Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Український історичний журнал |
|---|---|
| Дата: | 2003 |
| Автори: | , |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Ukrainian |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204941 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду / В.М. Даниленко, М.М. Кузьменко // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 145-155. — Бібліогр.: 57 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-204941 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Даниленко, В.М. Кузьменко, М.М. 2025-07-21T14:53:15Z 2003 Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду / В.М. Даниленко, М.М. Кузьменко // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 145-155. — Бібліогр.: 57 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204941 uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Повідомлення Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду |
| spellingShingle |
Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду Даниленко, В.М. Кузьменко, М.М. Повідомлення |
| title_short |
Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду |
| title_full |
Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду |
| title_fullStr |
Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду |
| title_full_unstemmed |
Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду |
| title_sort |
науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду |
| author |
Даниленко, В.М. Кузьменко, М.М. |
| author_facet |
Даниленко, В.М. Кузьменко, М.М. |
| topic |
Повідомлення |
| topic_facet |
Повідомлення |
| publishDate |
2003 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Український історичний журнал |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
0130-5247 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/204941 |
| citation_txt |
Науково-педагогічна інтелігенція в роки голоду / В.М. Даниленко, М.М. Кузьменко // Український історичний журнал. — 2003. — № 5. — С. 145-155. — Бібліогр.: 57 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT danilenkovm naukovopedagogíčnaíntelígencíâvrokigolodu AT kuzʹmenkomm naukovopedagogíčnaíntelígencíâvrokigolodu |
| first_indexed |
2025-11-25T13:31:59Z |
| last_indexed |
2025-11-25T13:31:59Z |
| _version_ |
1850515692624805888 |
| fulltext |
ÏβÄÎÌËÅÍÍß
Â. Ì. ÄÀÍÈËÅÍÊÎ (Êè¿â), Ì. Ì. ÊÓÇÜÌÅÍÊÎ (Äîíåöüê)
ÍÀÓÊÎÂÎ-ÏÅÄÀÃÎò×ÍÀ ²ÍÒÅ˲ÃÅÍÖ²ß
 ÐÎÊÈ ÃÎËÎÄÓ
 ñó ÷à ñ í³é óêðà ¿í ñü ê³é ³ñ òî ð³ î ãðà ô³¿ ïå ð³ î äó 20—30-õ ðð. XX ñò. ïðî á ëå ìà
æèò òº ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ íà ó êî âèõ òà îñâ³ ò íüî- ïå äà ãî ã³ ÷ íèõ êà ä ð³â âè ñâ³ ò ëþ º òü ñÿ
ïå ðå âà æ íî â êîí òå ê ñ ò³ ìà ñî âèõ ïî ë³ òè÷ íèõ ðå ï ðå ñ³é 1. Óêðà ¿í ñü êà çà ðó -
á³ æ íà ³ñ òî ðè êî- ïî ë³ òî ëî ã³ ÷ íà íà ó êà äà â íî ïî êà çó âà ëà æåð òî â íèé øëÿõ äó -
õî â íî¿ åë³ òè íà ö³ ¿ 2, ÿêà ïðî ç ð³ ëà çà ðî êè âè ç âî ëü íèõ çìà ãàíü, ïî â³ ðè ëà â
“óêðà¿í³çàö³þ” ÿê çà ñ³á ïî â íî ö³í íî ãî ðîç âè ò êó ìî âè, êóëü òó ðè, ñó ñ ï³ ëü ñ ò -
âà çà ãà ëîì. ²ñ òî ðè êè ä³ à ñ ïî ðè ñëó ø íî ï³ä êðå ñ ëþ âà ëè òîé ôàêò, ùî â ðî êè
êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ðîç êóð êó ëåí íÿ â³ä áó âà ëî ñÿ çíè ùåí íÿ ñî ö³ àëü íèõ îñ íîâ
íà ö³¿, à òà êîæ ðóé íó âàí íÿ ¿¿ äó õî â íèõ ï³ä âà ëè í — ðå ë³ ã³¿, ìî âè, êóëü òó ðè,
íî ñ³ ÿ ìè ÿêèõ áó ëè ñå ëÿ íè òà óêðà ¿í ñü êà ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ, ÿêà çíà ÷ íîþ ì³ ðîþ
ãå íå òè ÷ íî ³ ñî ö³ àëü íî áó ëà ïî â’ÿ çà íà ç ñå ëîì.
Ïî ë³ òè÷ í³ ìî òè âè òå ðî ðó ãî ëî äîì âàð òî øó êà òè íå ëè øå â êà ðàëü íî-
ðå ï ðå ñè â íèõ àê ö³ ÿõ äåð æà â íèõ ñè ëî âèõ ñòðó ê òóð ïðî òè ñå ëÿí, à òà êîæ ó
íà ìà ãàí íÿõ öåí ò ðàëü íî ãî ïàð ò³é íî ãî êå ð³ â íè ö ò âà ïðî âå ñ òè ð³ øó ÷èé íà -
ñòóï ïðî òè “íàö³îíàëüíî-êóëüòóðíîãî óõè ëó”, òîáòî ñêðè ï íè ê³â ñü êî ãî
ñïðÿ ìó âàí íÿ “óêðà¿í³çàö³¿” òà ñî ö³ àëü íî- äó õî â íî¿ ñà ìî îð ãà í³ çà ö³¿ óêðà ¿í -
ñ ò âà, îñî á ëè âî íà ñå ë³. Ñå ëÿí ñ ò âî òà ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ, ñó äÿ ÷è ç ïè òî ìî¿ âà ãè ¿õ -
íüî ãî ïðî øàð êó â ïàð ò³é íèõ òà ãðî ìàä ñü êî- ïî ë³ òè ÷ íèõ îð ãà í³ çà ö³ ÿõ, íå
ïî ñï³ øà ëè ç ëî ÿ ëü íèì ñòà â ëåí íÿì äî âëà äè, ÿêà ðîç ïî ÷à ëà íå ÷ó âà íèé â
³ñ òî 𳿠åêñ ïå ðè ìåíò ç ìî äå ð í³ çà ö³¿ âñüî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà. Ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íà ðå -
êîí ñ ò ðó ê ö³ÿ, òîáòî êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ, ³í äó ñ ò ð³ à ë³ çà ö³ÿ, ïî ë³ òè÷ í³ ðå ï ðå ñ³¿,
òîð ê íó ëè ñÿ íà ñàì ïå ðåä ñå ëÿí òà ³í òå ë³ ãå í ö³¿, òî ìó ùî ðî á³ ò íè ÷èé êëàñ
âæå ñòàâ “ãåãåìîíîì”, â³ä òàê ðà äè êàëü íî âè õî âó âà òè éî ãî ïàð ò³ÿ íå íà âà -
æó âà ëà ñÿ. Óïðî äîâæ 30-õ ðð. â³ä áó ëè ñÿ ñî ò í³ ïî ë³ òè÷ íèõ ñïðàâ, ÿê³ ñòî ñó -
âà ëè ñÿ ïå ðå âà æ íî ³í òå ë³ ãå í ö³¿, ñ³ëü ñü êèõ àê òè â³ ñ ò³â, àëå ãó ÷ íèõ ïðî öå ñ³â
ïðî òè ïðî ìè ñ ëî âèõ ðî á³ ò íè ê³â íå ïðî âî äè ëè.
Ñå ëÿí ñ ò âî çà óìî âè ò³ ñ íî ãî çâ’ÿç êó ç ³í òå ë³ ãå í ö³ ºþ, ÿêó ïî ë³ òè÷ íèé
ðå æèì ââà æàâ ïå ò ëþ ð³â ñü êîþ, ñòà íî âè ëî ïå â íó çà ãðî çó ðîç ïî ÷à òèì ñî -
ö³ àëü íî- åêî íî ì³ ÷ íèì åêñ ïå ðè ìåí òàì. Êî ëå ê òè â³ çà ö³ÿ òà ³í äó ñ ò ð³ à ë³ çà ö³ÿ
çà áåç ïå ÷ó âà ëè åêî íî ì³ ÷ í³ îñ íî âè òî òà ë³ òà ð íî¿ ñè ñ òå ìè, à ïî ë³ òè÷ íèé òå -
ðîð, êð³ì çà áåç ïå ÷åí íÿ àð 쳿 äå øå âîþ ðî áî ÷îþ ñè ëîþ, çä³é ñ íþ âàâ äà ëå -
êî ñÿ æ íó ìå òó: ôîð ìó âàí íÿ íî âî¿ ñî ö³ àëü íî¿ ñï³ ëü íî òè — ðà äÿí ñü êî ãî íà -
ðî äó. Äëÿ öüî ãî íå îá õ³ä íî áó ëî ïî äî ëà òè “ñåïàðàòèçì” óêðà ¿í ñü êî ãî íà -
ðî äó. Ö³ ïè òàí íÿ ïå ðå áó âà ëè â ïî ë³ çî ðó ñà ìî ãî É. Ñòàë³íà, êî ò ðèé ïî-
ñâî º ìó “ïåðåéìàâñÿ” ¿õ âè ð³ øåí íÿì. Çãîð òàí íÿ “óêðà¿í³çàö³¿” ðà çîì ç ¿¿
³í³ ö³ à òî ðà ìè òà íî ñ³ ÿ ìè çä³é ñ íþ âà ëî ñÿ çà áåç ïî ñå ðå ä íüî¿ ó÷à ñ ò³ “âîæäÿ
íà ðî ä³â”. Ãå íå ðàëü íèé ñå ê ðå òàð ÖÊ ÊÏ(á)Ó Ñ. Êîñ³îð, âè ñòó ïà þ ÷è íà
XVII ç’¿ç ä³ ÂÊÏ(á), íà ãî ëî øó âàâ, ùî “ï³ä áåç ïî ñå ðå ä í³ì êå ð³ â íè ö ò âîì
ÖÊ ÂÊÏ(á), òî âà ðè øà Ñòà ë³ íà, çà éî ãî âêà ç³â êà ìè, ìè â Óêðà ¿ í³ ïðî âå ëè
áî ðî òü áó çà âè êðèò òÿ íà ö³ î íà ë³ ñ òè ÷ íî ãî óõè ëó â ÊÏ(á)Ó, áî ðî òü áó ç
êîíòð ðå âî ëþ ö³é íè ìè íà ö³ î íà ë³ ñ òè ÷ íè ìè åëå ìåí òà ìè, ç íà ö³ î íà ë³ ç ìîì
âçà ãà ë³” 3. Éî ãî ïðî ìî âà ïðè ïà äà ëà íà ïå ð³ îä (ê³ íåöü ñ³ ÷ íÿ — ïî ÷à òîê ëþ -
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 145
òî ãî 1934 ð.), êî ëè â óêðà ¿í ñü êî ìó ñå ë³ ñïî ñòå ð³ ãà ëè ñÿ æà õ ëè â³ íà ñë³ä êè
ãî ëî äó (òèô, åï³ äå ì³ÿ â³ ñ ïè), à â ñë³ä ÷èõ ³çî ëÿ òî ðàõ Êè º âà òà Õàð êî âà çî ñå -
ðå äæó âà ëà ñÿ ïðè ðå ÷å íà íà êà òîð ãó òà ñìåðòü âå ëè êà ãðó ïà ³í òå ë³ ãå í ö³¿.
Âòðà òè óêðà ¿í ñü êèõ êóëü òó ð íî- òâîð ÷èõ êà ä ð³â ñòà íî âè ëè òî ä³ áëè çü êî
äâîõ òðå òèí ¿õ íüî ãî ÷è ñå ëü íî ãî ñêëà äó. À ëè øå ïðî òÿ ãîì 1932—1933 ðð.
ê³ëü ê³ñòü íà ó êî âèõ ïðà ö³â íè ê³â â ðà äÿí ñü ê³é Óêðà ¿ í³ çìå í øè ëà ñÿ íà 1649
÷î ëî â³ ê 4.
Ñòà òè ñ òè êà æåðòâ ìà ñî âèõ ðå ï ðå ñ³é çà ãà ëîì âè ñâ³ ò ëå íà, àëå âà æ ëè âî
âè ÿâè òè ìî òè âà ö³þ ïî ë³ òè÷ íî ãî òå ðî ðó. Çà ãðî çà íà ö³ î íà ë³ ç ìó, ïðî ÿêó ãî -
âî ðè ëè ç âè ñî êèõ òðè áóí âî æ ä³ ð³ ç íî ãî ðà í ãó, â óêðà ¿í ñü êî ìó ñó ñ ï³ ëü ñ ò â³
ïå ð³ î äó êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ãî ëî äî ìî ðó — íå ³ñ òî ðè ÷ íèé ôàêò, à âè êëþ ÷ íî
³äå î ëî ã³ ÷ íå ïðè êðèò òÿ ìà ñî âî ãî òå ðî ðó. Çà êëè êè íà áî ðî òü áó ç áó ð æó à ç -
íèì íà ö³ î íà ë³ ç ìîì òà êîíòð ðå âî ëþ ö³ ºþ, ÿê³ ëó íà ëè ç óñò É. Ñòàë³íà,
Ï. Ï îñòèøåâà, Â. Çàòîíñüêîãî, À. Õâèë³ òà ³í øèõ, ôà ê òè ÷ íî äî çâî ëè ëè ñ è -
ëî âèì ñòðó ê òó ðàì ÷è íè òè áåç çà êîí íÿ, ïðè êðè âà þ ÷èñü çà ãàëü íîþ ë³ í³ ºþ
ïàð ò³¿. ϳä ãà ñ ëà ìè áî ðî òü áè ç íà ö³ î íà ë³ ç ìîì âè íè ùó âà ëè é íà ó êîâî- ïå -
äà ãî ã³ ÷ íó åë³ òó â Óêðà ¿ í³, à òà êîæ íà ìà ãà ëè ñÿ ñôîð ìó âà òè â³ä ïî â³ ä íó ãðî -
ìàä ñü êó äó ì êó íàâ êî ëî ïðè ÷èí “ïðîðèâó” 1932—1933 ðð., òîáòî ãî ëî äó.
ßê ùî ðå òå ëü íî é ñè ñ òå ì íî ïðî àíà ë³ çó âà òè ïðî ìî âè ë³ äå ð³â ÖÊ ÊÏ(á)Ó òà
ÂÊÏ(á), òî ìî æ íà ïî ì³ òè òè àí òè óê ðà ¿í ñü êó ñïðÿ ìî âà í³ñòü ¿õ í³õ âè ñëî â -
ëþ âàíü, â ÿêèõ âñ³ ëÿ êî ïå ðå êî íó âà ëè ïàð ò³þ â òî ìó, ùî ãî ëî ä — öå íà -
ñë³ äîê ï³ä ðè â íî¿ ä³ ÿ ëü íî ñ ò³ êîíòð ðå âî ëþ ö³é íèõ åëå ìåí ò³â â íà ó êî âèõ òà
äåð æà â íèõ óñòà íî âàõ, ñà áî òà æ íè ê³â íà ì³ ñ öÿõ. Òåí äå í ö³ÿ ïå ðå êè äàí íÿ
âëà ñ íî¿ ïðî âè íè ðå æè ìó íà ³í òå ë³ ãå í ö³þ âè ÿâè ëà ñÿ çðó ÷ íîþ òà ê òè êî- ñò -
ðà òå ã³ ÷ íîþ ïî ë³ òè êîþ É. Ñòàë³íà â Óêðà ¿ í³, ÿêà äî çâî ëÿ ëà éî ìó åêñ ïå ðè -
ìåí òó âà òè, íå çà ìè ñ ëþ þ ÷èñü ïðî â³ä ïî â³ äàëü í³ñòü, áî äàé ìî ðàëü íî- ïî ë³ òè -
÷ íó. Ïðè íàé ì í³ ãî ñ ïî äàð ñü êó ðó ¿ íó, ÿêà ñòà ëà ñÿ â ñ³ëü ñü êî ìó ãî ñ ïî äàð ñ ò â³
âíà ñ ë³ äîê ñòà ë³í ñü êî¿ ïî ë³ òè êè êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà õë³ áî çà ãî ò³ âåëü, ÷à ñ ò êî âî
ïå ðå êëà äà ëè íà îï³ð âíó ò ð³ ø íüî¿ êîíòð ðå âî ëþ ö³¿ (êóð êó ë³â, ðå ø ò ê³â ïå ò ëþ -
ð³ â ö³â òà óêðà ¿í ñü êèõ äð³ á íî áó ð æó à ç íèõ ïàð ò³é, ñà áî òà æ íè ê³â).
Íå çà ïå ðå ÷ó þ ÷è ôà ê òó ãî ëî äó, ïðî ùî ñâ³ä ÷è ëî ëè ñ òó âàí íÿ É. Ñòà ë³-
íà ç Ñ. Êîñ³îðîì ³ Ï. Ïîñòèøåâèì, ¿õ êðå ì ë³â ñü êèé íà ñòà â íèê âåñü ÷àñ àê -
öåí òó âàâ óâà ãó íà éî ãî ì³ ñ öå âî ìó ïî õî äæåí í³, òîáòî íà ìà ãà â ñÿ çà ìà ñ êó âà -
ò è âëà ñ íó ïðî âè íó øëÿ õîì ïî øè ðåí íÿ ãà ñåë ïðî ï³ä ðè â íó ä³ ÿ ëü í³ñòü âî ð î -
ã³â íà ðî äó, ïðî íå ñïðî ìî æ í³ñòü ÖÊ ÊÏ(á)Ó çà áåç ïå ÷è òè íà ëå æ íèé ïð î â³ä
ïî îð ãà í³ çà ö³é íî- ãî ñ ïî äàð ñü êî ìó çì³ ö íåí íþ êîë ãî ñ ï³â. Ïî ë³ òî ëî ã³ ÷ íà
ðè òî ðè êà É. Ñòàë³íà, à â³í âî ëî ä³â íåþ áåç äî ãàí íî, ñëó ãó âà ëà äëÿ íüî ãî
âíó ò ð³ ø í³ì ìî ðàëü íî- ïñè õî ëî ã³ ÷ íèì âè ïðà â äî âó âàí íÿì òâî ðåí íÿ ãî ëî äó.
Ëè ñ òè ãî ëî ä íèõ ñå ëÿí, ÿê³ äå ñÿ ò êà ìè òè ñÿ÷ íàä õî äè ëè â ðå äà ê ö³¿ ð³ ç -
íèõ ãà çåò òà îñî áè ñ òî É. Ñòàë³íó, ðå òå ëü íî âèâ÷à ëè ñÿ äëÿ âè ÿâ ëåí íÿ ãðî -
ìàä ñü êî¿ äó ì êè, à íå ç ìå òîþ ïî äàí íÿ äî ïî ìî ãè. Ùîá óíè ê íó òè “ãîëîä -
íî ãî áóí òó” ñå ëÿí òà ³í òå ë³ ãå í ö³¿, É. Ñòàë³í âäà â ñÿ äî êî ì á³ íî âà íî ãî ïî -
õî äó ïðî òè íèõ, çà ñòî ñî âó þ ÷è òå ðîð ãî ëî äîì, äå ïîð òà ö³¿, ïî ë³ òè÷ í³ ðå ï ðå -
ñ³¿, ïðî ô³ ëà ê òè êó óñòà íîâ çà ïðèí öè ïîì ëî ÿ ëü íî ñ ò³ äî âëà äè òî ùî.
²ñ òî ðè êè âè ÿâè ëè òà îïó á ë³ êó âà ëè ìà òå ð³ à ëè ïðî ôà á ðè êà ö³þ ñïðà âè
òàê çâà íî¿ Ñï³ë êè âè ç âî ëåí íÿ Óêðà ¿ íè. Îä íàê ìà ëî ç’ÿ ñî âà íîþ çà ëè øà º òü -
ñÿ äî ëÿ íà ó êî âî- ïå äà ãî ã³ ÷ íî¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿, ÿêà âõî äè ëà äî ñêëà äó íå ì³ ô³ ÷ -
íî¿, à ö³ë êîì ðå àëü íî¿ îð ãà í³ çà ö³ ¿ — Óêðà ¿í ñü êî ãî òî âà ðè ñ ò âà ðî á³ ò íè ê³â
íà ó êè ³ òåõ í³ êè äëÿ ñïðè ÿí íÿ ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íî ìó áó ä³ â íè ö ò âó ÑÐÑÐ
(ÓÒÎÐͲÒÑÎ). Ñòà òóò öüî ãî îá’ºä íàí íÿ íà ó êî âî¿ åë³ òè Óêðà ¿ íè çà ðå º ñ ò -
ðó âà ëè 29 òðà â íÿ 1928 ð. Îð ãà í³ çà ö³ÿ çà éìà ëà ñÿ âèâ÷åí íÿì ïðî á ëåì ðîç -
âè ò êó ïðî äó ê òè â íèõ ñèë, ïî øè ðþ âà ëà ñå ðåä íà ñå ëåí íÿ íà ó êî â³ çíàí íÿ
øëÿ õîì âëà ø òó âàí íÿ ëå ê ö³é, äî ïî â³ äåé, äðó êó âàí íÿ êíèã òî ùî 5.
146 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. Ì. Äàíèëåíêî, Ì. Ì. Êóçüìåíêî
×ëå íà ìè îá’ºä íàí íÿ áó ëè â³ äî ì³ â÷å í³: Â. Ï. Àêóëåíêî (åêî íî ì³ñò, âè -
êëà äà÷ Õ²ÍÃ), Ä. ². Áàãàë³é (³ñ òî ðèê, àêà äå ì³ê), Ì. Ï. Áàðàáàøîâ (ô³ çèê,
ïðî ôå ñîð Õ²ÍÎ), À. Î. Áðèçãàë³í (ô³ çèê, âè êëà äà÷ Õ²ÍÎ), Ô. Ê. Âè øè âà -
íèé (ô³ çèê, âè êëà äà÷ Õ²ÍÎ), Ä. Î. Ãðàâå (ìà òå ìà òèê, àêà äå ì³ê), Î. Þ. Ãåð -
ìàéçå (³ñ òî ðèê, ïðî ôå ñîð ʲÍÎ), Ì. ². Çàäåðèãîëîâà (ïå äà ãîã, ïðî ôå ñîð
IJÍÎ), Ô. À. Êîíäðàöüêèé (ô³ ëî ñîô, ñî ö³ î ëîã, ðå ê òîð Êà ì’ÿ íå öü- Ïî ä³ëü -
ñü êî ãî ²ÍÎ), Ñ. Ì. Êóçüìåíêî (õ³ ì³ê, âè êëà äà÷ Õ²ÍÎ), Î. ². Ï îïîâ (ïå äà -
ãîã, ïðî ôå ñîð Õ²ÍÎ), Ñ. Ë. Ðóäíèöüêèé (ãåî ãðàô), Ì. Ô. Ñóëèìà (ë³í ã â³ñò,
ïðî ôå ñîð Õ²ÍÎ), Ñ. Ì. Ñåìêî-Êîçà÷óê (ïðî ôå ñîð Õ²ÍÎ) òà ³í ø³. Âî íè
ìà ëè ïå ðå âà æ íî âè ùó äî ðå âî ëþ ö³é íó îñâ³ òó, â òî ìó ÷è ñ ë³ ºâ ðî ïåé ñü êèõ
óí³ âåð ñè òå ò³â. Áó ëè ñå ðåä íèõ ³ â³ äî ì³ óêðà ¿í ñü ê³ ïî ë³ òè÷ í³ ä³ ÿ ÷³: Ï. Î. Õðè ñ -
òþê, Ì. Ô. ×å÷åëü, Ì. ². Øðàã, Â. Ï. Ìà çó ðåí êî, ïðèíàëåæí³ñòü ÿêèõ äî
ÓÒÎÐͲÒÑÎ äî çâî ëè ëî êà ðàëü íî- ðå ï ðå ñè â íèì îð ãà íàì âè øó êó âà òè ïî -
ë³ òè÷ í³ ìî òè âè ðîç ïðà âè íàä íå ñëó õ íÿ íîþ ³í òå ë³ ãå í ö³ ºþ.
Ïå ðå âà æ íà á³ëü ø³ñòü ÷ëå í³â òî âà ðè ñ ò âà ïðà öþ âà ëà ó âè ùèõ íàâ÷àëü -
íèõ çà êëà äàõ. ³ä ïî â³ äàëü íèì ñå ê ðå òà ðåì ÓÒÎÐͲÒÑÎ áóâ Î. ². Ïîïîâ,
äè ðå ê òîð ÓÍ Ä² Ïó, êî ò ðèé çà ïðî øó âàâ íà çà ñ³ äàí íÿ ïðå çè 䳿 â³ äî ìèõ â÷å -
íèõ. Çî êðå ìà, 27 òðà â íÿ 1929 ð. â³í äî ïî â³ äàâ ïðî ðî áî òó ÂÀÐͲÒÑÎ,
òîáòî ñî þ ç íî ãî îá’ºä íàí íÿ, à éî ãî äî ïî â³äü ñëó õà ëè — Î. Â. Ïàëëàä³í,
Ñ. Þ. Ñåìêîâñüêèé, Ì. ². ßâîðñüêèé, Î. À. ßíàòà, Ì. Ô. ×å÷åëü. Íà ñòó ï -
íî ãî äíÿ â³í áðàâ ó÷àñòü ó âè áî ðàõ êàí äè äà ò³â äî ÷ëå í³â ÂÓÀÍ, ñå ðåä ÿêèõ
îïè íè ëè ñÿ Ì. Î. Ñêðèïíèê, Î. Ã. Øë³õòåð, Â. Ï. Çàòîíñüêèé, Ñ. Þ. Ñåì -
êîâñüêèé, Ì. ². Âàâ³ëîâ, Â. Ñ. Þðèíåöü òà ³í. 6 Ñà ìå òî ä³ ïðå çè ä³ÿ
ÓÒÎÐͲÒÑÎ âè ìà ãà ëà â³ä Ñ. Î. ªôðåìîâà, ùîá â³í “÷³òêî âè ÿâèâ ñâîþ
ïî çè ö³þ ùî äî ðà äÿí ñü êî¿ âëà äè ³ íà øî ãî ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íî ãî áó ä³ â íè ö ò âà”,
îãî ëî ñè â øè ïðî öå â ïðå ñ³. Àêà äå ì³ êà, êî ò ðèé ùå çà ëè øà â ñÿ ÷ëå íîì
ÂÓÀÍ, ñõè ëÿ ëè äî êà ÿò òÿ. “Â çâ’ÿç êó ç öèì íàì òðå áà ãî ñ ò ðî âè ÿâè òè ñâîþ
ïî çè ö³þ ùî äî ºô ðå ìî â ùè íè, — çà çíà ÷à ëî ñÿ â ïðî òî êî ë³ çà ñ³ äàí íÿ ïðå çè -
䳿 â³ä 6 ëè ñ òî ïà äà 1929 ð., — ÿê âî ðî æî ãî íàì íà ïðÿ ì êó ñå ðåä óêðà ¿í ñü êî¿
³í òå ë³ ãå í ö³¿” 7. Ïðî òè çâ³ ëü íåí íÿ Ñ. ªôðåìîâà ç ÂÓÀÍ âè ñëî âè ëè ñÿ
ª. Ô. Ô³ë³ïîâè÷, Ì. ². Øðàã, õî ÷à Î. À. ßíàòà âè ìà ãàâ óñó íåí íÿ â÷å íî ãî ç
ïî ñà ä 8. Âçè ì êó 1933 ð., êî ëè òðà âè ëè âæå ñà ìî ãî Ì. Î. Ñêðèïíèêà, çà -
êëè êè íà áó ëè âî éî â íè ÷î ãî õà ðà ê òå ðó, à ìà ñ ø òà áè âè ÿâ ëåí íÿ éî ãî ïðè õè -
ëü íè ê³â âè õî äè ëè çà ìå æ³ Íàð êî ìî ñó.
Âî ñå íè 1929 ð., êî ëè É. Ñòàë³í âæå ïðî ãî ëî ñèâ ð³ê “âåëèêîãî ïå ðå ëî -
ì ó”, ðîç ïî ÷à ëà ñÿ ³ ÷è ñ ò êà ÓÒÎÐͲÒÑÎ, à íà ñï ðà â ä³ — øè ðî êî ìà ñ ø òà á í è é
íà ñòóï íà ³í òå ë³ ãå í ö³þ. 13 ëè ï íÿ 1929 ð. çâ³ ëü íåí íÿ ç ïî ñà äè ïî ïðî ñèâ
â³ä ïî â³ äàëü íèé ñå ê ðå òàð Î. ². Ïîïîâ, êî ò ðèé âè çíàâ çà âëà ñ íó ïî ë³ òè÷ íó
ïðî âè íó äî çâ³ë íà äðóê êà çîê Àí äåð ñå íà ó ïðè âà ò íî ìó âè äà â íè ö ò â³
“Êîñìîñ” 9. Óíè ê íó òè “â³äïîâ³äàëüíîñò³” çà äðóê êà çîê éî ìó íå âäà ëî ñÿ,
îñê³ëü êè âë³ ò êó 1931 ð. 41,4 % ÷ëå í³â Õàð ê³â ñü êî¿ îð ãà í³ çà ö³¿ ÓÒÎÐͲÒÑÎ
âè ÿâè ëè ñÿ àðå ø òî âà íè ìè (Ìà çó ðåí êî, ×å ÷åëü, Õî ëî ä íèé, Áà ëà í³í, Ïî -
ïîâ, Íå ìà ëüî âà íèé). Íà ïðè ê³ í ö³ 1933 ð. ôà ê òè ÷ íî îíî âè ëè ñêëàä Äí³ ï ðî -
ïå ò ðîâ ñü êî¿ îð ãà í³ çà ö³¿, òî ìó ùî ç 58 ÷ëå í³â ó 1928 ð. çà ëè øè ëî ñÿ ëè øå 7
(Ë. Â. Ïèñàðæåâñüêèé òà ³í.) 10. Òàê, íà çà ñ³ äàí í³ ñå ê ðå òà ð³ à òó öåí ò ðàëü íî -
ãî áþ ðî ÂÀÐͲÒÑÎ 21 ëè ï íÿ 1933 ð. óõ âà ëè ëè ð³ øåí íÿ ïðî ïî çáà â ëåí íÿ
÷ëåí ñ ò âà — Ñ. Ë. Ðóäíèöüêîãî, Ì. Ì. Ëîçèíñüêîãî, Ì. Ã. Ëåâèöüêîãî,
Î. À. ßíàòè, À. Ì. Ñë³ïàíñüêîãî, Â. Ñ. Áîéêà çà “êî í ò ð ðå âî ëþö³éíó áó ð -
æó à ç íî- íà ö³ î íà ë³ ñ òè ÷ íó ä³ ÿ ëü í³ñòü” òà “íàö³î íà ë³ñ òè÷í³ êîí öå ï ö³¿ â ë³ òå -
ðà òó ð³” 11. Î÷î ëþ âàâ òî ä³ ÓÒÎÐͲÒÑÎ êî ëè ø í³é çà ñòó ï íèê íàð êî ìà îñâ³ òè
ÓÑÐÐ Î. Î. Êàðïåíêî, à ïå äà ãî ã³ ÷ íèé ñå ê òîð — Ì.ª. Ãðèãîð’ºâ, äè ðå ê òîð
ÓÍ Ä² Ïó.  ÷åð â í³ 1933 ð. óêðà ¿í ñü êà îð ãà í³ çà ö³ÿ íà ë³ ÷ó âà ëà 305 ÷î ëî â³ê, ç
íèõ 179 ìà ëè âè ùó îñâ³ òó, 43 áó ëè ïðî ôå ñî ðà ìè òà îäèí àêà äå ì³ êî ì —
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 147
Íàóêîâî-ïåäàãîã³÷íà ³íòåë³ãåíö³ÿ â ðîêè ãîëîäó
Ñ. Þ. Ñåìêîâñüêèé, à ðå ø òà — àñ ï³ ðàí òè, äî öåí òè 12. Ãó ìà í³ òà ð íèé öèêë
íà óê ðå ïðå çåí òó âà ëè ². Ñ. Õàð÷åíêî, ß. Ô. ×åï³ãà, Â. ². Ñóõèíî-Õîìåíêî,
². Ï. Ñîêîëÿíñüêèé, À. À. г÷èöüêèé, õî ÷à äî ëÿ áà ãà òüîõ ç íèõ ôà ê òè ÷ íî
áó ëà âè ð³ øå íà. Âðà æຠòîé ôàêò, ùî â³ä ñêëà äó 1929—1931 ðð. çà ëè øè ëî ñÿ
âñüî ãî 9 îñ³ á — Ï. Ò. Ìîñòîâîé, Þ. Þ. ̳ðçà-Àâàê’ÿíö, Ì. Ï. Áàðà áà -
øîâ, Â. Ò. Ïàâëîâñüêèé, À. Ì. Ñîêî ëîâ ñüêèé, Ñ. Þ. Ñåìêîâñüêèé,
². Ï. Ñî êîëÿíñüêèé òà ùå ÷à ñ òè íà â÷å íèõ, ÿê³ ïðè ñòà ëè äî òî âà ðè ñ ò âà íà ó -
êî â ö³â ãî ëî â íèì ÷è íîì ó 1931 ð. Ôà ê òè ÷ íî â³ä êóëü òó ð íî- îñ â³ ò íüî¿ ñå ê ö³¿,
ÿêà íà ë³ ÷ó âà ëà 15 ÷î ëî â³ê, çà ëè øè ëî ñÿ ëè øå äå ê³ëü êà — Ñ. Þ. Ñåìêîâ -
ñüêèé, ². Ï. Ñîêî ëÿíñüêèé, Ê. Þ. Ãðèâåí çèð ñüêèé 13, àëå ³ âî íè ïî òðà ïè -
ëè äî ïî ëÿ çî ðó ÄÏÓ. Ó ëþ òî ìó 1933 ð. ðîç ïî ÷à ëà ñÿ ÷è ñ ò êà Íàð êî ìà òó
îñâ³ òè ÓÑÐÐ. Ïðî òÿ ãîì ðî êó ç íüî ãî âè äà ëè ëè áëè çü êî 200 “íàö³îíàë³ñò³â
³ âî ðî æèõ åëå ìåí ò³â” ³ òèõ, õòî “íå âè ïðà â äàâ äî â³ ð’ÿ”.  îá ëà ñ íèõ óïðà â -
ë³í íÿõ íà ðîä íî¿ îñâ³ òè çà ïî ë³ òè÷ íè ìè ìî òè âà ìè çà ì³ íè ëè 100 % êå ð³ â íè -
ö ò âà, ó ðà éîí íè õ — 90 % 14. Áà ãà òüîõ â³ä ïðà âè ëè äî òà áî ð³â, à ïî ò³ì ³ çíè -
ùè ëè. Òèõ, õòî âö³ ë³â, ïî çáà â ëÿ ëè ìî æ ëè âî ñ ò³ îäåð æà òè ðî áî òó çà ôà õîì,
âè ñè ëà ëè çà ìå æ³ Óêðà ¿ íè.
Ïî â íî ãî ðîç ãðîìó çà çíà ëè íà ó êî â³ óñòà íî âè Íàð êî ìà òó îñâ³ òè. Ò³ëü êè
â Õàð ê³â ñü ê³é, ×å ð í³ ã³â ñü ê³é òà ³í íè öü ê³é îá ëà ñ òÿõ ç òà êèõ óñòà íîâ çâ³ ëü -
íè ëè 507 ÷î ëî â³ê, çî êðå ìà “ïåòëþð³âö³â, áàí äè ò³â, ÷ëå í³â êîíòð ðå âî ëþ -
ö³é íèõ îð ãà í³ çà ö³é”, 189 “êóðêóë³â” òà ñò³ëü êè æ “ïîï³â, ôà á ðè êàí ò³â, ïî -
ì³ ùè ê³â, òîð ã³ â ö³â” 15.
Íà ó êî âî- äî ñ ë³ ä í³ óñòà íî âè òà óí³ âåð ñè òå òè âòðà òè ëè áëè çü êî 270 ïðî -
ôå ñî ð³â ³ âè êëà äà ÷³â ³ öå ïðè òî ìó, ùî óí³ âåð ñè òå òè ó ðà äÿí ñü ê³é Óêðà ¿ í³
áó ëè â³ä íî â ëå í³ ò³ëü êè íà ïî ÷à ò êó 1933 ð. 16 Êî ñà ñòà ë³í ñü êî ãî òå ðî ðó áåç -
æàëü íî ïðîé ø ëà ñÿ ïî êå ð³ â íî ìó ñêëà äó ïå äà ãî ã³ ÷ íèõ âó ç³â: ç 29 äè ðå ê òî -
ð³â 18 áó ëè óâ³ ëü íå í³ é ðå ï ðå ñî âà í³ ÿê “äâîðóøíèêè, íà ö³ î íà ë³ ñ òè, ïå ò ëþ -
ð³ â ö³, øê³ ä íè êè”. Ç òà êè ìè æ ÿð ëè êà ìè áó ëè ïî çáà â ëå í³ ðî áî òè, à áà ãà òî
õòî é âî ë³, 210 âè êëà äà ÷³ â 17.
 ðî êè ãî ëî äî ìî ðó íå íà æàðò ðîç ãî ð íó ëà ñÿ áî ðî òü áà ç³ “øê³äíèöò -
âîì” ó÷å íèõ- àã ðà ð íè ê³â. Áåç ë³÷ ¿õ òå î ðå òè ÷ íèõ âè êëàäîê ³ ïðà ê òè ÷ íèõ ðå -
êî ìåí äà ö³é îãî ëî øó âà ëè ñÿ “êîíòððåâîëþö³éíèìè”. Ñïðà â æ í³é ïî ãðîì
áó ëî â÷è íå íî â Õàð ê³â ñü êî ìó ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü êî ìó ³í ñòè òó ò³. Éî ãî
ïðà ö³â íè êè í³ áè òî “ï³ä âè ãëÿ äîì íî âà òîð ñü êèõ çà õî ä³â ³ íà ó êî âèõ â³ä -
êðèò ò³â ... ïðà ã íó ëè âè êëè êà òè â êðà ¿ í³ ãî ëîä ³ çðóé íó âà òè âçà ãà ë³ ñ³ëü ñü êå
ãî ñ ïî äàð ñ ò âî” 18. Ç á³á ë³î òåê òåð ì³ íî âî âè ëó ÷à ëè ñÿ “øê³äíèöüê³” àã ðî-
íîð ìà òè âè, ðîç ðî á ëå í³ â÷å íè ìè öüî ãî ³í ñòè òó òó. Á³ëü ø³ñòü ñï³â ðî á³ ò íè ê³â
çà çíà ëà ðå ï ðå ñ³é, ó òî ìó ÷è ñ ë³ äè ðå ê òîð À. Ì. Ñë³ïàíñüêèé ÿê “êîíòð -
ðåâîëþö³îíåð ³ íà ö³ î íà ë³ñò” òà çãà äó âà íèé óæå ó÷å íèé- àã ðî íîì Î. À. ßíà -
òà ÿê “áóðæóàçíèé íà ö³ î íà ë³ñò ³ øïè ãóí”. Òà êà æ äî ëÿ ñï³ ò êà ëà é áà ãà òüîõ
÷ëå í³â êî ëå ê òè âó Õàð ê³â ñü êî ãî çîî òå õ í³ ÷ íî ãî ³í ñòè òó òó, äè ðå ê òîð ÿêî ãî —
“äâîðóøíèê” Î. Ì. ̳çåðíèöüêèé — äî áðàâ âè êëà äà öü êèé ñêëàä ³í ñòè òó -
òó ç “áóðæóàçíî-íàö³îíàë³ñòè÷íèõ åëå ìåí ò³â, ÿê³ ïðî âî äè ëè ó âè êëà äàí í³
êîíòð ðå âî ëþ ö³é í³ íà ñòà íî âè” 19.
 1933 ð. áó ëè óâ³ ëü íå í³ ç ðî áî òè é ðå ï ðå ñî âà í³ äè ðå ê òî ðè ²í ñòè òó òó
çàõèñòó ðî ñ ëèí, ²í ñòè òó òó çå ð íà, ²í ñòè òó òó ë³ ñ³ â íè ö ò âà, ²í ñòè òó òó ðàä -
ãîñï íî ãî áó ä³ â íè ö ò âà. ×è ìà ëî ÷ëå í³â êå ð³ â íè ö ò âà Âñå óê ðà ¿í ñü êî¿ àêà äå -
쳿 ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü êèõ íà óê ðà ï òîì âè ÿâè ëèñÿ “íàö³îíàë³ñòàìè é
êîíòð ðå âî ëþ ö³ î íå ðà ìè ç ïàðò êâè ò êà ìè â êè øå í³”. Çã³ ä íî ç ïîñòà íî âîþ
ÖÊ ÊÏ(á)Ó òà ÐÍÊ ÓÑÐÐ “Ïðî ðî áî òó Âñå óê ðà ¿í ñü êî¿ àêà äå 쳿 ñ³ëü ñü êî -
ãî ñ ïî äàð ñü êèõ íà óê ó ñïðà â³ ï³ä âè ùåí íÿ âðî æàé íî ñ ò³” (ñåð ïåíü 1933 ð.)
ïðî òÿ ãîì äâîõ ì³ ñÿ ö³â òóò ìà ëà â³ä áó òè ñÿ ÷è ñ ò êà. Ïðî ¿¿ ðå çóëü òà òè äî ïî â³â
XII ç’¿ç äî â³ ÊÏ(á)Ó ÷ëåí ïî ë³ ò áþ ðî ÖÊ ÊÏ(á)Ó Ê. Â. Ñóõîìëèí: “ ö³é
148 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. Ì. Äàíèëåíêî, Ì. Ì. Êóçüìåíêî
æå àêà äå 쳿 íàì äî âå ëî ñÿ âè êëþ ÷è òè ç ïàð ò³¿ ÷è ìà ëî ôà øè ñ ò³â, ÿêè ìè äî -
âå ëî ñÿ çà éíÿ òè ñÿ ³ ÄÏÓ. ϳ ñ ëÿ öüî ãî âè ðà ç í³ øå âè ÿâè ëàñü âñÿ òà áðó ä íà
êîíòð ðå âî ëþ ö³é íà ðî áî òà, ÿêà òàì øè ðî êî ïðî âà äè ëàñü” 20. Çà ãà ëîì äî
ãðó ä íÿ 1933 ð. ç Àêà äå 쳿 áó ëî “âè÷èùåíî” 119 ñï³â ðî á³ ò íè ê³â; ÷è ìà ëî ç
íèõ ïî òðà ïè ëè äî ÄÏÓ é áó ëè ðå ï ðå ñî âà í³ â ïî çà ñó äî âî ìó ïî ðÿä êó 21. Òàê
áó ëà ðîç âà ëå íà, ïî ñó ò³, ѳëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü êà àêà äå ì³ÿ íà óê êðà ¿ íè é
çðóé íî âà íà ñ³ëü ñü êî ãî ñ ïî äàð ñü êà íà ó êà â óìî âàõ íå ÷ó âà íî ãî ãî ëî äî ìî ðó.
 1933 ð. ïðà ê òè ÷ íî ðî ç³ ãíà ëè ñêëàä Óêðà ¿í ñü êî ãî íà ó êî âî- äî ñ ë³ ä íî -
ãî ³í ñòè òó òó ïå äà ãî ã³ êè. “³äçíà÷ó, — éøëî ñÿ â íà êà ç³ çà ñòó ï íè êà íàð êî ìà
îñâ³ òè À. À. Õâèë³ çà 16 ëè ï íÿ 1933 ð., — âè ÿâ ëå íó ïå ðå â³ð êîþ âå ëè ÷å ç íó
çà ñì³ ÷å í³ñòü êëà ñî âî âî ðî æèì áó ð æó à ç íî- íà ö³ î íà ë³ ñ òè ÷ íèì êîíòð ðå âî -
ëþ ö³é íèì åëå ìåí òîì ñêëà äó íà ó êî âèõ ðî á³ ò íè ê³â Óêðà ¿í ñü êî ãî íà ó êî âî-
äî ñ ë³ ä íî ãî ³í ñòè òó òó ïå äà ãî ã³ êè ..., ïå ðå òâî ðåí íÿ îêðå ìèõ ñå ê ö³é (êà á³ íå -
òó ³íî çå ì íî¿ îñâ³ òè) íà ïðè òó ëîê ïå ò ëþ ð³â ñü êèõ íå äî áè ò ê³â òà ïðîéäè -
ñâ³ ò³â...” 22. Äà ë³ âè çíà ÷à ëè ñÿ “îðãâèñíîâêè”, âíà ñ ë³ äîê ÿêèõ ó÷å í³ îïè íÿ -
ëè ñÿ ïî çà çà êî íîì.
Ðå ï ðå ñ³¿ òà ãî ëîä çíè ùè ëè ïî êî ë³í íÿ ñòà ðî¿ ãå íå ðà ö³¿ ³í òå ë³ ãå í ö³¿, à
òà êîæ óñê ëà ä íè ëè ïî â íî ö³í íó ï³ä ãî òîâ êó íî âî¿, òî ìó ùî ìà òå ð³ àëü íà
ñêðó òà òà ñó ö³ ëü íà ðó ¿ íà â Óêðà ¿ í³ ïî çáà âè ëè åëå ìåí òà ð íî ãî — â³ä â³ äó âàí -
íÿ ñòó äåí òà ìè- çà î ÷ íè êà ìè åê çà ìå íà ö³é íèõ ñå ñ³é.  àð õ³ âàõ Óêðà ¿ íè çáå -
ðå ã ëè ñÿ äî êó ìåí òè Âñå óê ðà ¿í ñü êî ãî ³í ñòè òó òó ï³ä âè ùåí íÿ êâà ë³ ô³ êà ö³¿
ïå äà ãî ã³â (ñïè ñ êè ñòó äåí ò³â- çà î ÷ íè ê³â, ÿâ êà íà ñå ñ³¿, êà ä ðî âèé ñêëàä ³í -
ñòè òó ò³â ñî ö³ àëü íî ãî âè õî âàí íÿ). Íà ïðè ê ëàä, â ëè ï í³ 1932 ð. íà ë³ ò íþ ñå -
ñ³þ äî Ïî ë òàâ ñü êî ãî ³í ñòè òó òó ñî ö³ àëü íî ãî âè õî âàí íÿ, äå ëå ê ö³¿ ÷è òàâ
â³ äî ìèé ïðî ôå ñîð ïå äà ãî ã³ êè Ã. Ã. Âàùåíêî, ïðè ¿õà ëè 35 % ñòóäåíò³â ³ñ òî -
ðè êî- åêî íî ì³ ÷ íî ãî , 45% — àã ðî á³ î ëî ã³ ÷ íî ãî, 46% — òåõ íî ëî ãî- ìà òå ìà -
òè ÷ íî ãî òà 55% — ìî â íî- ë³ òå ðà òó ð íî ãî â³ä ä³ ëå íü 23.  dz íî â’ºâ ñü êî ìó ³í -
ñòè òó ò³ ñî ö³ àëü íî ãî âè õî âàí íÿ íà ë³ ò íþ ñå ñ³þ 1932 ð. íå ç’ÿ âè ëî ñÿ 61 %, â
Ìè êî ëà ¿â ñü êî ìó — 63%, â Îäå ñü êî ìó — 57% çà î÷ íè ê³ â 24, ÿê³ ïðà öþ âà ëè
ñ³ëü ñü êè ìè â÷è òå ëÿ ìè. Âî ñå íè 1931 ð., òîáòî íà ïî ÷à ò êó ãî ëî äî âî¿ âà ê õà -
íà 볿 92 ñòó äåí òè- çà î ÷ íè êè Êè ¿â ñü êî ãî ²Ñ íå çà âåð øè ëè íàâ÷àí íÿ 25, òî -
ìó ùî íå ìà ëè ìà òå ð³ àëü íî¿ çìî ãè òà ô³ çè ÷ íèõ ñèë. Ïðè ïè íåí íÿ äåð æà -
âîþ öåí ò ðà ë³ çî âà íî ãî ïîñòà ÷àí íÿ â÷è òå ë³â çà ëè øè ëî ¿õ áåç çà ñî á³â ³ñ íó -
âàí íÿ. “Ñïðàâà ç ïîñòà ÷àí íÿì â÷è òå ëü ñ ò âà, — ï³ä êðå ñ ëþ âà ëî ñÿ â àê òàõ
ïå ðå â³ð êè ÍÊ Ð Ñ² âë³ ò êó 1931 ð., — íà áè ðຠçà ãðî ç ëè âèé õà ðà ê òåð. Òðè
ì³ ñÿ ö³ ÿê ³ç ïîñòà ÷àí íÿ õë³ áîì çî âñ³ì çíÿ ò³ ÷ëå íè ñ³ ì’¿ â÷è òå ë³â” 26. Çà áîð -
ãî âà í³ñòü ïî çàð ï ëà ò³ ïå äà ãî ãàì ëè øå â 98 ðà éî íàõ ñòà íî âè ëà òîä³
3 ìëí êðá 27, à â êîë ãî ñ ïàõ õë³á âè äà âà ëè íà òðó äî ä í³, õî ÷à éî ãî ³ ñà ì³ êîë -
ãî ñ ï íè êè íå îäåð æó âà ëè.
 åê çà ìå íà ö³é íó ñå ñ³þ 1933 ð., êî ëè ãî ëîä îõî ïèâ ñ³ëü ñü ê³ ðà éî íè
Óêðà ¿ íè òà äð³ á í³ ì³ ñ òà, äî âî äè ëî ñÿ îá’ºä íó âà òè ñòó äåí ò³â âñ³õ êóð ñ³â ó
ºäè íó ãðó ïó, çà áåç ïå ÷ó âà òè åëå ìåí òà ð íå õàð ÷ó âàí íÿ íà ÷àñ ³ñ ïè ò³â.  Äî -
íå öü ê³é îá ëà ñ ò³ ìà ëè ïðè ¿õà òè íà ñå ñ³þ 1033 ñòó äåí òè- çà î ÷ íè êè, à ç’ÿ âè -
ëî ñÿ ëè øå 627. Äî Áåð äÿí ñü êî ãî ²Ñ ïðè áó ëî 69 %, Ìå ë³ òî ïîëü ñü êî ãî —
42 %, ͳ êî ïîëü ñü êî ãî — 34,4 %, Íî âî ìî ñ êîâ ñü êî ãî — 68 % â³ä çà ãàëü íî¿
ê³ëü êî ñ ò³ ñòó äåí ò³ â 28. Æà õ ëè âå ñòà íî âè ùå ñïî ñòå ð³ ãà ëî ñÿ â ³í øèõ îá ëà ñ -
òÿõ. Âë³ ò êó 1933 ð. íà ñå ñ³þ ïðè ¿õà ëè ëè øå 30 % çà î÷ íè ê³â Æè òî ìèð ñü êî ãî
²ÑÂ, 29,8 % — Êè ¿â ñü êî ãî ïîëü ñü êî ãî òà 30,1 % — Êè ¿â ñü êî ãî óêðà ¿í ñü êî -
ãî ²ÑÂ, 28 % — Óìàí ñü êî ãî ³ 22 % — ×å ð êà ñü êî ãî ²Ñ Â 29, òîáòî äâ³ òðå òè íè
çà ëè øè ëè ñÿ â ðà éî íàõ, îõî ï ëå íèõ ãî ëî äîì. Â Ãà äÿ öü êî ìó, Êó ï’ÿí ñü êî ìó,
Êðå ìå í ÷ó öü êî ìó, Ëå áå äèí ñü êî ìó òà Ëî õ âèí ñü êî ìó ïåä òå õ í³ êó ìàõ íà åê -
çà ìå íà ö³é íó ñå ñ³þ 1933 ð. ïðè ¿õà ëî ëè øå 34 % çà î÷ íè ê³â, à äî Áåð äè ÷³â ñü -
êî ãî ²Ñ Â — 46 %, ³í íè öü êî ãî — 35 %, Êà ì’ÿ íå öü- Ïî ä³ëü ñü êî ãî —
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 149
Íàóêîâî-ïåäàãîã³÷íà ³íòåë³ãåíö³ÿ â ðîêè ãîëîäó
36 % 30. Ïî ëî âè íó ìàé áó ò í³õ äè ï ëî ìî âà íèõ ïå äà ãî ã³â ñòà íî âè ëè îñî áè, ÿê³
ïî ÷à ëè ïðà öþ âà òè ï³ ñ ëÿ 1917 ð., à 10 % ìà ëè äî ðå âî ëþ ö³é íèé ñòàæ ðî áî òè
â øêî ëà õ 31. Íà âå ñ íÿ íó ñå ñ³þ 1933 ð. ìà ëè ïðè áó òè 75 òèñ. “ó÷è òå ë³â- ñòó -
äåí ò³â” äëÿ ï³ä âè ùåí íÿ êâà ë³ ô³ êà ö³¿, àëå äâ³ òðå òè íè íå äî ¿ õà ëè, à ñå ðåä
íèõ óêðà ¿ í ö³ ñòà íî âè ëè 83 % 32. “×îðíîìîâíå” ñâ³ä ÷åí íÿ ãó ìà í³ òà ð íî¿ êà -
òà ñ ò ðî ôè â ãà ëó ç³ îñâ³ òè, ÿêà, âðà õî âó þ ÷è ùå é íà ñë³ä êè ìà ñî âèõ ðå ï ðå ñ³é,
ñïî íó êà ëà äî ÷åð ãî âî¿ ðå îð ãà í³ çà ö³¿ ñè ñ òå ìè ñå ðå ä íüî¿ òà âè ùî¿ ëàí êè.
Ìå ðå æà ïå äà ãî ã³ ÷ íèõ ³í ñòè òó ò³â, à ¿õ ïîñòà ëî â 1933/34 ðð. 12, âè ÿâè -
ëà ñÿ ñâîº ð³ ä íîþ ôîð ìîþ í³ âå ëþ âàí íÿ êî ëî ñàëü íèõ âòðàò ïðî ôå ñîð ñü êî -
âè ê ëà äà öü êî ãî ñêëà äó, à òà êîæ çìå í øåí íÿ ÷è ñå ëü íî ñ ò³ â÷è òåëü ñü êî ãî êî -
í òèí ãåí òó. Âî ñå íè 1933 ð., çâ³ òó þ ÷è ïðî âè êî íàí íÿ ïîñòà íî âè óðÿ äó ïðî
“íàâ÷àëüí³ ïðî ãðà ìè òà ðå æèì ó âè ù³é øêî ë³ é òåõ í³ êó ìàõ”, ïðî ôå ñîð
Â. Äþøåí òà ïðî ôå ñîð ª. Êåëüìàí çà çíà ÷è ëè, î÷å âè ä íî íåî áà ÷ íî, òà êå:
“ßê ìî æå, íà ïðè ê ëàä, çà áåç ïå ÷è òè ãî òó âàí íÿ êâà ë³ ô³ êî âà íèõ íà ó êî âèõ
êà ä ð³â í.-ä. ³í ñòè òóò ìî âî çíàâ ñ ò âà, êî ëè íà âñ³õ àä ì³ í³ ñ ò ðà òè â íèõ ïî ñà äàõ
òàì àñ ï³ ðàí òè?” 33 Ïè òàí íÿ âè ÿâè ëî ñÿ íå ðè òî ðè ÷ íèì, à òðà ã³ ÷ íèì çà ïî -
ñòà íîâ êîþ, áî òàì ïðà öþ âà ëè äî íå äà â íà â³ äî ì³ ìî âî çíà â ö³. Ñïðà â ä³ çâ³ ò -
íèé ð³ê âè ÿâè â ñÿ ðî êîì “áîðîòüáè é ïå ðå ìîã”, àëå íàä ³í òå ëå ê òó àëü íîþ
åë³ òîþ íà ö³¿.
 ñåð ï í³ 1933 ð., êî ëè äâ³ òðå òè íè çà î÷ íè ê³â íå çìî ã ëè ïðè ¿õà òè íà ñå -
ñ³þ, òî ìó ùî áðà êó âà ëî êî ø ò³â, ô³ çè ÷ íèõ ñèë, çà ñòó ï íèê íàð êî ìà îñâ³ òè
À. À. Õâèëÿ ïå ðåéìà â ñÿ òèì, ùî “êàäðè øê³ ëü í³, êà ä ðè íà ó êî âî- äî ñ ë³ ä íèõ
çà êëà ä³â áó ëè çà ñì³ ÷å í³ íà ö³ î íà ë³ ñ òà ìè, ïå ò ëþ ð³â ñü êè ìè ³ ôà øè ñò ñü êè ìè
åëå ìåí òà ìè”, òî ìó âè ìà ãàâ ¿õ “î÷èùåííÿ” 34. Íàð êî ìîñ øâèä êî ðó÷ ãî òó -
âàâ òî ä³ íà ñïåö êóð ñàõ 17 òèñ. ó÷è òå ë³â, à ç ³í øî ãî áî êó, âè ìà ãàâ ñòî â³ ä ñî ò -
êî âî¿ ïå ðå ï³ä ãî òîâ êè ïå äà ãî ã³â ïðè êîð äîí íî¿ ñìó ãè 35. 26 òðà â íÿ 1933 ð.,
âðà õî âó þ ÷è î÷å âè ä íó çà ãðî çó “çðèâó” íàâ÷àëü íî ãî ðî êó, ÐÍÊ ÓÑÐÐ ïðè -
éíÿâ ïîñòà íî âó “Ïðî çà áåç ïå ÷åí íÿ 1933/1934 ó÷ áî âî ãî ðî êó ïî ë³ òå õ í³ ÷ íî¿
øêî ëè ïå äà ãî ã³ ÷ íèì ïåð ñî íà ëîì”, âè ìà ãà þ ÷è â³ä Íàð êî ìî ñó ìî á³ ë³ çà ö³¿
äî äà ò êî âî äî ïëà íó 10585 ó÷è òå ë³ â 36, àëå âè ÿâè òè ¿õ ïî â í³ ñ òþ íå âäà ëî ñÿ.
Âíà ñ ë³ äîê ìà ñî âèõ ðå ï ðå ñ³é òà ãî ëî äî ìî ðó â ñ³ëü ñü êèõ øêî ëàõ íå âè ñòà ÷à -
ëî ïå äà ãî ã³â. Íà ïî ÷à ò êó âå ðå ñ íÿ 1933 ð. â øêî ëàõ Âà ð âà ð³â ñü êî ãî, Áå ðå -
çàí ñü êî ãî, Ìà ëî-ij âè öü êî ãî òà Ìåí ñü êî ãî ðà éî í³â ×å ð í³ ã³â ñü êî¿ îá ëà ñ ò³
áðà êó âà ëî 93—98 % ïå äà ãî ã³ â 37.
Óïðî äîâæ 1933 ð. çà ïî ë³ òè÷ íè ìè ìî òè âà ìè çâ³ ëü íè ëè 18 äè ðå ê òî ð³â
ïåä³í ñ òè òó ò³â òà 210 âè êëà äà ÷³â, ñå ðåä ÿêèõ îð ãà íè ÄÏÓ ðîç ï³ çíà ëè
“íàö³îíàë³ñò³â, êî ëè ø í³õ ïå ò ëþ ð³ â ö³â, á³ ëèõ îô³ öå ð³â ç àí òè ðà äÿí ñü êèì
ìè íó ëèì, äâî ðó ø íè ê³â ³ íà â³òü øïè ãó í³â òà àãåí ò³â çà êîð äîí íèõ êîíòð ðå -
âî ëþ ö³é íèõ îð ãà í³ çà ö³é” 38. Çà ì³ñòü çâ³ ëü íå íèõ òà çà ñó äæå íèõ ïðî ôå ñî ð³â
ç “äîðåâîëþö³éíèì ìè íó ëèì”, íà ¿õ í³ ïî ñà äè ïðè çíà ÷è ëè “êðàùèõ âè ïó ñ -
ê íè ê³â- àñ ï³ ðàí ò³â íà ó êî âî- äî ñ ë³ ä íèõ óñòà íîâ ³ äåð æó í³ âåð ñè òå ò³â”, ó òî ìó
÷è ñ ë³ ç ³í øèõ “áðàòí³õ ðå ñ ïó á ë³ê”. Ó òà êèé ñïî ñ³á ñïðî ìî ã ëè ñÿ çíàéòè 185
âè êëà äà ÷³â, ç íèõ 92 àñè ñ òåí òè, 31 â.î. äî öåí òà, 52 äî öåí òè ³ 10 ïðî ôå ñî -
ð³â, çà çíà ÷à þ ÷è ïðè öüî ìó, ùî „íå äî õ âàò” âè ñî êî êâà ë³ ô³ êî âà íèõ êà ä ð³â
„ãî ñ ò ðî â³ä ÷ó âà º òü ñÿ” 40. ×è ñ ò êè ïðî äîâ æó âà ëè ñÿ ïðî òÿ ãîì 1934 ð., êî ëè
àòå ñ òà ö³é í³ êî ì³ ñ³¿ „â³ ä õè ëè ëè” 130 çà ÿâ ïðå òåí äåí ò³â íà ïî ñà äó äî öåí òà
òà ïðî ôå ñî ðà 41.
Óêðà ¿í ñü êà íà ó êî âî- ïå äà ãî ã³ ÷ íà ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ, ÿêà çà ëè øè ëà ñÿ â Óêðà -
¿ í³ ï³ ñ ëÿ ê³ëü êîõ ðî ê³â àê òè â íî¿ áî ðî òü áè ç á³ëü øî âè êà ìè óïðî äîâæ
1917—1920 ðð., çà çíà ëà íå áó âà ëî¿ ìà òå ð³ àëü íî¿ ñêðó òè, ïî ë³ òè÷ íî ãî ïå ðå -
ñë³ äó âàí íÿ, ìî ðàëü íî ãî ïðè íè æåí íÿ, ñî ö³ àëü íî- ïñè õî ëî ã³ ÷ íî ãî óùå ì -
ëåí íÿ. Òà â ðî „ïå ò ëþ ð³ â ö³â”, ïðè ùå ï ëå íå â ïå ð³ îä ïî ë³ òè÷ íèõ ÷è ñ òîê ïî -
÷à ò êó 20-õ ðð., êî ëè íå çíà ÷ íà ÷à ñ òè íà ñ³ëü ñü êèõ ïå äà ãî ã³â ïî âå ð íó ëà ñÿ äî
150 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. Ì. Äàíèëåíêî, Ì. Ì. Êóçüìåíêî
øêî ëè, ïå ðå ñë³ äó âà ëî ¿õ äî ñòà ë³í ñü êèõ ìà ñî âèõ àðå ø ò³â 30-õ ðð. Æà ëþ ã³ ä -
íå ñòà íî âè ùå â÷è òå ë³â ó ðî êè „íå ï³â ñü êî ãî ðå íå ñàí ñó” (ì³ çå ð íà ïëà ò íÿ,
áà ãà òî ì³ ñÿ ÷ íà ¿¿ çà òðè ì êà, â³ä ñó ò í³ñòü æè ò ëà) ñó ïðî âî äæó âà ëî ñÿ ãî ëî ä íè -
ìè ðî êà ìè (1921—1923, îñ³íü 1924, ñ³ ÷å íü— áå ðå çåíü 1928 ð.), àëå âñå öå
áëÿ ê ëî ïî ð³ â íÿ íî ç ïåð øîþ ïî ëî âè íîþ 30-õ ðî ê³â.
Çà ïðî âà äæåí íÿ êàð ò êî âî¿ ñè ñ òå ìè ïðî äó ê òî ïî ñ òà ÷àí íÿ (1929—19 3 5 ð ð.),
çä³é ñ íåí íÿ ìà ñî âî¿ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ ³ çëî ÷èí íî¿ ïî ë³ òè êè ðîç êóð êó ëåí íÿ,
çà áî ðî íà â³ ëü íî¿ òîð ã³ â ë³ ³ ë³ ê â³ äà ö³ÿ êî î ïå ðà òè â íî¿ ñè ñ òå ìè, ä³ ÿ ëü í³ñòü
õë³ áî çà ãî ò³ âå ëü íèõ çà ãî í³â, âè êî ðè ñ òàí íÿ êà ðàëü íî- ðå ï ðå ñè â íèõ çà õî ä³â â
óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëàõ (êîí ô³ ñ êà ö³ÿ ìàé íà, ðå ê â³ çè ö³¿, íà òó ðàëü í³ øòðà ôè,
„òâåð ä³ çà âäàí íÿ” òî ùî) ïðè çâå ëè äî ñî ö³ àëü íî¿ äå ñòà á³ ë³ çà ö³¿ â óêðà ¿í ñü -
êî ìó ñå ë³: äå ïðå ñ³¿, ñà ìî ãóá ñ ò âà îñâ³ òÿí, ãî ëî äó, ìî ðàëü íî¿ ³ ïñè õ³ ÷ íî¿ äå -
ãðà äà ö³¿ â÷è òå ë³â. Ó ðî êè êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ðîç êóð êó ëåí íÿ á³ëü øî âè êè,
êð³ì ïî çáà â ëåí íÿ ñå ëÿí âî ë³, ìàé íà, çà ñî á³â âè ðî á íè ö ò âà, çà ñòî ñî âó âà ëè
äî ñÿ ã íåí íÿ ºâ ãå í³ ñ òè ÷ íèõ äî ñë³ äæåíü ïî ïå ðå äí³õ ðî ê³â: ïðè ùå ï ëþ âà ëè
ä³ òÿì ïî ÷óò òÿ êëà ñî âî¿ íå íà âè ñ ò³ äî âëà ñ íèõ áà òü ê³â, ïî øè ðþ âà ëè ñå ðåä
øêî ëÿ ð³â îá ðÿä â³ä ìî âè â³ä áà òü êà- êóð êó ëÿ, çî ì áó âà ëè â³ä ïî â³ ä íèì ÷è -
íîì ïñè õ³ êó ä³ òåé. Â îñâ³ ò í³õ çà êëà äàõ âíà ñ ë³ äîê ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íî¿ ðå êîí ñ ò -
ðó ê ö³¿ øêî ëè ³ ïî ã³ð øåí íÿ óìîâ æèò òÿ ïå äà ãî ã³â ìà ñî âè ìè ñòà ëè ñà ìî ãóá -
ñ ò âà. Äå õòî ç îãëÿ äà ÷³â òèõ ðî ê³â íà ìà ãà ëè ñÿ ç’ÿ ñó âà òè ïðè ÷è íè öüî ãî äå -
ïðå ñè â íî ãî ÿâè ùà, âè ñî âó þ ÷è âëà ñ í³ ìî òè âè ³ êðè òå ð³¿: “Óìî âè êëà ñî âî¿
áî ðî òü áè, êî ëè ðî á³ ò íèê íå âè òðè ìàâ âî ðî æî ãî îòî ÷åí íÿ, ÷è ñêëî êà, êî ëè
éî ãî çà ñìî ê òóº áà ã íî íà êëå ï³â, ïî ãî âî ð³â, ÷è ìî òè âè óìîâ îñî áè ñ òî ãî
æèò òÿ ñïî íó êà ëè ðî á³ ò íè êà ï³ä ïè ñà òè ñâîº áàí ê ðîò ñ ò âî ïå ðåä æèò òÿì” 42.
Äî ñà ìî ãóá ñ ò âà âäà âà ëè ñÿ ïå ðå âà æ íî ñ³ëü ñü ê³ ïå äà ãî ãè, îñî á ëè âî æ³í êè.
Âî íè â³ øà ëè ñÿ, êè äà ëèñü ó ð³ ÷ êó, ñòð³ ëÿ ëè ñÿ. Äî ïðè ÷èí ³ ìî òè â³â ñà ìî -
ãóá ñ ò âà â³ä íî ñè ëè “ïî ñè ëåí íÿ íà ñòó ïó íà ãëè òàé ñü êî- íå ï ìàí ñü ê³ åëå ìåí -
òè”, âíà ñ ë³ äîê ÷î ãî “â÷è òå ëü ñ ò âî äè ôå ðå í ö³ þ º òü ñÿ”, “âè ÿ â ëÿ þ òü ñÿ êà ä ðè
ïà ñè â³ ñ ò³â”, íà ñò ðî¿ çíå â³ ð’ÿ, çà íå ïà ä íè ö ò âà, ºñå í³ í ùè íè, à “çâ³ ä ñè ³ ñà -
ìî ãóá ñ ò âà”, ñî ö³ àëü í³ ³ ïî ë³ òè÷ í³ ïðè ÷è íè ïå ðå ïëå ëè ñÿ, øòî â õà þ ÷è â÷è -
òå ë³â äî ïà ñè â íî ãî îïî ðó — ñà ìî âáèâ ñ ò âà.
Ñî ö³ àëü í³ ïðà âà ñ³ëü ñü êèõ ó÷è òå ë³â âè ÿâè ëè ñÿ çà ëå æ íè ìè â³ä ¿õ íüî¿
ïî ë³ òè÷ íî¿ àê òè â íî ñ ò³ ³ ñòà â ëåí íÿ äî ðà äÿí ñü êî¿ âëà äè. Âî íè ìà ëè ïðà âî
íà çå ì ëå êî ðè ñ òó âàí íÿ, àëå çà äî òðè ìàí íÿ ïå â íèõ óìîâ: êî ëè çà ðî á³ òîê
ñ³ëü ñü êî ãî ïå äà ãî ãà º äî ïî ì³ æ íèì ïðè áó ò êîì äî ãî ñ ïî äàð ñ ò âà äâî ðó, àáî
â³í çà éìà º òü ñÿ âè êëþ ÷ íî ñ³ëü ñü êèì ãî ñ ïî äàð ñ ò âîì, à íå ëè øå â÷è òå ëþ -
âàí íÿì, àê òè â íèé ãðî ìàä ñü êèé ä³ ÿ÷, äî ïî ìà ãຠðà äÿí ñü ê³é âëà ä³ ó ñî ö³ à -
ë³ ñ òè ÷ íî ìó áó ä³ â íè ö ò â³. Ïå äà ãî ãàì, ÿê³ ïðè ¿õà ëè äî ñå ëà “ñ³ ÿ òè â³ ÷ íå”,
òîáòî ïðà öþ âà òè âè êëþ ÷ íî çà ôà õîì, â³ä ìî â ëÿ ëè â çå ì ëå çà áå ç ïå ÷åí í³
ïðè ñà äè á íîþ ä³ ëÿ í êîþ. Çàð ï ëà òà â÷è òå ëÿ, ÿê ùî âî íà íå ïå ðå âè ùó âà ëà
100 êðá, íå îïî äà ò êî âó âà ëà ñÿ ºäè íèì ñ³ëü ãî ñïîäà ò êî ì 43. Ïåí ñ³¿ çà âè ñëó ãó
ë³ò îäåð æó âà ëè ëè øå ò³, õòî â³ä ïðà öþ âàâ ó øêî ë³ íå ìå í øå 25 ðî ê³â, ó òî ìó
÷è ñ ë³ 5 ðî ê³â çà ðà äÿí ñü êî¿ âëà äè 44. Ñòàæ íå îáî â’ÿç êî âî ìàâ áó òè íå ïå -
ðåðâ íèì â îä í³é óñòà íî â³, àëå “ïå ðåð âîþ” ââà æà ëî ñÿ: ïå ðå áó âàí íÿ â ×åð -
âî í³é àð 쳿, íà âè áî ð íèõ ðà äÿí ñü êèõ òà ïðî ôå ñ³é íèõ ïî ñà äàõ, â³ä áó âàí íÿ
ïî êà ðàí íÿ äî ðå âî ëþ ö³¿ (êà òîð ãà, çà ñëàí íÿ, â’ÿ ç íè öÿ) çà ïî ë³ òè÷ íó ä³ ÿ ëü -
í³ñòü, çâ³ ëü íåí íÿ ç ó÷è òåëü ñü êî¿ ðî áî òè äî ðå âî ëþ ö³é íî¿ øêî ëè çà àí òè -
óðÿ äî âó ä³ ÿ ëü í³ñòü. Ïåí ñ³ÿ ñòà íî âè ëà 40 êðá íà ì³ ñÿöü, àëå äëÿ ¿¿ çäî áóò òÿ
ïå äà ãîã ç 25-ð³÷íèì ñòà æåì ìó ñèâ ïðè ãà äà òè ñâîº áóð õ ëè âå ïî ë³ òè÷ íå ìè -
íó ëå, ïðîé òè ñî áå ç³â ñü êå ÷è ñ òè ëè ùå, íà äà òè äî êà çè ñâî ãî ëî ÿ ëü íî ãî ñòà â -
ëåí íÿ äî ðà äÿí ñü êî¿ âëà äè. Íå êî æåí “äî ðå âî ëþ ö³é íèé ïå äà ãîã” íà âà æó -
âà â ñÿ ïî äà òè çà ÿâó íà îòðè ìó âàí íÿ ïåí ñ³¿, ùîá íå ï³ä äà òè ñå áå ïî ë³ òè÷ íî -
ìó îñ ò ðà ê³ ç ìó.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 151
Íàóêîâî-ïåäàãîã³÷íà ³íòåë³ãåíö³ÿ â ðîêè ãîëîäó
Çä³é ñ íåí íÿ êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ ôà ê òè ÷ íî çðóé íó âà ëî åêî íî ì³ ÷ íó áà çó ñ³ëü -
ñü êèõ øê³ë: âî íè óòðè ìó âà ëè ñÿ íà ì³ ñ öå âî ìó áþ äæåò³, íà êî ø òè çå ìå ëü -
íèõ ãðî ìàä, ñî ö³ àëü íó îñ íî âó ÿêèõ ñòà íî âè ëè ñå ëÿí ñü ê³ ãî ñ ïî äàð ñ ò âà. Ó
õî ä³ ìà ñî âî ãî ñòâî ðåí íÿ êîë ãî ñ ï³â ùå íå áó ëî åêî íî ì³ ÷ íî ãî ìå õà í³ ç ìó
ô³ íàí ñî âî ãî çà áåç ïå ÷åí íÿ ñ³ëü ñü êèõ ïå äà ãî ã³â òà ìà òå ð³ àëü íî ãî óòðè ìàí -
íÿ ñà ìèõ íàâ÷àëü íèõ çà êëà ä³â. Íå ï³â ñü êà äî áà â³ ä³éø ëà, à êîë ãî ñ ï íà (ñòî -
ñî â íî ìà òå ð³ àëü íî ãî çà áåç ïå ÷åí íÿ øêî ëè) ãðóí òó âà ëàñü íà ³äå¿ ñó ñ ï³ ëü íî¿
êî ëå ê òè â³ çà ö³¿ òà ïî ë³ òè êè õë³ áî çà ãî ò³ âåëü. Íàð êî ìàò ïîñòà ÷àí íÿ ÓÑÐÐ,
âè êî íó þ ÷è äè ðå ê òè âè óðÿ äó òà ïàð ò³¿, ñêà ñó âàâ ïî ðÿ äîê öåí ò ðà ë³ çî âà íî ãî
ïîñòà ÷àí íÿ õë³ áîì ó÷è òå ë³â, ³í òåð íà ò íèõ óñòà íîâ, ñè ñ òå ìó ãà ðÿ ÷èõ ñí³ äàí -
ê³â äëÿ øêî ëÿ ð³â, ïî ÷è íà þ ÷è ç âå ñ íè 1931 ð.
Ïå äà ãî ãè ïå ðå íî ñè ëè ô³ çè ÷ í³ òà ìî ðàëü í³ ñòðà æ äàí íÿ, ïå ðå òâî ðþ þ -
÷èñü ó ïî øó êàõ ïî ðÿ òóí êó â³ä ãî ëî ä íî¿ ñìåð ò³ íà æå á ðà ê³â. Äî Ðà ä íàð êî ìó
ÓÑÐÐ íàä õî äè ëè òðè âî æ í³ ïî â³ äî ì ëåí íÿ ïðî æà ëþ ã³ ä íèé ìà òå ð³ àëü íèé
ñòàí ñ³ëü ñü êèõ ó÷è òå ë³â. „Õàð ÷î âèõ ïðî äó ê ò³â ó÷è òå ë³ òà ó÷ í³ íå îòðè ìó -
þòü çî âñ³ì, — ³í ôîð ìó âàâ óðÿä Ôà ñ ò³â ñü êèé ðàé êîì ÊÏ(á)Ó, — ïî áà ãà -
òüîõ ñå ëàõ íå âè ä àíî íà â³òü õë³ áà çà ñ³ ÷åíü òà ëþ òèé ì³ ñÿ ö³” 45. Íà ñêà ð ãè
îñâ³ òÿí ì³ ñ öå â³ îð ãà íè â³ä ïî â³ äà ëè, ñï³â ÷ó âà þ ÷è: „Ðà äÿí ñü êà âëà äà äëÿ âàñ
ïðî äó ê ò³â íå â³ä ïó ñ êດ 46. Âî íè íå ìà ëè âçóò òÿ, îäÿ ãó, õàð ÷³â, òè æ íÿ ìè íå
âè õî äè ëè ç äî ì³ âîê. Îñî á ëè âî âàæ êèì áó ëî ñòà íî âè ùå „ìî ëî äèõ ïå äà ãî -
ã³â, ìî á³ ë³ çî âà íèõ ïî ë³ í³ ¿ ËÊÑÌÓ íà ïåä ðî áî òó” 47. Õë³á ìà ëè áî ðî ø íî -
ìå ëü í³ ï³ä ïðè ºì ñ ò âà, óñòà íî âè ñïî æèâ ÷î¿ êî î ïå ðà ö³¿, îêðå ì³ êîë ãî ñ ïè,
îð ãà íè Íàð êîì ïî ñ òà âó, àëå âñ³ áî ÿ ëè ñÿ ïî ðó øè òè äè ðå ê òè âó ïðî çà áî ðî íó
öåí ò ðà ë³ çî âà íî ãî ïîñòà ÷àí íÿ îñâ³ ò í³õ çà êëà ä³â. Ó÷è òå ëÿì íå âè äà âà ëè
õë³ áà, „ïðî ì ê ðà ìó”, òîáòî îäÿ ãó, á³ ëè ç íè, âçóò òÿ. Äå ÿê³ ç íèõ ïðî ñè ëè
òèì ÷à ñî âî çâ³ ëü íè òè ¿õ ç ðî áî òè äî ïî ÷à ò êó òå ï ëî¿ ïî ãî äè. Ïå äà ãî ãè íå
ìà ëè õàð ÷³â ïî ê³ëü êà ì³ ñÿ ö³â. “Ïðî äó ê òè õàð ÷ó âàí íÿ âè äà âà ëè ñÿ íå ñâî -
º ÷à ñ íî, — ïî â³ äî ì ëÿ ëè ç ×î ð íó õ³â ñü êî¿ ðà éîí íî¿ ïðîô ñï³ë êè îñâ³ òÿí, — à
íà ñüî ãî ä í³ 22.04.1931 ð. íå ìຠïðî äó ê ò³â çà áå ðå çåíü ³ êâ³ òåíü. Áåç õàð ÷³â
ðî áè òè âàæ êî, áî òà êèõ òðó ä íî ä³ ñ òà òè â êðå äèò, à óòðè ìàí íÿ, ÿê ïðà âè ëî,
íå âè äà º òü ñÿ, à çà òðè ìó º òü ñÿ” 48. ×è íî â íè êè ì³ ñ öå âî ãî çíà ÷åí íÿ ç íà -
ñì³ ø êîþ â³ä ïî â³ äà ëè íà ð³ ç í³ ïðî õàí íÿ êå ð³ â íè ê³â ïðîô ñï³ ëîê òà ïåä êî -
ëå ê òè â³â ïðî ïî äàí íÿ ïðî äî âî ëü ÷î¿ äî ïî ìî ãè. “Ó ÷è òå ë³ — íà ðîä ñâ³ äî -
ìèé, õàé ïå ðå òåð ïèòü” 49. Îò æå, ïðè ìà ðà ãî ëî äó íà çäî ã íà ëà ïå äà ãî ã³â çíà -
÷ íî ðà í³ øå, í³æ âî íà íà êðè ëà óêðà ¿í ñü ê³ ñå ëà.
Âå ñ íîþ 1932 ð., êî ëè ãî ëî äî ìîð ñòàâ ìà ñî âèì ÿâè ùåì, ñè òó à ö³ÿ â
îñâ³ ò í³õ çà êëà äàõ ñ³ëü ñü êèõ ðà éî í³â áó ëà êà òà ñ ò ðî ô³ ÷ íîþ. Ìà òå ð³ àëü íà äî -
ïî ìî ãà ó âè ãëÿ ä³ ðà çî âèõ çà âå çåíü õë³ áà äëÿ îá ëà ø òó âàí íÿ ãðî ìàä ñü êî ãî
õàð ÷ó âàí íÿ òà ãà ðÿ ÷èõ ñí³ äàí ê³â ñòî ñó âà ëà ñÿ êîí ê ðå ò íèõ øê³ë, à ¿¿ ïî ÷à ëè
ïî äà âà òè ëè øå âå ñ íîþ— âë³ ò êó 1933 ð.
Äå öåí ò ðà ë³ çà ö³ÿ ñè ñ òå ìè ïîñòà ÷àí íÿ íàâ÷àëü íèõ çà êëà ä³â, òîáòî ïå ðå -
âå äåí íÿ ¿õ íà ì³ ñ öå âèé áþ äæåò, çà óìîâ ôóí ê ö³ î íó âàí íÿ ïðîä ðîç ê ëàä êè
ïî- ñòà ë³í ñü êî ìó, ñòà ëà ïî ä³ á íîþ äî ìå òî äó õë³ áî çà ãî ò³ âåëü. Ïðî äî âî ëü ÷³
ôîí äè ñî ö³ àëü íî¿ ãà ëó ç³ (íà ó êà, îñâ³ òà, ìå äè öè íà, êóëü òó ðà) çî ñå ðå äæó âà -
ëèñü íà çà áåç ïå ÷åí í³ õë³ áîì íî âî áó äîâ ï’ÿ òè ð³ ÷ êè, àð 쳿, êëþ ÷î âèõ ãà ëó -
çåé ïðî ìè ñ ëî âî ñ ò³.
29 æî â ò íÿ 1932 ð. Óêð êî ë ãî ñ ï öåíòð ïðè éíÿâ â³ äî ìó ïîñòà íî âó “Ïðî
ïî ðÿ äîê ïîñòà ÷àí íÿ â÷è òå ëÿì”, çã³äíî ç ÿêîþ ó ðà éî íàõ ñó ö³ ëü íî¿ êî ëå ê -
òè â³ çà ö³¿ (ùî ìà þòü íå ìåíø ÿê 68 % êî ëå ê òè â³ çà ö³¿) óòðè ìàí íÿ â÷è òå ë³â
çä³é ñ íþ âà ëè â óñ³õ ñå ëàõ âè êëþ ÷ íî êîë ãî ñ ïè, à òà êîæ ó ñó ö³ ëü íî êî ëå ê òè -
â³ çî âà íèõ ñå ëàõ íå ñó ö³ ëü íî êî ëå ê òè â³ çî âà íèõ ðà éî í³â, äå ïå äà ãî ãè áó ëè
÷ëå íà ìè êîë ãî ñ ï³ â 50. ̄ õ çà áåç ïå ÷ó âà ëè õë³ áîì çà äåð æà â íè ìè ö³ íà ìè ó ìå -
æàõ âè çíà ÷å íèõ óðÿ äîì íîðì. Ó ñå ëàõ, ñå ëÿ íè ÿêèõ çâî ë³ êà ëè ç êî ëå ê òè -
152 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. Ì. Äàíèëåíêî, Ì. Ì. Êóçüìåíêî
â³ çà ö³ ºþ, ïîñòà ÷àí íÿ â÷è òå ë³â çä³é ñ íþ âà ëî ñÿ ïðî ïî ð ö³é íî ð³ â íî óñó ñ ï³ ëü -
íåí íÿ äâî ð³â òà ãî ñ ïî äàðñòâ. Îò æå, îñâ³ òÿ íè âè ÿâè ëè ñÿ çà ðó ÷ íè êà ìè òåì -
ï³â êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, óòðè ìà í öÿ ìè êîë ãî ñ ï³â, à íà ñï ðà â ä³ — ñìåð ò íè êà ìè.
Íî âèé ïî ðÿ äîê çà áåç ïå ÷åí íÿ â÷è òå ë³â ³ øêî ëÿ ð³â ïðî äó ê òà ìè õàð ÷ó âàí íÿ
çà ðà õó íîê êîë ãî ñ ï³â, ïî ãðà áî âà íèõ ìî ëî òîâ ñü êè ìè õë³ áî çà ãî ò³ âå ëü íè ìè
êî ì³ ñ³ ÿ ìè â Óêðà ¿ í³, âè ãëÿ äàâ õè ìå ð íèì ³ öè í³ ÷ íèì. Ó÷è òå ë³, ÿê³ ùå çà ëè -
øè ëè ñÿ æè âè ìè, ïîñòà âè ëè ñÿ äî æà ëþ ã³ ä íî¿ ñè ñ òå ìè ðà çî âî ãî ÷è äâî ðà -
çî âî ãî ïîñòà ÷àí íÿ ç ãëè áî êèì ñêå ï ñè ñîì. “Ïðî öåí ò ðà ë³ çî âà íå ïîñòà ÷àí -
íÿ â÷è òå ë³â ïè ñà ëî ñÿ â ãà çå òàõ, — çà çíà ÷àâ 15 âå ðå ñ íÿ 1933 ð. îäèí ïå äà ãîã
³ç Ãðî ñ ï³â ñü êî ãî ðà éî íó Îäå ñü êî¿ îá ëà ñ ò³, — ÿêî ãî â÷è òå ëü ñ ò âî ÷å êà ëî.
Àëå, à-ë- ëå, ùî æ âî íî îöå æà ëþ ã³ ä íå öåí ò ðî ìó ÷è òå ëü ñ ò âî â÷è òå ëÿì äà -
ëî? Çà ì³ñòü ìè íó ëî¿ ãî ëî äó õè ³ îò³ êàí íÿ â³ä ãî ëî äó íà ïðè ê³ í ö³ ðî êó, — â
öüî ìó ðî ö³ ãî ëîä ó âåñü ðîç ìàõ ðîç ïî ÷à â ñÿ ç ïî ÷à ò êó ó÷ áî âî ãî ðî êó.” 51
Ñìåð ò í³ñòü ïå äà ãî ã³â â³ä ãî ëî äó, ÿê ³ ðå ø òè ñî ö³ àëü íî- ïðî ôå ñ³é íèõ
ãðóï ñå ëà, ñòà òè ñ òè ÷ í³ óñòà íî âè òà îð ãà íè ÇÀ à ѳâ íå ô³ ê ñó âà ëè. Âî íè ðîç -
÷è íè ëè ñÿ ñå ðåä æåðòâ ãî ëî äî ìî ðó ï³ä êà òå ãî ð³ ºþ “ñ³ëü ñü êå íà ñå ëåí íÿ”.
Àð õ³ âè ô³ ê ñó þòü êà òà ñ ò ðî ô³ ÷ íó ê³ëü ê³ñòü ñìåð òåé ñå ðåä ä³ òåé äî ø ê³ ëü íî ãî
òà øê³ ëü íî ãî â³ êó, âíà ñ ë³ äîê ÿêèõ âè íè ê ëà ïðî á ëå ìà íå êîì ï ëå ê òî âà íèõ
êëà ñ³â, òîáòî â³ä ñó ò í³ñòü øêî ëÿ ð³â ó ñ³ëü ñü êèõ øêî ëàõ.
Âë³ ò êó 1933 ð., êî ëè ãî ëîä âè êî øó âàâ â óêðà ¿í ñü êèõ ñå ëàõ øêî ëÿ ð³â ³
ïå äà ãî ã³â, íàâ÷àëü í³ çà êëà äè â³ä ÷ó ëè äå ô³ öèò îñâ³ òÿí ñü êèõ êà ä ð³â. Íà Âñå -
óê ðà ¿í ñü êî ìó çëüî ò³ â÷è òå ë³â- óäà ð íè ê³â íàð êîì îñâ³ òè Â. Ï. Çàòîíñüêèé
íà çâàâ çà ãàëü íó ê³ëü ê³ñòü â÷è òå ë³â â Óêðà ¿ í³ — 135 òèñ., à ç íèõ 9,5 % “âèé -
ø ëè ç ÷ó æî ãî ñå ðå äî âè ùà” 52. Íàð êîì îñâ³ òè, çâ³ òó þ ÷è 3 âå ðå ñ íÿ 1933 ð.
ïðî ïî ÷à òîê íàâ÷àëü íî ãî ðî êó, íà çè âàâ öè ô ðó äî äà ò êî âî¿ ï³ä ãî òîâ êè ó ïî -
òî ÷ íî ìó ðî ö³ — 22800 ó÷è òå ë³ â 53. ³í çà êëè êàâ ïðî ÿâè òè êëà ñî âó ïè ëü -
í³ñòü äî ïå äà ãî ã³ ÷ íèõ êà ä ð³â, âè ñëî âèâ íå âäî âî ëåí íÿ òåì ïà ìè ðîç áó äî âè
ðî ñ³é ñü êèõ øê³ë, àëå æî ä íèì ñëî âîì íå òîð ê íó â ñÿ ìà òå ð³ àëü íî ãî ñòà íî âè -
ùà øêî ëè, çà çíà ÷èâøè ëè øå çà áåç ïå ÷åí íÿ ñ³ëü ñü êèõ øê³ë ãà ðÿ ÷è ìè
ñí³ äàí êà ìè íà 75 % 54. Äî ñèòü ñó ïå ðå ÷ ëè âà àðè ô ìå òè êà: çà ãàëü íà ê³ëü ê³ñòü
ä³ òåé â ñ³ëü ñü êèõ øêî ëàõ âíà ñ ë³ äîê êî ëå ê òè â³ çà ö³¿, ðîç êóð êó ëåí íÿ, ãî ëî -
äî ìî ðó êà òà ñ ò ðî ô³ ÷ íî ñêî ðî òè ëà ñÿ, ùî íàé ìå í øå íà òðå òè íó, à ïî òðå áà â
ïå äà ãî ãàõ ñÿ ãà ëà 30 òèñ., í³ áè êëà ñè ñ³ëü ñü êèõ øê³ë áó ëè ïå ðå ïî â íå í³ øêî -
ëÿ ðà ìè.
Íà ëè ñ òî ïà äî âî ìó (1933 ð.) îá’ ºä íà íî ìó ïëå íó ì³ ÖÊ ³ ÖÊÊ ÊÏ(á)Ó
íàð êîì îñâ³ òè ÓÑÐÐ Â. Ï. Çàòîíñüêèé íà ãî ëî ñèâ, ùî ñå ðåä ó÷è òå ëü ñ ò âà
ðå ñ ïó á ë³ êè 30—40 % — “êëà ñî âî- âî ðî æ³ åëå ìåí òè”. ³ä çà ãàëü íî¿ ê³ëü êî ñ -
ò³ â÷è òå ë³â íà òîé ÷àñ öå ñòà íî âè ëî ïðè áëè ç íî 40—50 òèñ. ÷î ëî â³ê. Ç îãëÿ -
äó íà ð³ øó ÷³ çà ÿâè íàð êî ìà ìî æ íà íå ñó ì í³ âà òè ñÿ, ùî ì³ í³ ìóì ñò³ëü êè
“âî ðî æèõ åëå ìåí ò³â” ç³ ñêëà äó ó÷è òåëü ñü êî ãî êîð ïó ñó Óêðà ¿ íè çà çíà ëè ïå -
ðå ñë³ äó âàí íÿ.
“Öå áó ëî â 1933 ðî ö³, — çãà äó âàâ ó 1989 ð. æè òåëü ì³ ñ òà Âà ñè ëü êî âà
Ëå î í³ä Ïà â ëåí êî. — Ó÷è òåëü êà, çâà ëè ¿¿ Ìà ð³ ºþ Âà ñè ë³ â íîþ, ÿêîñü ïðè -
íå ñ ëà íà óðîê âå ëè êèé ïëà êàò. Íà íüî ìó áó ëè íà ìà ëüî âà í³ áó ð æóé ³ êóð -
êóëü ç òî â ñ òè ìè æè âî òà ìè.  ¿õ í³ ðî òè ëå ò³ ëè ïà ëÿ íè ö³ ç ê³ëü öÿ ìè êî â áà -
ñè. ij òè ïî ÷à ëè ïëà êà òè , ïðî ñè òè ¿ñ òè — áóâ æå, ïî âòî ðþþ, òðè äöÿòü òðå -
ò³é ð³ê, ð³ê ñòðà ø íî ãî ãî ëî äó íà Óêðà ¿ í³.
Â÷è òåëü êà ðîç ãó áè ëà ñÿ, âè íå ñ ëà ç êëà ñó òîé ïëà êàò ³ ïðè íå ñ ëà ³í øèé.
Íà íüî ìó áóâ çî áðà æå íèé Ñòà ë³í â îòî ÷åí í³ æèò òº ðà ä³ ñ íî¿ ä³ ò âî ðè ç ÷åð -
âî íè ìè êâ³ òà ìè. ij òè çà ìîâ ê ëè.
Ó Ìà 𳿠Âà ñè ë³ â íè òðå ì ò³ ëè ðó êè. Çà äç âî íèâ äçâî íèê. ij òè ï³ ø ëè íà
ïå ðåðâó, à â÷è òåëü êà — ïî ò³ì ä³ ç íà â ñÿ — ðî ç³ ðâà ëà ïëà êàò ³ êè íó ëà ó
êîøèê.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 153
Íàóêîâî-ïåäàãîã³÷íà ³íòåë³ãåíö³ÿ â ðîêè ãîëîäó
×å ðåç ê³ëü êà äí³â íå ñòà ëî â øêî ë³ íà øî¿ â÷è òåëü êè. Äè ðå ê òîð øêî ëè
ïðè éøîâ ó êëàñ ³ ñêà çàâ:
— Ñòå ïà íî âà Ìà ð³ÿ Âà ñè ë³ â íà — çà ðó á³ æ íà øïè ãóí êà. Íå æó ð³ òü ñÿ,
ä³ òè, ó íàñ áó äå êðà ùèé ó÷è òå ëü — Ñè ä³ð Ñå ìå íî âè÷ Íå ñòî ðåí êî.
Ç ðî êà ìè ÿ âè ïàä êî âî ä³ ç íà â ñÿ â³ä äî ÷ êè Ìà 𳿠Âà ñè ë³ â íè, ùî ¿¿ ìà ò³ð,
à ï³ ç í³ øå ³ áà òü êà çà à ðå ø òî âà íî ³ ðîç ñò ð³ ëÿ íî çà äî íî ñîì ó÷è òå ëÿ Íå ñòî -
ðåí êà. Çà òîé ïîð ò ðåò Ñòà ë³ íà, ÿêî ãî Ìà ð³ÿ Âà ñè ë³ â íà ïî ðâà ëà…” 55
Òå ðîð ãî ëî äîì òà ìà ñî â³ ðå ï ðå ñ³¿ ïðî òè îñâ³ òÿí ñòà ëè îñ íî â íîþ ïðè -
÷è íîþ ñó ì íî ç â³ ñ íî ãî “äå ô³ öè òó ïåä êà ä ð³â”. Â÷è òå ë³ çà ëè øà ëè øêî ëè ³ ñå -
ëî, ïå ðå õî âó þ ÷èñü â³ä ëè õî ë³ò òÿ ãî ëî äî ìî ðó ³ ðå ï ðå ñ³é. 8 òðà â íÿ 1934 ð.
Ðà ä íàð êîì ÓÑÐÐ âè äàâ ïîñòà íî âó “Ïðî ïî âå ð íåí íÿ êî ëè ø í³õ ó÷è òå ë³â íà
ðî áî òó äî ïî ë³ òå õ í³ ÷ íî¿ øêî ëè”, çà ïðî ïî íó âà â øè Íàð êî ìî ñó òà ì³ ñ öå âèì
îð ãà íàì îñâ³ òè âè ÿâè òè ³ â³ä ðÿ äè òè íà ðî áî òó äî ïî ë³ òå õ í³ ÷ íî¿ øêî ëè òà -
êèõ îñ³á56. Ðî áî òó ïî âè ÿâ ëåí íþ ìà ëè çà âåð øè òè äî ë³ òà, çà ïðî âà äæó þ ÷è
ñâîº ð³ ä íó “ïðè ìó ñî âó ïå äà ãî ã³ çà ö³þ” êî ëè ø í³õ ó÷è òå ë³â, ÿê³ ïðà öþ âà ëè
ðà õ³ â íè êà ìè â ãî ñ ïî äàð ñü êèõ óñòà íî âàõ, â êî î ïå ðà ö³¿, íà áó ä³ â íè ö ò â³. Áåç -
ðî á³ ò íèé Â. Ô. Äóðäóê³â ñüêèé (äè ðå ê òîð 1-¿ óêðà ¿í ñü êî¿ ã³ ì íà 糿, à â ðà -
äÿí ñü ê³ ÷à ñè — òðó äî âî¿ øêî ëè ³ì. Ò. Ã. Øåâ÷åíêà ó Êè º â³), ðå ï ðå ñî âà íèé
çà ñôà á ðè êî âà íîþ ñïðà âîþ “ÑÂÓ”, àëå çâ³ ëü íå íèé ó 1930 ð. çà ñòà íîì
çäî ðî â’ÿ, íå ñòåð ï íî ãî ëî äó âàâ óñ³ ðî êè äî ÷åð ãî âî ãî àðå ø òó 28 ãðó ä íÿ
1937 ð., ïðîòå íå áóâ ïî êëè êà íèé äî ïå äà ãî ã³ ÷ íî¿ ðî áî òè, áî íà ëå æàâ äî
êà òå ãî 𳿠“çà ñó äæå íèõ” 57.
Òà êèì ÷è íîì, íà ñë³ä êè ãî ëî äó ñå ðåä ñ³ëü ñü êèõ ïå äà ãî ã³â âè ÿâè ëè ñÿ íå
ëè øå ñòà òè ñ òè ÷ íè ìè, à òà êîæ ãëè áî êî ìî ðàëü íî- ïñè õî ëî ã³ ÷ íè ìè. “Öåí ò -
ðî ìó ÷å íè êè” íå õî ò³ ëè ïðà öþ âà òè ó øêî ë³ ³ äè òÿ ÷èõ áó äèí êàõ, çãà äó þ ÷è
æà õ ëè â³ ÿâè ùà ãî ëî ä íî ãî ëè õî ë³ò òÿ. Äåð æà â íèì îð ãà íàì, íå çâà æà þ ÷è íà
ï³ä âè ùåí íÿ çàð ï ëà òè ³ ââå äåí íÿ ïåð ñî íàëü íèõ çâàíü äëÿ â÷è òå ë³â, íå âäà -
ëî ñÿ íà äî ëó æè òè âòðà òè ³ ïî äî ëà òè “äå ô³ öèò ïåä êà ä ð³â”.
Îò æå, ïî ë³ òè÷ í³ ðå ï ðå ñ³¿ ïðî òè óêðà ¿í ñü êî¿ íà ó êî âî- ïå äà ãî ã³ ÷ íî¿ ³í òå -
ë³ ãå í ö³¿ âè ÿâè ëè ñÿ íå ºäè íèì çà ñî áîì ¿¿ óïî êî ðåí íÿ òà ô³ çè ÷ íî ãî óñó íåí -
íÿ, ïî çà ÿê óðÿä âè ïðî áó âàâ íà íèõ íàé æà õ ëè â³ øó ôîð ìó ìà ñî âî ãî òå ðî -
ðó — ãî ëî äî ìîð.
1 Ä à í è ë å í ê î Â. Ì., Ê à ñ ü ÿ í î â Ã. Â., Ê ó ë ü ÷ è ö ü ê è é Ñ. Â. Ñòà ë³ í³çì íà
Óêðà ¿ í³: 20—30-ò³ ðî êè. — Ê., 1991. — Ñ. 149—306; Ê à ñ ü ÿ í î â Ã. Â., Ä à í è ë å í-
ê î Â. Ì. Ñòà ë³ í³çì ³ óêðà ¿í ñü êà ³í òå ë³ ãå í ö³ÿ (20—30-ò³ ðî êè). — Ê., 1991. — 96 ñ.; Á ³ ë î-
ê ³ í ü Ñ. Ìà ñî âèé òå ðîð ÿê çà ñ³á äåð æà â íî ãî óïðà â ë³í íÿ â ÑÐÑÐ. — Ê., 1999. — 446 ñ.
2 Ã ð è ø ê î Â. Ìî ñ ê âà ñëüî çàì íå â³ ðèòü: Òðà ãå ä³ÿ Óêðà ¿ íè 1933 ðî êó ç ïåð ñ ïå ê òè -
âè 30-ð³÷÷ÿ 1933—1963). — Íüþ- Éîðê, 1963. — 67 ñ.; Ã ð è ø ê î Â. ². Óêðà ¿í ñü êèé “Ãî -
ëîêîñò”. 1933. — Íüþ- Éîðê, Òî ðî í òî, 1978. — 128 ñ.; Ê î ñ ò þ ê Ã. Ïà äå íèå
Ï.Ï. Ïîñòûøåâà // Âå ñ ò íèê Èí- òà ïî èçó ÷å íèþ èñ òî ðèè è êóëü òó ðû ÑÑÑÐ. — 1954. —
×. 6. — Ñ. 112—123; é î ã î æ. Îêà ÿí í³ ðî êè: ³ä Ëó ê’ÿ í³â ñü êî¿ òþ ð ìè äî Âîð êóò ñü êî¿
òðà ãå 䳿 (1935—1940). — Òî ðî í òî, 1978. — 164 ñ.; é î ã î æ. Çó ñòð³ ÷³ ³ ïðî ùàí íÿ: Ñïî ãà -
äè. Êí. 1. — / Êà íàä. ³í-ò óêð. ñòó ä³é Àëü áåðò. óí-ò. — Åä ìî í òîí, 1987. — 743 ñ.
3 XVII ñúåçä Âñå ñî þ ç íîé Êî ììó íè ñ òè ÷å ñ êîé ïàð òèè (á), 26 ÿí âà ðÿ — 10 ôå â ðà ëÿ
1934 ã. Ñòå íîãð. îò ÷åò. — Ì., 1934. — Ñ. 199.
4 Ë à â ð ³ í å í ê î Þ. Ðîç ñò ð³ ëÿ íå ³ä ðî äæåí íÿ. — Ïà ðèæ, 1959. — Ñ. 965; Ç à ò î í-
ñ ü ê è é Â. Ï. Íà ö³ î íàëü íî- êóëü òó ð íå áó ä³ â íè ö ò âî ³ áî ðî òü áà ïðî òè íà ö³ î íà ë³ ç ìó: Äî -
ïî â³äü ³ çà êëþ ÷ íå ñëî âî íà ñ³ ÷ íå â³é ñå ñ³¿ ÂÓ ÀÍ. — Ê., 1934. — Ñ. 9—10.
5 Ðîñ³éñüêèé äåð æà â íèé àð õ³â åêî íî ì³ êè (äà ë³ — ÐÄÀÅ). — Ô. 4394, îï. 1, ñïð. 463,
àðê. 6—135.
6 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 455, àðê. 122.
7 Òàì ñà ìî. —Àðê. 16—17.
8 Òàì ñà ìî.
9 Òàì ñà ìî. — Àðê. 35.
10 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 456, àðê. 44.
154 ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5
Â. Ì. Äàíèëåíêî, Ì. Ì. Êóçüìåíêî
11 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 457, àðê. 16—20.
12 Òàì ñà ìî. — Àðê. 203—222.
13 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 458, àðê. 88.
14 Íà ôðî í ò³ êóëü òó ðè. — Ê., 1935. — Ñ. 15.
15 Ç à ò î í ñ ê è é Â. Ï. Èòî ãè íî ÿ á ðü ñ êî ãî ïëå íó ìà ÖÊ è ÖÊÊ ÂÊÏ(á) è çà äà ÷è
ðà áî ò íè êîâ ïðî ñâå ùå íèÿ. — Õ., 1934. — Ñ. 18.
16 Íà ôðî í ò³ êóëü òó ðè. — Ñ. 15.
17 Òàì ñà ìî. — Ñ. 96.
18 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 166, îï. 11, ñïð. 3, àðê. 17.
19 Ç à ò î í ñ ê è é Â. Ï. Èòî ãè íî ÿ á ðü ñ êî ãî ïëå íó ìà ÖÊ è ÖÊÊ ÂÊÏ(á) è çà äà ÷è
ðà áî ò íè êîâ ïðî ñâå ùå íèÿ. — Ñ. 11—12.
20 XII ç’¿çä ÊÏ(á)Ó, 18—23 ñ³ ÷ íÿ 1934 ð.: Ñòå íî ãðàô. çâ³ò. — Ñ. 367.
21 Òàì ñà ìî.
22 ÖÄÀÂÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 1055, îï. 1, ñïð. 239, àðê. 14.
23 Òàì ñà ìî. — Ô. 503, îï. 1, ñïð. 84, àðê. 45—46.
24 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 106, àðê. 8.
25 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 84, àðê. 1.
26 Òàì ñà ìî. — Ô. 539, îï. 8, ñïð. 1178, àðê. 11—12.
27 Òàì ñà ìî.
28 Òàì ñà ìî. — Ô. 503, îï. 1, ñïð. 106, àðê. 10—13.
29 Òàì ñà ìî. — Àðê. 12.
30 Òàì ñà ìî. — Àðê. 18.
31 Òàì ñà ìî. — Àðê. 24.
32 Òàì ñà ìî. — Ñïð. 7, àðê. 3; ñïð. 106, àðê. 25.
33 Ïðîô. Â. Äþøåí ³ ïðîô. ª. Êåëüìàí. гê áî ðî òü áè é ïå ðå ìîã (Äî ð³ ÷ íè ö³ ïîñòà -
íî âè ÖÂÊ ÑÐÑÐ ç 19.IX.1932 ð.).
34 Õ â è ë ÿ À. Ïî- á³ëü øî âè öü êî ìó çó ñòð³ òè íî âèé íàâ÷àëü íèé ð³ê // Êî ìó í³ñò. —
1933. — 5 ñåð ï íÿ.
35 ÖÄÀÃÎ Óêðà ¿ íè. — Ô. 1, îï. 16, ñïð. 8, àðê. 150.
36 Äèâ.: ³ ñ ò³ ÖÂÊ ÓÑÐÐ. — 1933. — 1 ÷åð â íÿ.
37 Çä³éñíèìî ïîñòà íî âó ÖÊ ÂÊÏ(á) ïðî øêî ëó // Á³ëü øî âèê (×å ð í³ ã³â). — 1933. —
5 âå ðå ñ íÿ.
38 Íà ôðî í ò³ êóëü òó ðè. — Ê., 1935. — Ñ. 96.
39 Òàì ñà ìî. — Ñ. 98.
40 Òàì ñà ìî.
41 Òàì ñà ìî. — Ñ. 100.
42 Ð î ç ä à é á ³ ä à Ä. Ñà ìî ãóá ñ ò âà ñå ðåä îñâ³ òÿí Óêðà ¿ íè // Íà ðîä íèé ó÷è òåëü. —
1929. — 25 âå ðå ñ íÿ.
43 Å ë ë ³ í ñ ü ê è é Ï. ×è ìà þòü ïðà âî ñ³ëü ñü ê³ â÷è òå ë³ êî ðè ñ òó âà òè ñÿ çå ì ëå þ //
Íà ðîä íèé ó÷è òåëü. — 1929. — 24 ëè ï íÿ.
44 Õòî îäåð æó âà òè ìå â÷è òåëü ñü êó ïåí ñ³ þ // Íà ðîä íèé ó÷è òåëü. — 1929. — 27 æî â ò -
íÿ.
45 Êîëåêòèâ³çàö³ÿ ³ ãî ëîä íà Óêðà ¿ í³ 1929—1933: Çá. äîê. ³ ìà òåð. — Ê., 1993. —
Ñ. 332.
46 Òàì ñà ìî.
47 Òàì ñà ìî. — Ñ. 334.
48 Òàì ñà ìî.
49 Òàì ñà ìî.
50 Äèâ.: Êî ìó í³ñò. — 1932. — 1 ëè ñ òî ïà äà.
51 Êîëåêòèâ³çàö³ÿ ³ ãî ëîä íà Óêðà ¿ í³… — Ñ. 633.
52 Ãàðòóéòå ïî êî ë³í íÿ áåç êëà ñî âî ãî ñî ö³ à ë³ ñ òè ÷ íî ãî ñó ñ ï³ ëü ñ ò âà. Ç ïðî ìî âè íàð êî -
ìà îñâ³ òè ÓÑÐÐ ò. Â. Ï. Çàòîíñüêîãî // Êî ì ñî ìî ëåöü Óêðà ¿ íè. — 1933. — 16 ñåð ï íÿ.
53 Øêîëè Óêðà ¿ íè ðîç ïî ÷è íà þòü íî âèé íàâ÷àëü íèé ð³ê (Ðîç ìî âà ç íà ðîä íèì êî -
ì³ ñà ðîì îñâ³ òè ÓÑÐÐ ò. Â. Ï. Çàòîíñüêèì)// Á³ëü øî âèê (×å ð í³ ã³â). — 1933. — 3 âå ðå ñ íÿ.
54 Òàì ñà ìî.
55 ѳëüñüê³ â³ ñ ò³. — 1989. — 27 ñåð ï íÿ.
56 Äèâ.: ³ ñ ò³ ÖÂÊ ÓÑÐÐ. — 1934. — 16 òðà â íÿ.
57 Ä à í è ë å í ê î Â. Ì., Ê ð à â ÷ å í ê î À. À. Âî ëî äè ìèð Äóð äó ê³â ñü êèé: ïå äà ãîã,
êðè òèê, ãðî ìàä ñü êèé ä³ ÿ÷. — Ê., 2000. — 72 ñ.
ISSN 0130-5247. Óêð. ³ñò. æóðí., 2003, ¹ 5 155
Íàóêîâî-ïåäàãîã³÷íà ³íòåë³ãåíö³ÿ â ðîêè ãîëîäó
|