Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej
Najnowsze tendencje wyraźnie rezygnują z miejskich modeli rozwoju i modernizacji środowisk rustykalnych. Widoczne jest wykraczanie poza najbardziej typowe postrzegania wsi: bądź w perspektywie «tradycyjnej ideologii wiejskiej», bądź też «sektora usługowego wobec metropolii». Dla wielu muszą się one...
Saved in:
| Published in: | Матеріали до української етнології |
|---|---|
| Date: | 2011 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Polish |
| Published: |
Iнститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології iм. М.Т. Рильського НАН України
2011
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/207933 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej / M. Drozd-Piasecka // Матеріали до української етнології: Зб. наук. пр. — К.: ІМФЕ ім. М.Т. Рильського НАН України, 2011. — Вип. 10(13). — С. 314-321. — Бібліогр.: 31 назв. — пол. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-207933 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Drozd-Piasecka, M. 2025-10-16T10:22:28Z 2011 Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej / M. Drozd-Piasecka // Матеріали до української етнології: Зб. наук. пр. — К.: ІМФЕ ім. М.Т. Рильського НАН України, 2011. — Вип. 10(13). — С. 314-321. — Бібліогр.: 31 назв. — пол. 2313-8505 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/207933 Najnowsze tendencje wyraźnie rezygnują z miejskich modeli rozwoju i modernizacji środowisk rustykalnych. Widoczne jest wykraczanie poza najbardziej typowe postrzegania wsi: bądź w perspektywie «tradycyjnej ideologii wiejskiej», bądź też «sektora usługowego wobec metropolii». Dla wielu muszą się one łączyć ze zmianą paradygmatu modernizacji, bezwzględnie dotąd dominującego w strategiach opisu i interpretacji funkcjonowania środowisk wiejskich, obligującego do posługiwania się w analizach procesуw poprawy warunkуw i jakości życia ludności wiejskiej kryteriami industrializacyjno-urbanizacyjnymi [13, s. 13–15]. Dotychcza sowe dyskusje przy formułowaniu programуw wsi i rolnictwa brały pod uwagę głуwnie kryterium produkcyjno-ekonomiczne i społeczno-polityczne. Istniejąca dotąd i realizowana strategia rozwoju wsi i rolnictwa nie zdała egzaminu m.in. także dlatego, że nie doceniała oczywistej prawdy, że te same działania dają w rуżnych środowiskach, kontekstach i układach społecznogospodarczych odmienne rezultaty. Obecnie żyjemy w okresie przełomowym, w ktуrym nie tylko wprowadzane są w kraju zasadnicze zmiany ustrojowe, społeczno-gospodarcze, ale także stajemy się częścią szerszych systemуw cywilizacyjno-kulturowych. Transformacje zachodzą w rуżnych sferach życia, od warunkуw materialnych po sferę wartości i znaczeń. Wieś ciągle stanowi «charakterystyczny rodzaj skupienia społecznego», w ktуrym elementy wspуlnoty, więzi naturalnych wyznaczają typy stosunkуw i zasady wspуłżycia społecznego, w tym odniesienia do sfery gospodarczej i stosunkуw ekonomicznych. Z tego powodu jej badanie w kontekście zmienionego porządku społeczno-gospodarczego jest szczegуlnie ważne poznawczo. Wobec procesуw zachodzących tak w społeczeństwie, jak i w nauce o społeczeństwie wydaje się, że najbliższe naukowe refl eksje dotyczące wsi będą skoncentrowane z jednej strony na zjawiskach zmiany, a więc także konfl iktуw, patologii, odstępstw od reguł i norm, z drugiej natomiast na tych, ktуre akcentują ciągłość i trwałość rуżnych form, istniejący status quo. Istotne jest przy tym, aby pamiętać o «pułapce» paradygmatu modernizacji i nie wartościować już w punkcie wyjścia analizowanych zjawisk zakładając, że jedno z nich jest ważniejsze od drugiego. Na treść życia społecznego składają się bowiem: rуwnowaga i zmiana, ład i konfl ikt, procesy żywiołowe i planowane. Ideałem poznawczym byłoby natomiast kojarzenie obu tych perspektyw pozwalające uchwycić porządek społeczny jako nieustannie «ruchome equlibrium». The article is about research on transformation in the sociological and anthropological sciences, especially connected to rural life. Its theories and methods of investigations. The latest tendencies clearly give up urban development models and the modernisation of rustic communities. Researchers go beyond the most typical perception of the countryside: seen either from the perspective of «traditional rural ideology» or «the sector of services for the metropolis». For many, these tendencies have to mean a change of the modernisation paradigm, which to date prevailed in the strategies of description and interpretation of the functioning of rural communities, a paradigm which obliged researchers to use industrialising-urbanising criteria when analysing processes of the improvement in conditions and quality of life of the rural population [13, p. 13–15]. To date, the production-economic and socio-political criteria have been mainly taken into account in discussions held when formulating programmes for the countryside and agriculture. One of the reasons why to-date strategy for rural and agricultural development has not worked is that it did not appreciate the obvious truth that the same measures have different effects in different milieus, contexts, and social and economic systems. We are living in a groundbreaking period, in which not only crucial systemic and socio-economic changes are being carried out, but we are becoming part of broader civilisation and cultural systems. Transformations are taking place in various spheres of life, from material conditions to the sphere of values and meanings. The countryside continues to be «a characteristic type of social concentration», in which elements of community and natural ties determine types of relations and rules of social coexistence, including references to the economic sphere and economic relations. For this reason, research on rural areas in the context of the changed socio-economic order is very important. Considering processes taking place in society and in research on society, it seems that in the near future reflection on the countryside will concentrate on the phenomena of change, including conflicts, pathology and departures from rules and norms, on the one hand, and on phenomena that put emphasis on continuity and the lasting character of various forms, the existing status quo, on the other. It is important to remember the «trap» of the paradigm of modernisation and that the analysed phenomena should not be evaluated at the starting point, assuming that one of them is more important than the other. The content of social life is made up of balance and change, order and conflict, spontaneous and planned processes. An ideal situation would be for a researcher to combine these two perspectives, something which would allow us to capture social order as a continuously «moving equilibrium». pl Iнститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології iм. М.Т. Рильського НАН України Матеріали до української етнології Історіографія, джерельна база етнології. Сучасні концептуально-методологічні підходи Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej |
| spellingShingle |
Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej Drozd-Piasecka, M. Історіографія, джерельна база етнології. Сучасні концептуально-методологічні підходи |
| title_short |
Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej |
| title_full |
Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej |
| title_fullStr |
Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej |
| title_full_unstemmed |
Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej |
| title_sort |
transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej |
| author |
Drozd-Piasecka, M. |
| author_facet |
Drozd-Piasecka, M. |
| topic |
Історіографія, джерельна база етнології. Сучасні концептуально-методологічні підходи |
| topic_facet |
Історіографія, джерельна база етнології. Сучасні концептуально-методологічні підходи |
| publishDate |
2011 |
| language |
Polish |
| container_title |
Матеріали до української етнології |
| publisher |
Iнститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології iм. М.Т. Рильського НАН України |
| format |
Article |
| description |
Najnowsze tendencje wyraźnie rezygnują z miejskich modeli rozwoju i modernizacji środowisk rustykalnych. Widoczne jest wykraczanie poza najbardziej typowe postrzegania wsi: bądź w perspektywie «tradycyjnej ideologii wiejskiej», bądź też «sektora usługowego wobec metropolii». Dla wielu muszą się one łączyć ze zmianą paradygmatu modernizacji, bezwzględnie dotąd dominującego w strategiach opisu i interpretacji funkcjonowania środowisk wiejskich, obligującego do posługiwania się w analizach procesуw poprawy warunkуw i jakości życia ludności wiejskiej kryteriami industrializacyjno-urbanizacyjnymi [13, s. 13–15]. Dotychcza sowe dyskusje przy formułowaniu programуw wsi i rolnictwa brały pod uwagę głуwnie kryterium produkcyjno-ekonomiczne i społeczno-polityczne. Istniejąca dotąd i realizowana strategia rozwoju wsi i rolnictwa nie zdała egzaminu m.in. także dlatego, że nie doceniała oczywistej prawdy, że te same działania dają w rуżnych środowiskach, kontekstach i układach społecznogospodarczych odmienne rezultaty. Obecnie żyjemy w okresie przełomowym, w ktуrym nie tylko wprowadzane są w kraju zasadnicze zmiany ustrojowe, społeczno-gospodarcze, ale także stajemy się częścią szerszych systemуw cywilizacyjno-kulturowych. Transformacje zachodzą w rуżnych sferach życia, od warunkуw materialnych po sferę wartości i znaczeń. Wieś ciągle stanowi «charakterystyczny rodzaj skupienia społecznego», w ktуrym elementy wspуlnoty, więzi naturalnych wyznaczają typy stosunkуw i zasady wspуłżycia społecznego, w tym odniesienia do sfery gospodarczej i stosunkуw ekonomicznych. Z tego powodu jej badanie w kontekście zmienionego porządku społeczno-gospodarczego jest szczegуlnie ważne poznawczo. Wobec procesуw zachodzących tak w społeczeństwie, jak i w nauce o społeczeństwie wydaje się, że najbliższe naukowe refl eksje dotyczące wsi będą skoncentrowane z jednej strony na zjawiskach zmiany, a więc także konfl iktуw, patologii, odstępstw od reguł i norm, z drugiej natomiast na tych, ktуre akcentują ciągłość i trwałość rуżnych form, istniejący status quo. Istotne jest przy tym, aby pamiętać o «pułapce» paradygmatu modernizacji i nie wartościować już w punkcie wyjścia analizowanych zjawisk zakładając, że jedno z nich jest ważniejsze od drugiego. Na treść życia społecznego składają się bowiem: rуwnowaga i zmiana, ład i konfl ikt, procesy żywiołowe i planowane. Ideałem poznawczym byłoby natomiast kojarzenie obu tych perspektyw pozwalające uchwycić porządek społeczny jako nieustannie «ruchome equlibrium».
The article is about research on transformation in the sociological and anthropological sciences, especially connected to rural life. Its theories and methods of investigations. The latest tendencies clearly give up urban development models and the modernisation of rustic communities. Researchers go beyond the most typical perception of the countryside: seen either from the perspective of «traditional rural ideology» or «the sector of services for the metropolis». For many, these tendencies have to mean a change of the modernisation paradigm, which to date prevailed in the strategies of description and interpretation of the functioning of rural communities, a paradigm which obliged researchers to use industrialising-urbanising criteria when analysing processes of the improvement in conditions and quality of life of the rural population [13, p. 13–15]. To date, the production-economic and socio-political criteria have been mainly taken into account in discussions held when formulating programmes for the countryside and agriculture. One of the reasons why to-date strategy for rural and agricultural development has not worked is that it did not appreciate the obvious truth that the same measures have different effects in different milieus, contexts, and social and economic systems. We are living in a groundbreaking period, in which not only crucial systemic and socio-economic changes are being carried out, but we are becoming part of broader civilisation and cultural systems. Transformations are taking place in various spheres of life, from material conditions to the sphere of values and meanings. The countryside continues to be «a characteristic type of social concentration», in which elements of community and natural ties determine types of relations and rules of social coexistence, including references to the economic sphere and economic relations. For this reason, research on rural areas in the context of the changed socio-economic order is very important. Considering processes taking place in society and in research on society, it seems that in the near future reflection on the countryside will concentrate on the phenomena of change, including conflicts, pathology and departures from rules and norms, on the one hand, and on phenomena that put emphasis on continuity and the lasting character of various forms, the existing status quo, on the other. It is important to remember the «trap» of the paradigm of modernisation and that the analysed phenomena should not be evaluated at the starting point, assuming that one of them is more important than the other. The content of social life is made up of balance and change, order and conflict, spontaneous and planned processes. An ideal situation would be for a researcher to combine these two perspectives, something which would allow us to capture social order as a continuously «moving equilibrium».
|
| issn |
2313-8505 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/207933 |
| citation_txt |
Transformacja wsi w antropologicznej perspektywie badawczej / M. Drozd-Piasecka // Матеріали до української етнології: Зб. наук. пр. — К.: ІМФЕ ім. М.Т. Рильського НАН України, 2011. — Вип. 10(13). — С. 314-321. — Бібліогр.: 31 назв. — пол. |
| work_keys_str_mv |
AT drozdpiaseckam transformacjawsiwantropologicznejperspektywiebadawczej |
| first_indexed |
2025-11-26T04:04:23Z |
| last_indexed |
2025-11-26T04:04:23Z |
| _version_ |
1850610977450491904 |
| fulltext |
314
Mirosława Drozd-Piasecka
(Warszawa, Polska)
TRANSFORMACJA WSI W ANTROPOLOGICZNEJ
PERSPEKTYWIE BADAWCZEJ
Najnowsze tendencje wyraźnie rezygnują z miejskich modeli rozwoju i modernizacji środowisk rustykalnych.
Widoczne jest wykraczanie poza najbardziej typowe postrzegania wsi: bądź w perspektywie «tradycyjnej ideologii
wiejskiej», bądź też «sektora usługowego wobec metropolii». Dla wielu muszą się one łączyć ze zmianą paradygmatu
modernizacji, bezwzględnie dotąd dominującego w strategiach opisu i interpretacji funkcjonowania środowisk
wiejskich, obligującego do posługiwania się w analizach procesów poprawy warunków i jakości życia ludności
wiejskiej kryteriami industrializacyjno-urbanizacyjnymi [13, s. 13–15]. Dotychczasowe dyskusje przy formułowaniu
programów wsi i rolnictwa brały pod uwagę głównie kryterium produkcyjno-ekonomiczne i społeczno-polityczne.
Istniejąca dotąd i realizowana strategia rozwoju wsi i rolnictwa nie zdała egzaminu m.in. także dlatego, że nie
doceniała oczywistej prawdy, że te same działania dają w różnych środowiskach, kontekstach i układach społeczno-
gospodarczych odmienne rezultaty. Obecnie żyjemy w okresie przełomowym, w którym nie tylko wprowadzane są
w kraju zasadnicze zmiany ustrojowe, społeczno-gospodarcze, ale także stajemy się częścią szerszych systemów
cywilizacyjno-kulturowych. Transformacje zachodzą w różnych sferach życia, od warunków materialnych po sferę
wartości i znaczeń.
Wieś ciągle stanowi «charakterystyczny rodzaj skupienia społecznego», w którym elementy wspólnoty, więzi
naturalnych wyznaczają typy stosunków i zasady współżycia społecznego, w tym odniesienia do sfery gospodarczej i
stosunków ekonomicznych. Z tego powodu jej badanie w kontekście zmienionego porządku społeczno-gospodarczego
jest szczególnie ważne poznawczo. Wobec procesów zachodzących tak w społeczeństwie, jak i w nauce o
społeczeństwie wydaje się, że najbliższe naukowe refl eksje dotyczące wsi będą skoncentrowane z jednej strony na
zjawiskach zmiany, a więc także konfl iktów, patologii, odstępstw od reguł i norm, z drugiej natomiast na tych, które
akcentują ciągłość i trwałość różnych form, istniejący status quo. Istotne jest przy tym, aby pamiętać o «pułapce»
paradygmatu modernizacji i nie wartościować już w punkcie wyjścia analizowanych zjawisk zakładając, że jedno z
nich jest ważniejsze od drugiego. Na treść życia społecznego składają się bowiem: równowaga i zmiana, ład i konfl ikt,
procesy żywiołowe i planowane. Ideałem poznawczym byłoby natomiast kojarzenie obu tych perspektyw pozwalające
uchwycić porządek społeczny jako nieustannie «ruchome equlibrium».
Slowa kluczowe: transformacja, środowisko wiejskie, zmiany społeczne.
The article is about researches of transformation in the sociological and anthropological sciences, especially
connected to rural life. Its theories and methods of investigations. The latest tendencies clearly give up urban
development models and the modernisation of rustic communities. Researchers go beyond the most typical perception
of the countryside: seen either from the perspective of «traditional rural ideology» or «the sector of services for the
metropolis». For many these tendencies have to mean a change of the modernisation paradigm which to-date prevailed
in the strategies of description and interpretation of the functioning of rural communities, a paradigm which obliged
researchers to use industrialising-urbanising criteria when analysing processes of the improvement in conditions and
quality of life of rural population [13, p. 13–15]. To date, the production-economic and socio-political criteria were
mainly taken into account in discussions held when formulating programmes for the countryside and agriculture. One
of the reasons why to-date strategy for rural and agricultural development did not work is that it did not appreciate
the obvious truth that the same measures have different effects in different milieus, contexts and social and economic
systems. We are living in a groundbreaking period, in which not only crucial systemic and socio-economic changes
are being carried out but we are becoming part of broader civilisation and cultural systems. Transformations are
taking place in various spheres of life, from material conditions to the sphere of values and meanings.
The countryside continues to be «a characteristic type of social concentration», in which elements of community
and natural ties determine types of relations and rules of social coexistence, including references to the economic
sphere and economic relations. For this reason research on rural areas in the context of the changed socio-economic
order is very important. Considering processes taking place in society and in research on society, it seems that in the
near future refl ection on the countryside will concentrate on the phenomena of change, including confl icts, pathology
and departures from rules and norms, on the one hand, and on phenomena that put emphasis on continuity and
the lasting character of various forms, the existing status quo, on the other. It is important to remember about the
«trap» of the paradigm of modernisation and that the analysed phenomena should not be evaluated at the starting
point, assuming that one of them is more important than the other. The content of social life is made up of balance
and change, order and confl ict, spontaneous and planned processes. An ideal situation would be for a researcher to
combine these two perspectives, something which would allow us to capture social order as a continuously «moving
equilibrium».
Keywords: tranformation, countryside, social changes.
http://www.etnolog.org.ua
315
Transformacja, łaciński termin, odnosi się
do szerokiej gamy zjawisk fi zycznych i społecz-
nych. Określa się nim ich przemianę, przeobraże-
nie, przeistoczenie, czyli zmianę 1.
Postrzeganie zmiany jako bardziej lub mniej
gwałtownej, ewolucyjnej 2, lub rewolucyjnej wy-
nikało z jej zakresu, tempa i gruntowności. Po-
cząwszy od epoki industrialnej przekształcenia
jakby nabrały przyspieszenia. Dotyczyło ono nie
tylko zastosowań nowości technicznych ale spo-
sobu myślenia i relacji między ludźmi, pozosta-
wało zatem w sferze życia społecznego i kultury.
Europejska rewolucja przemysłowa, wykorzy-
stując osiągnięcia myśli naukowej i technicznej,
zapoczątkowała zmiany, które dla świata przed-
przemysłowego miały stawać się modelem przy-
szłości. Odmienna dynamika rozwoju ekono-
micznego, jaka zaistniała w jej efekcie posłużyła
za wzór odniesienia do tego, co reprezentował
sobą świat tradycyjny [29, s. 20].
***
Widoczne różnice poziomu rozwoju wy-
magały określenia i zdefi niowania. W pracach
społeczno-humanistycznych zaczęto zatem sto-
sować opozycyjne pojęcia: nowoczesność i tra-
dycjonalizm. Do wyjaśnienia i zrozumienia tem-
pa zmian służyła modernizacja (będąca nie tylko
pojęciem, ale i teorią). Podłożem jej był kontekst
przemysłowy. Z niego wywodzono wskaźni-
ki rozwoju, efektywności, kapitałochłonności,
energochłonności czy intensyfi kacji. Dyscypliny
społeczne przystępując do badania transformacji
społeczeństwa polskiego, jako wielokierunko-
wego procesu przemian, dysponowały okreś-
lonym zapleczem teoretycznym 3 i metodycz-
nym. Był on spuścizną wiodących kierunków
myśli humanistycznej XIX i XX wieku oraz do-
ciekań i dyskusji toczących się w ich obrębie w
latach 70–80-tych i później.
Z punktu widzenia badania przemian na wsi
najważniejszymi z nich są koncepcje: industria-
lizacji, technicyzacji, modernizacji, urbanizacji
wsi i rolnictwa, przekazu kulturowego, komer-
cjalizacji, społeczeństwa chłopskiego, klasy
chłopskiej, grupy zawodowej [26, s. 90–116, 9,
s. 118–124]. Przenosiły one zewnętrzny, wynika-
jący z logiki rozwoju przemysłowego sposób wi-
dzenia i badania wsi, a zachodzące na niej prze-
miany ujmowane były główne z punktu widzenia
wartości typowych dla społeczeństwa miejsko-
-przemysłowego.
Metodyka badań modernizacji opierała się
przede wszystkim na operowaniu dychotomicz-
nymi modelami: miasto – wieś. Rejestrowały
one cechy obu typów społeczności według zasa-
dy kontinuum wiejsko-miejskiego lub opozycji
określanych innymi terminami, np. racjonalne –
irracjonalne, zorganizowane – niezorganizowa-
ne, nowoczesne – tradycyjne. Kryjące się za
tym wartościowanie zakładało «gorsze» miejsce
pracy i życia wsi oraz jej «niższy» w porówna-
niu z miejskim styl życia. Sam obszar moder-
nizacji miał być wyznaczony właśnie przez te
bieguny 4.
Dominujący wzór badań ukierunkowany był
na poznanie przemian wsi od strony mechani-
zmów uniformizujących, sprawdzania tezy o
wyrównywaniu różnic między miastem i wsią,
aspiracjach ludności wiejskiej do podnoszenia
standardu życia według wzorów miejskich, «ba-
rierach» na drodze modernizacji wynikających
z organizacji pracy w rolnictwie i tradycyjnych
upodobań, wreszcie infrastruktury kulturalnej
aplikującej kulturę dla wsi. Przy tym, wartoś-
ciowaniu procesów industrializacji 5 nie zawsze
towarzyszyła refl eksja dotycząca ich kosztów
społecznych. Brakowało jej także w odniesieniu
do zjawisk zachodzących w społeczeństwie jako
całości, będących głównymi przyczynami prze-
mian społeczno-kulturowych na wsi.
Równocześnie badacze i obserwatorzy proce-
su zmiany dostrzegali, iż nawet w gwałtownych
przeobrażeniach występuje tradycja, widoczna
kontynuacja historycznie ukształtowanych wzo-
rów kultury i struktury społecznej. Stąd wynika-
ła doniosłość empirycznych badań stopnia wy-
stępowania elementów kontynuacji i innowacji
w sferze postaw i wartości społeczeństwa oraz
kierunku, w jakim dokonuje się modyfi kacja
tradycji kulturowej. Równie ważne stawało się
uchwycenie społecznych i psychologicznych
mechanizmów kształtujących postawy i wpływa-
jących na ich dynamikę. Drogą do pozyskania tej
wiedzy była analiza różnych czynników makro- i
mikrospołecznych wpływających na sposób wi-
dzenia i oceniania zjawisk społecznych przez
ludzi w nich uczestniczących, a także wpływu
czynników psychologicznych, zwłaszcza pew-
nych cech ludzkiej osobowości, oddziaływują-
cych na kształtowanie się postaw [18, s. 2]. Taka
perspektywa badawcza zarysowała się jednak sil-
niej dopiero na przełomie XX i XXI wieku.
***
Równoczesna zmiana systemu politycznego i
gospodarczego po 1989 r. była przeobrażeniem
głębokim mieszczącym się w określeniu rewo-
lucji systemowej Zygmunta Baumana, której
zadaniem jest rozmontowanie dotychczasowego
systemu i zbudowanie czegoś na jego miejsce 6.
http://www.etnolog.org.ua
316
Dokonaną rewolucję systemową (w sumie
bezkrwawą) należało bliżej określić. W nauce
i publicystyce zaczęto stosować terminy mają-
ce oddać jej szczególny, a zarazem gruntowny
charakter: zmiana ustroju, przejście, transfor-
macja, w których etymologii zawarte jest już
przemieszczenie z jednego stanu w inny 7. Sta-
nem docelowym są realizowane wzory rozwi-
niętych krajów zachodnich. Postkomunistyczne
społeczeństwa przekształcić się mają w demo-
kratyczne, ich gospodarka w wolnorynkową, a
ludzie w konsumentów. Prawidłowy przebieg
transformacji zapewnią eksperci i patronat mię-
dzynarodowych instytucji. Model ten prawie nie
uwzględniał roli tradycji historycznych i kultu-
rowych społeczeństwa, którego transformacja
dotyczy.
Nie istnieje teoria ekonomiczna ani społecz-
na mogąca stanowić konstrukcję wyjaśniającą
mechanizm przejścia z gospodarki planowej do
rynkowej i pozwalająca z pełnym zrozumieniem
obserwować dynamikę procesu transformacji ku
społeczeństwu obywatelskiemu [22, s. 5]. Cen-
tralnym założeniem paradygmatu badawczego
było zatem przekonanie o istnieniu czegoś takie-
go jak «transition to democracy», który miał być
nowym miernikiem rozwoju, a zadaniem nauk
społecznych studiowanie jak społeczeństwo i
jego instytucje zbliżają się do tego wzoru 8.
Dziś wiemy już, że tak się nie stało. Trans-
formację współtworzą reakcje i zachowania spo-
łeczne. Jej kierunek jest natomiast często odle-
gły od normatywnego wzoru rozumianego jako
«przejście do rynku i demokracji». Komunizm
był nie tylko systemem narzuconym, ale wytwo-
rzył własną dynamikę i wrósł w społeczeństwo,
a jego odrzucenie dało początek okresowi post-
-komunistycznemu, bardziej skomplikowanemu
niż tylko eklektyczna kompilacja elementów
tzw. «dziedzictwa komunistycznego» z nowymi.
Połączenie tych elementów daje niekiedy nową
jakość. Postkomunizm ma własne mechanizmy
reprodukcji i rozwoju, jest zatem do pewnego
stopnia systemem, którego przyszły kształt trud-
no jest w obecnym czasie przewidzieć. Stąd ko-
nieczność wyjścia poza ramy tego paradygmatu
[22, s. 19–20]. Istota transformacji polega na
tym, iż dzieje się ona w dużym stopniu na pozio-
mie lokalnym9, rządzi nią często dynamika i lo-
gika mikroukładów i lokalności, dlatego też nie
ma jednej transformacji. Społeczne zachowania,
strategie, sposoby pełnienia ról zachodzące w
skali mikro są procesami, które współtworzą
ostatecznie ład społeczny i instytucjonalny na
poziomie makro i określają rzeczywisty kieru-
nek transformacji. Poznawczo uzasadnione jest
zatem zbieranie faktów i analiza elementar-
nych zdarzeń społecznych, «bez przesądzania o
kształcie całości na którą składają się te elemen-
ty» [22, s. 5].
Obok toczących się dyskusji prowadzone
są empiryczne badania zachowań społecznych,
które wciąż weryfi kują podejścia do przedmiotu
poznania. Zmieniająca się polska rzeczywistość
jest opisywana z różnych punktów widzenia,
poddawana oglądowi różnych orientacji teore-
tycznych. Charakterystyczne tu są zwłaszcza
dwa stanowiska interpretacji, które zdominowały
zainteresowania badaczy transformacji systemo-
wej: a) perspektywa społeczeństwa obywatel-
skiego 10; b) socjologiczne teorie anomii 11. Są
to nie tylko odmienne, przeciwstawne podejścia,
ale także odnoszą się one do innych zjawisk, a w
ich ramach inaczej interpretuje się rzeczywistość
społeczną i kierunek zachodzących zmian.
Transformacja zachodzi w społeczeństwie i
kulturze uformowanych przez dotychczasowy
bieg historii. W teraźniejszości następuje zderze-
nie ukształtowanych w przeszłości doświadczeń,
wzorów, norm z nową sytuacją i jej wymagania-
mi. Konstatacja ta jednoznacznie zwraca się w
stronę niedocenianego przedtem antropologicz-
nego spojrzenia na zachodzące procesy. Spojrze-
nia na zmieniającą się rzeczywistość społeczną
z punktu widzenia procesów i zjawisk kultury,
z natury swej będących zjawiskami «długiego
trwania», przebiegających wolniej i zazwyczaj
mniej widocznych na powierzchni życia zbio-
rowego. Złożoność sytuacji, analiza jej konteks-
tu, odwołanie się do kultury i jej mechanizmów
(tworzonych i czynnie zmienianych przez ludzi)
jest polem dla badań antropologicznych .
Człowiek, autor i uczestnik zachodzących
procesów, główny czynnik zmian jest zarazem
ich przedmiotem. Musi zatem przystosować się
do przeobrażającego się kontekstu strukturalne-
go, którego był inicjatorem i sprawcą. Tworzy
on historię, którą obecnie odczuwa jako czas
wyjątkowego przyspieszenia. Zachowania ad-
aptacyjne w zmieniającej się sytuacji są okre-
ślone przez dotychczasową pozycję jednostki,
odwołują się do jej wzorców kulturowych i
obowiązujących w danej grupie kanonów po-
stępowania. Podlegają one jednocześnie stałym
modyfi kacjom w praktyce społecznej i przez tę
praktykę wciąż wpływają na zmianę relacji spo-
łecznych. Przyjmowane strategie przetrwania
stanowią mechanizm obronny tak całej społecz-
ności, jak i jej segmentów czy poszczególnych
osób w obliczu niezależnych od nich bezpośred-
nio czynników strukturalnych [szerzej na ten te-
mat patrz: 1; 2].
http://www.etnolog.org.ua
317
Procesy związane z transformacją systemową
postawiły więc badaczy kultury wobec koniecz-
ności wypracowania nowych sposobów analizy
rzeczywistości postkomunistycznej. Na gruncie
antropologii i socjologii kultury obserwuje się
szerszą tendencję, której istota polega na kul-
turyzacji teorii społecznej, na zmianie statusu i
charakteru analiz szeroko rozumianych kulturo-
wych aspektów życia społecznego, zmierzającą
w stronę uznania ich determinującej roli zarówno
na płaszczyźnie teoretycznej, jak i metateore-
tycznej. Tendencja ta jest silnie osadzona w myśli
intelektualnej związanej z tzw. przełomem post-
modernistycznym [14, s. 291].
Nowe konfi guracje myśli społecznej polegają
na odchodzeniu od analogii społecznych czerpa-
nych z procesów fi zycznych a sięganiu po te z
zakresu analizy form symbolicznych (metafory
«gry», «dramatu», «tekstu złożonego z zacho-
wań»). Mają one oczywiście następstwa doty-
czące zarówno kwestii metod, jak i celów tych
nauk. Towarzyszy temu rysująca się wyraźnie we
współczesnej humanistyce tendencja do kwestio-
nowania rzeczywistości przedmiotowej 12. Pro-
ponuje ona, jako alternatywę dla «kulturowego
holizmu» wizję kultury wewnętrznie niejedno-
rodnej, stanowiącej zlepek heterogenicznych czy
wręcz konkurencyjnych form, praktyk i zasobów
kulturowych [14, s. 299] 13.
U progu XXI wieku zetknięcie modernizm
contra postmodernizm w kulturze stało się
punktem zwrotnym w spojrzeniu na istniejąca
rzeczywistość i sposób jej interpretacji. Ustę-
puje XIX-wieczny paradygmat zmian społecz-
nych, zasadzający się na idei koniecznych «praw
historii», kierunkowego rozwoju i nieodwracal-
nego postępu. «Ich miejsce powoli zajmuje wi-
zja konstruowanej przez społeczne podmioty hi-
storii wielokierunkowej, dopuszczającej zwroty
wstecz, często przypadkowej i nieprzewidywal-
nej» [25, s. 10]. Trwa gruntowne przewartościo-
wywanie spraw najbardziej fundamentalnych
dla życia jednostek i społeczeństw. Pojawiają
się nowe, metaforyczne pojęcia: rozdroża, prze-
łomu, krawędzi epok, dla zilustrowania miej-
sca, w którym znalazło się wiele społeczeństw.
W centralnym nurcie dyskusji teoretycznych
mieszczą się wszystkie napięcia między huma-
nistyczną a technokratyczną wizją zmian, mię-
dzy industrialnym i postindustrialnym typem
społeczeństwa, a także między modernizmem a
postmodernizmem jako formacją cywilizacyjno-
-kulturową. Jesteśmy świadkami rozwiewania
się mitów, iluzji, doktryn, stylów myślenia, kie-
runków rozwoju. We współczesnej antropologii
kultura przestała «oznaczać mechanizm zapew-
niający stabilność systemu społecznego stając
się natomiast czynnikiem generującym zmianę
poprzez posiadaną zdolność do artykułowania
w pewnych warunkach konkurencyjnych wizji
kulturowych światów» [14, s. 293].
Wreszcie jeszcze kilka zdań o globalizacji,
postrzeganej jako następczyni postmodernizmu i
kluczowa idea ostatniego dziesięciolecia XX w.,
(termin ten wszedł w użycie w latach 60-tych
XX w.), którą Anthony Giddens określił proce-
sem będącym postacią zmian społecznych, a za-
razem kategorią opisu życia i zmian zachodzą-
cych w tym czasie – lata 90 XX w. [8] 14.
Socjologowie miano globalizacji nadają pro-
cesowi społecznemu, w którym bariery geogra-
fi czne i polityczne w przypadku wzorów spo-
łecznych i kulturowych tracą znaczenie, przy
czym jednocześnie rośnie świadomość tego w
społeczeństwie, bowiem doświadcza ich każdy
z nas w aspekcie ekonomicznym, kulturowym i
politycznym [7, s. 46]. Dodam tylko, że badania
etnologiczne na wsi polskiej prowadzone w ob-
rębie tego nurtu teoretycznego są powszechne,
stanowią one kontynuację prac w zakresie trans-
formacji społeczno-kulturowej. A jako konkluzję
przytoczę wypowiedź fi lozofa Leszka Kołakow-
skiego: «…Globalizacja oznacza niekoniecznie
unifi kację mentalną duchową, kulturalną, ale
wrzucenie do jednego kotła najrozmaitszych sił,
których wzajemne oddziaływania są nieprzewi-
dywalne» [31, s. 19–20].
***
Kwestionowanie, wyrosłych z oświecenio-
wej myśli europejskiej, dominujących trendów
rozwoju jako jednokierunkowego procesu ra-
cjonalizacji, laicyzacji, desakralizacji, detrady-
cjonalizacji, zmienia i rehabilituje tradycję, ów
nieusuwalny składnik ludzkiej kondycji, skłania
do wnikliwej i bezstronnej analizy podłoża kul-
tury wsi. Dlatego też sprzeciw budzą podejścia,
charakterystyczne dla końca XX wieku, budujące
diagnozy społeczne na podstawie wyodrębnio-
nych aspektów życia społecznego, wspieranych
głównie materiałami liczbowymi, mającymi do-
kumentować przełamanie profi lu kulturowego
modelu wiejsko-chłopskiego na model kultury
zurbanizowanej czy też szybko urbanizującej
się. Ich miejsce zajmują ujęcia interdyscyplinar-
ne, kierowanie refl eksji w stronę społeczności
zachowujących podstawowe cechy wspólnoty i
bezpośredniość relacji [29, s. 181–182].
Jednakże konwencja badań wsi z miejskiej
perspektywy, czyli zestawienie wieś – miasto
silnie osadzona w tradycji socjologicznej, nadal
dominuje w pracach dotyczących wsi XXI wie-
http://www.etnolog.org.ua
318
ku, także tej włączonej w strukturę gospodar-
czą Unii Europejskiej. Wciąż opracowywane są
nowe wskaźniki rozwoju 15. Ostatnio w bada-
niach zachodnich coraz częściej stosowana jest
kategoria – «Społeczeństwo wiejskie». Służy
ona do określania odmiennych cech ludności
związanej z rolnictwem oraz ich strukturalnej
odrębności, cech odmiennych od niemiejskiej
reszty. W miejsce dotychczasowej dychotomii
wieś-miasto, daje ona możliwość opisu tej zbio-
rowości jako pewnego systemu społecznego,
zbiorowości wioskowej. Można tą drogą uka-
zać wyraźniej jej specyfi kę przez wydobycie
proporcji elementów tradycyjnych (typowych
dla społeczeństw tradycyjnych), peerelowskiej
spuścizny i nowych demokratyczno-rynkowych,
które są tu inne niż w miastach, co decyduje o
specyfi cznym przebiegu procesów transforma-
cji i modernizacji. Na wsi polskiej zachodzą te-
raz szybkie i dramatyczne zmiany o niezwykłej
dynamice. Pierwszą ich serię przyniosła trans-
formacja postkomunistyczna, drugą, globaliza-
cja, trzecią, która się dopiero zaczęła – akcesja
do Unii Europejskiej. Te zmiany układają się w
proces dezagraryzacji, który towarzyszy proce-
sowi ogólniejszemu modernizacji wsi i całego
społeczeństwa określanemu też jako utowaro-
wienie [10, s. 403–404].
Ta modernizacja zachodzi w warunkach: glo-
balizacji, w społeczeństwie poprzemysłowym
i postkomunistycznym, co sprawia, że zmiany
mają charakter szczególny na co wskazuje prze-
bieg procesów dezagraryzacji i depezantyzacji.
Wszystkie wskaźniki ukazują malejąca rolę rol-
nictwa w gospodarce przy tym jednak agrarność
społeczeństwa wiejskiego jest znacznie większa,
niż to wynika ze wskaźników ekonomicznych.
Przejawia się ona głównie w poglądach i po-
stawach mieszkańców wsi, które pozostają pod
wpływem rolników, grupy bardziej znaczącej na
wsi, niżby to wynikało z jej wkładu w gospodar-
kę narodowa i strukturę społeczną. Wieś (i jej
problemy) postrzegana jest ciągle głównie przez
pryzmat rolnictwa, rolników oraz ich problemów.
Nastąpiła wręcz swoista reagraryzacja percepcji
wsi i jej problemów [10, s. 404].
Studia zachodnie, a także krajowe badania
etnografi czne/etnologiczne, już ponad 30 lat
temu wskazywały jednoznacznie na to, iż wzor-
ce życia społecznego determinowane są u swo-
ich najgłębszych podstaw właśnie przez kultu-
rę, a nie ekonomię. Marginesowe traktowanie
spraw wsi, zwłaszcza w myśli marksistowskiej,
wynikało z założeń, że nie chłopi, ale robotni-
cy stanowią siłę napędową zmian. Chłopi mieli
być skazani na powolne zanikanie. Stąd prymat
miasta nad wsią, przemysłu nad rolnictwem,
ukształtował się nie tylko w świadomości po-
lityków, lecz także rzutował na interpretacje
naukowe. Gospodarstwo wiejskie, zwłaszcza
indywidualne, chłopskie, stawało się symbolem
zacofania, ciemnoty i prymitywizmu. Z niepo-
rozumień na temat roli tradycji, różnych treści
przypisywanych temu pojęciu, wysuwano nie-
kiedy absurdalne twierdzenia o opozycji trady-
cji i postępu [29, s. 8–9]. Ostatnie refl eksje spo-
łeczne coraz częściej i wyraźniej wskazują na
wagę problemu trwania i konieczność poszuki-
wania podłoża wszystkich zjawisk «struktury».
Perspektywa «krótkiego trwania», zdarzeniowa,
musi znaleźć uzupełnienie w perspektywie «dłu-
giego trwania» [4, s. 136]. Przewartościowanie
tego poglądu dokonuje się dopiero od niedawna,
powoli.
Doktryna industrializmu i urbanizmu odrzu-
ciła struktury wiejsko-rolnicze jako wzory alter-
natywnego sposobu życia. Obecnie w refl eksji
nad modelem rozwoju wsi zaczyna wychodzić
się od wsi, jej własnej kultury jako wartości
autotelicznych, a nie od miasta i kultury urba-
nistycznej. Świat życia i kultury ukształtowany
w środowiskach przyrodniczych opartych na
ziemi i jej rytmie biologicznym jest bowiem
wprawdzie odrębny, ale równoprawny z innymi.
Nie musi rozwijać się i modernizować według
wzorów narzuconych. Zachowanie, obrona (nie-
kiedy odbudowa) wartości wiejsko-chłopskich
ma poza tym walor pozytywnego zróżnicowa-
nia kultury narodowej i jej wzbogacenia [11,
s. 51]. Kwestionowanie, trendów wyrosłych z
oświeceniowej myśli europejskiej (jednokierun-
kowego procesu racjonalizacji, laicyzacji, de-
sakralizacji, detradycjonalizacji), zmienia rów-
nież nastawienie do wsi. Skłania do wnikliwej
analizy podłoża jej kultury, jej systemów poję-
ciowych, mechanizmów, fi lozofi i życia. Nowy
paradygmat badawczy zakłada respektowanie
trzech zasad: efektywność ekonomiczną, zdro-
wie ekologiczne i wartości przetrwania, inaczej
mówiąc, zharmonizowanie sfery przyrodniczej
i kulturowej z interesami ekonomicznymi. Jed-
nym z czołowych problemów teoretycznych i
praktycznych stają się tu społeczeństwa ruralne
jako źródła odrodzenia współczesnej cywiliza-
cji przemysłowej oraz rewitalizacja środowisk
rustykalnych. Podnosi się zachowanie i wyko-
rzystanie nieprzemijających, uniwersalnych
wartości kulturowych społeczeństw chłopskich
w procesach «uczłowieczenia» cywilizacji prze-
mysłowej, koniecznych dla ochrony ludzkiej
kondycji w dobie rewolucji naukowo-technicz-
nej [29, s. 97; 1, s. 195].
http://www.etnolog.org.ua
319
Literatura
1. Buchowski M. Jedna wieś, niejedna pieśń: Po-
stawy wobec zmian na wsi wielkopolskiej // Obli-
cza. – 1996.–S. 102–128.
2. Buchowski M. Klasa i kultura w okresie trans-
formacji. Antropologiczne studium przypadku spo-
łeczności lokalnej w Wielkopolsce. – Berlin : Centre
Marc Bloch, 1996.
3. Buchowski M. Słowo wstępne: antropologia a
zmiana systemowa // Oblicza. – 1996. – S. 1–6.
4. Bukraba-Rylska I. Badanie kultury a odbudo-
wa tożsamości wsi współczesnej // Odnowa wsi. –
1992. – S. 133–157.
5. Ciągłość i zmiana tradycji kulturowej / [red.
S. Nowak]. – Warszawa, 1974–1971. – Т. 1–2.
6. Conte E., Giordano C. Bezdroża zagubionej
wiejskości. Refl eksje o postsocjalizmie // Oblicza. –.
1996. – S. 78–101.
7. Dębska M. Globalizacja – analiza pojęcia w wy-
branych koncepcjach teoretycznych // Sprawy Naro-
dowościowe. Seria nowa. – 2002. – Z. 21. – S. 45–56.
8. Giddens A. The Consequences of Modernisty. –
Cambridge, 1990.
9. Halamska M. Przemiany wsi i rolnictwa inter-
pretacji socjologicznych ciąg dalszy // Wieś i rolni-
ctwo. – 1986. – S. 117–127.
10. Halamska M. Agrarne, ekonomiczne i społecz-
ne zróżnicowanie wsi // Jedna Polska? Dawne i nowe
zróżnicowania społeczne. – Kraków : Wydawnictwo
WAM, Polska Akademia Nauk, 2007. – S. 367–407.
11. Jagiełło-Łysiowa E. Wieś – refl eksje nad mo-
delem rozwoju // Odnowa. –1992. – S. 47–77.
12. Jasiewicz Z. Rodzina i krąg familijny w Pol-
sce // Oblicza. – 1996. – S. 66–77.
13. Kaleta A. Podstawowe założenia odnowy ob-
szarów wiejskich Europy // Odnowa wsi. – 1992. –
S. 13–46.
14. Kempny M. Poscriptum. O potrzebie analizy
kulturowej w czasach przełomu // Kulturowy wy-
miar. – 1993. – S. 291–303.
15. Kempny M. Tradycja wobec zmiany. Do czego
tradycja kulturowa może służyć badaczom transfor-
macji? // Oblicza. – 1996. – S. 7–18.
16. Komender A. O zastosowaniu pojęć typolo-
gicznych w badaniach przeobrażeń wiejskich społecz-
ności // Studia Socjologiczne. – 1986. – N 4 (103). –
S. 7.
17. Kulturowy wymiar przemian społecznych /
red. A. Jałowska, A. Kempny, E. Tarkowska. – War-
szawa, 1993.
18. Nowak S. Uwagi o problematyce i metodzie
badań // Ciągłość. – 1976. – S. 1–16.
19. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne
transformacje społeczno-kulturowe / red. M. Bu-
chowski. – Międzychód, 1996.
20. Polska wieś po wejściu do Unii Europejskiej. –
Warszawa : FDPA, 2004.
21. Polska wieś w społecznej świadomości. Wie-
dza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie /
red. I. Bukraba-Rylska. – Warszawa : IRWiR, 2004.
22. Rychard A. Społeczeństwo w transformacji:
koncepcja i próba syntezy analiz // Społeczeństwo w
transformacji. – Warszawa, 1993. – S. 5–20.
23. Społeczeństwo w transformacji. Ekspertyzy i
studia / red. A. Rychard, M. Federowicz. – Warszawa,
1993.
24. Szacki J. Historia myśli socjologicznej. – War-
szawa, 1983.
25. Sztompka P. Teorie zmian społecznych a do-
świadczenia polskiej transformacji // Studia Socjolo-
giczne. – 1994. – N 1 (132). – S. 9–17.
26. Turowski J. Przemiany wsi i rolnictwa – inter-
pretacje socjologiczne // Wieś i rolnictwo. – 1986. –
S. 87–116.
27. Turowski J., Bornus A. Drogi modernizacji
wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi woje-
wództwa Uwarunkowania. – 1970.
28. Uwarunkowania i kierunki przemian spo-
łeczno-gospodarczych na obszarach wiejskich / red.
A. Rosner. –Warszawa : IRWiR PAN, 2005. – (Seria :
Problemy rozwoju wsi i rolnictwa).
29. Wieruszewska M. Wieś w poszukiwaniu cało-
ści społeczno-kulturowej. –Warszawa, 1991.
30. Wieś polska w procesach transformacji ustro-
jowej / red. K. Gorlach, Z. Seręga. – Kraków, 1993.
31. Rozmowa z prof. Leszkiem Kołakowskim //
Wiek utopii. – 1999. – N 45 (884). – S. 19–20.
Przypisy
1 Zmiana, element zauważalny i powszechny w
życiu społecznym i kulturze, zanim doczekała się
osobnych studiów teoretycznych, występowała już w
pierwszych ogólnych koncepcjach rozwoju społecz-
nego, będących wyrazem światopoglądu oświecenio-
wego. Zmiana, ruch, rozwój wszystkiego, cokolwiek
istnieje stanowiło jeden z dogmatów myśli ewolucjo-
nistycznej i jako taki nie wymagający właściwie uza-
sadnienia [24, s. 277]. Kojarzona ostatecznie z postę-
pem, miała charakter globalny, ukierunkowany, kumu-
latywny, takie też cechy miał rozwój społeczny. Samo
zaś określenie «ewolucja» przez dłuższy czas funkcjo-
nowało dość swobodnie w znaczeniu synonimicznym
z wyrazami: rozwój, wzrost, zmiana czy postęp.
2 Stworzone przez ewolucjonistów schematyczne
stadia rozwojowe: dzikość, barbarzyństwo i cywiliza-
cję miała przechodzić cała ludzkość. Idee te z czasem
wyparły poglądy upowszechniające zasady kulturo-
wego relatywizmu, przyswojone dzięki wynikom et-
nologicznych badań «kultur obcych». Wówczas to,
charakterystycznemu dla klimatu naukowego XIX w.
pojęciu postęp zaczęło towarzyszyć pojęcie regresu,
jako regularnego rozwoju w historii.
3 Należy dodać, że dotąd nauka nie operuje teo-
rią zmiany społecznej «w ogóle», czy zmiany «jako
takiej». Są natomiast teorie dotyczące pewnych pro-
cesów cząstkowych, aspektów czy wymiarów zmiany
społecznej, a różni autorzy i szkoły teoretyczne wy-
kazują zainteresowanie odmiennymi właściwościami
http://www.etnolog.org.ua
320
zmiany (Herbert Spencer, Karol Marks, Max Weber,
Emil Durkheim).
4 Modernizacja była także różnie pojmowana przez
badaczy. Jedni defi niowali ją jako: «kompleks zmian
zachodzących na wsi i w rolnictwie, polegających na
wprowadzaniu innowacji (nowości) usprawniających,
udoskonalających lub też dostosowujących wieś jako
zbiorowość lokalną i rolnictwo indywidualne – jako
dział gospodarki narodowej do pozostałych >>syste-
mów<< lub całości industrializującego się i urbanizu-
jącego społeczeństwa» [27, s. 20]. Inni kładli nacisk na
stopniowy (stadialny) przebieg procesu modernizacji,
którego punktem wyjścia są zmiany ilościowe, a sama
modernizacja polega na zapożyczaniu i przyswajaniu
nowości z kultury o wyższym potencjale cywilizacyj-
nym [16, s. 66]. Jeszcze inni, odmiennie niż w teoriach
ekonomicznych i socjologicznych, uważali, że moder-
nizacja należy głównie do sfery ludzkiego świata war-
tości. Jest procesem obejmującym wszystkie dziedziny
życia człowieka prowadząc do ich zmian; nie jest jed-
nak synonimem rozwoju, lecz jego szczególną odmia-
ną kulturowo zapożyczoną, programowaną i ocenianą
zgodnie ze standardami kultury danego czasu i prze-
strzeni «Zmieniające się standardy kulturowe określa-
ją konkretne potrzeby, aspiracje, a także wyobrażenia i
oceny tego co nowoczesne» [29, s. 91].
5 Pojęcie industrializacji stosowane jest też w pra-
cach socjologicznych jako odpowiednik rozwoju (de-
velopment) i modernizacji (modernisation).
6 Bauman wyodrębnia także drugą kategorię rewo-
lucji: polityczną, która «pociąga zmiany w sposobie,
w jaki styl rządzenia politycznego wpływa na zarzą-
dzany politycznie system społeczny» [cyt. za: 3, s. 3].
7 Jednym z podstawowych terminów używanych
w dyskusji o transformacji w Europie Środkowej i
Wschodniej jest «przejście», «postrzegane jako czas
przemieszczania się pomiędzy dwoma nieporówny-
walnymi porządkami społeczno-ekonomicznymi op-
artymi na dwóch nieporównywalnych koncepcjach
własności» [Conte, Giordano 1996, s. 78]. Według
etnologów, termin transformacja winien być zarezer-
wowany dla tych przekształceń «co do których istnie-
je w miarę choćby jasna koncepcja punktu wyjścia i
dojścia. Transformacja jest zatem przekształceniem
kierunkowym. Może dotyczyć części lub aspektu cało-
ści społeczno-kulturowej i wówczas bywa ujmowana
w terminach szczegółowych... Określenia >>trans-
formacja systemowa<< używamy chcąc podkreślić
całościowy charakter zmian, rozpoczętych w jakiejś
dziedzinie życia społecznego i obejmujących następ-
nie jego całość: >>od socjalizmu do gospodarki
rynkowej i społeczeństwa demokratycznego<<» [12,
s. 68]. Zatem należy zachować sceptycyzm wobec po-
jęcia transformacji ustrojowej. Wprawdzie po upadku
komunizmu w Europie Środkowej przeobrażają się
warunki ekonomiczne i działania prawne w wielu sfe-
rach życia, to jednak sama zmiana nie jest czymś wy-
jątkowym. Zachodzi ona stale, chociaż zmienia się jej
kontekst i treść. Wieś polska jest tu dobrym przykła-
dem, bowiem nawet w okresie komunizmu były różne
warunki działania w rolnictwie [3, s. 4].
8 Przeświadczenie, że upadek komunizmu stworzy
dość szybko nowy system, przekonanie, iż komunizm
był tylko zewnętrzną powłoką, po usunięciu której w
sposób niejako automatyczny wyzwolą się ukryte do-
tąd pod nią naturalne siły i skłonności społeczeństwa,
leżało zapewne u podstaw tego myślenia.
9 O badanie mniejszych struktur społecznych (case
studies) apelowano wcześniej, uważając, że im śro-
dowisko społeczne jest mniejsze, tym bogatsze treś-
ciowo, ponieważ ramy kontekstu kulturowego tworzy
w nim bliższy życiu zespół wartości. Wartości te są
nasycone elementem osobowym przez co mają szcze-
gólne znamię – autentyczność. W wielkich struktu-
rach typu państwa kontekst kulturowy wyznaczają:
wspólna historia i terytorium, przynależność do jed-
nolitego obszaru językowego, określona symbolika
narodowa (hymn, godło, barwy narodowe), znacznie
węższy jest natomiast w tych strukturach zakres treści
będących sumą wspólnych idei, interesów, uczuć jego
podmiotów, niż w strukturach mniejszych, bliższych
życiu codziennemu [Wieruszewska 1986, s. 154].
10 W przypadku pierwszej orientacji nacisk badaw-
czy położony jest na różnorodne formy aktywności
oddolnej, przedsiębiorczość, procesy demokratyzacji,
czyli na te obszary życia społecznego, które są ocenia-
ne jako pozytywne i pożądane, jako te, które w dniu
dzisiejszym decydują o istotnych cechach społeczeń-
stwa [Tarkowska 1993, s. 87].
11 Nurt drugi nawiązuje do propozycji (Stefana
Nowaka) badania społeczeństwa polskiego lat 80-
tych z perspektywy teorii anomii. Badania ukazujące
różne formy patologii społecznej koncentrują się na
zjawiskach ocenianych negatywnie, będących dzie-
dzictwem realnego socjalizmu i efektem sytuacji kry-
zysowej (np. deformacje więzi społecznej, zjawiska
apatii czy pesymizmu społecznego). Ten obszar po-
znawczy oceniany jest jako istotny dla funkcjonowa-
nia społeczeństwa polskiego obecnie i w przyszłości.
12 Ogólnie można powiedzieć, że postmodernizm
oznacza m.in. destrukcję kluczowej, wręcz konsty-
tutywnej dla teorii socjologicznej, kategorii: «społe-
czeństwa». Równocześnie zatem i sama «kultura»,
przy tak odmiennym sposobie myślenia o rzeczywi-
stości społecznej, zyskuje nową postać ze swej istoty
przeciwstawną «idei >>obiektywnej << kultury jako
czegoś podzielanego przez określoną zbiorowość (czy-
li tradycyjnie rozumiane społeczeństwo), której człon-
kowie cechują się podobnym wyposażeniem kulturo-
wym…[14, s. 299].
13 Głównymi kategoriami denotującymi kulturę są
tu pojęcia «hybrydyzacji», «decentracji», «dekonstruk-
cji», «lokalności», wiedzy kulturowej itp. Z tej perspek-
tywy kultury jawią się zawsze jako hybrydy, odcinające
się od tradycji kulturowej, jak i ponownie nawiązujące
do niektórych jej wątków. Potrzeba analizy kulturo-
wej nie wynika jedynie z tezy, iż «postmodernizacja»
oznacza dokonującą się współcześnie ekspansję kultury
na wszystkie dziedziny zjawisk społecznych. Równie
ważny jest moment narodzin i umocnienie się odmien-
nego niż w przypadku modernistycznego projektu na-
uki, ethosu (pojmowanego tak jak «eidos» G. Bateso-
http://www.etnolog.org.ua
321
na), który oznacza podstawową orientację emocjonalną
cechującą daną kulturę. Emocjonalne wzory idą tu w
parze z procesami intelektualnymi charakteryzującymi
współczesne nauki społeczne.
14 Globalizacja jest terminem interdyscyplinarnym,
ale w różnych dziedzinach nadaje się mu inny zakres
znaczeniowy. Np. dla ekonomistów jest to ekspansja
gospodarcza ponad granicami. W polityce natomiast,
komunikacja i standaryzacja wzorów kulturowych
obejmujących cały świat. Dobrym przykładem jest tu
m. in. zjawisko Coca-Colonizacji czy Mcdonalizacji.
15 Według Raportu o rozwoju społecznym. Polska
2000. Rozwój obszarów wiejskich, opracowanego w
ramach Programu Narodów Zjednoczonych ds. Roz-
woju, posługującego się Wskaźnikiem Rozwoju
Społecznego (Human Development Index-HDI)
ogólny wskaźnik jaki osiągnęła Polska w 2000 r.
wynosił 0,809. Dla miast miał on wartość 0,828, dla
wsi – 0,794. O niskiej wartości wskaźnika na wsi
zadecydowały dwa czynniki: dochody mieszkańców
i poziom ich wykształcenia. Miasto wyraźnie sytu-
owało się w strefi e społeczeństw rozwiniętych (po-
ziom wskaźnika powyżej 0,800), wieś jeszcze nie
przekroczyła tego progu. Na ich podstawie uważano,
że usunięcie tak dużych różnic nie jest możliwe w
krótkim czasie.
http://www.etnolog.org.ua
|