è é ². ×î ìó ÿ íå õî ÷ó âåð òà òè íà “ðî ä³ íó”. — Ëîí äîí, 1946. — 30 ñ.;
Ï ³ ä ã à é í è é Ñ. Óêðà ¿í ñü êà ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ íà Ñî ëîâ êàõ: Ñïî ãà äè 1933—1941 ðð. — Ío -
âèé Óëüì, 1947. — 93 ñ.; à ð è ø ê î Â. ². ̳é çà ìàõ íà Åð ð³î â 1933 ð. // Óêðà ¿í ñü êà òðè -
áó íà. — 1948. — òðà âå íü— ÷åð âåíü; Éî ãî æ. Òðå ò³é ïîñò ð³ë: Çãàä êè é äó ì êè ç ïðè âî äó çà -
ìà õó Ìè êî ëè Ëå ìè êà ó Ëüâî â³ 26 æî â ò íÿ 1933 ð. // Óêðà ¿í ñü ê³ â³ ñ ò³. — 1948. — ×. 83;
Î ë å æ ê î Í. Àã ðà ð íà ïî ë³ òè êà áî ëü øå âè ê³â (Ñïðî áà ³ñ òî ðè ÷ íî ãî àíà ë³ çó). — Á.ì.,
1947. — 103 ñ.
25 S c h i l l e r O. Die Landwirtschaftspolitik der Sowjets und ihre Ergebnisse: Berichte
des früheren landwirtschaftlichen Sachverständigen bei der Deutschen Botschaft in Moskau. —
Berlin, 1943. — 192 s.
26 Ì à é ñ ò ð å í ê î ². Îð ãà í³ çà òîð ãî ëî äó â Óêðà ¿ í³ Ï. Ï. Ïîñòèøåâ // Ñó ÷à ñ íà
Óêðà ¿ íà. — 1953. — 26 ëè ï íÿ; Ê î ñ ò þ ê Ã., Ï î ä î ë ÿ ê Á. Êðè âà â³ ðî êè // Òàì ñà -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 141
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
ìî. – ×. 16—18; Ê î ñ ò þ ê Ã. Ïàäå íèå Ï. Ï. Ïîñòûøåâà // Âå ñ ò íèê Èí- òà ïî èçó ÷å -
íèþ èñ òî ðèè è êóëü òó ðû ÑÑÑÐ. — 1954. — ×. 6. — Ñ. 112—123; Â à ù å í ê î Ã. Æà õ ëè -
âèé çëî ÷èí Ìî ñ ê âè // Âè ç âî ëü íèé øëÿõ. — 1952. — Êí. 12; Éî ãî æ. Æà õ ëè âèé çëî ÷èí:
ãî ëîä íà Óêðà ¿ í³ 1932—1933 ðð. // ²ëþ ñ ò ðà òè â íèé êà ëåí äàð “г ä íà íè âà” íà çâè ÷àé íèé
ð³ê 1957. — Ñ. 71—77.
27 F e d e n k o P. Ukraine: Her Strug gle for Free dom. — Ugsburg, 1951. — 80 p.; Ï î -
ë î í ñ ü ê à -  à ñ è ë å í ê î Í. Íà ðèñ ³ñ òî ð³¿. — Ò. 2. — Ìþ í õåí, 1955; Í à ä ä í ³ ï ð ÿ -
í å ö ü Â. Óêðà ¿í ñü ê³ íà ö³ î íàë- êî ìó í³ ñ òè. ̄ õ ðîëü ó âè ç âî ëü í³é áî ðî òü á³ Óêðà ¿ íè 1917—
1956 ðð. — Ìþ í õåí, 1956. — 104 ñ.; Ï ð î ê î ï Ì. Óêðà ¿ íà ³ óêðà ¿í ñü êà ïî ë³ òè êà Ìî ñ ê -
âè. — ×. 1. Ïå ð³ îä ï³ä ãî òîâ êè äî Äðó ãî¿ ñâ³ òî âî¿ â³é íè. — Ìþ í õåí, 1956. — 176 ñ.; Ô å -
ä å í ê î Ï. Óêðà ¿í ñü êèé ðóõ ó 20 ñòî ë³ò ò³. — Ëîí äîí, 1959. — Ñ. 229—230, 254.
28 × å ð ÷ è ë ë ü Ó. Âòî ðàÿ ìè ðî âàÿ âîé íà: Â 4-õ ò. — Ò. 4. — Ì., 1959. — Ñ. 493.
29 Ãîëîä 1933 ðî êó â Óêðà ¿ í³. Ñâ³ä ÷åí íÿ ïðî âè íè ùåí íÿ Ìî ñ ê âîþ óêðà ¿í ñü êî ãî ñå -
ëÿí ñ ò âà / Óïî ðÿ ä íèê Þ. Ñ å ì å í ê î. — Ìþ í õåí, 1963. — 80 ñ.
30 Ê î í î í å í ê î Ê. Ñ. Óêðà ¿ íà ³ Ðî ñ³ÿ. Ñî ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ í³ ï³ä ñòà âè óêðà ¿í ñü -
êî¿ íà ö³ î íàëü íî¿ ³äå¿ 1917—1960. — Ìþ í õåí, 1965. — 535 c.
31 Ì à é ñ ò ð å í ê î ². Ñòî ð³í êè ç ³ñ òî 𳿠Êî ìó í³ ñ òè ÷ íî¿ ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè. — ×. 2. —
Ìþ í õåí, 1969. — 107 ñ.; ²ñ òî ð³ÿ Êî ìó í³ ñ òè ÷ íî¿ ïàð ò³¿ Óêðà ¿ íè. —Á.ì., 1979. — 259 ñ.
32 Ê o ø å ë ³ â å ö ü ². Ìè êî ëà Ñêðè ï íèê. — Ìþ í õåí, 1972. — 343 ñ.
33 Ï ë þ ù Â. Áî ðî òü áà çà óêðà ¿í ñü êó äåð æà âó ï³ä ñî âºò ñü êîþ âëà äîþ ³ ï³ä ï³ ëü í³
óêðà ¿í ñü ê³ îð ãà í³ çà ö³¿ â Óêðà ¿ í³ ó 1920—1941 ðî êàõ: Ðîç ãðîì óêðà ¿í ñü êî¿ åë³ òè é óêðà ¿í -
ñü êî ãî ñå ëÿí ñ ò âà. — Ëîí äîí, 1973. — 123 ñ.; P l i u s h c h V. Geno cide of the Ukrai nian
Peo ple: The Ar ti fi cial Fam ine in the Years, 1932—1933. — München, 1973. — 29 p.
34 Çá³ðíèê íà ïî øà íó Îëå ê ñàí ä ðà Øó ëü ãè íà (1889—1960). Ïðà ö³ ³í æå íå ð íî- ô³ ëî -
ñîô ñü êî¿ ñå ê ö³ ¿ / Çà ðåä. Â. ßíåâà. — Ïà ðèæ— Ìþ í õåí, 1969. — 359 ñ.
35 Ì à é ñ ò ð å í ê î È. Íà öè î íàëü íàÿ ïî ëè òè êà ÊÏÑÑ â åå èñ òî ðè ÷å ñ êîì ðà ç âè -
òèè. — Ìþ í õåí, 1978. — Ñ. 120—121.
36 Ê î í î í å í ê î Ê. Ñ. Óêðà ¿ íà ³ Ðî ñ³ ÿ … — Ñ. 276—277.
37 C o n q v e s t R. So viet Na tion al ities Pol icy in Prac tice. — Lon don—Syd ney, 1967. —
160 p.; The Great Ter ror: Sta lin’s Purge of the Thirties. — Lon don. 1073. — 844 p.
38 M u g g e r i d g e M. Chroniceles of Wasted Time. Part. I The Green Stick. — Lon don,
1972. — 284 p.
39 Ñ à ã à é ä à ê Ì. Åò íî öèä óêðà ¿ í ö³â â ÑÐÑÐ // Óêðà ¿í ñü êèé â³ ñ íèê (Ïà ðèæ). —
1974. ×. 7—8. — Ñ. 33—147.
40 M a r t c h e n k o V., W o r o p a y O. La fam ine-génocide en Ukraine: 1932—1933
(Pref. de Malavrie)/ — Paris, 1983. — 133 p.
41 O l e s k i w S. The Ag ony of a Na tion: The Great Man-Made Fam ine in Ukraine,
1932—1933 / Fuvew by M. Muggeridge. — Lon don, 1983. 72 p.
42 M e r l S. War die Kollektivierung der Landwirtschaft in der Sowietunion wircklich
notwendig // Osteuropa. — 1984. — ¹ 5. — S. 329—344.
43 C o n q v e s t R. Ernte des Todes: Stalins Ho lo caust in der Ukraine 1929—1933. —
München, 1988. — 464 s.
44 Der ukrainische Hun ger-Ho lo caust. Eine Dokumentation, hrsg. und eingeleitet von
Dr. Dmytro Zlepko. — Sonnenbühl, 1988. — 309 s.
45 M e r l S. Einfachte Sta lin die Hungersnot von 1932—1933 zur Auslossung des
ukrainischen Nationalismus? // Jahrbücher für Geschichte Osteuropas. — 1989. — Bd. 37. —
¹ 4. — S. 569—590.
46 Ê î í ê â å ñ ò Ð. Æíè âà ñêî ð áî òè: Ðà äÿí ñü êà êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ ³ òå ðîð ãî ëî äîì:
Ðîçä. 3 êí. // Äí³ ï ðî. — 1990. — ¹ 1. — Ñ. 81—120; ¹ 2. — Ñ. 156—169.
47 Ãîëîäîìîð â Óêðà ¿ í³ 1932—1933 ðð.: Á³á ë³î ã ðà ô³ ÷ íèé ïî êà æ ÷è ê … — Ñ. 282—
283.
48 Kosyk W. L’Ukraine les Ukrainies. — Paris: Publl. de I’Est Europeen, 1993. — 175 p.;
Óêðà ¿ íà ³ ͳ ìå ÷ ÷è íà ó Äðó ã³é ñâ³ òî â³é â³é í³. — Ïà ðèæ— Íüþ- Éîðê— Ëü â³â, 1993. —
Ñ. 28—29; Der Hun ger-Genozid in der Ukraine 1932—1933 // Jahrbuch der Ukraine. —
München, 1983. — S. 89—126.
49 Ì å ð ë ü Ø ò å ô à í. Ãî ëîä 1932—1933 ãî äî â — ãå íî öèä óêðà è í öåâ äëÿ îñó ùå ñ ò â -
ëå íèÿ ïî ëè òè êè ðó ñè ôè êà öèè? // Îòå ÷å ñ ò âåí íàÿ èñ òî ðèÿ. — 1995. — ¹ 1. — Ñ. 49—6 1.
50 Òàì ñà ìî. — Ñ. 50.
51 P h o l D i e t e r. Stalinistische Massenverbrechen in der Ukraine 1936—1953. Ein
Überblik // Jahrbuch für historische Kommunismusforschung. 1997. — S. 326.
52 B u l l o k A l a n. Hit ler und Sta lin. Parallele Leben / Aus dem Ende von Karl Heinz
Silber und Helmut Etlinger /. — Berlin, 1991. — 1333 s. (S. 368).
53 H i l d e r m e i e r M a n f r e d. Geschichte der Sowjetunion 1917—1991. — München,
1998. — S. 367—423.
54 B a u r J o c h a n n e s “Groser Ter ror” und Säuberung im Stalinismus. Ein
Forschungsübersicht // Zeitschrift für Geschichtswissenschaft, 1997. Heft 4. — S. 331—348.
142 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
55 P l a g g e n b o r g S t e f a n. Stalinismus. Neue Forschungen und Konzepte. — Berlin,
1998. — S. 71—72.
56 V e c k l e n b u r g J e n s, W i p p l e r m a n n W o l f g a n g (Hrsg.). “Roter Ho lo -
caust”? Kritik des Schwarzbuchs des Kommunismus. — Ham burg, 1998. — 294 s.
57 M ö l l e r H o r s t. Der rote Ho lo caust und die Deutschen. Die debatte um das
Schwarzbuch des Kommunismus. — München, 1999. — 249 s.
58 Êîììóíèçì, òå ð ðîð, ÷å ëî âåê. Äèñ êóñ ñè îí íûå ñòà òüè íà òå ìó “×å ð íîé êíè ãè êî -
ì ìó íè ç ìà” / Ñî ñ òà âèò. Ñ. Ê ð î é ö á å ð ã, È. Ì à í í ò î é ô å ë ü, À. Ø ò å é í è í ã å ð.
Ïå ðå âîä ñ íåì. — Ê., 2001. — 195 ñ.
59 K a p p e l e r A n d r e a s. Kleine Geschichte der Ukraine. — München, 1994. —
286 s.
60 H e i n r i c h A n d r e a s. Die sozialistische Transformatin der Ukraine. 1917—1934.
Ana lyse der politischen, ökonomischen und sozialen Veränderungen vom zusammenbruch des
Zarenreiches bis zum Abschlub der Kollektivierung / Mikrofiche. — Mar burg, 1997. — 150 s.
61 Äîêóìåíòû ñâè äå òå ëü ñò âó þò: Èç èñ òî ðèè äå ðå â íè íà êà íó íå è â õî äå êî ë ëå ê òè -
âè çà öèè 1927—1932 ãã.: Ñáî ð íèê. Ñî ñ òàâ. Â. Ï. Ä à í è ë î â è äð., ïîä ðåä. è ñî âñòóï.
ñò. Â. Ï. Ä à í è ë î â à, Í. À. È â í è ö ê î ã î. — Ì., 1989. — 526 ñ.; 30-å ãîäû: âçãëÿä èç
ñå ãî ä íÿ. Ñá. / Îòâ. ðåä. Ä. À. Â î ë ê î ã î í î â. — Ì., 1990. — 165 ñ.
62 Àãðàðíûé ðû íîê â åãî èñ òî ðè ÷å ñ êîì ðà ç âè òèè. XXIII ñåñ ñèÿ Âñå ñî þ ç íî ãî ñè ì -
ïî çè ó ìà ïî èçó ÷å íèþ ïðî á ëåì àã ðà ð íîé èñ òî ðèè. Ñâåð ä ëîâñê, 24—27 ñåí òÿ á ðÿ 1991ã.
Òå çè ñû äî êëà äîâ è ñî î á ùå íèé. — Ì., 1991. — 119 ñ.
63 Ö à ï ë è í Â. Â. Ñòà òè ñ òè êà æåðòâ ñòà ëè íè ç ìà â 30-å ãî äû // Âî ï ðî ñû èñ òî -
ðèè. — 1989. — ¹ 4. — Ñ. 175—181.
64 Òàì æå. — Ñ. 179.
65 Î ñ î ê è í à Å. À. Æåð ò âû ãî ëî äà 1933 ãî äà: ñêîëü êî èõ? (Àíà ëèç äå ìî ã ðà ôè ÷å ñ -
êîé ñòà òè ñ òè êè ÖÀÍÕÑ ÑÑÑÐ) // Èñ òî ðèÿ ÑÑÑÐ. — 1991. — ¹ 5. — Ñ. 18—26.
66 Òàì æå. — Ñ. 21.
67 Òàì æå. — Ñ. 23.
68 À ð à ë î â å ö Í. À. Ïî òå ðè íà ñå ëå íèÿ ñî âå ò ñ êî ãî îá ùå ñ ò âà â 1930-å ãî äû: ïðî á -
ëå ìû, èñ òî ÷ íè êè, ìå òî äû èçó ÷å íèÿ â îòå ÷å ñ ò âåí íîé èñ òî ðè î ã ðà ôè è // Îòå ÷å ñ ò âåí íàÿ
èñ òî ðèÿ. — 1995. — ¹ 1. — Ñ. 135—146.
69 Ä à í è ë î â Â. Ï. Äèñ êóñ ñèÿ â çà ïà ä íîé ïðåñ ñå î ãî ëî äå 1932—1933 ãã. è
«äåìîãðàôè÷åñêàÿ êà òà ñ ò ðî ôà» 30—40-õ ãî äîâ â ÑÑÑÐ // Âî ï ðî ñû èñ òî ðèè. — 1988. —
¹ 3. — Ñ. 116—121.
70 Î ñ î ê è í à Å. À. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 21—25.
71 À ð à ë î â å ö Í. À. Óêàç. ñî÷. — Ñ. 139.
72 Ãîëîñ íà ðî äà. Ïè ñü ìà è îò ê ëè êè ðÿ äî âûõ ñî âå ò ñ êèõ ãðà æ äàí î ñî áû òè ÿõ
1918—1932 ãã. — Ì., 1997. — Ñ. 315.
73 Ç å ì ñ ê î â Â. Í. Ñó äü áà “êóëàöêîé ññû ë êè” (1930—1934 ãã.) // Îòå ÷å ñ ò âåí íàÿ
èñ òî ðèÿ. — 1994. — ¹ 1. — Ñ. 119.
74 Ç å ì ñ ê î â Â. Í. Çà êëþ ÷åí íûå â 30-å ãî äû (äå ìî ã ðà ôè ÷å ñ êèé àñ ïåêò) // Ñî öè î -
ëî ãè ÷å ñ êèå èñ ñ ëå äî âà íèÿ. — 1996. — ¹ 7. — Ñ. 11.
75 Ï ë î ò í è ê î â È. Å. Ññû ë êà êðå ñ òüÿí íà Óðàë â 1930-å ãî äû. Äî êó ìåí òû è ìà -
òå ðè à ëû // Îòå ÷å ñ ò âåí íàÿ èñ òî ðèÿ. — 1995. — ¹ 1. — Ñ. 160—171; À ë ä è á å ê î â Ã. Ì.
Ñïå ö ïå ðå ñå ëå í öû — æåð ò âû “ñïëîøíîé êî ë ëå ê òè âè çà öèè”. Èç äî êó ìåí òîâ “îñîáîé
ïà ï êè” Ïî ëè ò áþ ðî ÖÊ ÂÊÏ(á). 1930—1932 ãã. // Èñ òî ðè ÷å ñ êèé àð õèâ. — 1994. —
¹ 4. — Ñ. 145—180; Ê ð à ñ è ë ü í è ê î â Ñ. À. Ðî æ äå íèå Ãó ëà ãà: äèñ êóñ ñèè â âåð õ íèõ
ýøå ëî íàõ âëà ñ òè. Ïîñòà íî â ëå íèå Ïî ëè ò áþ ðî ÖÊ ÂÊÏ(á) // Èñ òî ðè ÷å ñ êèé àð õèâ. —
1997. — ¹ 4. — Ñ. 142—155.
76 Ç å ë å í è í È. Å. Îñó ùå ñ ò â ëå íèå ïî ëè òè êè “ëèêâèäàöèè êó ëà ÷å ñ ò âà êàê êëà ñ -
ñà” // Èñ òî ðèÿ ÑÑÑÐ. — 1990. — ¹ 6. — Ñ. 31—49.
77 Òàì æå. — Ñ. 43.
78 Ç å ë å í è í È. Å., È â í è ö ê è é Í. À., Ê î í ä ð à ø è í Â. Â., Î ñ ê î ë-
ê î â Å. Í. Î ãî ëî äå 1932—1933 ãî äîâ è åãî îöåí êå íà Óêðà è íå // Îòå ÷å ñ ò âåí íàÿ èñ òî -
ðèÿ. — 1994. — ¹ 6. — Ñ. 256—263.
79 Òàì æå. — Ñ. 256.
80 Òàì æå. — Ñ. 262.
81 Ç å ë å í è í È. Å. “Ðåâîëþöèÿ ñâåð õó”: çà âåð øå íèå è òðà ãè ÷å ñ êèå ïî ñëåä ñ ò âè ÿ //
Âî ï ðî ñû èñ òî ðèè. — 1994. — ¹ 10. — Ñ. 35.
82 Òàì æå.
83 Òðàãåäèÿ ñî âå ò ñ êîé äå ðå â íè. Êî ë ëå ê òè âè çà öèÿ è ðà ñ êó ëà ÷è âà íèå. 1927—1939.
Äî êó ìåí òû è ìà òå ðè à ëû: Â 5-òè ò. — Ò. 3. Êî íåö 1920—1933 / Ïîä ðåä. Â. Ä à í è ë î â à,
Ð. Ì à í í è í ã, Ë. Â è î ë û. — Ì., 2001. — 1008 ñ.
84 È â í è ö ê è é Í. À. Êëà ñ ñî âàÿ áî ðü áà â äå ðå â íå è ëè ê âè äà öèÿ êó ëà ÷å ñ ò âà êàê
êëà ñ ñà (1929—1932 ãã.). — Ì., 1992. — 369 ñ.; Ãî ëîä 1932—1933 ãî äîâ. Ñá. ñòà òåé / Îòâ.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 143
Êîíöåïö³¿ çàõ³äíîºâðîïåéñüêî¿ òà ðîñ³éñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿
ðåä. è àâò. âñòóï. ñò. Þ. Í. À ô à í à ñ ü å â. — Ì., 1995. — 96 ñ.; Ñòà ëèí. Ñòà ëè íèçì. Ñî -
âå ò ñ êîå îá ùå ñ ò âî: Ñá. ñò. ê 70-ëåòèþ Â. Ñ. Ëåëü÷óêà / ÐÀÍ Èí- ò ðîññ. Èñ òî ðèè. — Ì.,
2000. — 368 ñ.; Õ ë å â í þ ê Î. Â. 1937-é: Ñòà ëèí, ÍÊÂÄ è ñî âå ò ñ êîå îá ùå ñ ò âî. — Ì.,
1992. — Ñ. 11.
85 Õ ë å â í þ ê Î. Â. Ïî ëè ò áþ ðî. Ìå õà íè ç ìû ïî ëè òè ÷å ñ êîé âëà ñ òè â 30-ûå ãî äû. —
Ì., 1996. — 304 ñ.
86 Î ñ î ê è í à Å ë å í à. Çà ôà ñà äîì «ñòàëèíñêîãî èçî áè ëèÿ». Ðà ñ ï ðå äå ëå íèå è ðû -
íîê â ñíà á æå íèè íà ñå ëå íèÿ â ãî äû èí äó ñ ò ðè à ëè çà öèè 1927—1941. — Ì., 1999. — Ñ. 8,
111—119.
87 Òàì æå. — Ñ. 18—23.
88 Ç å ë å í è í È. Å. Îñó ùå ñ ò â ëå íèå ïî ëè òè êè … — Ñ. 47.
89 Î ñ î ê è í à Å. À. Çà çå ð êàëü íîé äâå ðüþ òîð ã ñè íà // Îòå ÷å ñ ò âåí íàÿ èñ òî ðèÿ. —
1995. — ¹ 2. — Ñ. 93.
90 Ðîññèÿ íý ïî â ñ êàÿ. Ïîä îá ùåé ðåä. àêàä. À. Í. ß ê î â ë å â à. — Ì., 2002. — 468 ñ.
91 Î ñ î ê è í à Å. À. Ïðå ä ï ðè íè ìà òå ëü ñ ò âî â ïî âñå ä íå â íîé æè ç íè ïåð âûõ ïÿ òè ëå -
òîê. Íà ïðè ìå ðå ðû í êà ïî òðå áè òå ëü ñ êèõ òî âà ðî â // Ñî öè àëü íàÿ èñ òî ðèÿ. Åæå ãî ä íèê
1998/99. — Ì., 1999. — Ñ. 341.
92 Ç è ì à Â. Ô. Ãî ëîä â ÑÑÑÐ 1946—1947 ãî äîâ: ïðî è ñ õî æ äå íèå è ïî ñëåä ñ ò âèÿ. —
Ì., 1996. — Ñ. 8—9.
144 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. ². Ìàðî÷êî
|