Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан
Статтю присвячено історії вивчення, а також аналізу ступеня вивченості жіночого металевого вбрання (костюма) культури смоленсько-полоцьких довгих курганів, яку прийнято ототожнювати з літописними кривичами. Авторка проаналізувала низку наукових публікацій, на основі яких було зроблено висновок про т...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Місто: історія, культура, суспільство |
|---|---|
| Дата: | 2020 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Білоруська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2020
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/211764 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан / В. Тарасевіч // Місто: історія, культура, суспільство. — 2020. — № 11(4). — С. 37-56. — Бібліогр.: 69 назв. — біл. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859503608230313984 |
|---|---|
| author | Тарасевіч, В. |
| author_facet | Тарасевіч, В. |
| citation_txt | Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан / В. Тарасевіч // Місто: історія, культура, суспільство. — 2020. — № 11(4). — С. 37-56. — Бібліогр.: 69 назв. — біл. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Місто: історія, культура, суспільство |
| description | Статтю присвячено історії вивчення, а також аналізу ступеня вивченості жіночого металевого вбрання (костюма) культури смоленсько-полоцьких довгих курганів, яку прийнято ототожнювати з літописними кривичами. Авторка проаналізувала низку наукових публікацій, на основі яких було зроблено висновок про те, що цілеспрямоване вивчення цього питання почалось з 1960-х рр. У вивченні жіночого ювелірного убору кривичів можна виокремити три періоди. Перший період (1960-ті – початок 1990-х рр.) характеризується поступовим відходом від сприйняття жіночого убору «культури довгих курганів» тільки як джерела: убір став предметом дослідження. Другий період (1990-ті – 2017 рр.) характеризується цілеспрямованим вивченням жіночого убору в рамках поняття культури смоленсько-полоцьких довгих курганів (КСПДК). У цей час виникають досить детальні типології окремих елементів жіночого убору КСПДК. З 2017 р. починається третій період (2017 рік – наш час). Він виділений на основі виявлених безкурганних поховань КСПДК, у яких трапляються нові «нетипові» жіночі прикраси. Це спонукало дослідників до переосмислення традицій поховального обряду та характерних елементів жіночого убору кривичів. Серед основних дослідників можна назвати імена Є. А. Шмідта, В. В. Сєдова, В. В. Єнукова, В. С. Нєфьодова. За результатами багаторічних досліджень було виділено речі, які виступають як «культурні маркери», запропоновано типології та хронологію окремих елементів жіночого металевого вбрання: скроневих кілець, головних вінець, тримачів. Встановлено, що при дослідженні жіночого ювелірного вбрання культури смоленсько-полоцьких довгих курганів переважає «мікрорегіональний підхід»: типології інвентарю переважно базуються на матеріалах смоленської частини ареалу культури. Отже, існує «розрив» у рівні вивченості жіночого металевого вбрання між російськими та білоруськими дослідниками: на території Білорусі вивчення його локальних особливостей та хронології тільки почалось.
The article is devoted to the history of studying, as well as to the analysis of how deeply women’s metal attire (suit) of Smolensk-Polotsk long barrows culture is studied, which is usually identified with the Krivichs from annalistic chronicles. The author analyzed a number of scientific publications, on the basis of which it was concluded that a focused study of this issue had begun in the 1960s. In the studies of women’s jewellery attire of the Krivichs three periods can be distinguished. The initial period (1960s – early 1990s) is characterized by a gradual departure from the perception of women’s attire of “the culture of long barrows” only as a source of research. Attire became the subject of research. The second period (1990s – 2017) is characterized by studying of women’s attire in terms of the Culture of Smolensk-Polotsk Long Barrows (SPLBK) on purpose. At that time, fairly detailed typologies of particular elements of the SPLBK women’s attire appeared. Since 2017 the third period has begun (2017 – present). It is determined based on discovery of moundless burials of the KSPDK in which new “atypical” women’s jewellery is found. It makes researchers rethink the tradition of a funeral rite and specific elements of the Krivichi women’s attire E.A. Schmidt, V.V. Sedov, V.V. Enukov, V.S. Nefyodov are among the main researchers. As a result of multiple years research, things that act as “cultural markers” were identified. Typologies and a chronology of individual elements of women’s metal attire were suggested: temple rings, head ornaments, holders. It has been established that in the study of women’s jewelry attire SPLBK the “micro-regional approach” prevails: typologies of inventory are predominantly based on materials from Smolensk part of the cultural area. Thus, there is a ‘gap’ between Russian and Belarusian researchers in how deeply women’s metal attire is studied. In Belarus, the study of its local characteristics and chronology has just begun.
|
| first_indexed | 2026-03-13T00:12:27Z |
| format | Article |
| fulltext |
МІKC
2020 4(11)
37
DOI 10.15407/mics2020.11.037
УДК 930+902
Вікторыя Тарасевіч,
аспірант кафедры археалогіі і спецыяльных гістарычных дысцыплін,
магістр гістарычных навук
Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
tarasevichvika475@gmail.com
https://orcid.org/0000-0003-2106-1382
ГІСТОРЫЯ ВЫВУЧЭННЯ ЖАНОЧАГА СТРОЮ
КУЛЬТУРЫ СМАЛЕНСКА-ПОЛАЦКІХ ДОЎГІХ
КУРГАНОЎ: ВЫНІКІ І СУЧАСНЫ СТАН
ІСТОРІЯ ВИВЧЕННЯ ЖІНОЧОГО ЮВЕЛІРНОГО ВБРАННЯ
КУЛЬТУРИ СМОЛЕНСЬКО-ПОЛОЦЬКИХ ДОВГИХ КУРГАНІВ:
ПІДСУМКИ ТА НИНІШНІЙ СТАН
Статтю присвячено історії вивчення, а також аналізу ступеня вивченості жіночого металевого
вбрання (костюма) культури смоленсько-полоцьких довгих курганів, яку прийнято ототожню-
вати з літописними кривичами. Авторка проаналізувала низку наукових публікацій, на основі
яких було зроблено висновок про те, що цілеспрямоване вивчення цього питання почалось
з 1960-х рр. У вивченні жіночого ювелірного убору кривичів можна виокремити три періо-
ди. Перший період (1960-ті – початок 1990-х рр.) характеризується поступовим відходом від
сприйняття жіночого убору «культури довгих курганів» тільки як джерела: убір став предметом
дослідження. Другий період (1990-ті – 2017 рр.) характеризується цілеспрямованим вивченням
жіночого убору в рамках поняття культури смоленсько-полоцьких довгих курганів (КСПДК).
У цей час виникають досить детальні типології окремих елементів жіночого убору КСПДК.
З 2017 р. починається третій період (2017 рік – наш час). Він виділений на основі виявлених
© Вікторыя Тарасевіч, 2020
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
38
Уступ
У канцы І – пачатку ІІ тыс. н.э. на тэрыторыі
Беларускага Падзвіння і Смаленскага Пад-
няпроўя пражывала насельніцтва культуры
смаленска-полацкіх доўгіх курганоў. На
дадзены момант гэтая культура дастатко-
ва ўпэўнена атаясамліваецца з летапіснымі
крывічамі 1. Даследаванні некалькіх апош-
ніх дзясяткаў гадоў дазваляюць акрэсліць
час і месца фарміравання культуры – яна
сфарміравалася ў Смаленскім Падняпроўі і,
верагодна, у паўночна-усходніх рэгіёнах Бе-
ларусі не пазней за сярэдзіну VIII ст. 2 Пасту-
пова ў навуцы ўсталёўваецца меркаванне,
што культура сфарміраванался на падставе
балцкага і славянскага этнічнага кампанента.
Славянскі кампанент, на думку даследчыкаў,
пранік ў асяроддзе КСПДК (на тэрыторыю
Смаленскага Падняпроўя) з поўдня, з
тэрыторыі Сярэдняга Падняпроўя, і звязва-
ецца з насельніцтвам, якое пакінула пасля
сябе валынцаўскі культурна-храналагічны
гарызонт 3. Фінал культуры прыходзіцца на
канец Х–першую палову–сярэдзіну ХІ стст.
(прадстаўлены помнікамі ў паўночна-заход-
няй частцы Беларускага Падзвіння) 4.
З пачатку ХХ ст. даследчыкі звярну-
лі асаблівую ўвагу на пахавальныя насыпы
вельмі вялікага памеру. Тэрмін «доўгія кур-
ганы» быў уведзены ў навуковы ўжытак
А. А. Спіцыным, і з гэтага часу трывала за-
мацаваўся за пэўным колам старажытнасцяў,
якія і былі аб’яднаны па фармальнай прык-
безкурганних поховань КСПДК, у яких трапляються нові «нетипові» жіночі прикраси. Це спо-
нукало дослідників до переосмислення традицій поховального обряду та характерних елемен-
тів жіночого убору кривичів. Серед основних дослідників можна назвати імена Є. А. Шмідта,
В. В. Сєдова, В. В. Єнукова, В. С. Нєфьодова. За результатами багаторічних досліджень було
виділено речі, які виступають як «культурні маркери», запропоновано типології та хронологію
окремих елементів жіночого металевого вбрання: скроневих кілець, головних вінець, тримачів.
Встановлено, що при дослідженні жіночого ювелірного вбрання культури смоленсько-полоць-
ких довгих курганів переважає «мікрорегіональний підхід»: типології інвентарю переважно
базуються на матеріалах смоленської частини ареалу культури. Отже, існує «розрив» у рівні
вивченості жіночого металевого вбрання між російськими та білоруськими дослідниками: на
території Білорусі вивчення його локальних особливостей та хронології тільки почалось.
Ключові слова: культура смоленсько-полоцьких довгих курганів, кривичі, Білоруське По-
двиння, жіноче ювелірне вбрання, історіографія, В. В. Сєдов, Є. А. Шмідт, В. В. Єнуков,
В. С. Нєфьодов.
1 Енуков, В. В. (1990). Ранние этапы
формирования смоленско-полоцких кри-
вичей (по археологическим данным).
Москва: Знак Почета, 4; Шмидт, Е. А.
(2012). Кривичи Смоленского Поднепро-
вья и Подвинья (в свете археологиче-
ских данных). Смоленск, 62.
2 Нефёдов, В. С. (2000). О времени воз-
никновения культуры смоленско-
полоцких длинных курганов. В Археоло-
гия и история Пскова и Псковской зем-
ли: материалы науч. семинара 1996–1999
(с. 197). Псков; Шмидт, Е. А. Кривичи
Смоленского Поднепровья и Подвинья,
60–61.
3 Нефёдов, В. С. О времени возникнове-
ния, 197; Енуков, В. В. (2018). Куль-
тура смоленских длинных курганов и
древности днепро-донской лесостепи. В
Археология Древней Руси: проблемы и
открытия. Материалы международной кон-
ференции, посвященной 100-летию со дня
рождения Д. А. Авдусина. Труды истори-
ческого факультета МГУ (Вып. 140, сер.
II: Исторические исследования, с. 75–
77). Москва: Издательство Московского
университета.
4 Плавинский, Н. А. (2012). К вопро-
су о финале культуры смоленско-поло-
цких длинных курганов в Брасловском
Поозерье (по материалам раскопок кур-
ганного могильника Опса в 2010 г.). В
Славяне Восточной Европы накануне об-
разования Древнерусского государства.
Материалы международной конференции,
посвященной 110-летию со дня рождения
Ивана Ивановича Ляпушкина (1902–1968)
3–5 декабря 2012 г. (с. 227–228).
Санкт-Петербург.
МІKC
2020 4(11)
39
меце ў агульнае паняцце 5. Пэўны час пад па-
няцем «доўгія курганы» ці «культура доўгіх
курганоў» меліся на ўвазе старажытнасці,
якія зараз адносяцца да культуры пскоўскіх
доўгіх курганоў (далей – КПДК), арэал якой
ахоплівае ўсё ўзбярэжжа Пскоўска-Чудскага
возера, басейны рэк Вялікай, Плюсы, Лугі,
верхняга цячэння Заходняй Дзвіны і сярэд-
няга цячэння Ловаці, верхняй Полы, Верх-
няй Волгі, басейны Мсты і Верхняй Мало-
гі 6, і культуры смаленска-полацкіх доўгіх
курганоў (далей – КСПДК), межы распаўсю-
джання помнікаў якой на поўначы дасягаюць
рэк Вялікая і Ловаць, на ўсходзе даходзяць
да вярхоўяў Вопі (правы прыток Дняпра), на
поўдні пралягаюць ад вярхоўяў Сажа праз
басейн Беразіны Дняпроўскай да вярхоўяў
Віліі, на захадзе ідуць ад возера Нарач да во-
зера Дрысвяты (мал. 1) 7.
Існаванне тэрміналагічнай праблемы
звязана з пэўнымі перыядамі ў асэнсаван-
ні курганных старажытнасцяў «тыпу доў-
гіх курганоў», а таксама з аб’ёмам назапа-
шаных археалагічных крыніц, якія існавалі
на момант працы таго ці іншага даследчыка.
У канцы 1960-х гадоў Я. А. Шмідт звярнуў
увагу на тое, што нягледзячы на аднолькавы
пахавальны абрад (крэмацыя) і традыцыю
насыпання кургана, «доўгія курганы» неад-
народныя. «По-видимому, было бы целесо-
образно заменить общий термин «длинные
курганы» территориально-хронологическими
наименованиями отдельных культур» 8. Ад-
нак, толькі з 1990-х гадоў назіраецца пасту-
повая замена паняцця «культура доўгіх кур-
ганоў» тэрмінамі КПДК і КСПДК.
Культура атрымала назву «доўгіх кур-
ганоў» на падставе адной адметнасці ў па-
хавальнай традыцыі. Для КСПДК характэр-
ны абрад трупаспалення, які ў большасці
выпадкаў здзяйсняўся па-за межамі будучага
пахавання. Пасля спалення цалкам ці част-
кова састылыя парэшткі (кальцынаваныя
косткі) збраліся і пераносіліся ў месца па-
хавання, над якімі насыпаўся курган, як ра-
5 Спицын, А. А. (1899). Расселение
древнерусских племен по археологиче-
ским данным. Журнал Министерства на-
родного просвещения, 311–312; Спицын,
А. А. (1903). Удлиненные и длинные
кур ганы. В Записки отделения русской
и славянской археологии Русского
археологического общества (V (1),
с. 196–202). Санкт-Петербург:
Тип. И. Н. Ско роходова.
6 Михайлова, Е. Р. (2014). Вещевой
комплекс культуры псковских длин-
ных курганов: типология и хроноло-
гия. Saarbrücken: LAPLAMBERT Academic
Publishing, 3.
7 Плавінскі, М. А. (2011). Полацка-
смаленскіх доўгіх курганоў культура.
У Археалогія Беларусі: энцыклапедыя
(Т. 2, с. 202–203). Мінск.
8 Шмидт, Е. А. (1968). О смоленских
длинных курганах. В Славяне и Русь
(с. 225–226). Москва: Наука.
Мал. 1. Арэал распаўсюжання помнікаў
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
40
ней лічылася, «доўгі». Як зараз відавочна,
могільнікі КСПДК не складаюцца толькі з
«доўгіх» насыпаў, курганы могуць быць і
падоўжанымі, набліжанымі да чатырохкут-
ных, паўсферычнымі. Незалежна ад формы,
насып мог утрымліваць як адно пахаванне,
так і некалькі 9.
Сярод пахавальнага інвентару, акрамя
так называемай ляпной ад рукі керамікі «з
плечуком», прыкметна вылучаецца жаночы
металічны ўбор 10. Пахавальны інвентар у
большасці выпадкаў моцна дэфармаваны ў
пахавальным вогнішчы, што значна ўсклад-
няе вызначэнне тыпу, колькасці рэчаў, і іх
месца ў сістэме крывіцкага жаночага убо-
ру 11.
Магчыма, па прычныне «непаўнаты
крыніц», на дадзены момант няма абагуль-
няючых навуковых прац, прысвечаных тэме
рэканструкцыі жаночага строю КСПДК.
Крыніцай для рэканструкцый даследчыкі
абіраюць пахаванні па абрадзе інгума-
цыі, якія, у большасці, маюць неабходную
«паўнату» для аднаўлення сістэмы жаночых
упрыгажэнняў. У якасці прыклада такіх прац
можна назваць манаграфіі, прысвечаныя
рэканструкцыі адзення балцкіх плямёнаў 12.
Інвентар пахаванняў па абрадзе крэ-
мацыі дазваляе «рэканструяваць» не строй
у цэлым, але яго «сістэму» ў трох «склад-
ніках»: упрыгажэнні галавы, шыі і грудзяў,
рук. Так, асобныя элементы крывіцкага жа-
ночага строю вывучаліся такімі даследчыка-
мі, як Я. А. Шмідт, В. В. Сядоў, У. В. Енукоў,
Ю. М. Лесман, В. С. Няфёдаў 13. Неабходна
адзначыць дзейнасць А. Р. Міхайлавай, якая
сабрала і прааналізавала «рэчавы комплекс»
КПДК, вылучыўшы агульныя і лакальныя
яго варыянты 14. Падобныя працы, прысве-
чаныя «рэчаваму комплексу» КСПДК, ад-
сутнічаюць.
Этапы вывучэння
жаночага строю КСПДК:
агульная характарыстыка
У гісторыі вывучэння жаночага строю КС-
ПДК варта вылучыць некалькі перыядаў.
Пачатковы перыяд (1960-я – пачатак 1990-х
гг.) харатарызуецца паступовым адыходам
ад успрыняцця жаночага строю КСПДК
толькі як крыніцы ў даследаваннях, прадме-
там якіх былі летапісныя крывічы, якіх ба-
9 Енуков, В. В. Ранние этапы формирова-
ния, 31–49.
10 У межах гэтага артыкула панняцці
«строй» і «ўбор» выкарыстоўваюцца як
сінанімічныя. Паняцце строй звычай-
на ўключае ў сябе не толькі металічны
убор, але і асобныя элементы адзення.
Аднак, у выпадку з КСПДК крыніцы, якія
дазвалялі б аднавіць адзенне, адсут-
нічаюць, што звязана з асаблівасцямі
пахавальнай абраднасці культуры.
11 Шмидт, Е. А. (1970). К вопросу об
этнической принадлежности женского ин-
вентаря из смоленских длинных курга-
нов. В Материалы по исследованию Смо-
ленской области (Вып. VII, с. 222).
Москва: Московский рабочий; Енуков,
В. В. Ранние этапы формирования, 52–
66.
12 Зариня, А. (1960). Латгальские жен-
ские головные венки вайнаги –
VI–XIII вв. В Arheologia un etnografia.
Rakstu krejums (T. 2, с. 79–95). Riga;
Зариня, А. (1970). Одежда древних ла-
тгалов. VII–XIII вв. Рига: Зинатне;
Волкайте-Куликаускене, Р. (1997).
Одежда и украшения балтов (I–XVI вв.).
Vilnius, Lietuvos Istorijos instituto.
13 Шмидт, Е. А. К вопросу об этнической
принадлежности женского инвентаря,
219–235; Шмидт, Е. А. Кривичи Смолен-
ского Поднепровья и Подвинья; Седов,
В. В. (1974). Длинные курганы криви-
чей. Москва: Наука; Енуков, В. В. Ран-
ние этапы формирования; Нефёдов, В. С.
(2009). Височные кольца культуры смо-
ленско-полоцких длинных курганов (по
материалам погребений Смоленского Поднепровья и Подвинья). Российская археология, 3, 35–41; Лесман, Ю. М. (2012). Биэсовидные
разделители, трехдырчатые разделители и биэсовидные подвески: от культуры смоленских длинных курганов к древнерусской культуре.
В Славяне Восточной Европы накануне образования Древнерусского государства. Материалы международной конференции, посвященной
110-летию со дня рождения Ивана Ивановича Ляпушкина (1902–1968) 3–5 декабря 2012 г. (с. 228–232). Санкт-Петербург.
14 Михайлова, Е. Р. Вещевой комплекс.
МІKC
2020 4(11)
41
чылі ў археалагічнай культуры «доўгіх кур-
ганоў». Паступова жаночы строй КСПДК
стаў выступаць як прадмет даследавання.
Пошукі адказу на пытанне пра этнічную
прыналежнасць «культуры доўгіх курганоў»
у пэўнай ступені ўплывалі на асэнсаванне
даследчыкамі рэчавага комплексу. Пачатак
вывучэння «строю» КСПДК можна звязаць
з дзейнасцю Я. А. Шмідта і В. В. Сядова,
якая, у пэўнай ступені, праходзіла ва ўмовах
палемікі між імі як прыхільнікамі «славян-
скай» і «балцкай» канцэпцый энтічнай
прыналежнасці культуры «доўгіх курганоў
(і тут відавочны ўплыў уяўлення пра адна-
роднасць помнікаў «тыпу доўгіх курганоў»,
нягледзячы на абгрунтаваны доказ памылко-
васці гэтага ўяўлення дадзены Я. А. Шмід-
там) 15. В. В. Сядоў і Я.А. Шмідт адстойвалі
супрацьлеглыя меркаванні. Вывучэнне жа-
ночага ўбору КСПДК, як найбольш кансер-
ватыўнага элемента матэрыяльнай культуры,
якое вялося ў кантэксце агульнай тэндэнцыі
да пошуку адказу на пытанне пра этнічную
прыналежнасць, паўплывала на накірункі
даследаванняў. Так, працы насычаны зве-
сткамі пра магчымыя прататыпы асобных
элементаў строю і аналогіі. Аднак, назірае-
цца паварот ад абагульнення і пошуку ана-
логій да вывучэння асаблівасцяў канкрэтных
рэчаў, іх формы, функцыянальнай прына-
лежнасці.
У вывучэнні жаночага строю КСПДК
можна вылучыць і другі перыяд (1990-я –
2017 гг). Гэта, у першую чаргу звязана з пе-
раасэнсаваннем паняцця «культура доўгіх
курганоў» у бок выкладзенай Я. А. Шмід-
там ў 1968 г. канцэпцыі пра неаднароднасць
помнікаў «тыпу доўгіх курганоў». У пэўнай
ступені на гэта паўплывала манаграфія
У. В. Енукова «Ранние этапы формирования
смоленско-полоцких кривичей» (1990), якая
да гэтага часу з’яўляецца адзінай найбольш
поўнай прцай, у якой на даволі добрым ме-
тадычным узроўні харатарызуецца жаночы
ўбор КСПДК 16. У гэты час былі канчаткова
сфарміраваныя тыпалогіі асобных элементаў
жаночага строю, і, што даволі істотна, была
спроба вылучыць храналагічныя індыкатары
для КСПДК, у якасці якіх акурат і выступалі
некаторыя элементы жаночага строю. Важ-
нымі для гэтага перыяду з’яўляюцца таксама
манаграфіі Г. В. Штыхава і Я. А. Шмідта 17.
Можна адзначыць шэраг істотных дасягнен-
няў у вывучэнні жаночага строю КСПДК ў
гэты перыяд: як прыклад, гэта пэўныя зру-
хі ў вывучэнні праблемнага пытання пра
час пачатку і завяршэння фарміравання
ўстойлівага набору жаночых упрыгажэн-
няў (В. С. Няфёдаў), удакладнены гіпотэзы
наконт часу і месца фарміравання КСПДК
(Я. А. Шмідт, В. С. Няфёдаў), а таксама рас-
пачалася праца па пошуку прататыпаў для
15 Шмидт, Е. А. О смоленских длинных
курганах, 225.
16 Енуков, В. В. Ранние этапы формиро-
вания.
17 Шмидт, Е. А. Кривичи Смоленского
Поднепровья и Подвинья; Штыхаў, Г. В.
(1992). Крывічы: Па матэрыялах раско-
пак курганоў у Паўночнай Беларусі.
Мінск: Навука і тэхніка.
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
42
асобных элементаў жаночага строю КСПДК
(В.С. Няфёдаў) 18.
У гэты ж час выходзіць манаграфія
А. Р. Міхайлавай «Вещевой комплекс куль-
туры псковских длинных курганов: типоло-
гия и хронология» (2014), у якой найбольш
поўна прадстаўлена матэрыяльная культу-
ра КПДК 19. Гэтая праца паказвае тое, што
КПДК і КСПДК маюць даволі значныя
адрозненні ў тым ліку і ў матэрыяльнай
культуры, што сведчыць аб немагчымасці іх
аб’яднання ў нейкае агульнае «культурнае»
утварэнне.
Трэці этап (2017 – наш час) у даследаван-
нях жаночага строю КСПДК і пахавальнай
абраднасці культуры ў цэлым мажліва распа-
чаць з 2017 года, калі на тэрыторыі некропа-
ля Наўры ІІ (Мядзельскі Мінская вобласць)
экспедыцыяй пад кіраўніцтвам А. М. Пла-
вінскага быў выяўлены бескурганны могіль-
нік крывічоў. У ім на раскапанай плошчы ў
слаі пахаванай глебы фіксаваліся аб’екты,
якія з пэўнай ступенню ўпэўненасці можна
аднесці да пахаванняў. Сярод інвентару, які
сустракаўся на даследаванай плошчы, як у
аб’ектах, так і па-за імі, фіксаваліся асобныя
«класічныя» элементы жаночага строю КС-
ПДК, такія як спіральныя пранізкі, абойміцы
ад галаўнога венчыка, 14-і гранныя пацеркі
з празрыстага блакітнага шкла і інш., так і
зусім новыя для культуры элементы жано-
чага строю, аналогій якім пакуль не выяўле-
на 20. Даследаванні некропаля Наўры ІІ пра-
цягнуліся ў 2018-2020 гг. (М. А. Плавінскі,
В. М. Тарасевіч). Дадзены помнік прымушае
вывучаць жаночы строй КСПДК на падставе
бескурганных пахаванняў культуры.
Даследчыкі і вынікі
іх працы
Бадай, першай працай, прысвечанай жано-
чаму ўбору КСПДК можна лічыць артыкул
Я.А. Шмідта «К вопросу об этнической при-
надлежности женского инвентаря из смо-
ленских длинных курганов» 21. Матэрыялы
ўласных раскопак помнікаў, якія адносяцца
да КСПДК у басейне Дняпра (каля вёсак
Цуркоўка, Катынь, Васілеўшчына, Калодня,
Арэфіна), у басейне Сожа (каля вёсак Слаба-
да-Глушыца, Елаўцы), і ў басейне Заходняй
Дзвіны (Заазер’е, Забор’е, Акатава, Дрокава)
дазволілі Я. А. Шмідту зрабіць пэўныя аба-
гульненні інвентару жаночых пахаванняў.
Ён быў скампанаваны ім наступным чынам:
упрыгажэнні галавы (спіральныя пранізкі,
абойміцы ад галаўнога венчыка, ланцуж-
кі, скроневыя колцы, званочкападобныя і
бі-S-падобныя трымальнікі, трапецападо-
бныя падвескі), упрыгажэнні шыі і грудзей
(пацеркі і шыйныя грыўні), упрыгажэнні рук
18 Нефёдов, В. С. О времени возникно-
вения культуры, 191–199; Шмидт, Е. А.
Кривичи Смоленского Поднепровья и Под-
винья; Нефёдов, В. С. Височные кольца,
35–41.
19 Михайлова, Е. Р. Вещевой комплекс.
20 Матэрыялы даследаванняў рыхтуюцца да
друку.
21 Шмидт, Е. А. К вопросу об этнической
принадлежности женского инвентаря,
219–235.
МІKC
2020 4(11)
43
(пярсцёнкі і бранзалеты) 22. Асобна выдзеле-
на катэгорыя побытавых рэчаў. Прыведзены
спіс рэчаў, якія даследчык не аднёс ні да
якой катэгорыі: «…бронзовые круглые орна-
ментированные бляшки, костяные птички,
бронзовые колокольчики, пуговицеобразные
подвески и некоторые другие предметы» 23.
Я. А. Шмідт прыводзіць тыпалогію га-
лаўных венчыкаў і вылучае два іх тыпы (сту-
жкавыя і жгутавыя), а таксама тыпалогію
скроневых колцаў, дзе таксама вылучае два
тыпы (плоскія скроневыя колцы з сіметрыч-
на заходзячымі канцамі (тып 1) і колцы з пло-
скай серпападобнай ніжняй часткай, якая мае
шэраг адтулін, праз якія прасоўвалі тонкія
драцяныя колцы з трапецападобнымі падве-
скамі (тып 2)). Дасдедчык звярнуў увагу на
тыпалагічнае падабенства скроневага колца
другога тыпу з плоскімі шыйнымі грыўня-
мі, якія бытавалі ў Прыбалтыцы, а таксама з
грыўнямі, якія сустракаюцца ў разанскіх мо-
гільніках 24. Я. А. Шмідт вылучыў два тыпы
трымальнікаў (у тэрміналогіі Я. А. Шмід-
та – «подвески»): дротавыя (бі-S-падобныя)
і «сферические колпачковидные» (званоч-
кападобныя). На думку Я. А. Шмідта, такія
трымальнікі з’яўляліся састаўным элемен-
там галаўнога венчыка 25.
Найбольш блізкімі аналогіямі харат-
кэрнага для КСПДК інвентару Я. А. Шмідт
лічыў інвентар з усходніх рэгіёнаў Прыбал-
тыкі. Таксама даследчык звяртаў увагу на
адрозненні пахавальнага жаночага інвентару
з «смаленскіх доўгіх курганоў» ад інвента-
ру «пскоўскіх доўгіх курганоў». На падставе
аналогій аўтар сцвярджаў пра немагчымасць
фарміравання жаночых упрыгажэнняў на
падставе папярэдніх культур. «Все имею-
щиеся материалы V–VII веков н. э. пока гово-
рят за то, что система украшений из женских
погребений длинных курганов не могла воз-
никнуть из предшествующих культур Смо-
ленского Поднепровья, так как среди этих
материалов нет вещей, которые можно было
бы поставить как исходные формы в типо-
логическом развитии рассмотренных нами
украшений. Это же самое можно сказать и о
пространствах, прилегающих к Смоленско-
му Поднепровью с востока и юго-востока» 26.
У якасці аргумента на карысць гіпотэзы
пра фарміраванне КСПДК на тэрыторыі
Літвы прыводзілася тое, што ў пахаваннях на
гэтай тэрыторыі і на паселішчах V–VI стст.
сустракаюцца скроневыя колцы з заходзя-
чым канцамі, канцы якіх маюць ромбападо-
бнае сячэнне. Іх Я.А. Шмідт лічыў прамым
прататыпам для выдзеленых ім жа колцаў
першага тыпу, і датаваў час іх з’яўлення
сярэдзінай І тыс. н. э. Як аргумент таксама
прыводзілася распаўсюджанне галаўных
венчыкаў на тэрыторыі Сярэдняй і Усходняй
Літвы і на значнай тэрыторыі Латвіі 27.
22 Там жа, 223–231.
23 Там жа, 230.
24 Там жа, 226–227.
25 Там жа, 225.
26 Там жа, 233–234.
27 Там жа, 234.
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
44
У працах наступных гадоў даследчык
па сутнасці прынцыпова не змяняў выклад-
зеных палажэнняў, але ўдакладніў іх. З на-
запашваннем новых крыніц стала магчымым
вылучыць рэчы, якія сустракаюцца па ўсім
арэале культуры, і сведчаць пра яе адзінства
(спіралькі, абойміцы ад галаўнога венчыка
вайнагі, прывескі розных тыпаў, ланцужкі і
інш.) 28. Шэраг прац, прысвечаных вынікам
шматгадовых палявых даследаванняў Я. А.
Шмідта, маюць главы, у якіх прыводзяцца
агульныя звесткі пра жаночы пахавальны
ўбор КСПДК 29.
Абагульненні даследчыка пра сістэ-
му жаночых упрыгажэнняў КСПДК маю-
цца ў манаграфіі «Кривичи Смоленского
Поднепровья и Подвинья (в свете археоло-
гических данных), у якой ён вылучае дзве
групы упрыгажэнняў: упрыгажэнні галавы і
ўпрыгажэнні шыі, грудзей і рук 30.
Да ўпрыгажэнняў галавы Я. А. Шмідт
аднёс «…проволочные спирали, разъедини-
тельные пластины-обоймицы, биэсовидные,
колпачковидные и трехдырчатые подвес ки-
держатели, трапециевидные, ромбовидные
и других форм привески, цепочки, височ-
ные кольца нескольких типов и некоторые
другие предметы» 31. Ён вылучыў тры тыпы
трымальнікаў КСПДК: бі-S-падобныя, тро-
хдзюркавыя і званочкападобныя («колпач-
ковидные») (мал. 2). Быў дапоўнены асарты-
мент падвесак: акрамя трапецападобных
узгадваюцца ромбападобныя і грыбападо-
бныя падвескі 32. Тыпалогія галаўных вен-
чыкаў, прапанаваная даследчыкам ў 1970-я
г., не ўдакладнялася. Аднак, была дапоўнена
тыпалогія скроневых колцаў: да двух вылу-
чаных тыпаў скроневых колцаў быў даданы
трэці тып: «круглопроволочные браслетоо-
бразные разомкнутые височные кольца с за-
витком на одном конце» (мал. 3) 33.
Да ўпрыгажэнняў шыі, грудзяў і рук
былі аднесены «…стеклянные бусы, со-
ставлявшие ожерелья, либо такие же оже-
релья, но, кроме стеклянных бус, включав-
шие бронзовые спирали малого диаметра и
подвески…бронзовые шейные гривны. …
28 Шмидт, Е. А. (2006). Особенности эт-
нокультурного развития племен Смолен-
ского Поднепровья и смежных территорий
в VIII – X вв. н. э. Гістарычна-археа-
лагічны зборнік, 22, 114.
29 Шмидт, Е. А. (2008). К вопросу об
этнической принадлежности кривичей. В
Романовские чтения – 4: сборник тру-
дов Международной научной конференции,
22–23 ноября 2007 года, г. Могилев
(с. 35–44). Могилев; Шмидт, Е. А. Кри-
вичи Смоленского Поднепровья и По-
двинья, 41–55; Шмидт, Е. А. (2013).
Шугайлово (комплекс археологических
памятников). Смоленск: Свиток.
30 Шмидт, Е. А. (2012). Кривичи
Смоленского Поднепровья и Подвинья,
41–55.
31 Там жа, 41–55.
32 Там жа, 44–55.
33 Там жа, 49.
Мал. 2. Тыпалогіі трымальнікаў культуры
смаленска-полацкіх доўгіх курганоў,
прапанаваныя У. В. Енуковым, Я. А. Шмідтам
МІKC
2020 4(11)
45
одежда на груди скреплялась металлически-
ми подковообразными фибулами и часто на
одежде крепили подвески, служившие укра-
шениями и, возможно, оберегами» 34.
Да ліку рэчаў, характэрных для КСПДК,
Я. А. Шмідт аднёс і падвескі-качачкі, а так-
сама круглыя арнаментаваныя бляхі з умбо-
нападобным выступам ў цэнтры, якія лічыў
характэрнымі толькі для Смаленскай часткі
арэала культуры 35.
Я. А. Шмідт застаўся прыхільнікам
«балцкай» канцэпцыі энтічнай прыналеж-
насці КСПДК 36.
У пэўнай ступені тэарэтычным асэн-
саваннем асобных элементаў жаночага ўбо-
ру «культуры доўгіх курганоў» займаўся
В. В. Сядоў. У яго маецца шэраг прац мана-
графічнага характару, у якіх закрананецца
жаночы металічны ўбор КСПДК 37. Агульная
характарыстыка інвентару КСПДК мянялася
з трансфармацыяй поглядаў даследчыка на
паняцце «доўгія курганы». Так, у працах да
сярэдзіны 1990-х гг. ён лічыў серыю прад-
метаў жаночага ўбору, якія зараз складаюць
матэрыяльную культуру КСПДК, лакаль-
най асаблівасцю «смаленскай часткі арэала
культуры доўгіх курганоў», на падставе якіх
нельга рабіць высновы пра этнічную прына-
лежнасць насельніцтва 38.
Асобная ўвага даследчыка была на-
дадзена серпападобным скроневым колцам
КСПДК (тып 2 па Я. А. Шмідту). У шэрагу
прац В.В. Сядоў аспрэчывае раней прапа-
наванае меркаванне Я. А. Шмідта пра па-
ходжанне такога тыпу скроневых колцаў ад
плоскіх (пласцінкавых) шыйных грыўняў,
якія сустракаюцца ў літоўскіх старажытнас-
цях 39. Варта адзначыць, што даследчык сам
34 Там жа, 50.
35 Там жа, 54.
36 Шмидт, Е. А. Особенности этнокуль-
турного развития племен, 118; Шмидт,
Е. А. К вопросу об этнической при-
надлежности кривичей, 100–102; Шмидт,
Е. А. Кривичи Смоленского Поднепровья
и Подвинья, 60–63.
37 Седов, В. В. Длинные курганы кри-
вичей; Седов, В. В. (1982). Восточные
славяне в VI–XIII вв. В Археология
СССР с древнейших времён до средне-
вековья (Т. 14, c. 50–51). Москва:
Наука; Седов, В. В. (1993). Височные
кольца культуры смоленско–полоцких
длинных курганов. В Час, помнікі,
людзі. Памяці рэпрэсаваных археолагаў.
Тэзісы дакладаў міжнароднай канферэн-
цыі ў Мінску 27–30 кастрычніка 1993
г. (c. 116–118). Мінск; Седов, В. В.
(1994). Очерки по археологии славян.
Москва, 89–98; Седов, В. В. (1995).
Славяне в раннем средневековье.
Москва: НПБО «Фонд археологии», 235–
237; Седов, В.В. (1999). Древнерус-
ская народность. Москва: Языки русской
культуры, 140–145.
38 Седов, В. В. Длинные курганы криви-
чей, 32; Седов, В. В. Восточные славя-
не, 51–52.
39 Седов, В. В. Височные кольца,
116–118; Седов, В. В. Очерки по ар-
хеологии славян, 89–98; Седов, В. В.
Славяне в раннем средневековье, 235;
Седов, В. В. Древнерусская народность,
143–144.
Мал. 3. Тыпалогіі скроневых колцаў культуры
смаленска-полацкіх доўгіх курганоў,
прапанаваныя У. В. Енуковым,
Я. А. Шмідтам, В. С. Няфёдавым
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
46
пэўны час прытрымліваўся гэтага ж мерка-
вання 40.
В. В. Сядоў даволі абгрунтавана прывёў
доказы на карысць таго, што такія скроневыя
колцы не могуць паходзіць ад шыйных грыў-
няў: час бытавання «летто-литовских шей-
ных гривн» – X–XI стст., а найбольш ранніх –
канец VIII ст. (серпападобныя скроневыя
колцы бытавалі з пачатку існавання культуры
(сярэдзіна – другая палова VIII ст.)); несу-
падзенне фармальных прыкмет скроневых
колцаў тыпу 1, варыянт а (тыпалогія У.В.
Енукова) з пласцінкавымі літоўскімі шыйны-
мі грыўнямі (адсутнасць завіткоў на канцах
ў грыўнях, адсутнасць дротавай асновы, роз-
ныя арнаментальныя матывы) 41.
Ён прапанаваў ўласную гіпотэзу пра
паходжанне скроневых колцаў. На думку
В. В. Сядова, на фарміраванне скроневых
колцаў такога тыпу аказалі ўплыў 1) бран-
залетападобныя скроневыя колцы, якія былі
ў карыстанні ў пяпярэдняй КСПДК тушам-
лінска-банцараўскай культуры; 2) скроневыя
колцы «луннічнага тыпу», якія былі шыро-
ка распаўсюджаны «в далеких Дунайских
землях» 42. На думку аўтара, серпападобнае
пашырэнне ў скроневых колцаў КСПДК –
гэта падражанне менавіта «дунайскім» лун-
нічным колцам 43. Даследчык да апошняга
адстойваў гіпотэзу «дунайскіх міграцый» ў
асяроддзе КСПДК.
Недзе з сярэдзіны 1990-х гадоў В. В. Ся-
доў пачынае выкарыстоўваць тэрмін «куль-
тура смаленска-полацкіх доўгіх курганоў»,
кажучы ўжо не пра нейкія лакальныя асаблі-
васці інвентару ў межах агульнага паняцця
«культура доўгіх курганоў», а пра асобную
культуру. «Но самым существенным разли-
чием является наличие в захоронениях рас-
сматриваемых памятников своеобразного
инвентаря, включающего предметы женс-
кого головного убора типа летто-литовских
вайнаг, полусферические бляхи, проволоч-
ные биэсовидные украшения, трапециевид-
ные и грибовидные привески, костяные при-
вески в виде птичек» 44.
У. В. Енуковым была пастаўлена мэта
праз аналіз пахавальных старажытнасцяў
тэрыторыі Смаленскага Падняпроўя і Віцеб-
скага Падзвіння апошняй чвэрці І тыс. н.э.
рэканструяваць этнакультурныя працэсы, у
выніку якіх сфарміраваліся «смаленска-по-
лацкія крывічы» 45. У манаграфіі дэталёва
раз гледжаны матэрыяльная культура КСПДК
ў тым ліку і жаночы пахавальны інвентар,
вылучаны тыповыя рэчы.
Даследчык не ставіў мэты распрацоўкі
пэўных тыпалогій інвентару КСПДК, улічва-
ючы ступень захаванасці крыніц, аднак ён
скарэктаваў тыпалогію скроневых колцаў,
прапанаваную Я. А. Шмідтам (мал. 3) 46.
Таксама ім былі вылучаны два тыпы «лан-
40 Седов, В. В. Длинные курганы криви-
чей, 32.
41 Седов, В. В. Очерки по археологии
славян, 92–93.
42 Там жа, 93–95.
43 Там жа, 94–95; Седов, В. В. Древне-
русская народность, 143–145.
44 Седов, В. В. Славяне в раннем сред-
невековье, 229.
45 Там жа, 8.
46 Там жа, 53–54.
МІKC
2020 4(11)
47
цугатрымальнікаў» (у тэрміналогіі У. В. Ену-
кова) – бі-S-падобныя і трохдзюркавыя, і
прапанавана гіпотэза наконт трансфармацыі
першага тыпу ў другі (мал. 2) 47. Даследчык
звярнуў ўвагу на пэўныя рэчы, не характэр-
ныя для іншых культурных утварэнняў, та-
кім чынам канчаткова быў вылучаны пласт
«куль турнавызначальных рэчаў» для КСПДК
(скроневыя колцы 1 тыпа, варыянт а (тыпа-
логія У. В. Енукова), круглыя арнамента-
ваныя бляхі з умбонападобным выступам ў
цэнтры, трохдзюркавыя ланцугатрымальні-
кі). Акрэслена праблематыка амаль поўнай
адсутнасці храналагічных маркёраў для
культуры 48. У. В. Енукоў у сваім даследаван-
ні абагуліў вядомыя яму матэрыялы з усяго
арэала кульутры. Высновы, выкладзеныя ў
гэтай працы, актуальныя і зараз.
І. А. Гаўрытухін у адным з сваіх артыку-
лаў закрануў пытанні паходжання і хранало-
гіі маленькіх трапецападобных падвесак 49.
Для вырашэння гэтых пытанняў аўтар зд-
зейсніў картаграфаванне максімальна падо-
бных вырабаў з розных тэрыторый. У адну
з груп аўтар вылучыў маленькія трапеца-
падобныя падвескі, вядомыя па помніках
КСПДК. Даследчык высказаў некаторыя
высновы наконт усяго масіву падобных зна-
ходак, характэрных для КСПДК: 1) буйныя
і моцна арнаментаваныя трапецападобныя
падвескі характэрны для позніх комплек-
саў; 2) маленькія трапецападобныя падве-
скі КСПДК можна датаваць у рамках VIII–
ІХ ст.; 3) параўноўваючы трапецападобныя
падвескі КСПДК і такія ж прадметы з Паду-
наўя, а таксама з помнікаў пражскай куль-
туры можна сцвярджаць пра шэраг храна-
лагічных, тыпалагічных і функцыянальных
адрозненняў; 4) у фарміраванні КСПДК пры-
малі ўдзел людзі, звязаныя з зонай уплыву
«среднедунайско-верхнеднепровской дуги
культурных контактов VII в.» 50.
Новыя пытанні ў даследаванні КСПДК
былі ўзнятыя В. С. Няфёдавым. Цэлы шэраг
артыкулаў дасдедчыка дазваляе па новаму
паглядзець на гісторыю ўзнікнення і развіц-
ця КСПДК, пераасэнсаваць храналогію куль-
туры 51.
В. С. Няфёдаў удакладніў тыпалогію
скроневых колцаў КСПДК для смаленскай
часткі арэала культуры. Ён вылучыў два тыпы
скроневых колцаў, і па два варыянты ў кож-
ным з іх. Прынцыпова новым стала вылучэн-
не даследчыкам у якасці асобнага тыпа 1
пярсцёнкападобных колцаў са спіральным
завітком на адным з канцоў (варыянт 1 – заві-
ток вонкі, варыянт 2 – завіток унутр). У тып
2 уваходзяць серпападобныя скроневыя ко-
лцы з заходзячымі канцамі: варыянт 1 – з
адным сплошчаным канцом, у якім прабіта
4–6 адтулін для мацавання трапецападобных
падвесак, варыянт 2 – з дзвюма сплошчаны-
47 Там жа, 59.
48 Там жа, 75.
49 Гавритухин, И. О. (1997). Малень-
кие трапециевидные подвески с каймой
из прессованных точек по нижнему краю.
Гістарычна-археалагічны зборнік, 12,
43–58.
50 Там жа, 46–50.
51 Нефёдов, В. С. О времени возник-
новения культуры, 191–199; Нефёдов,
В. С. (2002). Салтовские древности в
смоленских длинных курганах. Гістарыч-
на-археалагічны зборнік, 17, 131–139;
Нефёдов, В. С. (2003). Некоторые за-
мечания об украшениях культуры смо-
ленских длинных курганов из раскопок
в Старой Ладоге. В Ладога – первая
столица Руси. 1250 лет непрерывной
жизни. Седьмые чтения памяти Анны Ма-
чинской (с. 58–67). Санкт-Петербург:
Нестор-История, ИИ РАН; Нефёдов, В. С.
Височные кольца, 35–41; Нефёдов, В. С.
(2011). Смоленские кривичи и Русь:
североевропейские и древнерусские
изделия в смоленских длинных курганах.
В Труды III (XIX) Всероссийского
археологическою съезда (Т. II, с.
75–77). Москва; Нефёдов, В. С. (2012).
Ранние этапы политогенеза на террито-
рии Смоленской земли (конец IX– пер-
вая половина XI в.). В Северная Русь и
проблемы формирования Древнерусского
государства. Сборник материалов Между-
народной научной конференции (Волог-
да – Кириллов – Белозерск, 6–8 июня
2012 г.) (с. 89–113). Вологда: Древ-
ности Севера.
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
48
мі сіметрычна-заходзячымі канцамі (мал. 3).
Па сутнасці, тып два супадае з тыпам 1 па-
водле тыпалогіі У. В. Енукова. На падставе
такой фармальнай прыкметы, як завостраны
канец ў колцаў тыпу 1 і 2 варыянт 1 даслед-
чык дапускае думку пра іх выкарыстанне ў
якасці завушніц 52. В. С. Няфёдаў удакладніў
храналогію скроневых колцаў: колцы тыпу
1 варыянта 1 датуюцца на падставе прамых
аналогій VIII–X стст., тыпу 1 варыянта 2 не
пазней за трэцюю чвэрць VIII ст. Скроневыя
колцы тыпу 2 варыянта 1 сустракаюцца ў па-
хаваннях сярэдзіны – другой паловы VIII ст.,
а таксама ў І будаўнічым ярусе Землянога
гарадзішча Старой Ладагі (750–765 г., па-
водле Кузьміна – Мачынскай 53, але яны не
заўважаны ў комплексах Х ст. Серпападо-
бныя скроневыя колцы варыянту 2 бытава-
лі на працягу ўсяго часу існавання КСПДК,
яны сустракаюцца ў пахаваннях сярэдзіны –
трэццяй чвэрці VIII ст. (Цуркоўка, к. 2, п. 1)
і пахваннях другой – трэцяй чвэрці Х ст.
(Заазер’е, к. 5, п. 4; к. 59, п. 2), а таксама у
матэрыялах Х ст. на паселішчах Гнёздава і
Гарадка на Ловаці.
В. С. Няфёдаў, як і яго папярэднікі, па-
спрабаваў знайсці прататып серпападобных
скроневых колцаў КСПДК. На яго думку,
яны паходзяць ад пярсцёнкападобных скро-
невых колцаў з завітком вонкі. Даследчык
выказаў думку, што эвалюцыя скроневых
колцаў КСПДК шла па шляху павелічэння іх
дыяметра. Такім чынам, выбудавана наступ-
ная эвалюцыйная мадэль – пярсцёнкападо-
бныя скроневыя колцы з завітком вонкі (тып
1 варыянт 1) – серпападобныя скроневыя
колцы з адным сплошчаным канцом, у якім
прабіта 4–6 адтулін для мацавання трапеца-
падобных падвесак (тып 2 варыянт 1) (час
узнікнення не раней за сярэдзіну VIII ст.) –
серпападобныя скроневыя колцы з дзвума
сплошчанымі сіметрычна-заходзячымі кан-
цамі (тып 2 варыянт 2) (мал. 5) 54.
Закрануў В. С. Няфёдаў і пытанне пра
змену серпападобных скроневых колцаў
КСПДК бранзалетападобнымі скроневымі
колцамі з завязанымі канцамі, якая адбыла-
ся ў другой палове Х–пачатку ХІ стст. Ён не
лічыць гэтую трансфармацыю дзіўнай, калі
52 Нефёдов, В. С. Височные кольца, 35–
36.
53 Кузьмин, С. Л. (2000). Стратиграфия
и некоторые проблемы истории Старола-
дожского поселения VIII–X вв. Stratum
Plus, 5, 50–54.
54 Нефёдов, В. С. Височные кольца, 39.
Мал. 4. Эвалюцыя трымальнікаў культуры
смаленска-полацкіх доўгіх курганоў,
прапанаваная Ю. М. Лесманам
МІKC
2020 4(11)
49
ўявіць, што прататыпам для такіх колцаў
выступалі пярсцёнкападобныя скроневыя
колцы з завязанымі канцамі, якія былі вя-
домы сярод славянскага насельніцтва Гнёз-
дава ў другой палове Х ст. 55
Сярод прац, прысвечаных «культура-
вызначальным рэчам» КСПДК, варта ўзга-
даць артыкул Ю. М. Лесмана 56. У ім аўтар
прасачыў эвалюцыю такога элемента жано-
чага ўбору, як бі-S-падобныя трымальнікі на
фоне агульных працэсаў развіцця КСПДК
у канцы І – пачатку ІІ тыс. н.э. Даследчык
датаваў трымальнікі ўсім перыядам існаван-
ня культуры – «VIII–X вв., а, на периферии,
возможно, и до начала XІ в.» 57. Ю. М. Лес-
ман звярнуў увагу на з’яўленне ў КСПДК
новага тыпу трымальнікаў – трохдзюркавых
літых, якія з’яўляюцца на заключным этапе
развіця культуры. Верхняя мяжа такога тыпу
трымальнікаў вызначаецца Ю. М. Лесманам
не пазней за пачатак ХІ ст. (па знаходцы та-
кіх трымальнікаў у курганным могільніку
Пагошча, Браслаўскі раён Віцебскай воб-
ласці) 58. Як наступны крок ў развіцці тры-
мальнікаў КСПДК Ю. М. Лесман бачыць
бі-S-падобныя падвескі з дробнай пяцелькай
у верхняй частцы (марфалагічныя пераемні-
кі), якія былі у выкарыстанні на тэрыторыі
Старажытнай Русі ў ХІ–ХІІ ст., магчыма, і ў
ХІІІ ст. (мал. 4) 59.
У артыкуле Ю. М. Лесмана прыводзіц-
ца цікавая выснова наконт трансфармацыі
ўпрыгажэнняў КСПДК: пры захаванні фор-
мы мяняліся іх функцыі. Асобныя элементы
ўбору КСПДК, якія раней ўваходзілі ў ней-
кія складаныя упрыгажэнні, становяццца
аўтаномнымі «… разделители для подвесок,
обычно включенных вместе со спиральками
в сложное украшение, оказались прототипа-
ми автономных подвесок в составе ожере-
лий. … ромбовидные подвески, крепившие-
ся к цепочкам и входившие в состав других
сложных металлических украшений, стали
основой лепестковых подвесок тоже в соста-
ве ожерелий» 60.
55 Там жа, 40.
56 Лесман, Ю. М. Биэсовидные разделите-
ли, 228–232.
57 Там жа, 228.
58 Там жа, 229.
59 Там жа, 230–231.
60 Там жа, 231–232.
Мал. 5. Бытаванне скроневых колцаў
культуры смаленска-полацкіх доўгіх курганоў
на Смаленшчыне, паводле В. С. Няфёдава
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
50
Адзінай працай, прысвечанай рэкан-
струкцыі жаночага строю насельніцтва Бе-
ларускага Падзвіння паводле пахаванняў
па абрадзе крэмацыі можна лічыць артыкул
А. В. Вяйцяховіча «Жаночы пахавальны
ўбор Х–ХІІ ст.» 61. Яшчэ ў сваёй кандыда-
цкай дысертацыі даследчык паспрабаваў
вылучыць пэўныя «традыцыі» развіцця жа-
ночага строю на тэрыторыі Полацкай зямлі
на падставе пахавальных помнікаў 62. Рэкан-
струкцыя была зроблена для наступнага
рэгіёна – гэта вытокі р. Бярэзіны Дняпроў-
скай і сістэма яе правых і левых прытокаў
на тэрыторыі Докшыцкага і Лепельскага
раёнаў Віцебскай вобласці 63. Даследчыкам
вылучаны дзве традыцыі строя, першая ата-
ясамліваецца з КСПДК. Для яе характэрны-
мі элементамі з’яўляецца галаўны ўбор, які
мог складацца з асновы і скроневых серпа-
падобных колцаў з заходзячымі канцамі, а
таксама «драцяных» скроневых колцаў, пры-
мацаваных да яе. Таксама да ўбору галавы
быў аднесены галаўны венчык 64.
Да ўпрыгажэнняў шыі былі аднесены
вітыя грыўні з трох драцін з конусападобны-
мі ці петлепадобнымі канцамі. Да нагруд-
нага ўпрыгажэння А. В. Вайцяховіч аднёс
ўпрыгажэнне, якое складалася з ланцужкоў,
што замацоўваліся на плячах з дапамогай
кручкоў (?) ці трохвугольных (трапецападо-
бных) трымальнікаў з трыма адтулінамі. Да
ніжніх канцоў ланцужкоў падвешваліся тра-
пецападобныя ці ромбападобныя падвескі.
У склад гэтага ўпрыгажэння маглі ўваходзі-
ць буйныя біканічныя пацеркі. Акрамя яго,
да нагрудных упрыгажэнняў уваходзілі кара-
лі са шкляных пацерак. Даследчык звярнуў
увагу на прысутнасць ў пахаваннях крыжа-
праразных бразготак, аднак якое месца яны
займалі ў сістэме жаночага ўбору, невядома.
Да ўпрыгажэнняў рук былі аднесены рознай
формы бранзалеты (пукатыя з арнаментам
«воўчы зуб» і V-падобныя ў сячэнні), а так-
сама шырокасярэдзінныя пярсцёнкі з «вуса-
тымі канцамі» 65.
Падаецца дзіўным уключэнне ў комп-
лекс жаночых упрыгажэнняў першай трады-
цыі нагруднага ўпрыгажэння, якое складала-
ся з ланцужкоў, якія замацоўваліся на плячах,
бо такая знаходка зафіксавана толькі ў дзвух
выпадках 66, і пакуль што не можа быць свед-
чаннем распаўсюжання такога ўпрыгажэння
на пэўных тэрыторыях, не кажучы ўжо пра
існаванне традыцыі.
Некалькі артыкулаў А. В. Вайцяховіча
былі прысвечаны абагульненню і аналізу
асобных элементаў жаночага ўбору КСПДК.
Ён распрацаваў тыпалогію трапецападо-
бных падвесак для беларускай часткі арэала
КСПДК і вылучыў тры групы, якія ў сваю
чаргу падзяляліся на варыянты. Крытэрыя-
мі для вылучэння выступілі марфалагічныя
61 Вайцяховіч, А. В. (2011).
Жаночы пахавальны ўбор Х–ХІІ ст. В
Лепельскія чытанні: матэрыялы навуко-
ва-практычнай канферэнцыі (с. 33–41).
Мінск: «Медысонт».
62 Вайцяховіч, А. В. (2011). Развіц-
цё форм і відаў пахавальнага абраду
на тэрыторыі Полацкай зямлі ў X–XII
стст. (Дысертацыя на суісканне вучонай
ступені кандыдата гістарычных навук:
спецыяльнасць 07.00.06 Археалогія).
Мінск.
63 Вайцяховіч, А. В. (2011).
Жаночы пахавальны ўбор Х–ХІІ ст., 34.
64 Там жа, С. 35.
65 Там жа, С. 36.
66 Вайцяховіч, А. В. (2017). Знаходкі
металічных арнаментаваных трымальнікаў
ланцужкоў на тэрыторыі Віцебскай воб-
ласці. В Віцебскія старажытнасці: ма-
тэрыялы навуковай канферэнцыі, прысве-
чанай 150–годдзю з дня нараджэння У.
Г. Краснянскага, Віцебск, 17–18 ка-
стрычніка 2013 г. (с. 36–39). Віцебск.
МІKC
2020 4(11)
51
прыкметы. Група ІІ вылучана на падставе
адной трапецападобнай падвескі з могільні-
ка Бірулі (Докшыцкі раён Віцебскай воблас-
ці). Варыянты, прыведзеныя ў межах групы
І і ІІІ вылучаны на падставе традыцый арна-
ментальнага дэкору. Храналогія бытавання
падвесак, аб’яднаных у групу І, на думку
аўтара – другая палова VIII – пачатак Х стст.,
група ІІІ – першая палова Х – пачатак ХІ ст.
Каб уявіць функцыянальнае прызначэнне
гэтых рэчаў, А. В. Вайцяховіч прывёў у якас-
ці прыкладу асобныя элементы жаночага
строю КСПДК, куды маглі, на яго думку, ма-
цавацца трапецападобныя падвескі 67.
Таксама асобны артыкул А. В. Вайця-
ховіча прысвечаны рэдкім трапецападобным
арнаментаваным трымальнікам з адтулінамі
ўнізе (знаходкі з тэрыторыі Віцебскай во-
бласці), на які маглі мацавацца ланцужкі,
ромбападобныя падвескі. Такія трымальнікі
былі выяўлены ў пахаваннях па абрадзе крэ-
мацыі ў могільніках Вышадкі і Бірулі (Гара-
доцкі, Докшыцкі раёны Віцебскай вобласці).
Даследчык адносіць іх да элементаў жаноча-
га строю КСПДК і лічыць часам іх з’яўлення
другую палову Х ст. Падобныя трымальнікі,
на яго думку, фіксуюцца толькі на белару-
скай частцы арэала культуры 68.
Сучасны стан і
перспектывы вывучэння
жаночага строю КСПДК
На дадзены момант стан вывучэння жаноча-
га строю можна ахарактарызаваць у некаль-
кіх рэчышчах: палявая праца, камеральная
праца і новыя тэарэтычныя напрацоўкі ў
галіне вывучэння жаночага строю КСПДК.
Зараз накапленне крыніц для вывучэння
жаночага строю КСПДК адбываецца дзя-
куючы палявой працы такіх археолагаў, як
М. А. Плавінскі, які займаецца даследаван-
нямі курганных старажытнасцяў другой па-
ловы І – пачатку ІІ тыс. на паўночным-захадзе
Беларусі. Таксама палявымі даследаваннямі
могільнікаў, сярод якіх сустракаюцца і паха-
ванні КСПДК, займаецца А.В. Вайцяховіч, у
сферы навуковых цікавасцяў якога знаход-
зіцца праблематыка трансфармацыі паха-
вальнага абраду на тэрыторыі Полацкай зям-
лі. З 2018 года даследаваннямі пахавальных
старажытнасцяў КСПДК таксама займаецца
аўтар дадзенага артыкула. Аднак палявымі
даследаваннямі арэал культуры як і раней,
так і зараз, ахоплены нераўнамерна.
Побач з палявой працай важным для
вывучэння жаночага строю КСПДК з’яўляец-
67 Вайцяховіч, А. В. (2014). Знаходкі
трапецападобных падвесак у курганах
Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі. В
Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка
і вынікі палявых і міждысцыплінарных
даследаванняў (да 20–годдзя археа-
лагічных і этнаграфічных экспедыцый
ПДУ): зб. навук. арт. II Міжнар.
навук. канф., Полацк, 17–18 красав.
2014 г. (Ч. 1, с. 35–40). Наваполацк.
68 Вайцяховіч, А. В. Знаходкі металіч-
ных арнаментаваных трымальнікаў ланцу-
жкоў, 38–39.
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
52
ца поўны ўвод у навуковы ўжытак калек-
цый прадметаў, атрыманых падчас даследа-
ванняў мінулых часоў. Шмат якія калекцыі
прадметаў, якія звязаны з насельніцтвам КС-
ПДК, апублікаваны толькі часткова, што не
дазваляе асэнсаваць комплексы ў цэлым.
У сувязі з выяўленнем бескурганных
пахаванняў КСПДК на тэрыторыі некропа-
ля Наўры ІІ востра ўздымаецца шэраг на-
вуковых пытанняў, адным з якіх з’яўляецца
суаднясенне бескурганных і курганных па-
хаванняў КСПДК. На нашу думку, справа бу-
дучыні – фіксацыя падобнага тыпу помнікаў
ля вядомых курганных могільнікаў КСПДК.
Таму, даволі перспектыўным з’яўляецца
вывучэнне жаночага інвентару з такіх мо-
гільнікаў.
Нажаль, пакуль застаецца нявырашаным
пытанне вылучэння рэчаў хронаіндыката-
раў, а таксама пытанне пра час і шляхі пра-
нікнення носьбітаў КСПДК на тэрыторыю
Беларускага Падзвіння, хаця некаторыя мер-
каванні на гэты конт былі выказаны 69. Але
гэта – справа будучых даследаванняў, у якіх
галоўная роля адводзіцца асобным элемен-
там жаночага строю.
Высновы
Такім чынам, ў даследаванні жаноча-
га строю КСПДК можна вылучыць не-
калькі этапаў. Праз аналіз навковых прац,
прысвечаных гэтай тэме, з самага пачатку
вывучэння і да сённяшняга часу выяўляец-
ца наступная заканамернасць: асобныя эле-
менты жаночага строю КСПДК абагульня-
ліся даследчыкамі ў групы: ўпрыгажэнні
рук, шыі і грудзей, галавы. Але дагэтуль не
выпрацаваныя крытэрыі, па якіх асобныя
элементы жаночага металічнага ўбору вар-
та ўключаць менавіта ў тую ці іншую групу.
Важна асэнсаваць рэч як састаўны элемент
больш складанага ўпрыгажэння, і вызначаць
функцыянальнае прызначэнне ўпрыгажэн-
ня ў цэлым. Для розных пахавальных комп-
лексаў адзін і той жа прадмет можа быць
састаўным элементам функцыянальна роз-
ных упрыгажэнняў: спіральная пранізка
магла быць дэталлю ўпрыгажэння галаў-
нога венчыка (ўпрыгажэнні галавы), дэтал-
лю караляў (упрыгажэнні шыі і грудзей), і
нашыўкай на адзенне. Падобная сітуацыя
назіраецца з трапецападобнымі падвескамі,
ланцужкамі. Таму важна асэнсаванне рэчаў
69 Плавінскі, М. А. (2020). У пошу-
ках новых поглядаў на гісторыю крыві-
чоў Беларускага Падзвіння. Беларускi
гiстарычны часопiс, 5, 12–18.
МІKC
2020 4(11)
53
у комплексах, рэканструкцыя строю асобных
пахаванняў. Толькі на падставе гэтага можна
вылучаць нейкія лакальныя асаблівасці, ці
вылучаць традыцыі, характэрыня для носьбі-
таў КСПДК на ўсім яе арэале.
У пэўнай ступні у даследаваннях жано-
чага строю КСПДК можна казаць пра пана-
ванне мікрарэгіянальныага падыходу. Праца
У.В. Енукова – прыклад даследавання, якое
закранае пытанні асобных элементаў жано-
чага строю КСПДК па ўсім арэале культуры.
Астатнія працы, як манаграфічнага харак-
тару, так і у форме артыкулаў, сканцэнтра-
ваваны на абагульненне і тыпалагізацыю
інвен тару па пэўных рэгіёнах: самая поўная
тыпа логія скроневых колцаў КСПДК распра-
цавана В. С. Няфёдавым для смаленскай
часткі арэала культуры. Тыпалогіі, прапана-
ваныя Я. А. Шмідтам з большасці базуюцца
на матэрыялах яго ўласных раскопак, якія
здзяйсняліся ім на тэрыторыі смаленскай
часткі арэала культуры. А. В. Вайцяховічам
пра панавана тыпалогія трапецападобных
пад весак, якая грунтуецца на матэрыялах з
бела рускай часткі арэала культуры. Добрым
прык ладам працы, прысвечанай тыпалогіі,
хра налогіі, і эвалюцыі трымальнікаў КСПДК
з’яўляецца праца Ю. М. Лесмана.
Нягледзячы на тое, што палявыя архе-
алагічныя даследаванні курганных могіль-
нікаў, дзе маюцца старажытнасці КСПДК, у
Смаленскім Падняпрпроўі і Беларускім Пад-
звінні распачаліся прыкаладна ў адзін і той
жа час (сярэдзіна XIX ст.), і працягваюцца
зараз, назіраецца разрыў ў ступені тэарэтыч-
ных даследаванняў КСПДК паміж беларускі-
мі і расійскімі даследчыкамі. Можна казаць,
што на тэрыторыі Беларусі, толькі распача-
лося мэтанакіраванае вывучэнне матэрыяль-
най культуры КСПДК у цэлым, што пакуль
не дазваляе казаць пра прысутнасць нейкіх
устойлівых набораў і лакальных асаблівас-
цяў жаночага строю.
Referenses
Enukov, V. V. (1990). Rannie etapy formirovaniya
smolensko-polotskikh krivichei (po arkheologicheskim
dannym). Moskva: Znak Pocheta [in Russian].
Enukov, V. V. (2018). Kul’tura smolenskikh dlin-
nykh kurganov i drevnosti dnepro-donskoi lesostepi. In
Arkheologiya Drevnei Rusi: problemy i otkrytiya. Ma-
terialy mezhdunarodnoi konferentsii, posvyashchennoi
100-letiyu so dnya rozhdeniya D. A. Avdusina. Trudy
istoricheskogo fakul’teta MGU (Vol. 140, pp. 75–77).
Moskva: Izdatel’stvo Moskovskogo universiteta [in Rus-
sian].
Gavritukhin, I. O. (1997). Malen’kie trapetsievidnye
podveski s kaimoi iz pressovannykh tochek po nizhnemu
krayu. Gіstarychna-arkhealagіchny zbornіk, 12, 43–58
[in Russian].
Kuz’min, S. L. (2000). Stratigrafiya i nekotorye
problemy istorii Staroladozhskogo poseleniya VIII–X vv.
Stratum Plus, 5, 50–69.
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
54
Lesman, Yu. M. (2012). Biesovidnye razdeliteli,
trekhdyrchatye razdeliteli i biesovidnye podveski: ot
kul’tury smolenskikh dlinnykh kurganov k drevneruss-
koi kul’ture. In Slavyane Vostochnoi Evropy nakanune
obrazovaniya Drevnerusskogo gosudarstva. Materialy
mezhdunarodnoi konferentsii, posvyashchennoi 110-le-
tiyu so dnya rozhdeniya Ivana Ivanovicha Lyapushki-
na (1902–1968) 3–5 dekabrya 2012 g. (pp. 228–232).
Sankt-Peterburg [in Russian].
Mikhailova, E. R. (2014). Veshchevoi kompleks
kul’tury pskovskikh dlinnykh kurganov: tipologiya i khro-
nologiya. Saarbrücken: LAPLAMBERT Academic Pub-
lishing.
Nefedov, V. S. (2000). O vremeni vozniknoveniya
kul’tury smolensko-polotskikh dlinnykh kurganov. In
Arkheologiya i istoriya Pskova i Pskovskoi zemli: mate-
rialy nauch. seminara 1996–1999 (pp. 191–199). Pskov
[in Russian].
Nefedov, V. S. (2002). Saltovskie drevnosti v smo-
lenskikh dlinnykh kurganakh. Gіstarychna-arkhea la-
gіchny zbornіk, 17, 131–139 [in Russian].
Nefedov, V. S. (2003). Nekotorye zamechaniya ob
ukrasheniyakh kul’tury smolenskikh dlinnykh kurganov
iz raskopok v Staroi Ladoge. In Ladoga – pervaya stolit-
sa Rusi. 1250 let nepreryvnoi zhizni. Sed’mye chteniya
pamyati Anny Machinskoi (pp. 58–67). Sankt-Peterburg:
Nestor-Istoriya, II RAN [in Russian].
Nefedov, V. S. (2009). Visochnye kol’tsa kul’tury
smolensko-polotskikh dlinnykh kurganov (po materi-
alam pogrebenii Smolenskogo Podneprov’ya i Pod-
vin’ya). Rossiiskaya arkheologiya, 3, 35–41 [in Russian].
Nefedov, V. S. (2011). Smolenskie krivichi i Rus’:
severoevropeiskie i drevnerusskie izdeliya v smolenski-
kh dlinnykh kurganakh. In Trudy III (XIX) Vserossiis-
kogo arkheologicheskoyu s’ezda (Vol. II, pp. 75–77).
Moskva [in Russian].
Nefedov, V. S. (2012). Rannie etapy politogeneza na
territorii Smolenskoi zemli (konets IX– pervaya polovi-
na XI v.). In Severnaya Rus’ i problemy formirovaniya
Drevnerusskogo gosudarstva. Sbornik materialov Mezh-
dunarodnoi nauchnoi konferentsii (Vologda – Kirillov –
Belozersk, 6–8 iyunya 2012 g.) (pp. 89–113). Vologda:
Drevnosti Severa [in Russian].
Plavinski, M. A. (2011). Polacka-smalenskih
dowgih kurganow kul’tura. In Arhealogija Belarusi:
jencyklapedyja (Vol. 2, pp. 202–203). Minsk [in Be-
lorusian].
Plavinski, M. A. (2020). U poshukah novyh pogljad-
aw na gistoryju kryvichow Belaruskaga Padzvinnja. Be-
laruski gistarychny chasopis, 5, 12–18 [in Belorusian].
Plavinskii, N. A. (2012). K voprosu o finale kul’tury
smolensko-polotskikh dlinnykh kurganov v Braslovskom
Poozer’e (po materialam raskopok kurgannogo mogil’ni-
ka Opsa v 2010 g.). In Slavyane Vostochnoi Evropy na-
kanune obrazovaniya Drevnerusskogo gosudarstva. Ma-
terialy mezhdunarodnoi konferentsii, posvyashchennoi
110-letiyu so dnya rozhdeniya Ivana Ivanovicha Lya-
pushkina (1902–1968) 3–5 dekabrya 2012 g. (pp. 225–
228). Sankt-Peterburg [in Russian].
Pławinski, M., Pławinski, A., Pławinski, U., Tara-
siewicz, W., Makouskaja, W., & Astapowicz, E. (2018).
Badania zespołu stanowisk archeologicznych koło wsi
Nawry, rej. miadzielski obw. miński, w 2017 roku. In
Badania archeologiczne w Polsce środkowowschodniej,
zachodniej Białorusi i Ukrainie w roku 2017: streszcze-
nia referatów XXXIV konferencji. Lublin, 38.
Sedov, V. V. (1974). Dlinnye kurgany krivichei.
Moskva: Nauka [in Russian].
Sedov, V. V. (1982). Vostochnye slavyane v VI–XIII
vv. In Arkheologiya SSSR s drevneishikh vremen do sred-
nevekov’ya (Vol. 14). Moskva: Nauka [in Russian].
Sedov, V. V. (1993). Visochnye kol’tsa kul’tury
smolensko-polotskikh dlinnykh kurganov. In Chas, pom-
nіkі, lyudzі. Pamyatsі represavanykh arkheolagaў. Tezіsy
dakladaў mіzhnarodnai kanferentsyі ў Mіnsku 27–30
kastrychnіka 1993 g. (pp. 116–118). Mіnsk [in Russian].
МІKC
2020 4(11)
55
Sedov, V. V. (1994). Ocherki po arkheologii slavyan.
Moskva [in Russian].
Sedov, V. V. (1995). Slavyane v rannem sredneve-
kov’e. Moskva: NPBO “Fond arkheologii” [in Russian].
Sedov, V. V. (1999). Drevnerusskaya narodnost’.
Moskva: Yazyki russkoi kul’tury [in Russian].
Shmidt, E. A. (1968). O smolenskikh dlinnykh kur-
ganakh. In Slavyane i Rus’ (pp. 224–229). Moskva: Nau-
ka [in Russian].
Shmidt, E. A. (1970). K voprosu ob etnicheskoi
prinadlezhnosti zhenskogo inventarya iz smolenski-
kh dlinnykh kurganov. In Materialy po issledovaniyu
Smolenskoi oblasti (Vol. VII, pp. 219–235). Moskva:
Moskovskii rabochii [in Russian].
Shmidt, E. A. (2006). Osobennosti etnokul’turnogo
razvitiya plemen Smolenskogo Podneprov’ya i smezh-
nykh territorii v VIII–X vv. n. e. Gіstarychna-arkhea-
lagіchny zbornіk, 22, 113–120 [in Russian].
Shmidt, E. A. (2008). K voprosu ob etnicheskoi pr-
inadlezhnosti krivichei. In Romanovskie chteniya – 4:
sbornik trudov Mezhdunarodnoi nauchnoi konferentsii,
22–23 noyabrya 2007 goda, g. Mogilev (pp. 100–102).
Mogilev [in Russian].
Shmidt, E. A. (2012). Krivichi Smolenskogo Pod-
neprov’ya i Podvin’ya (v svete arkheologicheskikh dan-
nykh). Smolensk [in Russian].
Shmidt, E. A. (2013). Shugailovo (kompleks arkheo-
logicheskikh pamyatnikov). Smolensk: Svitok [in Rus-
sian].
Shtyhaw, G. V. (1992). Kryvichy: pa matjeryjalah
raskopak kurganow u Pawnochnaj Belarusi. Minsk: Na-
vuka i tjehnika [in Belorusian].
Spitsyn, A. A. (1899). Rasselenie drevnerusskikh
plemen po arkheologicheskim dannym. Zhurnal Minis-
terstva narodnogo prosveshcheniya, 301–340 [in Rus-
sian].
Spitsyn, A. A. (1903). Udlinennye i dlinnye kurgany.
In Zapiski otdeleniya russkoi i slavyanskoi arkheologii
Russkogo arkheologicheskogo obshchestva (V (1), pp.
196–202). Sankt-Peterburg: Tip. I. N. Skorokhodova [in
Russian].
Vajcjahovich, A. V. (2011). Razviccjo form i vidaw
pahaval’naga abradu na tjerytoryi Polackaj zjamli w
X–XII stst. (Dysertacyja na suiskanne vuchonaj stupeni
kandydata gistarychnyh navuk: specyjal’nasc’ 07.00.06
Arhealogija). Minsk [in Belorusian].
Vajcjahovich, A. V. (2011). Zhanochy pahaval’ny
wbor X–XII st. In Lepel’skija chytanni: matjeryjaly
navukova-praktychnaj kanferjencyi (pp. 33–41). Minsk:
“Medysont” [in Belorusian].
Vajcjahovich, A. V. (2014). Znahodki trapecapadob-
nyh padvesak u kurganah Pawnochnaj i Cjentral’naj Be-
larusi. In Belaruskae Padzvinne: vopyt, metodyka i vyniki
paljavyh i mizhdyscyplinarnyh dasledavannjaw (da 20–
goddzja arhealagichnyh i jetnagrafichnyh jekspedycyj
PDU): zb. navuk. art. II Mizhnar. navuk. kanf., Polack,
17–18 krasav. 2014 g. (Vol. 1, pp. 35–40) Navapolack [in
Belorusian].
Vajcjahovich, A. V. (2017). Znahodki metalichnyh
arnamentavanyh trymal’nikaw lancuzhkow na tjerytoryi
Vicebskaj voblasci. In Vicebskija starazhytnasci: mat-
jeryjaly navukovaj kanferjencyi, prysvechanaj 150–god-
dzju z dnja naradzhjennja U.G. Krasnjanskaga, Vicebsk,
17–18 kastrychnika 2013 g. (pp. 36–39). Vicebsk [in Be-
lorusian].
Volkaite-Kulikauskene, R. (1997). Odezhda i
ukrasheniya baltov (I–XVI vv.). Vilnius, Lietuvos Istori-
jos instituto [in Russian].
Zarinya, A. (1960). Latgal’skie zhenskie golovnye
venki vainagi – VI–XIII vv. In Arheologia un etnografia.
Rakstu krejums (Vol. 2, pp. 79–95). Riga [in Russian].
Zarinya, A. (1970). Odezhda drevnikh latgalov. VII–
XIII vv. Riga: Zinatne [in Russian].
МІKC
2020 4(11)
МІKC
2020 4(11)
56
Viktoriia Tarasevich
THE HISTORY OF STUDYING WOMEN’S JEWELRY
ATTIRE OF SMOLENSK-POLOTSK LONG BARROWS
CULTURE: RESULTS AND THE CURRENT STATE
The article is devoted to the history of studying, as well as to the analysis of how deeply women’s
metal attire (suit) of Smolensk-Polotsk long barrows culture is studied, which is usually identified
with the Krivichs from annalistic chronicles. The author analyzed a number of scientific publications,
on the basis of which it was concluded that a focused study of this issue had begun in the 1960s. In
the studies of women’s jewellery attire of the Krivichs three periods can be distinguished. The initial
period (1960s – early 1990s) is characterized by a gradual departure from the perception of women’s
attire of “the culture of long barrows” only as a source of research. Attire became the subject of re-
search. The second period (1990s – 2017) is characterized by studying of women’s attire in terms of
the Culture of Smolensk-Polotsk Long Barrows (SPLBK) on purpose. At that time, fairly detailed
typologies of particular elements of the SPLBK women’s attire appeared. Since 2017 the third period
has begun (2017 – present). It is determined based on discovery of moundless burials of the KSPDK
in which new “atypical” women’s jewellery is found. It makes researchers rethink the tradition of
a funeral rite and specific elements of the Krivichi women’s attire E.A. Schmidt, V.V. Sedov, V.V.
Enukov, V.S. Nefyodov are among the main researchers. As a result of multiple years research, things
that act as “cultural markers” were identified. Typologies and a chronology of individual elements of
women’s metal attire were suggested: temple rings, head ornaments, holders. It has been established
that in the study of women’s jewelry attire SPLBK the “micro-regional approach” prevails: typologies
of inventory are predominantly based on materials from Smolensk part of the cultural area. Thus, there
is a ‘gap’ between Russian and Belarusian researchers in how deeply women’s metal attire is studied.
In Belarus, the study of its local characteristics and chronology has just begun.
Keywords: Smolensk-Polotsk long barrows culture, Belarusian Dvina region, women’s jewelry attire,
E.A. Schmidt, V.V. Sedov, V.V. Enukov, V.S. Nefyodov.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-211764 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 2616-4280 |
| language | Belarusian |
| last_indexed | 2026-03-13T00:12:27Z |
| publishDate | 2020 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Тарасевіч, В. 2026-01-10T17:32:16Z 2020 Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан / В. Тарасевіч // Місто: історія, культура, суспільство. — 2020. — № 11(4). — С. 37-56. — Бібліогр.: 69 назв. — біл. 2616-4280 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/211764 930+902 10.15407/mics2020.11.037 Статтю присвячено історії вивчення, а також аналізу ступеня вивченості жіночого металевого вбрання (костюма) культури смоленсько-полоцьких довгих курганів, яку прийнято ототожнювати з літописними кривичами. Авторка проаналізувала низку наукових публікацій, на основі яких було зроблено висновок про те, що цілеспрямоване вивчення цього питання почалось з 1960-х рр. У вивченні жіночого ювелірного убору кривичів можна виокремити три періоди. Перший період (1960-ті – початок 1990-х рр.) характеризується поступовим відходом від сприйняття жіночого убору «культури довгих курганів» тільки як джерела: убір став предметом дослідження. Другий період (1990-ті – 2017 рр.) характеризується цілеспрямованим вивченням жіночого убору в рамках поняття культури смоленсько-полоцьких довгих курганів (КСПДК). У цей час виникають досить детальні типології окремих елементів жіночого убору КСПДК. З 2017 р. починається третій період (2017 рік – наш час). Він виділений на основі виявлених безкурганних поховань КСПДК, у яких трапляються нові «нетипові» жіночі прикраси. Це спонукало дослідників до переосмислення традицій поховального обряду та характерних елементів жіночого убору кривичів. Серед основних дослідників можна назвати імена Є. А. Шмідта, В. В. Сєдова, В. В. Єнукова, В. С. Нєфьодова. За результатами багаторічних досліджень було виділено речі, які виступають як «культурні маркери», запропоновано типології та хронологію окремих елементів жіночого металевого вбрання: скроневих кілець, головних вінець, тримачів. Встановлено, що при дослідженні жіночого ювелірного вбрання культури смоленсько-полоцьких довгих курганів переважає «мікрорегіональний підхід»: типології інвентарю переважно базуються на матеріалах смоленської частини ареалу культури. Отже, існує «розрив» у рівні вивченості жіночого металевого вбрання між російськими та білоруськими дослідниками: на території Білорусі вивчення його локальних особливостей та хронології тільки почалось. The article is devoted to the history of studying, as well as to the analysis of how deeply women’s metal attire (suit) of Smolensk-Polotsk long barrows culture is studied, which is usually identified with the Krivichs from annalistic chronicles. The author analyzed a number of scientific publications, on the basis of which it was concluded that a focused study of this issue had begun in the 1960s. In the studies of women’s jewellery attire of the Krivichs three periods can be distinguished. The initial period (1960s – early 1990s) is characterized by a gradual departure from the perception of women’s attire of “the culture of long barrows” only as a source of research. Attire became the subject of research. The second period (1990s – 2017) is characterized by studying of women’s attire in terms of the Culture of Smolensk-Polotsk Long Barrows (SPLBK) on purpose. At that time, fairly detailed typologies of particular elements of the SPLBK women’s attire appeared. Since 2017 the third period has begun (2017 – present). It is determined based on discovery of moundless burials of the KSPDK in which new “atypical” women’s jewellery is found. It makes researchers rethink the tradition of a funeral rite and specific elements of the Krivichi women’s attire E.A. Schmidt, V.V. Sedov, V.V. Enukov, V.S. Nefyodov are among the main researchers. As a result of multiple years research, things that act as “cultural markers” were identified. Typologies and a chronology of individual elements of women’s metal attire were suggested: temple rings, head ornaments, holders. It has been established that in the study of women’s jewelry attire SPLBK the “micro-regional approach” prevails: typologies of inventory are predominantly based on materials from Smolensk part of the cultural area. Thus, there is a ‘gap’ between Russian and Belarusian researchers in how deeply women’s metal attire is studied. In Belarus, the study of its local characteristics and chronology has just begun. be Інститут історії України НАН України Місто: історія, культура, суспільство Історіографія та методологія Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан Історія вивчення жіночого ювелірного вбрання культури Смоленсько-Полоцьких довгих курганів: підсумки та нинішній стан The history of studying women’s jewelry attire of Smolensk-Polotsk long barrows culture: results and the current state Article published earlier |
| spellingShingle | Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан Тарасевіч, В. Історіографія та методологія |
| title | Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан |
| title_alt | Історія вивчення жіночого ювелірного вбрання культури Смоленсько-Полоцьких довгих курганів: підсумки та нинішній стан The history of studying women’s jewelry attire of Smolensk-Polotsk long barrows culture: results and the current state |
| title_full | Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан |
| title_fullStr | Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан |
| title_full_unstemmed | Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан |
| title_short | Гісторыя вывучэння жаночага строю культуры Смаленска-Полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан |
| title_sort | гісторыя вывучэння жаночага строю культуры смаленска-полацкіх доўгіх курганоў: вынікі і сучасны стан |
| topic | Історіографія та методологія |
| topic_facet | Історіографія та методологія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/211764 |
| work_keys_str_mv | AT tarasevíčv gístoryâvyvučénnâžanočagastroûkulʹturysmalenskapolackíhdougíhkurganouvyníkíísučasnystan AT tarasevíčv ístoríâvivčennâžínočogoûvelírnogovbrannâkulʹturismolensʹkopolocʹkihdovgihkurganívpídsumkitaniníšníistan AT tarasevíčv thehistoryofstudyingwomensjewelryattireofsmolenskpolotsklongbarrowscultureresultsandthecurrentstate |