Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса
У статті розглядаються етапи розвитку єзуїтської історіографії, аналізується її проблематика та методологія. Окремо приділено увагу розвитку історіографії єзуїтського шкільництва XVI-XVII ст., зокрема у Речі Посполитій. In the article the stages of Jesuitical historiography development is being revi...
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Український історичний журнал |
|---|---|
| Datum: | 2005 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainian |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/205096 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса / Т.М. Шевченко // Український історичний журнал. — 2005. — № 1. — С. 165-180. — Бібліогр.: 86 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-205096 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Шевченко, Т.М. 2025-07-24T16:58:25Z 2005 Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса / Т.М. Шевченко // Український історичний журнал. — 2005. — № 1. — С. 165-180. — Бібліогр.: 86 назв. — укр. 0130-5247 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/205096 У статті розглядаються етапи розвитку єзуїтської історіографії, аналізується її проблематика та методологія. Окремо приділено увагу розвитку історіографії єзуїтського шкільництва XVI-XVII ст., зокрема у Речі Посполитій. In the article the stages of Jesuitical historiography development is being reviewed, its problems and methodology is being analyzed. Separately, the attention is devoted to the development of historiography of Jesuit schoolship of the 16th - 17th centuries, particularly in Rich Pospolyta. uk Інститут історії України НАН України Український історичний журнал Історіографія та джерелознавство Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса |
| spellingShingle |
Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса Шевченко, Т.М. Історіографія та джерелознавство |
| title_short |
Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса |
| title_full |
Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса |
| title_fullStr |
Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса |
| title_full_unstemmed |
Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса |
| title_sort |
огляд західної наукової історіографії історії товариства ісуса |
| author |
Шевченко, Т.М. |
| author_facet |
Шевченко, Т.М. |
| topic |
Історіографія та джерелознавство |
| topic_facet |
Історіографія та джерелознавство |
| publishDate |
2005 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Український історичний журнал |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| description |
У статті розглядаються етапи розвитку єзуїтської історіографії, аналізується її проблематика та методологія. Окремо приділено увагу розвитку історіографії єзуїтського шкільництва XVI-XVII ст., зокрема у Речі Посполитій.
In the article the stages of Jesuitical historiography development is being reviewed, its problems and methodology is being analyzed. Separately, the attention is devoted to the development of historiography of Jesuit schoolship of the 16th - 17th centuries, particularly in Rich Pospolyta.
|
| issn |
0130-5247 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/205096 |
| citation_txt |
Огляд західної наукової історіографії історії Товариства Ісуса / Т.М. Шевченко // Український історичний журнал. — 2005. — № 1. — С. 165-180. — Бібліогр.: 86 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT ševčenkotm oglâdzahídnoínaukovoíístoríografííístoríítovaristvaísusa |
| first_indexed |
2025-11-25T21:10:24Z |
| last_indexed |
2025-11-25T21:10:24Z |
| _version_ |
1850551980708069376 |
| fulltext |
165
Ò.Ì.Øåâ÷åíêî*
ÎÃËßÄ ÇÀÕ²ÄÍί ÍÀÓÊÎÂί ²ÑÒÎвÎÃÐÀÔ²¯ ²ÑÒÎв¯
ÒÎÂÀÐÈÑÒÂÀ ²ÑÓÑÀ
Ó ñòàòò³ ðîçãëÿäàþòüñÿ åòàïè ðîçâèòêó ºçó¿òñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿, àíàë³-
çóºòüñÿ ¿¿ ïðîáëåìàòèêà òà ìåòîäîëîã³ÿ. Îêðåìî ïðèä³ëåíî óâàãó ðîçâèòêó ³ñ-
òîð³îãðàô³¿ ºçó¿òñüêîãî øê³ëüíèöòâà XVI - XVII ñò., çîêðåìà ó Ðå÷³ Ïîñïîëè-
ò³é.
Íàïèñàííÿ ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà ²ñóñà ðîçïî÷àëè ñàì³ ºçó¿òè. Ó 1572 ð. Ïåäðî
äå гáàäåíåéðà çà äîðó÷åííÿì ãåíåðàëà Ôðàíñ³ñêî Áîðäæ³à âèäàâ á³îãðàô³þ ²ãíà-
ò³ÿ Ëîéîëè. Êíèãà áóëà íàïèñàíà çã³äíî ³ç êàíîíàìè êëàñè÷íî¿ ðèòîðèêè, çà-
ñâîºíèìè àâòîðàìè ³ñòîðè÷íèõ òâîð³â òà á³îãðàô³é (àã³îãðàô³é), àëå íà îñíîâ³
êðèòè÷íîãî ï³äõîäó äî äæåðåë ³ ìàëà çíà÷íèé âïëèâ íà ïîäàëüøèé ñïîñ³á ïèñàí-
íÿ ºçó¿òàìè á³îãðàô³é òà ³ñòîðè÷íèõ òâîð³â1.
Ç 1581 ð. âèäàâàëèñÿ äðóêîì ùîð³÷í³ íîòàòêè - litterae annuae. Íàä³ñëàí³
äî Ðèìó çâ³òè ð³çíèõ äîì³â ðåäàãóâàâ ïðèçíà÷åíèé äëÿ öüîãî ³ñòîðèê, ï³ñëÿ ÷îãî
¿õ ïóáë³êóâàëè é íàäñèëàëè äî âñ³õ îðäåíñüêèõ ïðîâ³íö³é. Ïðèçíà÷àëèñÿ ùîð³÷-
í³ íîòàòêè íå ëèøå äëÿ ºçó¿ò³â, àëå é äëÿ ñâ³òñüêèõ ÷èòà÷³â. Ö³ ³ñòîð³¿, ñòâîðåí³
çà ÷àñ³â áîðîòüáè ç Ðåôîðìàö³ºþ, ìàëè àïîëîãåòè÷íèé õàðàêòåð ³ ì³ñòèëè ëèøå
ïîçèòèâí³ é ïîâ÷àëüí³ â³äîìîñò³ áåç æîäíîãî íåãàòèâó. Ñâ³ò ïîáà÷èëè ùîð³÷í³ íî-
òàòêè çà 1581-1614 ðð. (ñêëàäåí³ çà îêðåìèìè äîìàìè òà ïðîâ³íö³ÿìè), à òàêîæ
çà 1650-1654 ðð. (ñêëàäåí³ çà òåìàòè÷íèì ïðèíöèïîì).
Äî íàïèñàííÿ "îô³ö³éíî¿ ³ñòîð³¿" Òîâàðèñòâà ²ñóñà ºçó¿òè ïðèñòóïèëè íà ïî-
÷àòêó ÕVII ñò. çà äîðó÷åííÿì ãåíåðàëà Êëàóä³î Àêâàâ³âè. Íà îñíîâ³ ìàòåð³àë³â
öåíòðàëüíîãî îðäåíñüêîãî àðõ³âó â Ðèì³ â³ä 1614 ð. äî ñåðåäèíè ÕIÕ ñò. áóëî âè-
äàíî â³ñ³ì òîì³â çàãàëüíî¿ ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà, äîâåäåíî¿ äî 1645 ð. Òîìè áóëè
óêëàäåí³ çà õðîíîëîã³÷íèì ïðèíöèïîì, â³äïîâ³äíî äî òåðì³í³â ïîâíîâàæåíü ÷åð-
ãîâèõ ãåíåðàë³â2. Óæå ïåðø³ ³ñòî𳿠ͳêêîëî Îðëàíä³í³ ³ Ôðàí÷åñêî Ñàêê³í³ ïî-
êàçàëè, ùî ºçó¿òñüêà ³ñòîð³îãðàô³ÿ â³ä ñàìîãî çàðîäæåííÿ îïåðóâàëà ëèøå äîêó-
ìåíòàëüíî ï³äòâåðäæåíèìè ôàêòàìè - nihil nisi testatissimum [í³÷îãî, îêð³ì íàé-
ï³äòâåðäæåí³øîãî]. (Êðèòè÷íèé ï³äõ³ä äî äæåðåë íàéÿñêðàâ³øå âèÿâèâñÿ â ðîáî-
ò³ áîëëàíäèñò³â, ðîçïî÷àò³é ê³ëüêîìà äåñÿòèë³òòÿìè ï³çí³øå â Àíòâåðïåí³.) Àâòî-
ðîì ìàéæå ïîëîâèíè òîì³â "îô³ö³éíî¿ ³ñòîð³¿" áóâ Ôðàí÷åñêî Ñàêê³í³. ³í çàäå-
êëàðóâàâ ñâîº áà÷åííÿ ³ñòî𳿠Îðäåíó ÿê ïîâ÷àëüíîãî çâ³òó ïðî çíà÷í³ âíóòð³øí³
é çîâí³øí³ ïî䳿 - ÿê ïðî äîáð³ é ñïðèÿòëèâ³ äëÿ Òîâàðèñòâà, òàê ³ ïðî íåâäà÷³.
Îïèñ îñòàíí³õ, ïî-ïåðøå, ìàâ íàâ÷èòè ìàéáóòíº ïîêîë³ííÿ ºçó¿ò³â íà ïîìèëêàõ
ïîïåðåäíèê³â, à ïî-äðóãå, óáåçïå÷èòè ¿õ â³ä ïèõè, ÿêà âáà÷àëàñü ó ñïðîáàõ ïåðå-
êîíàòè ñâ³ò ó òîìó, ùî íà ºçó¿ò³â í³êîëè íå âïàëà ò³íü ãð³õà3. Ïîïðè òå, ùî öåé
ï³äõ³ä âò³ëþâàâñÿ â ìåæàõ îðäåíñüêî¿ öåíçóðè, ðåçóëüòàòè äîñë³äæåíü Ñàêê³í³
âèêëèêàëè â Òîâàðèñòâ³ ñêàíäàë. ²ñïàíñüê³ ºçó¿òè áóëè îáóðåí³ çãàäêîþ ïîõî-
äæåííÿ ç "íîâèõ õðèñòèÿí" (õðåùåíèõ ³óäå¿â) áàòüêà ãåíåðàëà Ëàéíåçà. Âîíè âè-
ìàãàëè çàì³íè öüîãî òâåðäæåííÿ ³íøèì - ïðî "÷èñòîòó ³ øëÿõåòí³ñòü ïîõîäæåí-
IÑÒÎÐIÎÃÐÀÔIß ÒÀ ÄÆÅÐÅËÎÇÍÀÂÑÒÂÎ
* Øåâ÷åíêî Òåòÿíà Ìèêîëà¿âíà - êàíä. ³ñò. íàóê.
166 Ò. Ì. Øåâ÷åíêî
íÿ". Âèìîãè ²ñïàíñüêî¿ ïðîâ³íö³¿ áóëè çàäîâîëåí³. Àâòîð æå ùå äîâãî âèïðàâäî-
âóâàâñÿ, ùî ³ñòîð³ÿ º ñòâåðäæåííÿì ôàêò³â ³ íå ìîæå äîãîäæàòè ð³çíèì ñìàêàì,
ðóéíóþ÷è äîâ³ðó äî òâîðó, à ÷åñíîòè ãåíåðàëà íå ñòàþòü ìåíøèìè ÷åðåç éîãî ïî-
õîäæåííÿ4.
Äëÿ Ñàêê³í³ òà ³íøèõ àâòîð³â ðèìñüêèõ "îô³ö³éíèõ ³ñòîð³é", ÿê ³ äëÿ ¿õ êî-
ëåã ó ïðîâ³íö³ÿõ, ³ñòîð³ÿ áóëà â÷èòåëüêîþ æèòòÿ, ùî ìóñèëà ïîäàâàòè ÿê çðàçêè
äëÿ íàñë³äóâàííÿ æèò³ÿ ºçó¿ò³â-ì³ñ³îíåð³â, ìó÷åíèê³â ³ ò. ï. ²ñòîðè÷í³ òâîðè ì³-
ñòèëè íàá³ð ôàêò³â, ä³áðàíèé ï³ä ïåâíèì êóòîì çîðó ³ ñîë³äíî ï³äòâåðäæåíèé äî-
êóìåíòàìè. ¥ðóíòîâíå îïåðòÿ íà äæåðåëà òà ÷àñòå öèòóâàííÿ ¿õ áóëî õàðàêòåð-
íîþ ðèñîþ ³ñòîðè÷íèõ äîñë³äæåíü ºçó¿ò³â. Ç îãëÿäó íà òå, ùî ÷àñòèíà äæåðåë íå
çáåðåãëàñÿ äî íàøèõ äí³â, ö³ ïðàö³ ñàì³ âèêîðèñòîâóþòüñÿ ÿê äæåðåëà. Äî ÕIÕñò.
ó Òîâàðèñòâ³ ²ñóñà íå ñïîñòåð³ãàëîñÿ òåíäåíö³¿ äî àêòèâíîãî äîñë³äæåííÿ âëàñíî¿
³ñòîð³¿, ³ ¿¿ íàïèñàííÿ (çà âèíÿòêîì "îô³ö³éíî¿ âåðñ³¿") áóëî âèêëþ÷íî ïðèâàòíîþ
³í³ö³àòèâîþ îêðåìèõ ºçó¿ò³â. Âîäíî÷àñ íå ìîæíà òâåðäèòè ïðî ³ñíóâàííÿ ÿêî¿ñü
ïåâíî¿ "ïîçèòèâíî¿ ìîäåë³" ïèñàííÿ ºçó¿òñüêèõ ³ñòîð³é. Íàòîì³ñòü îðäåíñüêà öåí-
çóðà âèðîáèëà äîñèòü âèòîí÷åíó "íåãàòèâíó ìîäåëü": ïðî ùî ïèñàòè íå ìîæíà. Íå
ìîæíà æ áóëî ïèñàòè ïðî òå, ùî ìîãëî ÿâíî çàøêîäèòè ³íòåðåñàì öåðêâè ³ Òîâà-
ðèñòâà.
Ïåðøèìè ñïðîáàìè âèñâ³òëèòè ³ñòîð³þ ä³ÿëüíîñò³ Îðäåíó â îêðåìèõ çåìëÿõ
ìîæíà ââàæàòè XVII-ñòîð³÷í³ äðóêîâàí³ ³ñòî𳿠ºçó¿ò³â ó Êîðîí³ Ïîëüñüê³é
(1620)5, ³ñòîð³þ aíãë³éñüêî¿ â³öå-ïðîâ³íö³¿ ç 1580 äî 1635 ð., íàïèñàíó îäíèì ³ç
ó÷àñíèê³â ºçó¿òñüêî¿ ì³ñ³¿ íà îñíîâ³ äæåðåë ³ âëàñíèõ ñâ³ä÷åíü6. Íà ïî÷àòêó
XVIII ñò. ïîáà÷èëà ñâ³ò ³ñòîð³ÿ ºçó¿ò³â ó Íåàïîë³òàíñüêîìó êîðîë³âñòâ³ (1706)7.
Òðîõè ï³çí³øå ç'ÿâèëèñü ³ñòî𳿠îêðåìèõ àäì³í³ñòðàòèâíî-òåðèòîð³àëüíèõ
îäèíèöü - ïðîâ³íö³é Òîâàðèñòâà ²ñóñà. Íàóêîâö³-ºçó¿òè ç ²òà볿, ²ñïàí³¿, Ôðàíö³¿,
Ïîðòóãà볿 ³ ò. ä. íà îñíîâ³ äðóêîâàíèõ ³ ðóêîïèñíèõ äæåðåë âèâ÷àëè ïåðåäóñ³ì
ìàòåð³àëè "ñâî¿õ" ïðîâ³íö³é Îðäåíó. Ïåðøèì ðåçóëüòàòîì òàêîãî âèâ÷åííÿ áóëà
äâîòîìíà ³ñòîð³ÿ Ñèöèë³éñüêî¿ ïðîâ³íö³¿, âèäàíà â 1737-1740 ðð. ó Ïàëåðìî8.
Çãîäîì ïîáà÷èëè ñâ³ò òàêîæ äâîòîìíà ³ñòîð³ÿ Àâñòð³éñüêî¿ ïðîâ³íö³¿ (âèäàíà ó
³äí³ â 1740-1741 pð.), ï'ÿòèòîìíà - Áîãåìñüêî¿ (âèäàíà â 1747-1748 ðð. ó Ïðà-
ç³), Íèæíüîðåéíñüêî¿ (âèäàíà 1764 ð. ó Êåëüí³) ³ Ëèòîâñüêî¿ ïðîâ³íö³é (âèäàíà ó
1768 ð. ó ³ëüí³)9. Ôàêòîëîã³÷íèé ìàòåð³àë ó öèõ ïðàöÿõ äîáèðàâñÿ ç ïîçèö³é
îáîðîíè Îðäåíó ³ ìàéæå íå êîìåíòóâàâñÿ.
³ä ÷àñó ñêàñóâàííÿ Òîâàðèñòâà ²ñóñà äî äðóãî¿ ïîëîâèíè ÕIÕ ñò. ºçó¿òè
ìàéæå íå çàéìàëèñÿ âëàñíîþ ³ñòîð³ºþ. Íàïðèê³íö³ 50-õ ðð. ÕIÕ ñò. îêðåì³ îð-
äåíñüê³ ïðîâ³íö³¿ òà àñèñòåíö³¿ ðîçïî÷àëè äîñë³äæåííÿ é âèäàííÿ ñâî¿õ ³ñòîð³é.
Äî 1888 ð. ïîáà÷èëè ñâ³ò ³ñòî𳿠ºçó¿ò³â â ²òà볿, Ôðàíö³¿ ³ Áåëü㳿10. Ó 1892 ð.,
çã³äíî ç ð³øåííÿì XXIV Ãåíåðàëüíî¿ Êîíãðåãàö³¿, íîâîîáðàíèé ãåíåðàë Ëþäîâ³ê
Ìàðò³í îô³ö³éíî íàêàçàâ ïðîäîâæóâàòè ïèñàííÿ ³ñòîð³é. Çà äâà ðîêè ï³ñëÿ öüî-
ãî ð³øåííÿ ç'ÿâèëàñü ³ñòîð³ÿ ºçó¿ò³â ó ͳìå÷÷èí³11. Ó 1900-1906 ðð. áóëà âèäàíà
³ñòîð³ÿ Ïîëüñüêî¿ àñèñòåíö³¿ ("Jezuici w Polsce") Ñòàí³ñëàâà Çàëåíñüêîãî12. Äî ê³í-
öÿ 20-õ ðð. ÕÕ ñò. âèéøëè äðóêîì ³ñòîð³ÿ ²ñïàíñüêî¿ àñèñòåíö³¿ òà ³ñòî𳿠ºçó¿-
ò³â ó ϳâí³÷í³é Àìåðèö³, â ͳìå÷÷èí³, ²òà볿, Ôðàíö³¿, Óãîðùèí³, ²ñïàí³¿ ³ Áåëü-
㳿13. Äî ê³íöÿ 50-õ ðð. ïîáà÷èëè ñâ³ò ³ñòî𳿠Îðäåíó â ×åõ³¿, Ïîðòóãà볿, ÑØÀ,
Âåíåñóåë³, Áðàçè볿, Ôðàíö³¿, ²òà볿, Ìåêñèö³14. Ó 1960-õ ðð. áóëè âèäàí³ ³ñòîð³¿
ºçó¿ò³â ó Ïåðó òà ßïîí³¿15. Îñòàíí³ìè â öüîìó ðÿä³ º ³ñòîð³ÿ ºçó¿ò³â ó Êîëóì᳿
(âèäàâàëàñü ó Áîãîò³ ç 1959 ð. ïî 1989 ð.) ³ ñó÷àñíà ³ñòîð³ÿ Òîâàðèñòâà ²ñóñà â ²ñ-
ïàí³¿ (âèéøëà â Ìàäðèä³ ó 1984-1991 ðð.)16. Íàéâ³äîì³øèìè ñåðåä öèõ ³ñòîð³é º
í³ìåöüêà Áåðíãàðäà Äóðà (âèäàíà â 1907-1928 ðð.), ³ñïàíñüêà Àíòîí³î Àñòðàéíà
(âèäàíà â 1902-1925 ðð.) òà ³òàë³éñüêà Ï'ºòðî Òàêê³ Âåíòóð³ (âèäàíà â 1910 -
1951 ðð.). ²ñòî𳿠ïðîâ³íö³é ³ àñèñòåíö³é íàïèñàí³ íà îñíîâ³ áàãàòî¿ äæåðåëüíî¿
167Огляд західної наукової історіографії історії товариства Ісуса
áàçè ³ç çàëó÷åííÿì äîêóìåíòàö³¿ ç îðäåíñüêèõ ³ ì³ñöåâèõ àðõ³â³â. Ö³ ïðàö³ ïî-
êëàëè êðàé ðèòîðè÷íèì òðàäèö³ÿì Ðåíåñàíñó, ÿê³ äî òîãî ÷àñó æèâèëè íàïèñà-
í³ ºçó¿òàìè ³ñòî𳿠òà á³îãðàô³¿. Çà âèíÿòêîì íàéñó÷àñí³øèõ, ö³ ³ñòî𳿠ìàþòü
àïîëîãåòè÷íèé õàðàêòåð ³ ìàéæå íå òîðêàþòüñÿ ³ñòîðè÷íîãî êîíòåêñòó.
Äî ÕÕ ñò. ïðàö³ ºçó¿òñüêèõ ³ñòîðèê³â ìàëè àïîëîãåòè÷íèé õàðàêòåð, îñ-
ê³ëüêè â³äïîâ³äàëè íà ÷èñëåíí³ çàêèäè, áîðîíÿ÷è Êàòîëèöüêó Öåðêâó é Îðäåí.
Ïðàêòèêóâàâñÿ óòèë³òàðíèé ï³äõ³ä äî ³ñòîð³¿, ùî âèêîðèñòîâóâàëàñÿ äëÿ äîâå-
äåííÿ ïðàâîòè âëàñíî¿ ïîçèö³¿. Ó ÕÕ ñò. ³ç ïðèïèíåííÿì øêâàëó àòàê íà Òîâà-
ðèñòâî ³ñòîðèêè-ºçó¿òè â³ä³éøëè â³ä ïîçèö³é îáîðîíè (àïîëîãåòèêè) ³ ïèñàëè
âëàñíó ³ñòîð³þ, âæå íå ïîëåì³çóþ÷è ç ÷èñëåííèìè ïðîòèâíèêàìè Îðäåíó. Ïèòàí-
íÿ ïðî îá'ºêòèâí³ñòü ºçó¿ò³â ùîäî âëàñíî¿ ³ñòî𳿠çàëèøàºòüñÿ â³äêðèòèì.
Çðàçêîì ï³äõîäó äî çàãàëüíî¿ ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà ºçó¿ò³â ÕÕ ñò. º íàóêîâå
äîñë³äæåííÿ àíãë³éñüêîãî ºçó¿òà Äæåéìñà Áðîäð³êà "The Origin of the Jesuits"
(ïåðøå âèäàííÿ - Ëîíäîí, 1941). Ïåðøèé òîì êíèãè îõîïëþº ïåð³îä â³ä íàâåð-
íåííÿ ²ãíàò³ÿ Ëîéîëè â 1521 ð. äî âèáîðó éîãî ÷åòâåðòîãî íàñòóïíèêà â 1581 ð.
Äðóãèé òîì (âèéøîâ ó Ëîíäîí³ â 1952 ð.) º á³îãðàô³ºþ ñâ. Ôðàíöèñêà Êñàâåð³ÿ.
Äîñë³äæåííÿ õàðàêòåðèçóþòü ´ðóíòîâíå çíàííÿ àâòîðîì äæåðåë ³ òåìàòè÷íèé âè-
êëàä ìàòåð³àëó. Áðîäð³ê âñåá³÷íî âèñâ³òëþº ïðîâ³äí³ ïîñòàò³ Òîâàðèñòâà, ñåêóëÿ-
ðèçóþ÷è ¿õ æèò³éí³ îáðàçè.
Ïàðàëåëüíî ç âèäàííÿì ³ñòîð³é îêðåìèõ ïðîâ³íö³é ³ àñèñòåíö³é Òîâàðèñòâî
çàïî÷àòêóâàëî âèäàííÿ äæåðåë. Ó 1894 ð. â Ìàäðèä³ ïîáà÷èâ ñâ³ò ïåðøèé òîì
çá³ðêè "Monumenta Historica Societatis Iesu", ÿêà çàðàç íàë³÷óº ïîíàä ñòî òðèä-
öÿòü òîì³â äîêóìåíò³â. Ó ñå𳿠"Monumenta Historica Societatis Iesu" îêðåìèì
êîðïóñîì "Monumenta Paedagogica" áóëè âèäàí³ äæåðåëà, ÿê³ áåçïîñåðåäíüî ñòîñ-
óâàëèñÿ îðãàí³çàö³¿ é ôóíêö³îíóâàííÿ øê³ë, øê³ëüíîãî ïåðñîíàëó. 1929 ðîêó ðå-
äàêö³ÿ "Monumenta Historica" áóëà ïåðåíåñåíà ðàçîì ³ç á³áë³îòåêîþ äî Ðèìó. Çà
ð³ê äëÿ ïîäàëüøî¿ ïðàö³ íàä âèäàííÿì äæåðåë, çà íàêàçîì ãåíåðàëà Âëîäç³ìºæà
˺äóõîâñüêîãî, áóëî ñòâîðåíî â Ðèì³ ²íñòèòóò ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà ²ñóñà (Institu-
tum Historicum Societatis Iesu).
Ñàìå öåé ²íñòèòóò ñï³ëüíî ç Ïàïñüêèì Êîì³ëëüñüêèì ³íñòèòóòîì ó Ìàäðè-
ä³ íàïðèê³íö³ ÕÕ ñò. î÷îëèâ ðîáîòó íàä âèäàííÿì ïåðøîãî ºçó¿òñüêîãî ³ñòîðè÷-
íîãî ñëîâíèêà (åíöèêëîïå䳿), ÿêèé îõîïèâ óñþ ³ñòîð³þ Òîâàðèñòâà. Ï'ÿòèòîì-
íèé "Diccionario histórico de la Compańía de Jesús" áóâ ñêëàäåíèé çà òåìàòè÷íî-á³î-
ãðàô³÷íèì ïðèíöèïîì ³ âèäàíèé 2001ð.17 Ñëîâíèê îõîïëþº íàéâàæëèâ³ø³ ïîíÿò-
òÿ, ïîâ'ÿçàí³ ç ä³ÿëüí³ñòþ Îðäåíó, ³ ì³ñòèòü á³îãðàô³÷í³ ñòàòò³ ïðî ïðîâ³äíèõ ºçó-
¿ò³â (âèêëþ÷íî ïîìåðëèõ). Àâòîðàìè ñëîâíèêîâèõ ñòàòåé º ñó÷àñí³ ïðîâ³äí³ íàó-
êîâö³-ºçó¿òè.
Ïðàö³ ç ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà ²ñóñà, íàïèñàí³ íå ºçó¿òàìè, ÿê ïðàâèëî, çàéìà-
ëè êðèòè÷íó ïîçèö³þ ùîäî Îðäåíó ³ éîãî ðîë³ â ³ñòîð³¿. Íàéãîñòð³øèõ àòàê çàç-
íàëà ºçó¿òñüêà êàçó¿ñòèêà ³ ì³ñ³îíåðñüêà ä³ÿëüí³ñòü. ×àñ çàðîäæåííÿ íàóêîâî¿ ³ñ-
òîð³îãðàô³¿ áóâ "çîëîòèì â³êîì ºçó¿òîôîáñüêî¿ ë³òåðàòóðè", õî÷à àíòèºçó¿òñüêà ë³-
òåðàòóðà çàðîäèëàñÿ ìàéæå îäíî÷àñíî ç ºçó¿òñüêîþ ³ñòîð³îãðàô³ºþ. Ïåðøèìè
òàêèìè ïðàöÿìè áóëè "Le catéchisme des jésuites" (1592) ôðàíöóçüêîãî ïðàâíèêà
Åòüºíà Ïàñê'º, "Historia jesuitici ordinis" (1593) í³ìåöüêîãî åêñ-íîâ³ö³ÿ Åë³ÿñà Ãà-
çåíìþëëåðà ³ "Monita secreta" (1614) âîëèíñüêîãî øëÿõòè÷à ³ ïîëüñüêîãî åêñ-ºçó-
¿òà ªðîí³ìà Çàãîðîâñüêîãî.
Íåïðèÿòåë³ ºçó¿ò³â ç êàòîëèöüêîãî áîêó ³ ïðîòåñòàíòñüê³ ³ñòîðèêè íåð³äêî
ïîñëóãîâóâàëèñü îäíàêîâèìè àðãóìåíòàìè. Ñåðåä íàóêîâî-ïîïóëÿðíèõ ðîçâ³äîê ç
³ñòî𳿠ºçó¿ò³â âàðòî çãàäàòè êðèòè÷íèé íàðèñ ïî÷àòêó ÕÕ ñò. â³äîìîãî í³ìåöüêî-
ãî ³ñòîðèêà-ëþòåðàíèíà Ãàéíð³õà Áåãìåðà18, ÿêèé ê³ëüêà ðàç³â ïåðåâèäàâàâñÿ ó
ͳìå÷÷èí³ òà ³íøèõ êðà¿íàõ äî 1957 ð. Òîâàðèñòâî ²ñóñà òóò ïîäàíå ÿê îïîçèö³é-
168 Ò. Ì. Øåâ÷åíêî
íå ñó÷àñíîìó ñâ³òîâ³, ðåïðåçåíòîâàíîìó ïðîòåñòàíòèçìîì. Àëå çà ïîïóëÿðí³ñòþ
êíèãó Áåãìåðà ïåðåâåðøèëà "Macht und Geheimnis der Jesuiten" í³ìåöüêîãî ³ñòî-
ðèêà ³ æóðíàë³ñòà Ðåíå Ôþëüîïà-̳ëëåðà. ³ä ïåðøîãî âèäàííÿ ó 1929 ð. äî
1963 ð. öåé áåñòñåëåð ïåðåâèäàâàâñÿ ð³çíèìè ìîâàìè ï'ÿòíàäöÿòü ðàç³â19. Àâòîð
ïèñàâ ïðî ³ñòîð³þ Îðäåíó ÿê ïðî ÷îòèðèñòîð³÷íå êóëüòóðíå ÿâèùå, ïðèä³ëÿþ÷è
îñíîâíó óâàãó ìèñòåöüê³é, ë³òåðàòóðí³é òà ³íøèì âèäàì êóëüòóðíî¿ ä³ÿëüíîñò³
ºçó¿ò³â ³ íå çâåðòàþ÷èñü äî âñåîõîïëþþ÷èõ êàòåãîð³é íà êøòàëò "Êîíòððåôîðìà-
ö³¿". Óñï³õè Òîâàðèñòâà òóò ïîäàí³ ÿê ðåçóëüòàò ïîºäíàííÿ ñë³ïî¿ ï³äêîðè çàâäàí-
íÿì ³ç ïðèâàòíîþ ³í³ö³àòèâîþ.
Ñâ³òñüê³ àâòîðè íàóêîâèõ, à íå ïîïóëÿðíèõ ÷è íàóêîâî-ïîïóëÿðíèõ ïðàöü,
îòðèìàâøè â äðóã³é ïîëîâèí³ ÕÕ ñò. äîñòóï äî àðõ³â³â Òîâàðèñòâà ²ñóñà, âæå ìî-
ãëè íå îáìåæóâàòèñÿ íàäàííÿì âëàñíî¿ ³íòåðïðåòàö³¿ çàïîçè÷åíèõ ³ç ïðàöü ºçó¿-
ò³â ôàêò³â, à ïðîâîäèòè ñâî¿ äîñë³äæåííÿ. Îñòàíí³, ÿê ïðàâèëî, ñòîñóâàëèñÿ êóëü-
òóðíî¿ ä³ÿëüíîñò³ Îðäåíó - îñâ³òè, ìèñòåöòâà, ë³òåðàòóðè, òåàòðó, àðõ³òåêòóðè òî-
ùî.
Ñïåö³àëüí³ äîñë³äæåííÿ ç ³ñòî𳿠ºçó¿òñüêîãî øê³ëüíèöòâà íà îñíîâ³ îð-
äåíñüêèõ ³ ì³ñöåâèõ àðõ³â³â ïî÷àëè ç'ÿâëÿòèñü ó äðóã³é ïîëîâèí³ ÕIÕ ñò. ó Ôðàí-
ö³¿20. ³äòîä³ é íàäàë³ àâòîðàìè íàéâàæëèâ³øèõ ïðàöü ³ç äàíî¿ ïðîáëåìàòèêè áó-
ëè ºçó¿òè. Öå ôðàíöóçüêèé ºçó¿ò Ôðàíñóà äå Äåíâ³ëëü - äîñë³äíèê ôðàíöóçüêîãî
ãóìàí³çìó, êàðòîãðàô ³ ³ñòîðèê ãåîãðàô³¿21; áîë³â³éñüêèé ºçó¿ò ¥àáð³åëü Êîä³ía
̳ð - àâòîð â³äîìî¿ ìîíîãðàô³¿ ïðî "Modus Parisiensis" ³ éîãî âïëèâ íà ðîçâèòîê
îðäåíñüêî¿ ïåäàãîã³êè22; óãîðñüêèé ºçó¿ò Ëàä³ñëàóñ Ëóêà÷ - ñï³âðîá³òíèê ²íñòèòó-
òó ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà ²ñóñà, ³ñòîðèê ïåäàãîã³êè XVI cò., äîñë³äíèê øê³ë äëÿ ñâ³ò-
ñüêèõ ó÷í³â ³ "Ratio studiorum"23; à òàêîæ ³òàë³éñüê³ ºçó¿òè Ìàð³î Ñêàäóòî -
ñï³âðîá³òíèê ²íñòèòóòó ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà ²ñóñà, àâòîð ïðàöü ïðî ïî÷àòêè ºçó¿òñü-
êîãî øê³ëüíèöòâà, ãóìàí³çì ³ ³äðîäæåííÿ â ²òà볿 XVI cò.24, ³ Ìàð³î Áàðáåðà,
ÿêèé âèâ÷ຠòåîðåòè÷í³ îñíîâè ºçó¿òñüêî¿ ïåäàãîã³êè - ÷åòâåðòèé ðîçä³ë Êîíñòè-
òóö³¿ Îðäåíó ³ "Ratio studiorum"25. Ñåðåä àìåðèêàíñüêèõ ºçó¿ò³â - â³äîì³ Àëëàí
Ôåððåëë - äîñë³äíèê "Ratio studiorum" ³ ïåðøèõ ºçó¿òñüêèõ øê³ë äëÿ ñâ³òñüêèõ26,
Äæîí Äîíåõ'þ ³ Äæîðäæ ¥àíññ - ³ñòîðèêè îñâ³òè ³ âèõîâàííÿ27; Äæîí Î'Ìåëëåé -
àâòîð ìîíîãðàô³¿ ïðî ïåðøå ïîêîë³ííÿ ºçó¿ò³â ³ ÷èñëåííèõ ðîçâ³äîê ç ³ñòî𳿠ãó-
ìàí³çìó òà éîãî âïëèâó íà Òîâàðèñòâî ²ñóñà28, ³íø³29.
Ñâ³òñüê³ ³ñòîðèêè ïèñàëè íà îñíîâ³ äæåðåë ÿê ñèíòåòè÷í³ ïðàö³ ïðî ïî÷àò-
êè ºçó¿òñüêîãî øê³ëüíèöòâà òà òâîðåííÿ âëàñíèõ óí³âåðñèòåò³â (ÿê-îò øâåäñüêèé
³ñòîðèê Ìàáåëü Ëþíäáåð´30, í³ìåöüêèé Êàðë Ãåí´ñò31 òà ³òàë³éñüêèé Àëüäî Ñêà-
ëüéîíå32), òàê ³ îêðåì³ ñòàòò³, ïðèñâÿ÷åí³ ð³çíèì àñïåêòàì îñâ³òíüî¿ ïðîáëåìàòè-
êè (ÿê-îò ³òàë³éñüêà äîñë³äíèöÿ Àí³òà Ìàí÷³à)33.
Ïåðøó ñïðîáó ñêëàñòè á³áë³îãðàô³þ Òîâàðèñòâà ²ñóñà áóëî çðîáëåíî ùå â
1606 ð. ºçó¿òîì Ïåäðî äå гáàäåíåéðî34. ³äòîä³ äî ñüîãîäí³ íàéö³íí³øèìè á³áë³î-
ãðàô³÷íèìè îïðàöþâàííÿìè Òîâàðèñòâà ²ñóñà º äåñÿòèòîìíå îïðàöþâàííÿ çà
àáåòêîþ àâòîð³â Êàðîëÿ Çîììåðôî´åëÿ (âèäàíå ïðîòÿãîì 1890-õ ðð. ó Áðþññåë³)35,
äîïîâíåíå ïðåäìåòíîþ á³áë³îãðàô³ºþ Ï'ºðà Áë³àðà36 ³ Åðíåñòà гâ'ºðà37, äâàäöÿòè-
òîìíèé á³áë³îãðàô³÷íèé ïîêàæ÷èê çà àáåòêîþ àâòîð³â "Index bibliographicus"38, à
òàêîæ ïðåäìåòíå îïðàöþâàííÿ Ëàñëî Ïîë´àðà ÕÕ ñò.39 ³ä 1933 ð. ÷àñîïèñ
"Archivum Historicum Societatis Iesu" ïóáë³êóº ïîòî÷íó ïðåäìåòíó á³áë³îãðàô³þ
Îðäåíó.
Ó Ðå÷³ Ïîñïîëèò³é ³ñòîð³ÿ Òîâàðèñòâà ²ñóñà ïî÷àëà âèêëèêàòè çàö³êàâëåí-
íÿ ºçó¿ò³â ó ïåðø³é ÷âåðò³ XVII ñò. Ïåðøîþ ñïðîáîþ ¿¿ íàïèñàííÿ ìîæíà ââàæà-
òè âæå çãàäóâàíó êíèãó "De rebus Societatis Iesu in Regno Poloniae" (Êðàê³â,
1620). ¯¿ àâòîðîì áóâ ³òà볺öü Äæîâàíí³ Àðäæåíò³, â³çèòàòîð, à çãîäîì ³ ïðîâ³í-
ö³àë Ïîëüñüêî¿ ïðîâ³íö³¿. Êíèãà áóëà âèäàíà çà ÷àñ³â ïåðåñë³äóâàííÿ ºçó¿ò³â ó ×å-
169Огляд західної наукової історіографії історії товариства Ісуса
õ³¿ ³ Àâñò𳿠³ ìàëà ÿñêðàâî âèðàæåíèé "îáîðîííèé" õàðàêòåð Îðäåíó. Ó ðóêîïè-
ñ³ çàëèøèëàñü ³ñòîð³ÿ Ïîëüñüêî¿ ïðîâ³íö³¿ "Ortus et progressus Provinciae Poloni-
ae SI" Ðàôàëà Ñêæèíåöüêîãî, íàïèñàíà íàïåðåäîäí³ ñêàñóâàííÿ Îðäåíó é äîâåäå-
íà äî 1607 ð.40 Âîäíî÷àñ ³ñòîð³þ Ëèòîâñüêî¿ ïðîâ³íö³¿ äî 1654 ð. îïðàöþâàâ ³ âè-
äàâ äðóêîì ¿¿ ïåðøèé òîì Ñòàí³ñëàâ Ðîñòîâñüêèé ("Lithuanicarum Societatis Iesu
historiarum libri decem", ³ëüíî, 1768). ϳäãîòîâëåíèé äî äðóêó ðóêîïèñ äðóãîãî
òîìó íå çáåð³ãñÿ.
Îñâ³òíÿ ä³ÿëüí³ñòü ºçó¿ò³â ó Ðå÷³ Ïîñïîëèò³é ïî÷àëà âèêëèêàòè çàö³êàâëåí-
íÿ ñâ³òñüêèõ ïîëüñüêèõ â÷åíèõ ùå çà ÷àñ³â ïîä³ë³â äåðæàâè, êîëè ãîëîâíèì çàâ-
äàííÿì äîñë³äæåíü áóâ ïîøóê ïðè÷èí ¿¿ çàíåïàäó. Ñêàñóâàííÿ Îðäåíó çá³ãëîñÿ ç
ïî÷àòêîì ïîä³ë³â, ³ Òîâàðèñòâî ²ñóñà ñòàëî îá'ºêòîì àíàë³çó é êðèòèêè ³ñòîðèê³â.
Ìàéæå êîæíèé, õòî ïèñàâ ïðî ïîëüñüêó ³ñòîð³þ, çàéìàâñÿ ç'ÿñóâàííÿì ðîë³ â í³é
ºçó¿ò³â. ²ñòîðèêè ÷àñ³â Ïðîñâ³òíèöòâà ââåëè â íàóêîâèé îá³ã ïîëüñüêî¿ ³ñòîð³îãðà-
ô³¿ íåãàòèâíå ñóäæåííÿ ïðî Òîâàðèñòâî, çðîáèâøè éîãî â³äïîâ³äàëüíèì çà âñ³ íà-
ö³îíàëüí³ ïîðàçêè. Ö³ ³ñòîðèêè â³ðèëè â ñèëó îñâ³òè é ö³íóâàëè ïðîãðåñ, çâ³äñè -
¿õ àòàêè íà íåïðàêòè÷í³ñòü òà çàñêí³ííÿ ºçó¿òñüêèõ øê³ë.
Ïåðøîþ òàêîþ àòàêîþ â íàóêîâ³é ïëîùèí³ áóëà ïðàöÿ Ãó´î Êîëëîíòàÿ
"Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III", íàïèñàíà â
1801-1811 ðð.41 Ïîâòîðþþ÷è çàêèäè ïîïóëÿðíîãî ïàìôëåòó ßíà Áðîæêà, Êîëëîí-
òàé äîïîâíèâ ¿õ çâèíóâà÷åííÿìè Îðäåíó â ³íòåëåêòóàëüíîìó çàñòî¿, â³äñóòíîñò³
íàóêîâèõ äîñÿãíåíü, íåïðèéíÿòò³ ïåäàãîã³÷íèõ íîâàö³é. ijÿëüíîñò³ ºçó¿ò³â ïðè-
ïèñóâàëèñÿ çë³ íàì³ðè òðèìàííÿ íàðîäó â òåìðÿâ³ é ôàíàòèçì³, îñê³ëüêè êåðóâà-
òè îñâ³÷åíèì íàðîäîì áóëî á âàæêî.
Ïîäàëüøîìó ïîøèðåííþ íåãàòèâíîãî îáðàçó Òîâàðèñòâà ²ñóñà ñïðèÿëè äâ³
ñèíòåòè÷í³ ïðàö³ - ç ³ñòî𳿠³ êóëüòóðè ªæè Ñàìóåëÿ Áàíäòêº (“Krótkie wyobrażenie
dziejów Królestwa Polskiego”) òà ç ë³òåðàòóðè é îñâ³òè Ôåë³êñà Áåíòêîâñüêîãî
(“Historia literatury polskiej wystawiona w spisie dzieł drukiem ogłoszonych”), âèäàí³ â
1810-õ ðð.42 Ç îãëÿäó íà ñâ³é íîâàòîðñüêèé õàðàêòåð ³ñòîðè÷íèõ êîìïåíä³óì³â
îáèäâ³ ïðàö³ øèðîêî âèêîðèñòîâóâàëèñü ÿê ï³äðó÷íèêè, â³ä³ãðàâøè ïðèíöèïîâó
ðîëü â óêîð³íåíí³ â íàóö³ ñòåðåîòèïó çëîâîðîæîãî ³ ï³äñòóïíîãî ºçó¿òà. Çà Áàíä-
òêº ³ Áåíòêîâñüêèì ÷èñëåíí³ àâòîðè ïîïóëÿðèçàòîðñüêèõ òâîð³â ³ íàâ³òü ìîíîãðà-
ô³é ïîâòîðþâàëè ¿õ îö³íêè é òâåðäæåííÿ ÿê äîâåäåí³ ³ áåçñóìí³âí³.
Äðóãèì ï³ñëÿ Êîëëîíòàÿ àâòîðîì íàóêîâîãî äîñë³äæåííÿ, ïðèñâÿ÷åíîãî âè-
êëþ÷íî ³ñòî𳿠øê³ëüíèöòâà â Ðå÷³ Ïîñïîëèò³é, áóâ Áðîí³ñëàâ Òðåíòîâñüêèé. Ó
äâîòîìí³é "Chowanna, czyli system pedagogiki narodîwej" (Ïîçíàíü, 1842) â³í ïðè-
ä³ëèâ çíà÷íå ì³ñöå ºçó¿òñüê³é ïðîáëåì³, öèòóþ÷è ïðàöþ Êîëëîíòàÿ ÿê äæåðåëî43.
Íå çàïåðå÷óþ÷è, ùî Îðäåí âïðîâàäèâ äî øê³ëüíèöòâà çäîáóòêè ãóìàí³çìó, Òðåí-
òîâñüêèé çâèíóâà÷óº éîãî â íåçàö³êàâëåíîñò³ íàóêîþ, ïëåêàíí³ âàä øëÿõòè é ïî-
øèðåíí³ íåíàâèñò³ äî ³íîâ³ðö³â. Òóò æå âïåðøå ç'ÿâëÿºòüñÿ õàðàêòåðèñòèêà ºçó-
¿ò³â ÿê "íàéñòðàøí³øèõ âîðîã³â ëþäñòâà, ñâ³òëà ³ ïðîãðåñó, ÿê³ çàìîðäóâàëè íå
îäèí íàðîä".
ßêùî ³ñòîðèêè-ïðîñâ³òíèêè ëèøå âïðîâàäèëè äî íàóêîâîãî îá³ãó îáðàç ºçó-
¿òà, ïî÷åðïíóòèé ç àíòèºçó¿òñüêî¿ ïîëåì³êè, òî â÷åí³ äîáè ðîìàíòèçìó çàâåðøè-
ëè éîãî âèñíîâêîì "ªçó¿òè çàíàïàñòèëè Ïîëüùó!". ²ñòîðèêè ç êîëà Ëåëåâåëÿ, ïå-
ðåéíÿò³ ³äåºþ íàðîäîâëàääÿ, êðèòèêóâàëè àáñîëþòèñòñüê³ çàì³ðè ºçó¿ò³â, à ¿õ
øêîëè - çà â³äâîë³êàííÿ â³ä ñïðàâ êðàþ ìîëîä³, ÿêà, áóäó÷è ñõèëüíîþ ï³äïîðÿä-
êîâóâàòèñü àâòîðèòåòîâ³, íå ìîãëà áðàòè ó÷àñòü ó ñòâîðåíí³ äåìîêðàò³¿44.
Íà ñîðîêîâ³ ðîêè XIX ñò. ïðèïàâ àïîãåé êðèòèêè ðîë³ ºçó¿ò³â ó ïîëüñüê³é
³ñòîð³¿. Âåëè÷åçíå çíà÷åííÿ ó ôîðìóâàíí³ ñóäæåííÿ ïðî Òîâàðèñòâî ²ñóñà ³, çî-
êðåìà, ïðî éîãî îñâ³òíþ ñèñòåìó â³ä³ãðàëà ÷îòèðèòîìíà “Historya szkół w Koronie
i w Wielkim Êsięstwie Litewskim od najdawniejszych czasów aż do roku 1794” (Ïîçíàíü,
170 Ò. Ì. Øåâ÷åíêî
1849-1851) Þçåôà Ëóêàøåâè÷à. Õàðàêòåðèñòèêà øê³ëüíî¿ ñèñòåìè Îðäåíó òóò
ïîäàíà ïåðåâàæíî íà îñíîâ³ "Ratio studiorum". ²ñòîð³þ ºçó¿òñüêèõ äîì³â ³ øê³ë
ïðè íèõ âèñâ³òëåíî íà ï³äñòàâ³ ôàêòîãðàô³÷íèõ äàíèõ ç³ çãàäóâàíîãî âæå äîñë³-
äæåííÿ Êîëëîíòàÿ, à òàêîæ ïðàöü ºçó¿ò³â Äæîâàíí³ Àðäæåíò³ "De rebus Societa-
tis Iesu in Polonia" (Êðàê³â, 1620), Ñòàí³ñëàâà Ðîñòîâñüêîãî "Lithuanicarum Socie-
tatis Iesu historiarum pars prima" (³ëüíî, 1768), Êàñïàðà Íåñåöüêîãî "Herbarz"
(öåé äåñÿòèòîìíèê áóâ ïåðåâèäàíèé ó Ëåéïöèãó ïðîòÿãîì 1839-1845 ðð.) ³ Ôðàí-
ö³øêà Æåïí³öüêîãî "Vitae praesulum Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae res
praecipuae" (òðèòîìíèê, âèäàíèé ó 1761-1763 ðð. ó Ïîçíàí³).
Ó ïåðøîìó, äðóãîìó ³ ÷åòâåðòîìó òîìàõ Ëóêàøåâè÷ ðîçãëÿäຠé îñâ³òíþ ñè-
ñòåìó Òîâàðèñòâà ²ñóñà. ³í âèêëàäຠ³ñòîð³þ ôóíäàö³é ³ ñòàíîâëåííÿ ºçó¿òñüêèõ
øê³ë, ¿õ ä³ÿëüí³ñòü ó Ðå÷³ Ïîñïîëèò³é. Îêðåìèé âåëèêèé ðîçä³ë ïðèñâÿ÷åíî îð-
ãàí³çàö³éí³é ñòðóêòóð³ øê³ë Îðäåíó, ïëàíîâ³ é ðîçêëàäó çàíÿòü ó êîæíîìó êëà-
ñ³, çàíÿòòÿì ºçó¿òñüêèõ ó÷í³â ó ïîçàíàâ÷àëüíèé ÷àñ, ¿õ áåøêåòàì ³ ñâàâîë³.
"Historya" Ëóêàøåâè÷à âïåðøå ñïðîáóâàëà çì³íèòè óÿâëåííÿ ïðî âèêëþ÷-
íî âîðîæå ñòàâëåííÿ ºçó¿ò³â äî ðåôîðì Êîíàðñüêîãî, çàóâàæóþ÷è ¿õ øâèäêå ïðè-
ñòîñóâàííÿ äî íîâèõ âèìîã ³ ï³äêðåñëþþ÷è çàñëóãè Îðäåíó â ïîøèðåíí³ îñâ³òè íà
"íîâ³ òåðèòîð³¿" - Ëèòâó, Âîëèíü, Ïîä³ëëÿ. Âèçíàþ÷è ºçó¿òñüê³ øêîëè çà êðàù³
â³ä àêàäåì³é çà ð³âíåì îñâ³òè é âèêëàäàííÿ, ñòàâëÿ÷è ¿ì ó çàñëóãó ðîçãàëóæåíó
ìåðåæó ³ äîñòóïí³ñòü äëÿ á³äíî¿ ìîëîä³, Ëóêàøåâè÷ ïèøå ïðî ¿õíþ íàäçâè÷àéíó
øê³äëèâ³ñòü, ç ïîãëÿäó "óñòðåìë³íü" - ïëåêàííÿ ïîáîæíîñò³ ó ñâî¿õ âèõîâàíö³â.
Àäæå ïåðåáóâàííÿ ó÷í³â ó øêîë³ - öå íå çäîáóòòÿ ñïàñ³ííÿ, ÿê â÷èëè ºçó¿òè, à
ñëóæ³ííÿ ³íòåðåñàì Îðäåíó. Àâòîð ï³äêðåñëþâàâ, ùî øêîëè, ÿê³ êåðóþòü äóøà-
ìè, à íå âèõîâóþòü ñâ³äîìèõ ãðîìàäÿí, áóëè ïðè÷èíîþ íàö³îíàëüíèõ âàä, ùî
ïðèçâåëè äî çàíåïàäó øëÿõåòñüêîãî ñóñï³ëüñòâà. ×åðãîâèé ðàç ïîâòîðåíà òåçà
"ªçó¿òè çàíàïàñòèëè Ïîëüùó!" áóëà äîáðå çàäîêóìåíòîâàíà ³ ïðîãîëîøåíà ìîâîþ
íå ïóáë³öèñòà, à íàóêîâöÿ. Ëóêàøåâè÷à ÷àñòî öèòóâàëè ÿê çàõèñíèêè Îðäåíó,
òàê ³ éîãî çàòÿò³ ïðîòèâíèêè. Ñó÷àñíèêè-ºçó¿òè âèçíàâàëè éîãî îäíèì ³ç íàé-
ìåíø óïåðåäæåíèõ àâòîð³â, ÿêèé îïèñóâàâ âàäè âñ³õ äîñë³äæóâàíèõ íàâ÷àëüíèõ
çàêëàä³â45.
Çà ÷àñ³â ïîçèòèâ³çìó êðèòèêà ºçó¿ò³â íå ïðèïèíèëàñü, àëå â³ä³éøëà íà äðó-
ãèé ïëàí. Ïîëüñüê³ â÷åí³ âèçíàëè, ùî íàâ³òü íàéâñåìîãóòí³øèé îðäåí íå ì³ã áó-
òè äæåðåëîì óñ³õ íåãàðàçä³â. ²ñòîðèêè Êðàê³âñüêî¿ øêîëè êðèòè÷íå ñòàâëåííÿ äî
ºçó¿ò³â ïîºäíóâàëè ³ç çàãàëüíîþ êðèòèêîþ ìèíóëîãî, øóêàþ÷è âíóòð³øí³ ïðîâè-
íè ³ ïðè÷èíè çàíåïàäó. ªçó¿òè âæå íå ââàæàëèñÿ äæåðåëîì çëà, à ëèøå ï³äïîðÿä-
êîâóâàëèñÿ òèì ñàìèì ìåõàí³çìàì, ùî é óñå ñóñï³ëüñòâî. ²ñòîðèêè Âàðøàâñüêî¿
øêîëè ïðîáëåì³ Îðäåíó ïðèä³ëÿëè ìåíøå óâàãè, òà é òî íà ñòîð³íêàõ ìîíîãðà-
ô³é, à íå ³ñòîðè÷íèõ ï³äðó÷íèê³â. Íàéäîâøå òðàäèö³éíèõ ïîãëÿä³â äîòðèìóâà-
ëèñü ³ñòîðèêè îñâ³òè òà âèõîâàííÿ, ïîâòîðþþ÷è ñòàðó çâèíóâà÷óâàëüíó ñõåìó
ñâî¿õ ïîïåðåäíèê³â-ïðîñâ³òíèê³â46.
Îêð³ì êðèòè÷íî¿, â ïîëüñüê³é ³ñòîð³îãðàô³¿ ïàðàëåëüíî ³ñíóâàëà é ïðîºçó¿ò-
ñüêà òå÷³ÿ, ùî îòîòîæíþâàëà ³íòåðåñè Ïîëüñüêî¿ äåðæàâè ç îáîðîíîþ êàòîëèöòâà
³ ï³äêðåñëþâàëà âíåñîê îêðåìèõ âèäàòíèõ ºçó¿ò³â ó ðîçâèòîê êóëüòóðè47.
Îäíèì ³ç ïàëêèõ îáîðîíö³â Îðäåíó áóâ ºçó¿ò Ñòàí³ñëàâ Çàëåíñüêèé, àâòîð
ïîëåì³÷íî¿ ïðàö³ "Czy jezuici zgubili Polskę?" (Ëüâ³â, 1872) ³ ï'ÿòèòîìíî¿ ìîíîãðà-
ô³¿ "Jezuici w Polsce" (Ëüâ³â; Êðàê³â, 1900-1906). Ó ïåðø³é Çàëåíñüêèé ç³áðàâ óñ³
³ñíóþ÷³ íà òîé ÷àñ çàêèäè Îðäåíîâ³ ³ ñïðîñòîâóâàâ êîæåí ³ç íèõ, äîâîäÿ÷è, ùî
³ñòîð³ÿ Ïîëüù³ ìຠòðàêòóâàòèñÿ ç êàòîëèöüêîãî ïîãëÿäó. Äðóãà áàçóºòüñÿ íà áà-
ãàòîìó äæåðåëüíîìó ìàòåð³àë³, ÷àñòèíà ç ÿêîãî íå çáåðåãëàñÿ äî íàøèõ äí³â. Çà-
ëåíñüêèé îïðàöþâàâ äîêóìåíòè Âàòèêàíñüêîãî àðõ³âó, Ðèìñüêîãî àðõ³âó Òîâàðè-
ñòâà ²ñóñà, ºçó¿òñüêèõ àðõ³â³â Ïîëüñüêî¿ ³ Ëèòîâñüêî¿ ïðîâ³íö³é, Òàºìíîãî àðõ³âó
171Огляд західної наукової історіографії історії товариства Ісуса
äâîðó ³ äåðæàâè ó ³äí³, ì³ñüêèõ, ºïèñêîïñüêèõ ³ êàï³òóëüíèõ àðõ³â³â Ïîëüù³,
ðóêîïèñè àðõ³âó êíÿç³â Îñòðîçüêèõ ó Êðàêîâ³, Íàö³îíàëüíî¿ á³áë³îòåêè â Ðèì³,
²ìïåðàòîðñüêî¿ ó ³äí³, ßãåëëîíñüêî¿ ó Êðàêîâ³, Ëüâ³âñüêîãî óí³âåðñèòåòó òà á³-
áë³îòåêè Îññîë³íåóì ó Ëüâîâ³. Íà æàëü, íå÷àñò³ ïîñèëàííÿ óñêëàäíþþòü ³äåíòè-
ô³êàö³þ äæåðåëà, íà îñíîâ³ ÿêîãî áóâ âñòàíîâëåíèé òîé ÷è ³íøèé ôàêò. ²ñòîð³ÿ
øê³ë ïîäàºòüñÿ òóò ÿê ñêëàäîâà ÷àñòèíà ³ñòî𳿠ºçó¿òñüêèõ äîì³â ó Ðå÷³ Ïîñïîëè-
ò³é. Âîäíî÷àñ îêðåìî ïîäàþòüñÿ ðîçä³ëè ïðî "Ratio studiorum" ³ éîãî ³ñòîð³þ, ïðî
îñâ³òó ºçó¿òñüêèõ ïðîôåñîð³â, ïðî øê³ëüí³ ïðåäìåòè ³ ïåðåá³ã ¿õ âèâ÷åííÿ, ïðî âè-
õîâàííÿ ó÷í³â ó ºçó¿òñüêèõ øêîëàõ, ïðî ñâàâ³ëëÿ ñòóäåíò³â òîùî. Ïîïðè çàñòàð³-
ëó ìåòîäîëîã³þ, áàãàòà äæåðåëüíà áàçà, ì³í³ìàëüíà ê³ëüê³ñòü ôàêòîëîã³÷íèõ íå-
óçãîäæåíîñòåé ³ âòðàòà ÷àñòèíè äæåðåë ñïðèÿº çáåðåæåííþ íàóêîâî¿ âàðòîñò³ ìî-
íîãðàô³¿ Ñ.Çàëåíñüêîãî.
Ó äðóã³é ïîëîâèí³ ÕÕ ñò. ç'ÿâèëîñÿ ê³ëüêà óçàãàëüíþþ÷èõ ïðàöü, ÿê³ âè-
ñâ³òëþþòü ä³ÿëüí³ñòü ³ ðîëü Òîâàðèñòâà ²ñóñà â Ðå÷³ Ïîñïîëèò³é XVI-XVII ñò. Öå
ïðàö³ ñâ³òñüêèõ ³ñòîðèê³â ßíóøà Òàçá³ðà, Còàí³ñëàâà ˳òàêà, ªæè Êëî÷îâñüêîãî,
à òàêîæ ºçó¿òà Ñòàí³ñëàâà Îá³ðêà. ß. Òàçá³ð ³ Ñ. Îá³ðåê ç'ÿñîâóâàëè ñóñï³ëüíî-ïî-
ë³òè÷íó ðîëü ºçó¿ò³â â ³ñòî𳿠Ðå÷³ Ïîñïîëèòî¿48, Ñ.˳òàê ³ ª. Këî÷îâñüêèé ïðîâå-
ëè ïîð³âíÿëüíèé àíàë³ç ä³ÿëüíîñò³ ºçó¿ò³â òà ³íøèõ îðäåí³â49. Âïðîâàäæåííþ ºçó-
¿ò³â äî Ïîëüù³ ïðèñâÿ÷åíî ñèíòåòè÷í³ ïðàö³ ºçó¿ò³â Áðîí³ñëàâà Íàòîíüñüêîãî50 ³
ßíà Êîðåâè51. ªçó¿ò Ìå÷èñëàâ Áåäíàæ äîñë³äæóâàâ âïëèâ Îðäåíó íà ïîëüñüêó ðå-
ë³ã³éí³ñòü, Ãåíðèê Ñòàíeê - ñêëàä ºçó¿òñüêèõ ôóíäàòîð³â ³ ôóíäàö³¿ â Êîðîí³
Ïîëüñüê³é ³ Âåëèêîìó êíÿç³âñòâ³ Ëèòîâñüêîìó ó 1564-1773 ðð.52.
Çâ'ÿçêè ïîëüñüêèõ ºçó¿ò³â òà ¿õí³õ øê³ë ³ç ÷åñüêèìè ºçó¿òàìè ³ ¿õ íàâ÷àëü-
íèìè çàêëàäàìè âèñâ³òëþâàëè Ãåíðèê ¥ì³òåðåê53, Çäåíåê Ãîéäà54, Éîçåô Ïîë³-
øåíñüêèé55 ³ Àíòîí³é Ôëîðîâñüêèé56.
Ñåðåä äîñë³äæåíü ÕIÕ ³ ÕÕ ñò., áåçïîñåðåäíüî ïðèñâÿ÷åíèõ îñâ³òí³é
ä³ÿëüíîñò³ Îðäåíó íà òåðèòî𳿠Ðå÷³ Ïîñïîëèòî¿ ó XVI - ïåðø³é ïîëîâèí³ XVII ñò.,
âàðòî âèä³ëèòè ïðàö³ ñâ³òñüêèõ ó÷åíèõ òà ³ñòîðèê³â-ºçó¿ò³â, ÿê³ ñòàíîâëÿòü ïåðå-
âàæíó á³ëüø³ñòü ïîð³âíÿíî ç ïåðøèìè. Ñåðåä ³ñòîðèê³â-ºçó¿ò³â ñë³ä íàçâàòè Ñòà-
í³ñëàâà Áåäíàðñüêîãî, Áðîí³ñëàâà Íàòîíüñüêîãî, Ëþäâ³êà Ïåõí³êà, ßíà Ïîïëÿò-
êà, Ðîìàíà Äàðîâñüêîãî ³ Ëþäâ³êà ¥æåáíÿ. Òàê, Ñ. Áåäíàðñüêèé - ó÷åíü â³äîìî-
ãî ïîëüñüêîãî ³ñòîðèêà ïåäàãîã³êè Ñòàí³ñëàâà Êîòà º àâòîðîì äîñ³ àêòóàëüíî¿ ñèí-
òåòè÷íî¿ ïðàö³ ç ³ñòî𳿠ð³÷ïîñïîëèòñüêèõ ºçó¿òñüêèõ øê³ë ó äðóã³é ïîëîâèí³ XVII
- XVIII ñò. "Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce" (Êðàê³â, 1933) ³ ê³ëü-
êîõ ñòàòåé ïðî ïî÷àòêè ³ëåíñüêî¿ àêàäå쳿57.
Á.Íàòîíüñüêèé çàéìàâñÿ äîñë³äæåííÿì ïî÷àòêó ä³ÿííÿ Òîâàðèñòâà ²ñóñà â
Êîðîí³ Ïîëüñüê³é ³ Âåëèêîìó êíÿç³âñòâ³ Ëèòîâñüêîìó, íàâ÷àëüíî-âèõîâíîãî ïëà-
íó ºçó¿ò³â ó êîíòåêñò³ òîãî÷àñíî¿ îñâ³òè, òèï³â ºçó¿òñüêèõ øê³ë, ïåðñîíàëüíîãî
ñêëàäó ¿õ ó÷èòåë³â òà ó÷í³â, à òàêîæ âèâ÷åííÿì ïîëåì³÷íî¿ ³ ïîçèòèâíî¿ ô³ëîñî-
ô³¿ ºçó¿ò³â Ïîëüñüêî¿ ³ Ëèòîâñüêî¿ ïðîâ³íö³é58.
Äî êîëà çàö³êàâëåíü Ë.Ïåõí³êà âõîäÿòü ïðîáëåìè ³ñòî𳿠³ëåíñüêî¿ àêà-
äå쳿, ºïàðõ³àëüíèõ ñåì³íàð³é, êåðîâàíèõ ºçó¿òàìè, à òàêîæ íàéð³çíîìàí³òí³ø³
ïèòàííÿ ç ³ñòî𳿠òà ôóíêö³îíóâàííÿ îðäåíñüêèõ øê³ë59.
ß.Ïîïëÿòåê íà îñíîâ³ ºçó¿òñüêèõ àðõ³âíèõ äæåðåë óêëàâ åíöèêëîïåä³þ
ºçó¿ò³â Ïîëüñüêî¿ ïðîâ³íö³¿ XVI ñò., à òàêîæ âèâ÷àâ ä³ÿëüí³ñòü ïàïñüêî¿ ñåì³íà-
𳿠ó ³ëüíî òà ºçó¿òñüêîãî øê³ëüíîãî òåàòðó60.
Ð.Äàðîâñüêèé º ÷è íå ºäèíèì ³ íàéïë³äí³øèì äîñë³äíèêîì êóðñ³â ô³ëîñî-
ô³¿ â íàâ÷àëüíèõ çàêëàäàõ Îðäåíó â Ðå÷³ Ïîñïîëèò³é ó XVI-XVIII ñò.61
Ë.¥æåáåíü íà ñüîãîäí³ - íàéàâòîðèòåòí³øèé äîñë³äíèê ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà
²ñóñà íà çåìëÿõ Ðå÷³ Ïîñïîëèòî¿. Éîãî ïåðó íàëåæàòü: ñòàòòÿ - ñêîðî÷åíèé âàð³-
àíò äîêòîðñüêî¿ äèñåðòàö³¿ ïðî îðãàí³çàö³þ ºçó¿òñüêèõ á³áë³îòåê62, ñòàòò³ çàãàëü-
172 Ò. Ì. Øåâ÷åíêî
íîãî õàðàêòåðó ç ³ñòî𳿠îðäåíñüêèõ øê³ë ³ ìóçè÷íèõ áóðñ63, åíöèêëîïåäè÷í³ ñòàò-
ò³ "Jezuici. Geneza i dzieje", "Jezuici. W Polsce", "Jezuickie misje" i "Jezuickie
szkîły"64, à òàêîæ îïðàöüîâàíà íèì òà ãðóïîþ ïîëüñüêèõ ºçó¿ò³â ï³ä éîãî êåð³â-
íèöòâîì "Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy: 1564-1995"65.
"Encyklopedià" îõîïëþº ä³ÿëüí³ñòü ºçó¿ò³â íà òåðèòî𳿠Ðå÷³ Ïîñïîëèòî¿ (1564-
1773), â Á³ëîðóñ³ (1773-1820), íà Ãàëè÷èí³ (1820-1918) ³ â íåçàëåæí³é Ïîëüù³ (ç
1918 ð.). Öå òåðèòî𳿠êîëèøíüî¿ Ïîëüñüêî¿ àñèñòåíö³¿ (ñó÷àñí³ Ïîëüùà, Ëèòâà,
Ëàòâ³ÿ, Á³ëîðóñü, Óêðà¿íà). Ïîçà óâàãîþ çàëèøàºòüñÿ Ñèëåç³ÿ, ÿêà íàëåæàëà äî
×åñüêî¿ ïðîâ³íö³¿, à â³ä 1754 ð. ñòàíîâèëà îêðåìó ïðîâ³íö³þ. "Encyklopedia" ì³-
ñòèòü 7592 ñòàòò³ ³ç çàçíà÷åííÿì á³áë³îãðàô³¿ òà ãîëîâíèõ àðõ³âíèõ äæåðåë. ²ç
öèõ ñòàòåé 6452 - îñîáîâ³, 745 - ãåîãðàô³÷í³ ³ 395 - ðå÷îâ³. Äî ãåîãðàô³÷íèõ ñòà-
òåé íàëåæàòü íàñàìïåðåä ºçó¿òñüê³ êîëåã³óìè ³ ðåçèäåíö³¿, ÷àñòêîâî ì³ñ³¿ òà ìà-
ºòêè, à òàêîæ êîíòèíåíòè, êðà¿íè ³ ì³ñòà, äå ïðàöþâàëè ÷è íàâ÷àëèñü ºçó¿òè.
Îñîáîâ³ ñòàòò³ îá³éìàþòü á³îãðàô³¿ íàéâèäàòí³øèõ ºçó¿ò³â íà äàí³é òåðèòîð³¿, â òî-
ìó ÷èñë³ òèõ, ÿê³ âèéøëè ç Îðäåíó. ßê âèíÿòîê â "Encyklopedi³" ì³ñòÿòüñÿ á³î-
ãðàô³¿ ºçó¿ò³â ç-ïîçà Ïîëüñüêî¿ ³ Ëèòîâñüêî¿ ïðîâ³íö³é (ãåíåðàë³â ³ ñâÿòèõ, ÿêèõ
âøàíîâóâàëè â äàíèõ ïðîâ³íö³ÿõ), à òàêîæ äåÿêèõ ïàíóþ÷èõ ñâ³òñüêèõ îñ³á, àáè
ïîêàçàòè ¿õ ñòàâëåííÿ äî ºçó¿ò³â.
Ñåðåä ïðàöü ñâ³òñüêèõ ³ñòîðèê³â, ÿê³ ïðàöþâàëè íàä ïðîáëåìàòèêîþ ºçó-
¿òñüêîãî øê³ëüíèöòâà, ñë³ä âèä³ëèòè äîñë³äæåííÿ Ñòàí³ñëàâà Êîòà, Kàçèìèðà
Ïóõîâñüêîãî òà Àíäæåÿ Âîéòêîâñüêîãî. Ñ.Êîò ³ À.Âîéòêîâñüêèé îñíîâíó óâàãó
ïðèä³ëÿëè íàâ÷àëüí³é ³ âèõîâí³é ìîäåë³ ºçó¿òñüêî¿ øêîëè66, Ê. Ïóõîâñüêèé - âè-
êëàäàííþ ³ñòî𳿠â øêîëàõ Îðäåíó ³ ï³äãîòîâö³ âèêëàäàöüêîãî ñêëàäó67.
ªçó¿òñüêèé øê³ëüíèé òåàòð ó Ðå÷³ Ïîñïîëèò³é ìàâ áàãàòî äîñë³äíèê³â, ñå-
ðåä ÿêèõ áóâ ëèøå îäèí ºçó¿ò - ßí Ïîïëÿòåê68. Â³í º àâòîðîì ìîíîãðàô³¿ ç ³ñòîð³¿
òåàòðó ïðè øêîëàõ Òîâàðèñòâà ²ñóñà "Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolne-
go w Polsce" (Âðîöëàâ, 1959). Àâòîðîì ïåðøî¿ ïðàö³, ïðèñâÿ÷åíî¿ ºçó¿òñüêîìó òå-
àòðó (âèäàíà â Êðàêîâ³ ó 1922 ð.), áóâ Ñòàí³ñëàâ ³íäàêåâè÷69. ßí Îêîíü âèäàâ
äðóãó ìîíîãðàô³þ ç ³ñòî𳿠øê³ëüíîãî òåàòðó ºçó¿ò³â "Dramat i teatr szkolny. Sce-
ny jezuickie XVII wieku" (Âðîöëàâ; Âàðøàâà; Êðàê³â, 1970), à òàêîæ ÷èñëåíí³
ñòàòò³ ç ð³çíèõ àñïåêò³â äàíî¿ ïðîáëåìàòèêè70. ªçó¿òñüêèì ³íòåðìåä³ÿì ³ ¿õíüîìó
âïëèâó íà ðîçâèòîê øê³ëüíèõ òåàòð³â â Óêðà¿í³, Ðîñ³¿ ³ Á³ëîðóñ³ ïðèñâÿ÷åíî äîñ-
ë³äæåííÿ Ïàóë³íè Ëåâ³í71. Ïî÷àòêè ºçó¿òñüêîãî øê³ëüíîãî òåàòðó òà éîãî ïîë³-
òè÷í³ ôóíêö³¿ áóëè ïðåäìåòîì çàö³êàâëåííÿ ªæè Àêñåðà72, ºçó¿òñüêèé òåàòð ÷àñ³â
áàðîêî - ²ðåíè Êàäóëüñüêî¿73. Ðåøòà â÷åíèõ îïðàöüîâóâàëè ³íø³ òåìè ç ïðîáëåìà-
òèêè îðäåíñüêèõ øê³ëüíèõ òåàòð³â, ÿê-îò: òåàòðàëüí³ ïðîãðàìè, êîìå䳿, ôóíêö³¿
àíòè÷íèõ ìîòèâ³â, îêðåì³ ñöåíà𳿠âèñòàâ òîùî74. Îãëÿä á³áë³îãðàô³¿ ºçó¿òñüêîãî
øê³ëüíîãî òåàòðó áóâ ïîäàíèé ñï³âðîá³òíèêîì ²íñòèòóòó ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà ²ñóñà
Ìàð³î Ñêàäóòî â æóðíàë³ ²íñòèòóòó "Archivum Historicum Societatis Iesu"75.
Âíåñêîâ³ ïîëüñüêèõ ºçó¿ò³â ó ðîçâèòîê ìóçèêè òà ³ñòî𳿠ìóçè÷íèõ áóðñ
ïðèñâÿ÷åíî äîñë³äæåííÿ Àííè Øâåéêîâñüêî¿, Ëþäâ³êà ¥æåáíÿ, Ðîìàíà Ïåëü÷à-
ðà ³ ªæè Êîõàíîâè÷à76.
Âïëèâîâ³ ºçó¿òñüêîãî øê³ëüíèöòâà íà óí³éí³ òà ïðàâîñëàâí³ øêîëè (çîêðå-
ìà íà Êèºâî-Ìîãèëÿíñüêèé êîëåã³óì) íà óêðà¿íñüêèõ çåìëÿõ ïðèñâÿ÷åíî äîñë³-
äæåííÿ ñó÷àñíèõ ³ñòîðèê³â: ºçó¿òà Ëþäâ³êà Ïåõí³êà, Íàòà볿 Ïèëèï'þê, Äæîíà
Êðàêðàôòà, ²ãîðÿ Øåâ÷åíêà77. Còóäåíòàì-óí³àòàì ó ïàïñüêèõ íàâ÷àëüíèõ çàêëà-
äàõ, ÿêèìè êåðóâàëè ºçó¿òè, ïðèñâÿ÷åíî ïðàö³ âàñèë³ÿíèíà Äìèòðà Áëàæåéîâ-
ñüêîãî, ºçó¿òà ßíà Ïîïëÿòêà ³ ìîíîãðàô³ÿ Àíòîí³ÿ Ôëîðîâñüêîãî ïðî ÷åñüêèõ ºçó-
¿ò³â íà óêðà¿íñüêèõ òà á³ëîðóñüêèõ çåìëÿõ78.
Âïåðøå ºçó¿òñüê³ øêîëè äëÿ ñâ³òñüêèõ ëèøå íà óêðà¿íñüêèõ çåìëÿõ ³ ñà-
ìà Óêðà¿íà áóëè áåçïîñåðåäí³ì ïðåäìåòîì çàö³êàâëåíü ñòàòåé ºçó¿òà Êîñòÿíòèíà
Ñàéìîíà. ³í ðîçãëÿäຠºçó¿òñüê³ øêîëè ÿê îäíó ç³ ñêëàäîâèõ áàãàòîãðàííî¿
173Огляд західної наукової історіографії історії товариства Ісуса
ä³ÿëüíîñò³ Îðäåíó íà óêðà¿íñüêèõ çåìëÿõ, ïðèä³ëÿþ÷è ¿ì íåçíà÷íó óâàãó79.
²ñòîð³ÿ ºçó¿òñüêîãî êîëåã³óìó â ßðîñëàâ³ îïðàöüîâóâàëàñü ó ïåðø³é ïîëî-
âèí³ ÕÕ ñò. ì³ñöåâèì ³ñòîðèêîì Êàçèìèðîì ¥îòòôð³äîì80, à òàêîæ íàøèìè ñó-
÷àñíèêàìè ºçó¿òîì Êàçèìèðîì Ëåíåì81 i Ðîìàíîì Ïåëü÷àðîì82. ×àñòêîâî ³ñòîð³ÿ
ßðîñëàâñüêîãî êîëåã³óìó ³ ä³ÿëüí³ñòü øêîëè ïðè íüîìó âèñâ³òëåíà â ñòàòòÿõ ºçó-
¿òà ßíà Ñè´àíüñüêîãî ³ ñâ³òñüêèõ íàóêîâö³â Ìàóðèö³ÿ Ãîðíà, Êðèñòèíè ʺôåð-
ë³í´, Ìå÷èñëàâà Ïàñòåðñüêîãî, ²´íàöèÿ Ðèõë³êà83. ijÿëüí³ñòü êîëåã³óì³â Îðäåíó
â Ïåðåìèøë³ ³ Êðîñí³ âèñâ³òëþâàëè Ðîìàí Ïåëü÷àð84, Äàíóòà Êâ³ð³í³-Ïîïëàâ-
ñüêà, ºçó¿ò ßí Ñè´àíüñüêèé, Ìàóðèö³é Ãîðí, ªæè Êëî÷îâñüêèé 85. ²ñòî𳿠Îðäåíó
ó Êàì'ÿíö³-Ïîä³ëüñüêîìó ïðèñâÿ÷åíî ñòàòòþ Ðîìàíà Ïåëü÷àðà86.
Ó ñåðåäèí³ ÕIÕ ñò. â Ðèì³ ºçó¿òè çàâåðøèëè âèäàííÿ ñèíòåòè÷íî¿ ³ñòîð³¿
Îðäåíó, äîâåäåíî¿ äî 1645 ð. ³äòîä³ â çàðóá³æí³é íàóêîâ³é ³ñòîð³îãðàô³¿ íå áóëî
ñïðîá íàïèñàòè ñèíòåòè÷íó ìîíîãðàô³þ íà îñíîâ³ äæåðåëüíèõ ìàòåð³àë³â ºçó¿òñü-
êèõ òà ³íøèõ àðõ³â³â, ÿêà îõîïëþâàëà á óâåñü ïåð³îä ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà. Íàñàì-
ïåðåä öå ïîâ'ÿçàíî ç íàÿâí³ñòþ âåëè÷åçíîãî îáñÿãó ðîçïîðîøåíîãî ïî àðõ³âàõ, á³-
áë³îòåêàõ, ìóçåÿõ ðóêîïèñíîãî äæåðåëüíîãî ìàòåð³àëó (÷àñòèíó ç ÿêîãî ºçó¿òè ïî-
÷àëè âèäàâàòè íàïðèê³íö³ ÕIÕ ñò.). Êð³ì òîãî, íåð³âíîì³ðíà íàóêîâà ðîçðîáëå-
í³ñòü íàïðÿìê³â ä³ÿëüíîñò³ ºçó¿ò³â íå äîçâîëÿº àäåêâàòíî ñèíòåçóâàòè çàãàëüíó ³ñ-
òîð³þ Òîâàðèñòâà. À íàóêîâî-ïîïóëÿðí³ íàðèñè çàãàëüíî¿ ³ñòî𳿠ºçó¿ò³â âèäàþòü-
ñÿ ÿê ñâ³òñüêèìè ³ñòîðèêàìè òà ïóáë³öèñòàìè, òàê ³ ñàìèìè ºçó¿òàìè ç ïî÷àòêó
ÕÕ ñò.
Êðàùå îïðàöüîâàíà ³ñòîð³ÿ Òîâàðèñòâà ²ñóñà â îêðåìèõ ðåã³îíàõ ³ îðäåíñü-
êèõ ïðîâ³íö³ÿõ. Ðîçïî÷àòå ó XVII ñò. âèäàííÿ ºçó¿òàìè "ì³ñöåâèõ ³ñòîð³é" òðèâà-
ëî ç ïåðåðâîþ - â³ä ÷àñó ë³êâ³äàö³¿ Îðäåíó â ñåðåäèí³ ÕIÕ ñò. - äî ê³íöÿ ÕÕ ñò.
Õàðàêòåðíèìè îçíàêàìè ïðàöü, íàïèñàíèõ ºçó¿òàìè, áóëè: ´ðóíòîâíå çíàííÿ
äæåðåë, ìàéæå ïîâíà â³äñóòí³ñòü ³ñòîðè÷íîãî êîíòåêñòó, ðîçóì³ííÿ ³ñòî𳿠ÿê
ó÷èòåëüêè æèòòÿ òà ïîâ'ÿçàíèé ç öèì óòèë³òàðíèé ï³äõ³ä äî ³ñòîð³¿.
²ç â³äêðèòòÿì ºçó¿òñüêèõ àðõ³â³â ó äðóã³é ïîëîâèí³ ÕÕ ñò. äî âèâ÷åííÿ ³ñ-
òî𳿠Òîâàðèñòâà ²ñóñà çàëó÷èëèñÿ ñâ³òñüê³ äîñë³äíèêè. Ãîëîâíèìè òåìàìè ¿õ äîñ-
ë³äæåíü º íàïðÿìêè ä³ÿëüíîñò³ ºçó¿ò³â, ò³ñíî ïîâ'ÿçàí³ ç³ ñâ³òñüêèì æèòòÿì ³ ì³-
ñ³ºþ, ÿê-îò: îñâ³òà, íàóêà, ìèñòåöòâî, ë³òåðàòóðà, ìóçèêà, òåàòð òà ³íø³. Ç îãëÿ-
äó íà çíà÷íèé âïëèâ Îðäåíó íà ðîçâèòîê îñâ³òè é âèõîâàííÿ äóõîâíèõ òà ñâ³òñü-
êèõ åë³ò, ñë³ä çàçíà÷èòè, ùî òåìàòèêà ºçó¿òñüêîãî øê³ëüíèöòâà º îäí³ºþ ç íàé-
ïîïóëÿðí³øèõ.
Óêðà¿íñüê³ çåìë³ â êîíòåêñò³ ä³ÿëüíîñò³ Òîâàðèñòâà ²ñóñà ðîçãëÿäàëèñÿ
ïîëüñüêèìè â÷åíèìè-ºçó¿òàìè ÿê ñêëàäîâà ÷àñòèíà òåðèòî𳿠Ïîëüñüêî¿ ïðîâ³í-
ö³¿. Âèíÿòêîì º äîðîáîê ïî÷àòêó 90-õ ðð. ìèíóëîãî ñòîë³òòÿ ºçó¿òà Êîñòÿíòèíà
Ñàéìîíà, ïðîôåñîðà ñëîâ'ÿíñüêî¿ ³ñòî𳿠ó Ïàïñüêîìó ³íñòèòóò³ ñõîäîçíàâñòâà â
Ðèì³, ÿêèé âïåðøå â çàõ³äí³é ³ñòîð³îãðàô³¿ ³ñòî𳿠Òîâàðèñòâà ðîçãëÿíóâ óêðà-
¿íñüê³ çåìë³ ÿê îêðåìèé ðåã³îí, äå ä³ÿâ Îðäåí. Íèçêà ñòàòåé, ïðèñâÿ÷åíèõ ä³ÿëü-
íîñò³ ºçó¿òñüêèõ äîì³â ³ øê³ë â îêðåìèõ óêðà¿íñüêèõ ì³ñòàõ (ßðîñëàâ³, Êðîñí³,
Ïåðåìèøë³, Êàì'ÿíö³), ùî âèõîäèëè ïðîòÿãîì ÕÕ ñò. ó Ïîëüù³, íàëåæèòü ïåðó
ïåðåâàæíî ñâ³òñüêèõ äîñë³äíèê³â, ÿê³ øèðîêî âèêîðèñòîâóâàëè ìàòåð³àëè ì³ñöå-
âèõ òà îðäåíñüêèõ àðõ³â³â.
1 Ñó÷àñíå âèäàííÿ öüîãî òåêñòó äèâ.: Monumenta Historica Societatis Iesu. Monumenta
Ignatiana. – Series 4: Fontes narrativi de Sancto Ignatio de Loyola et de Societatis Iesu initiis. – Vol. 4:
Vita Ignatii Loyolae aectore Petro de Ribadeneyra. Textus latinus et hispanus cum censuris. Romae,
1965.
2 Orlandinius N. Historiae Societatis Iesu pars prima, sive Ignatius. – Antverpiae, 1614;
Sacchinius F. Historiae Societatis Iesu pars secunda, sive Lainius. – Antverpiae, 1620; Sacchinius F.
Historiae Societatis Iesu pars tertia, sive Borgia. – Romae, 1649; Sacchinius F. Historiae Societatis Iesu
pars quarta, sive Everardus. – Romae, 1652; Sacchinius F. Historiae Societatis Iesu pars quinta, sive
174 Ò. Ì. Øåâ÷åíêî
Aquaviva. – Romae, 1661; Iuvencius I. Historiae Societatis Iesu pars quinta, sive Aquaviva. – Romae,
1710; Cordara I. C. Historiae Societatis Iesu pars sexta, sive Mutio Vitellescho. – T. I-II. – Romae, 1750-
1859.
3 Monumenta Historica Societatis Iesu. Monumenta Ignatiana. – Series 4: Scripta de Sancto
Ignatio de Loyola Societatis Iesu fundatore. – Vol. I. – Matriti, 1904. – P. 701-707.
4 Monumenta Historica Societatis Iesu. Lainii Monumenta. – T. 8: Epistolae et acta patris Iacobi
Lainii secundi praepositi generalis Societatis Iesu ex autographis, originalibus, vel regestis exemplis
potissimum depromta a patribus eiusdem Societatis edita, 1564-1565. – Matriti, 1917. – P. 831-855.
5 Argentus I. De rebus Societatis Iesu in Regno Poloniae. – Cracoviae, 1620.
6 More H. Historia missionis Anglicanae Societatis Iesu, ab anno salutis, MDLXXX ad MDCXIX
et vice provinciae primum ad eiusdem saeculi annum XXXV. – Audomari, 1660.
7 Schinosi F. Istoria della Compagnia di Gesů, appartenente al regno di Napoli. – Napoli, 1706.
8 Aquilera E. Provinciae Siculae Societatis Iesu ortus et res gestae. – Panormi, 1734-1740. – Vol.
I-II.
9 Socherus A. Historia Provinciae Austriae Societatis Iesu. – Viennae, 1740-1741. – Vol. I-II;
Schmidl I. Historia S. I. Provinciae Bohemiae. – Pragae, 1747-1748. – Vol. I-V; Reiffenberg F. Historia
Societatis Iesu ad Rhenum inferiorem e MSS codicibus, principum, urbiumque diplomatis, et authoribus
synchronis nunc primum eruta; atque ad historiam patriae ex occasione illustrandam accomodata. –
Cologne, 1764; Rostowski S. Lithuanicarum Societatis Iesu historiarum libri decem. – Vilnae, 1768.
10 Bartoli D. Dell’istoria della Compagnia di Gesů – Italia. – Napoli, 1860-1861. – Vol. I-IV; Prat
J. M. Mémoires pour servir á l’histoire du Pčre Broet et des origines de la Compagnie de Jésus en France
1500-1564. – Le Puy, 1885; Deplace L. L’établissement de la Compagnie de Jésus dans les Pay-Bas. –
Bruxelles, 1887.
11 Reusch H. Beiträge zur Geschichte des Jesuitenordens. – München, 1894.
12 Załęski S. Jezuici w Polsce. – T. I-V. – Lwów; Kraków, 1900-1906.
13 Astrain A. Historia de la Compańía de Jesús en la Assistencia de Espańa. – Madrid, 1902-1925.
– Vol. I-VII; Hughes T. History of the Society of Jesus in the North America (1580-1773). – London, 1907-
1917. – Vol. I-IV; Duhr B. Geschichte der Jesuiten in den Ländern deutscher Zunge im XVI Jahrhundert.
– Freiburg im Breisgau-München-Regensburg, 1907-1928. – Vol. I-IV; Fouqueray H. Histoire de la
Compagnie de Jésus en France, 1528-1762. – Paris, 1910-1925. – Vol. I-V; Burnichon J. La Compagnie
de Jésus en France, 1814-1914. – Paris, 1914-1922. – Vol. I-IV; Velics L. Vázlatok a magyar jesuiták
multjából. – Budapest, 1912-1914. – Vol. I-II; [Aldegheri A.] Breve storia della provincia veneta della
Compania di Gesů dalle sue origini fino ai nostri giorni, 1874-1914. – Venezia, 1914; Galetti P. Memorie
storiche intorno alla provincia romana della Compania di Gesů, 1814-1914. – Roma, 1914; Leanza A. La
Compania di Gesů in Sicilia e il primosecolo del suo rinascimento. – Palermo, 1914; Volpe M. I gesuiti
nel Napoletano. – Napoli, 1914-1915. – Vol. I-III; Monti A. Compagnia di Gesů nel territorio della
provincia torinese. – Chieri, 1914-1920. – Vol. I-V; Barrella G. I gesuiti nel Salentino, 1574-1767. – Lecce,
1918; Pfülf O. Die Anfänge der deutschen Ordensprovinz der neuerstandenen Gesellschaft Jesu, 1805-
1847. – Frankfurt - St Louis, 1922; Frías L. Historia de la Compańía de Jesús en su Asistencia moderna
de Espańa. – Madrid, 1923; Poncelet A. Histoire de la Compagnie de Jésus dans les anciens Pays-Bas:
Etablissement de la Compagnie de Jésus en Belgique et ses développements jusqu’ á la fin du rčgne
d’Albert et d’Isabelle. – Bruxelles, 1926-1927. – Vol. I-II.
14 Kroess A. Geschichte der böhmischen Provinz der Gesellschaft Jesu. – Wien, 1910-1938. – Vol.
I-II; Rodrigues F. História da Companhia de Jesus na Assistencia de Portugal. – Porto, 1931-1950. – Vol.
I-IV; Garraghan G. The Jesuits of the Middle United States. – New York, 1938. – Vol. I-III; Elorriaga M.
A. La Compańía de Jesús en Venezuela. – Caracas, 1941; Leite S. História da Companhia de Jesus no
Brasil. – Lisboa – Rio de Janeiro, 1938-1950. – Vol. I-X; Dellatre P. Les établissements de Jésuites en
France depuis quatre siécles. – Enghien – Wetteren, 1949-1957. – Vol. I-V; Tacchi Venturi P. Storia della
Compagnia di Gesů in Italia. – Roma, 1910-1951. – Vol. I-II; Decorme G. Historia de la Compańía de
Jesús en la República Mexicana durante el siglo XIX. – Guadalajara – Chihuahua, 1914-1959. – Vol. I-
III.
15 Ugarte R. V. Historia de la Compańía de Jesús en el Perú. – Burgos, 1963-1965. – Vol. I-IV;
Schütte J. F. Introducio ad historiam Societatis Iesu in Japonia, 1549-1650. – Romaĺ, 1968.
16 Pacheco J. M. Los jesuitas en Colombia. – Bogotá, 1959-1989. – Vol. I-III; González M. R. La
Compańía de Jesús en la Espańa contemporánea. – Madrid, 1984-1991. – Vol. I-II.
17 Diccionario histórico de la Compańía de Jesús / Direct. Ch. E. O’Neill, J.Mª. Domínguez. –
Roma ; Madrid, 2001. – Vol. I-V.
175Огляд західної наукової історіографії історії товариства Ісуса
18 Böhmer H. Die Jesuiten. Eine historische Skizze. – Leipzig, 1904.
19 Ïåðøå âèäàííÿ: Fülöp-Miller R. Macht und Geheimnis der Jesuiten: Kulturhistorische
Monographie. – Leipzig-Zurich, 1929.
20 Prat J. M. Maldonat et l’université de Paris au XVIe sičcle. – Paris, 1856; Daniel C. Les Jésuites
instituteurs de la Jeunesse française au XVIIe sičcle et au XVIIIe sičcle. – Paris, 1880; de Rochemonteix
C. Un collčge de Jésuites aux XVIIe et XVIIIe sičcles: Le collčge Henri IV de la Flčche. – Le Mans, 1889.
– Vol. I-IV; Delbrel J. Les Jésuites et la Pédagogie au XVIe sičcle. – Paris, 1894.
21 de Dainville F. L’éducation des jésuites (XVIe-XVIIIe sičcle) / Ed. M.-M. Compčre. – Paris,
1978; de Dainville F. La naissance de l’humanisme moderne. I. Les jésuites et l’humanisme. – Genčve,
1969; de Dainville F. La géographie des humanistes. – Paris, 1940, réimpression: Genčve, 1969; de
Dainville F. L’auteur du “Bref discours” sur les écoles de la Compagnie (Ličge 1608) // Archivum
Historicu Societatis Iesu. – 1947. – Vol. 16. – P. 182-185; de Dainville F. L’enseignement de l’histoire et
de la géographie et le Ratio studiorum // Studi sulla Chiesa antica e sull’umanesimo. – Roma, 1954. –
P. 123-156; de Dainville F. La naissance de l’humanisme moderne. Les Jésuites et l’éducation de la
Société française. – Paris, 1940.
22 Codina Mir G. Aux sources de la pédagogie des jésuites: Le “Modus parisiensis”. – Roma,
1968; Codina G. A Ratio studiorum: quatrocentos annos (1599-1999) // Revista de educaçăo. – 1999. –
N 7 (dezembro). – P. 61-78; Codina G. The Modus Parisiensis // The Jesuit Ratio studiorum. 400th
annyversary perspective. – N 281. – P. 28-55; Codina G. Il ministerio de la educación jesuita e ignaciana
// Revista de espiritualidad ignaciana. – 1999. – N 92. – P. 71-78; Codina G. Misión de una universidad
de la Compańía de Jésus hoy // Lección inaugural 2000, 40 aniversario. Universidad Centroamericana.
– Managua, 2000.
23 Lukács L. De origine collegiorum externorum deque controversiis circa eorum paupertatem
obortis // Archivum Historicum Societatis Iesu. – 1960. – Vol. 29. – P. 189-245, 1961. – Vol. 29. – P. 1-
89; Lukács L. De prima Societatis Ratione studiorum sancto Francisco Borgia praeposito generali con-
stituta (1565-1569) // Archivum Historicum Societatis Iesu. – 1958. – Vol. 27. – P. 209-232; Lukács L.
L’origine dei collegi della Compagnia di Gesů per alunni esterni // Didattica. – Roma, 1963. – N 102. –
P. 3-27; Lukács L. L’origine dei collegi e l’insegnamento publico nella storia pedagogica della Compagnia
di Gesů // La pedagogia della Compagnia di Gesů. (Atti del Convegno internazionale, Messina 14-16
novembre 1991). – Messina, 1992. – P. 109-126; Lukács L. A History of Jesuit Ratio studiorum // Church,
Culture, and Curriculum. – Philadelphia, 1999. – P. 17-46.
24 Scaduto M. Alle origini della pedagogia dei gesuiti // La ńiviltŕ cattolica. – 1976. – Vol. I. – P.
451-462; Scaduto M. Le origini dell’Universitŕ di Messina // Archivum Historicum Societatis Iesu. –
1948. – Vol. 17. – P. 102-159; Scaduto M. Seminari e collegi // La ńiviltŕ cattolica. – 1964. – Vol. II. – P.
343-352, Vol. III. – P. 18-28.
25 Barbera M. La Ratio studiorum e la parte quarta delle Costituzioni della Compagnia di Gesů.
– Padova, 1942; Barbera M. La pedagogia nelle scuole della Compania di Gesů // Il Quarto centenario
della Costituzione della Compania di Gesů / Conferenze commemorative tenute alla Universitŕ cattoli-
ca del Sacro Cuore, 2-11 maggio MCMXLI-XIX. – Milano, 1941. – P.125-161; Barbera M. Pedagogia e
didattica della Ratio // Rassegna di pedagogia. – 1999. – N 57. – P. 111-123.
26 Farrell A. P. The Jesuit Code of Liberal Education: Development and Scope of the Ratio
Studiorum. – Milwaukee, 1938; Farrell A. P. Colleges for Ĺxtern Students Opened in the Lifetime of St.
Ignatius // Archivum Historicum Societatis Iesu. – 1937. – Vol. 6. – P. 287-291.
27 Donohue J. W. Jesuit Education: An Essay on the Foundation of Its Idea. – New York:
Fordham University Press, 1963; Ganss G. Saint Ignatius’ Idea of a Jesuit University. – Milwaukee:
Marquett University Press, 1954.
28 O’Malley J. W. The First Jesuits. – London, 1993 (íàìè áóâ âèêîðèñòàíèé ïîëüñüêèé ïåðåêëàä
ö³º¿ ïðàö³: O’Malley J. W. Pierwsi jezuici. – Kraków, 1999.); O’Malley J. W. Renaissance Humanism and
the First Jesuits // Ignacio de Loyola y su tiempo. – Congreso Internacional de Historia (9-13 Septiembre
1991). Ed. J. Plazaola, S. J. – Universidad de Deusto. – Bilbao. – P. 381-403; O’Malley J. W. Renaissance
Humanism and the Religious Culture of the First Jesuits // Heytrop Journal. – 1990. – N 31. – P.
471-487; O’Malley J. W. Praise and Blame in Renaissance Rome: Rhetoric, Doctrine, and Reform in the
Sacred Orators of the Papal Court, c. 1450-1521. – Durham: Duke University Press, 1979; O’Malley J. W.
Erasmus and the History of Sacred Rhetoric: The Ecclesiastes of 1535 // Erasmus of Rotterdam Society
Yearbook. – 1985. – N 5. – P.1-29; O’Malley J. W. Priesthood, Ministry and Religious Life: Some
Historical and Historiograghical Considerations // Theological Studies. – 1988. – N 49. – P. 223-257;
O’Malley J. W. How the First Jesuits Became Involved in Education // The Jesuit Ratio studiorum. 400th
176 Ò. Ì. Øåâ÷åíêî
annyversary perspective. – N 281. – P. 56-79.
29 Hughes T. Loyola and the Educational System of the Jesuits. – New York, 1907; Charmot F.
La pédagogie des Jésuites. Ses principes – Son actualité. – Paris, 1943; Costa M. Appunti intorno alle
linee fondamentali della pedagogia della Compagnia di Gesů. – Roma, 1978; Granero J. M. Orígenes de
la educatión jesuitica. – Madrid, 1952; Herman J.-B. La pédagogie des Jésuites au XVIe siécle. Ses
sources, ses caractéristiques. – Louvain – Bruxelles – Paris, 1914; Quera B. M. Los principios de la
primera pedagogía de los jesuitas (Un nuevo análisis y sistematización de sus fuentes desde san Ignacio
hasta las primeras “Ratio studiorum”. – Barcelona, 1967.
30 Lundberg M. Jesuitische Anthropologie und Erziehungslehre in der Frühzeit des Ordens (ca.
1540-1650). – Uppsala, 1966.
31 Hengst K. Jesuiten an Universitäten und Jesuitenuniversitäten: Zur Geschichte der
Universitäten in der Oberdeutschen und Rheinischen Provinz der Gesellschaft Jesu im Zeitalter der kon-
fessionellen Auseinandersetzung. – Padernborn, 1981.
32 Scaglione A. The Liberal Arts and the Jesuit College System. – Amsterdam-Philadelphia, 1986.
33 Mancia A. La Ratio studiorum: genesi e sviluppo in relazione con alcuni ordinamenti coevi
fino al 1599 // Universitŕ dell’Aquila. – N 519. – P. 129-147; Mancia A. Gesuiti e scienza note su un
recente volume // Arhivum Historicum Societatis Iesu. – Vol. 62. – Romae, 1993. – P. 215-248; Mancia
A. Il concetto di “dottrina” fra gli Esercizi spirituali (1539) e la Ratio Studiorum (1599) // Archivum
Historicum Societatis Iesu. – Vol. 61. – Romae, 1992. – P. 3-70; Mancia A. La controversia con i protes-
tanti e i programmi degli studi teologici nellŕ Compania di Gesů: 1547-1599 // Archivum Historicum
Societatis Iesu. – Vol. 54. – Romae, 1985. – P. 24, Vol. 86. – Romae, 1986. – P. 3-43, 209-266.
34 Ribadeneira P. Illustrium scriptorum Societatis Iesu catalogus. – Antverpiae, 1606.)
35 Sommervogel K. Bibliothèque de la Compagnie de Jésus. – Bruxelles, 1890-1900. – Vol. I-IX.
36 Bliard P. Bibliothèque de la Compagnie de Jésus.– Paris, 1909. – Vol. X, Paris, 1932. – Vol. XI.
37 Rivičre E. Bibliothèque de la Compagnie de Jésus. – Touluose, 1911-1930. – Vol. XII.
38 Index bibliographicus Societatis Iesu. – Romae, 1937-1977. – Vol. I-XX.
39 Polgár L. Bibliographie sur l’histoire de la Compagnie de Jésus (1901-1980). – Roma, 1981. –
Vol. 1: Toute la Compagnie; Roma, 1983. – Vol. 2, P. I: Les Pays. Europe; Roma, 1986. – Vol. 2, P. II:
Les Pays. Amérique. Asie. Afrique. Océanie; Roma, 1990. – Vol. 3, P. I: Les personnes. Dictionnaries: A-
F; Roma, 1990. – Vol. 3, P. II: Les personnes. Dictionnaries: G-Q; Roma, 1990. – Vol. 3, P. III: Les per-
sonnes. Dictionnaries: R-Z.
40 Ëüâ³âñüêà íàóêîâà á³áë³îòåêà ³ì. Â. Ñòåôàíèêà ÍÀÍÓ. ³ää³ë ðóêîïèñ³â. – Ô. 5. – Îï. 1. – Ñïð.
628/².
41 Kołłątaj H. Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III (1750-1764) /
Wyd. z rękopisu przez E. Raczyńskiego. – Poznań, 1841. – T. I-II.
42 Bandtkie J. S. Krótkie wyobrazenie dziejów Królewstwa Polskiego. – Warszawa, 1810;
Bentkowski F. J. Historia literatury polskiej wystawiona w spisie dzieł drukiem ogłoszonych. – Warszawa,
1814. – T. 1-2.
43 Trentowski B. Chowanna, czyli system pedagogiki narodowej. – Poznań, 1842. – T. 1-2.
44 Siwek A. Spory o jezuitów w polskiej historiografii // Studia Historyczne. – R. XXXIV. – 1991.
– Z. 4. – S. 553-555, 567.
45 Załęski S. Czy jezuici zgubili Polskę? – Lwów, 1874. – S. 167, 435.
46 Siwek A. U źródeł “czarnego” wizerunku jezuitów w historiografii polskiej // Horyzonty Wiary.
– R 7. – N 1. – S. 74.
47 Siarczyński F. Obraz wieku panowania Zygmunta III. – Lwów, 1828. – T. 1-2; Dzieduszycki M.
Piotr Skarga i jego wiek. – Kraków, 1850-1851. – T. 1-2; Tarnowski S. Historia literatury polskiej. –
Kraków, 1903. – T. 1-3.
48 Tazbir J. Społeczno-polityczna rola jezuitów w Polsce (1565-1660) // Szkice z dziejów papiest-
wa. – Warszawa, 1958. – S. 99-144; Tazbir J. Jezuici w Polsce do połowy XVII wieku // Szkice z dziejów
papiestwa. – Warszawa, 1961; Tazbir J. Jezuici między Rzecząpospolitą a Rzymem // Szkice z dziejów
papiestwa. – Warszawa, 1989. – T. I. – S. 74-133; Obirek S. Jezuici w Rzeczypospolitej Obojga Narodów
w latach 1564-1668. (Działalność religijna, społeczno-kulturalna i polityczna). – Kraków, 1996.
49 Litak S. Jezuici na tle innych zakonów męskich w Polsce w XVI-XVIII wieku // Jezuici a kul-
tura polska. (Materiały sympozjum z okazii Jubileuszu 500-lecia urodzin Ignacego Loyoli (1491-1991) i
450-lecia powstania Towarzystwa Jezusowego (1540-1990). Kraków, 15-17 lutego 1991 r.). – Kraków,
1993. – S. 185-198; Kłoczowski J. Zakony męskie w Polsce w XVI – XVIII w. // Koścół w Polsce. –
Kraków, 1969. – S. 483-530.
177Огляд західної наукової історіографії історії товариства Ісуса
50 Natoński B. Początki i rozwój Towarzystwa Jezusowego w Polsce (1564-1580) / Brodrik J.
Powstanie i rozwój Towarzystwa Jezusowego. – Kraków, 1969 đ. – S. 414-476; Natoński B. Jezuici a
Uniwersytet Krakowski w XVI w. // Studia z historii jezuitów. – Kraków, 1983. – S. 173-245.
51 Korewa J. Z dziejów diecezji warmińskiej w XVI w. Geneza braniewskiego Hosianum,
Przyczynek do dziejów zespolenia Warmii z Rzeczpospolitą. – Poznań, 1965; Korewa J. Sprowadzenie
jezuitów do Polski // Nasza Przeszłość. – 1964. – N 20. – S. 13-49.
52 Bednarz M. Jezuici a religijność polska (1564-1964) // Nasza Przeszłość. – 1964. – T. 19. – S.
149-224; Staniek H. Fundatorzy i fundacje kolegiów jezuickich w Polsce w latach 1564-1772/73 //
Summaruim Sprawozdania Towarzystwa Naukowego KUL. – N 1(21) 1971. – Lublin, 1974. – S. 55-60.
53 Gmiterek H. Związki intelektualne polsko-czeskie w okresie Odrodzenia (1526-1620). – Lublin,
1989.
54 Hojda Z. České zeme a univerzita ve Vilniusu v prních letech její existence // Praha – Vilnius.
Sborník prací k 400 výročí založení univerzity ve Vilniusu. – Praha: Univerzita Karlova, 1981. – S. 33-44;
Hojda Z. Několik poznámek k dějinám collegia nordica v Olomouci // Histokická Olomouc a její součas-
né problémy. – Olomouc, 1983. – S. 47-63.
55 Polišenský J. Příspěvek k dějinám styků Univerzity Karlovy a Vilniuské státní univerzity //
Praha – Vilnius. Sborník prací k 400 výročí založení univerzity ve Vilniusu. – Praha, 1981. – S. 9-18.
56 Florovský A. V. Čeští jesuité na Rusi. – Praha, 1941.
57 Bednarski S. Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce. – Kraków, 1933; Bednarski S.
Jezuici polscy wobec projektu ordynacji studiów // Przegląd Powszechny. – 1935. – T. 205. – S. 69-84, 223-
240; Bednarski S. Geneza Akademii Wileńskiej // Księga pamiątkowa ku uczczeniu CCCL rocznicy
założenia i X wskrzeszenia Uniwersytetu Wileńskiego. – Wilno, 1929. – T. I. – S. 1-22; Bednarski S.
Geneza Akademii Wileńskiej. – Wilno, 1929; Bednarski S. Geneza seminarium papieskiego w Wilnie //
Oriens. – 1933. – Marzeć-kwieceń. – S. 47-50.
58 Natoński B. Szkolnictwo jezuickie w dobie kontrreformacji // Wiek XVII: Kontrreformacja.
Barok. Prace z historii kultury. – T. XXIX, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1970. – S. 309-337;
Natoński B. Humanizm jezuicki i teologia pozytywno-kontrowersyjna w XVII i XVIII wieku. Nauczanie
i piśmiennictwo // Dzieje teologii katolickiej w Polsce. – T. II: Od Odrodzenia do Oświecenia, cz. I:
Teologia humanistyczna. / Pod red. Bpa M. Rechowicza. – Lublin, 1975; Natoński B. Jezuici a
Uniwersytet Krakowski w XVI w. // Studia z historii jezuitów. – Kraków, 1983. – S. 173-245; Natoński B.
Początki i rozwój Towarzystwa Jezusowego w Polsce (1564-1580) / Brodrik J. Powstanie i rozwój
Towarzystwa Jezusowego. – Kraków, 1969 đ. – S. 414-476.
59 Piechnik L. Dzieje Akademii Wileńskiej. – Rzym, 1983-1990. – T. I-IV; Piechnik L. Działalność
kulturalna Towarzystwa Jezusowego na północnych i wschodnich ziemiach Polski w XVI-XVII wieku //
Dzieje Lubelszczyzny. – 1989. – T. VI. – S. 75-96; Piechnik L. Gimnazjum w Braniewie w XVI w. Studium
o początkach szkolnictwa jezuickiego w Polsce // Nasza Przeszłość. – Kraków, 1958. – T. VII. – S. 5-71;
Piechnik. L. Akademie i uczelnie jezuickie // Dzieje teologii katolickiej w Polsce. – T.II, cz. 2. – Lublin,
1975. – S. 51-101; Piechnik L. Szkoły jezuickie w latach 1564-1773 // Horyzonty Wiary. – 1990. – N 3. –
S. 69-79; Piechnik L. Nowe elementy wniesione przez jezuitów do szkolnictwa polskiego w XVI wieku //
Collectanea theologica. – 1976. – N 46. – S. 67-77; Piechnik L. Model średniej szkoły jezuickiej w Polsce
i na Litwie przed wydaniem Ratio studiorum // Nasza Przeszłość. – 2000. – T. 94. – S. 299-332;
Piechnik L. Seminaria diecezjalne w Polsce prowadzone przez jezuitów od XVI do XVIII wieku. –
Kraków, 2001. Ïîâíó á³áë³îãðàô³þ ïðàöü Ëþäâ³êà Ϻõí³êà äî 1994 ð. âêëþ÷íî âì³ùåíî â: Jezuicka ars
educandi. Prace ofiarowane Księdzu Profesorowi Ludwikowi Piechnikowi SJ. – Kraków, 1995. – S. 15-18.
60 Poplatek J. Encyklopedia jezuitów w XVI wieku. Maszynopis w Archiwum Towarzystwa
Jezusowego w Krakowie; Poplatek J. Zarys dziejów Seminarium Papieskiego w Wilnie 1585-1773 //
Ateneum Wileńskie. – 1930. – T. VII; Poplatek J. Wykaz alumnów Seminarium Papieskiego w Wilnie
1582-1773 // Ateneum Wileńskie. – 1937. – T. XI; Poplatek J. Studia jezuitów polskich w Akademii
Krakowskiej w XVI w. // Nasza Przeszłość. – 1964. – N 20. – S. 77-111; Poplatek J. Powstanie Seminarjum
papieskiego w Wilnie (1582-1585) // Ateneum Wileńskie. – 1929. – T. VI; Poplatek J. Studia z dziejów
jezuickiego teatru szkolnego w Polsce. – Wrocław, 1957.
61 Darowski R. Filozofia w szkołach jezuickich w Polsce w XVI wieku. – Kraków, 1994;
Darowski R. Przepisy dotyczące nauczania filozofii w uczelniach jezuickich w Polsce w XVI wieku //
Studia z historii filozofii. Księga pamiątkowa z okazji 50-lecia pracy naukowej ks. Pawła Siwka s. j. –
Kraków, 1980. – S. 47-85; Darowski R. Stan obecny i perspektywy badań nad filozofią w szkołach jezuic-
kich w Polsce (XVI-XVIII) // Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej. – 1978. – T. 24. – S. 237-
885; Darowski R. Uwagi na temat filozofii jezuitów w Polsce w XVI w. // Rocznik Wydziału
178 Ò. Ì. Øåâ÷åíêî
Filozoficznego TJ w Krakowie. 1988. – Kraków, 1989. – S. 77-104. Ïîâí³øó á³áë³îãðàô³þ ïðàöü
Äàðîâñüêîãî äèâ. â: Darowski R. Filozofia w szkołach jezuickich w Polsce w XVI wieku. – Kraków, 1994.
– S. 34-36.
62 Grzebień L. Organizacja bibliotek jezuickich w Polsce od XVI do XVIII wieku // Archiwa,
Biblioteki i Muzea Kościelne. – T. 30. – Lublin, 1975. – S. 223-278, Ň. 31. – Lublin, 1975. – S. 225-281.
63 Grzebień L. Działalność jezuitów na polu szkolnictwa do połowy XVII w. // Nauka z poezji
Macieja Kazimierza Sarbiewskiego SJ. – Warszawa, 1995. – S. 33-50; Grzebień L. Bursy muzyczne // W
służbie człowiekowi. Studium duszpastyrsko-katechetyczne. – Kraków, 1991. – S. 184-189.
64 Grzebień L. Jezuici. Geneza i dzieje // Encyklopedia katolicka. – Lublin, 1997. – T. VII. –
S. 1254-1260; Grzebień L. Jezuici. W Polsce // Encyklopedia katolicka. – Lublin, 1997. – T. VII. – S. 1260-
1268; Grzebień L. Jezuickie misje // Encyklopedia katolicka. – Lublin, 1997. – T. VII. – S. 1276-1280;
Grzebień L. Jezuickie szkoły // Encyklopedia katolicka. – Lublin, 1997. – T. VII. – S. 1280-1285.
65 Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy: 1564-1995 / Oprac. L. Grzebień. –
Kraków, 1996.
66 Kot S. Historia wychowania. – Lwów, 1934. – S. 228-239; Wojtkowski A. Z dziejów szkolnictwa
jezuickiego i pijarskiego w Polsce // Zeszyty Naukowe KUL. – 1966. – N 1-2. - S. 99-107; Wojtkowski A.
Z dziejów szkolnictwa katolickiego dla świeckich (do 1918 r.) // Księga tysiąclecia katolicyzmu w Polsce.
– Cz. 3: Kościół w ramach społeczeństwa. – Lublin, 1969. – S. 24-34.
67 Puchowski K. Edukacja historyczna w jezuickich kolegiach Rzeczypospolitej: 1565-1773. –
Gdańsk, 1999; Puchowski K. Kształcenie nauczycieli dla szkolnictwa jezuickiego w Polsce do 1773 r. //
Acta Universitatis Lodziensis. – Folia paedagogica et psychologia. – T. 22. – 1989. – Cz. I. – S. 17-29;
Puchowski K. Nauczanie historii w polskich kolegiach jezuickich (1565-1773). Zarys problematyki //
Jezuici a kultura polska. (Materiały sympozjum z okazii Jubileuszu 500-lecia urodzin Ignacego Loyoli
(1491-1991) i 450-lecia powstania Towarzystwa Jezusowego (1540-1990). Kraków, 15-17 lutego 1991 r.) /
Pod red. ks. L.Grzebienia SJ, ks. St. Obirka SJ. - Kraków, 1993. – S. 279-296.
68 Poplatek J. Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Polsce. – Wrocław, 1957.
69 Windakiewicz S. Teatr kollegiów jezuickich w dawnej Polsce. – Kraków, 1922.
70 Okoń J. Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie XVII wieku. – Wrocław – Warszawa – Kraków,
1970; Okoń J. Jezuicka scena religijna w Polsce w XVII w. // Dramat i teatr religijny w Polsce. / Red.
I. Sławińska, W. Kaczmarek. – Lublin, 1991. – S. 73-97; Okoń J. Autorzy tekstów dramatycznych w
rękopisie 182 Biblioteki Jagiellońskiej // Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej. – 1971. – N 21. – S. 105-133;
Okoń J. Recherches sur le Théatre Scoliare des Jésuites en Pologne // Archivum Historicum Societatis
Iesu. – 1972. – N 41. – P. 294-307; Okoń J. Sul teatro dei gesuiti nell’antica Polonia // Archivum
Historicum Societatis Iesu. – 1982. – N 51. – P. 319-328; Okoń J. Rękopiśmienne teatralia staropolskie
w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej // Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej. – 1970. – N 20. – S. 89-131; Okoń
J. Teatralia w zbiorze Adama Wolańskiego i nieznane materiały do dziejów jezuickiego teatru szkolnego
w Polsce // Pamiętnik Literacki. – 1965. – N 56. – S. 167-178; Okoń J. Z zagadnień baroku w szkolnym
dramacie jezuickim w Polsce wieku XVII // Dramat i teatr. – Wracław, 1967. – S. 9-27; Okoń J. Dramaty
eucharystyczne jezuitów XVII wieku. – Warszawa, 1992; Okoń J. L’umanesimo gesuitico nella Polonia
del Cinque e Seicento tra Occidente e Oriente // Acta Conventus neo-latini Bariensis (Tempe, AZ,
Medieval and Renaissance Texts and Studies). – 1998. – P. 461-468.
71 Lewin P. Intermedia wschodniosłowiańskie XVI – XVIII wieku. – Wrocław – Warszawa –
Kraków, 1969; Lewin P. Intermedia wschodniosłowiańskie a intermedia polskie // O wzajemnych
powiązaniach literackich polsko-rosyjskich. – Wrocław – Warzawa – Kraków, 1969. – S.12-35; Lewin P.
Intermedia białoruskie, ukraińskie i rosyjskie – ważniejsze cechy i różnice // Wrocławskie spotkanie
teatralne. – Wrocław – Warzawa – Kraków, 1967. – T.XVIII. – S.121-140; Lewin P. Początki teatru
ukraińskiego. Problematyka i zamierzenia badawcze // Języki i literatury wschodniosłowiańskie.
Materiały Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej (Łódź, 14-15 czerwca 1976 r.). – Łódź, 1976. – S.115-
121; Lewin P. Nieznany staropolski utwór sceniczny z Kijowa // Pamiętnik Teatralny. – 1978. – N 3 (107).
– S. 383-408; Lewin P. Literatura staropolska a literatury wschodniosłowiańskie. Stan badań i postulaty
badawcze // Literatura staropolska w kontekście europejskim. – Ossolineum, 1977. – S.139-168;
Lewin P. Staging of Plays at the Kiev Mohyla Academy in the Seventeenth and Eighteenth Centuries //
Harvard Ukrainian Studies. – Vol. V. – N 3. – September, 1981. – P.320-334; Lewin P. Drama and
Theater at Ukrainian Schools in the Seventeenth and Eighteenth Centuries: The Bible as Ispiration of
Images, Meanings, Style, and Stage Production // Harvard Ukrainian Studies. – Vol. VIII. – N 1/2. –
June, 1984. – P. 93-122; Ëåâèí Ï. Ñöåíè÷åñêàÿ ñòðóêòóðà âîñòî÷íîñëàâÿíñêèõ èíòåðìåäèé // Ðóññêàÿ
ëèòåðàòóðà íà ðóáåæå äâóõ ýïîõ (XVII – íà÷àëî XVIII â.) – Ì., 1971. – Ñ. 105-127.
179Огляд західної наукової історіографії історії товариства Ісуса
72Axer J. Polski teatr jezuicki jako teatr polityczny // Jezuici a kultura polska… S. 11-22; Axer J.
Notes on the Ĺarly Jesuit Ňheatre in Poland // Theatrum europaeum. Festschrift E. M. Szarota. –
München, 1982. – P. 109-113.
73Kadulska I. Ze studiów nad dramatem jezuickim wczesnego Oświecenia (1746-1765). –
Wrocław, 1974; Kadulska I. Formy intermediów sceny szkolnej połowy XVII wieku // Miscellanea z doby
Oświecenia. – Warszawa, 1980. – S. 5-52; Kadulska I. Publiczność szkolnego teatru jezuickiego w XVIII
wieku. W kręgu reguł, norm i praktyk // Publiczność literacka i teatralna w dawnej Polsce / Pod red. H.
Dziechcińskiej. – Warszawa – Łódź, 1985; Kadulska I. The Persistence of the Baroque in the Polish Jesuit
Theatre of the Eighteenth Century // Gesuiti e il teatro barocco. – N 321. – P. 311-330; Kadulska I.
L’influence de la Commedia dell’arte sur le théatre de la Compagnie de Jésus en Pologne. – Paris, 1991.
74 Bieńkowski T. Motywy antyczne i ich funkcja w jezuckim dramacie szkolnym w Polsce //
Meander. – 1961. – N 16. – S. 26-43, 99-112, 149-165; Grabowski T. Ze studiów nad teatrem jezuickim
we Francji i w Polsce w wiekach XVI-XVIII. – Poznań, 1963; Stender-Petersen A. Tragoediae sacrae.
Materialien und Beiträge zur Geschichte der polnisch-lateinischen Jesuitendramatik der Frühzeit. –
Tartu, 1931; Bolte J. Jesuiten-Komödien in Posen ums Jahr 1600 // Zeitschrift der Historische
Gesellschaft für die Provinz Posen. – 1888. – N 3. – S. 230-231; Klinger W. Zapomniany Dialogus
Polonicus z roku 1604. Przyczynek do dziejów dramatu jezuickiego w Polsce // Sprawozdania
Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. – 1956. – N 1. – S. 13-17; Bernacki L. Dwa najstarsze jezuick-
ie intermedia szkolne // Pamiętnik Literacki. – 1903. – N 2. – S. 101-114; Nadolski B. Intermedia i dialo-
gi z końca XVII w. // Sprawozdania Towarzystwa Naukowego w Toruniu. – 1953. – N 7; Skulski R. Z
dziejów teatru jezuickiego we Lwowie // Pamiętnik Literacki. – 1935. – N 32. – S. 541-547; Załęski A.
Wiadomość o rękopiśmie z XVI wieku, znalezionym na kościele niegdyś jezuickim, a teraz benedyk-
tyńskim w Pułtusku // Wójcicki K. W. Biblioteka starożytna pisarzy polskich. – Warszawa, 1844. – T. 6.
– S. 265-317; Dramaty staropolskie. Antologia / Wyd. J. Lewański. – Warszawa, 1963. – T. 6; Dramat
staropolski od początków do powstania sceny narodowej. Bibliografia. – T. 2: Programy drukiem wydane
do r. 1765. - Cz. I: Programy teatru jezuickiego. – Wrocław, 1976; Simon L. Dykcjonarz teatrów polskich
czynnych od czasów najdawniejszych do roku 1863. – Warszawa, 1935; Lewański J. Oblicze teatru religi-
jnego w dawnej Polsce // Roczniki Teologiczno-Kanoniczne. – 1965. – T. 12. – N 4. – S. 51-81; Lewański
J. Studia nad dramatem polskiego Odrodzenia. – Wrocław, 1956; Dürr-Durski J. Antitemiusz. Jezuicki
dramat szkolny. – Warszawa, 1975; Winniczuk L. Szkoła jezuicka w zwiercadle szkolnego teatru jezuick-
iego // Europejskie związki literatury polskiej. – Warszawa, 1969. – S. 127-143.
75 Scaduto M. Pedagogia e teatro. Conspectus bibliographici // Archivum Historicum Societatis
Iesu. – Romae, 1969. – Vol. 38. – P. 353-367.
76 Szweykowska A. Wkład jezuitów w kulturę muzyczną Rzeczpospolitej w XVII wieku // Jezuici
a kultura polska… S. 297-308; Grzebień L. Bursy muzyczne // W służbie człowiekowi. Studium dusz-
pastersko-katechetyczne. – Kraków, 1991. – S. 184-189; Pelczar R. Jezuickie bursy muzków (bursae musi-
corum) w diecezji przemyskiej w XVII i XVIII wieku // Muzyka. – 1998. – R. 43. – N 3. – S. 73-87;
Kochanowicz J. Geneza, organizacja i działalność jezuickich burs muzycznych. – Kraków, 2002;
Kochanowicz J. Przepisy dotyczące jezuickich burs muzycznych. – Kraków, 2002.
77 Piechnik L. Działalność kulturalna Towarzystwa Jezusowego na północnych i wschodnich
ziemiach Polski w XVI-XVII wieku // Dzieje Lubelszczyzny. – T. VI, cz. 1: Między Wschodem i
Zachodem. Kultura umysłowa / Pod red. J. Kłoczowskiego. – Warszawa, 1989. – S. 75-96; Pylypiuk N.
Eucharisterion. Albo Vdjačnost: The First Panegyric of the Kiev Mohyla School // Harvard Ukrainian
Studies. – 1984. – N 1/2. – P. 45-70; Cracraft J. Theology at the Kiev Mohyla Academy During Its Golden
Age // Harvard Ukrainian Studies. – 1984. – N 1/2. – P. 71-80; Øåâ÷åíêî ². Óêðà¿íà ì³æ Ñõîäîì ³
Çàõîäîì. Íàðèñè ç ³ñòî𳿠êóëüòóðè äî ïî÷àòêó XVII ñò. / Ïåð. Ì. Ãàáëåâè÷ ï³ä ðåä. À. ßñ³íîâñüêîãî. –
Ëüâ³â, 2001.
78 Blažejovskyj D. Ukrainian and Bielorussian Students at the Pontifical Greek College of Rome
(1576-1976) // Analecta OSBM. – 1979. – Vol. 10. – P. 132-192; Blažejovskyj D. Ukrainian and
Bielorussian Students at the Pontificio Collegio Urbano de Propaganda Fide (1627-1848) // Analecta
OSBM. – 1974. – Vol. 9. – P. 202-222; Blažejovskyj D. Byzantine Kyivan Rite Students in Pontifical
Colleges, and in Seminaries, Universities and Institutes of Central and Western Europe (1576-1983) //
Analecta OSBM. – Rome, 1974. – Vol. 43. – Series II. – Sectio I; Ïîïëÿòåê ß. Ñòóäåíòè âàñèë³ÿíè ó
³ëåíñüê³é àêàäå쳿 // Analecta OSBM. – 1932. – Vol. 4. – P. 211-218; Poplatek J. Wykaz alumnów
Seminarjum Papieskiego w Wilnie 1585-1773 // Ateneum Wileńskie. – 1936. – N 9. – S. 218-282;
Florovský A. V. Čeští jesuité na Rusi. – Praha, 1941.
79 Simon K. I gesuiti e l’Ucraina // La ńiviltŕ cattolica. – 1992, 18 aprile. – Vol. II. – Anno 143. –
180 Ä. Â. Òî¿÷ê³í
P. 135-149.
80 Gottfried K. Anna Ostrogska wojewodzina wołyńska. – Jarosław, 1939; Gottfried K. Jezuici w
Jarosławiu. – Jarosław, 1933; Gottfried K. Szkolnictwo w dawnym Jarosławiu // Księga pamiątkowa
poświęcona zjazdowi jubileuszowemu z okazji 50-lecia istnienia gimnazjum I w Jarosławiu. – Jarosław,
1934; Gottfried K. Z przeszłości jarosławskiego szkolnictwa // Rocznik Stowarzyszenia Miłośników
Jarośławia. R. 1963-64.
81 Leń K. Rekonstrukcja archiwum dawnego kolegium jezuitów w Jarosławiu // Studia z historii
Kościoła w Polsce. – Warszawa, 1983. – T. VII; Leń K. Jezuickie kolegium św. Jana w Jarosławiu 1573-
1773. – Kraków, 2000.
82 Pelczar R. Działalność oświatowo-kulturalna Jezuitów w diecezji przemyskiej w XVI-XVIII
wieku. – Przemyśl, 1999; Pelczar R. Szkolnictwo jezuickie w Jarosławiu 1575-1773 R. // Nasza Przeszłość.
– 1995. – T. 84. – S. 13-46.
83 Sygański J. O relikwiach w dawnym kościele jarosławskim Tow. Jez. u św. Jana // Nasze
Wiadomości. – 1912 (styczeń). – T. III, z. 4. – S. 395-401; Horn M. Szkolnictwo na terenie ziemi prze-
myskiej i sanockiej do połowy XVII wieku // Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu.
– Pedagogika. – Opole, 1968. – T. V. – S. 77-105; Kieferling K., Pasterski M. Zarys dziejów miasta i szkol-
nictwa Jarosławia // Księga pamiątkowa jubileuszu 100-lecia I gimnazjum i liceum ogólnokształcącego w
Jarosławiu: 1884-1984. – Jarosław, 1987. – S. 21-29; Rychlik I. Kościół i klasztor PP. Benedyktynek w
Jarosławiu. – Jarosław, 1903.
84 Pelczar R. Działalność oświatowo-kulturalna Jezuitów w diecezji przemyskiej w XVI-XVIII
wieku. – Przemyśl, 1999.
85 Quirini-Popławska D. Szkolnictwo krośnieńskie od XVII do 1914 R. // Krosno. Studia z dziejów
miasta i regionu. – Kraków, 1973. – T. II: 1918-1970. – S. 332-342; Sygański J. Kartka z przeszłości kol-
legium przemyskiego // Nasze Wiadomości. – 1910, styczeń-lipiec. – T. III, z. 1. – S. 61-63; Horn M.
Szkolnictwo na terenie ziemi przemyskiej i sanockiej do połowy XVII wieku // Zeszyty Naukowe Wyższej
Szkoły Pedagogicznej w Opolu. – Pedagogika. – Opole, 1968. – T. V. – S. 77-105; Kłoczowski J. Zakony
w diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego w XIV-XVIII wieku // Nasza Przeszłość. – Kraków, 1975. –
T. XLIII. – S. 37-70.
86 Pelczar R. Jezuici w Kamieńcu Podolskim (1608-1773) // Kamieniec Podolski. Studia z dziejów
miasta i regionu / Pod. red. F. Kiryka. – Kraków, 2000. – T. I. – S. 193-213.
In the article the stages of Jesuitical historiography development is being reviewed, its
problems and methodology is being analyzed. Separately, the attention is devoted to the devel-
opment of historiography of Jesuit schoolship of the 16th - 17th centuries, particularly in
Rich Pospolyta.
*Òî¿÷ê³í Äåíèñ ³òàë³éîâè÷ - ìîëîäøèé íàóêîâèé ñï³âðîá³òíèê ²íñòèòóòó ³ñòî𳿠Óêðà¿íè
ÍÀÍÓ.
|