Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV

Мета цієї статті – на прикладі земських судових книг часів правління перших представників династії Вазів (1518-1648) продемонструвати особливості регіонального шляхетського судочинства. Перед усім, вони дозволяють досліджувати функціонування земського суду, в тому числі періодичність сесій як...

Full description

Saved in:

Bibliographic Details
Published in:	Науковi записки. Збiрник праць молодих вчених та аспiрантiв
Date:	2009
Main Author:	Moniuszko, A.
Format:	Article
Language:	Polish
Published:	Інститут української археографії та джерелознавства імені М.С. Грушевського НАН України 2009
Subjects:	Джерела локальної історії середньовічної та ранньомодерної доби
Online Access:	https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/26992
Tags:	Add Tag No Tags, Be the first to tag this record!
Journal Title:	Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
Cite this:	Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV / A. Moniuszko // Науковi записки. Збiрник праць молодих вчених та аспiрантiв. — Т. 19 (1). — К., 2009. — С. 197-214. — Бібліогр.: 57 назв. — пол.

Institution

Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine

_version_	1859652798345379840
author	Moniuszko, A.
author_facet	Moniuszko, A.
citation_txt	Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV / A. Moniuszko // Науковi записки. Збiрник праць молодих вчених та аспiрантiв. — Т. 19 (1). — К., 2009. — С. 197-214. — Бібліогр.: 57 назв. — пол.
collection	DSpace DC
container_title	Науковi записки. Збiрник праць молодих вчених та аспiрантiв
description	Мета цієї статті – на прикладі земських судових книг часів правління перших представників династії Вазів (1518-1648) продемонструвати особливості регіонального шляхетського судочинства. Перед усім, вони дозволяють досліджувати функціонування земського суду, в тому числі періодичність сесій як свідотство ефективності його роботи. Виходячи із способу виникнення і збереження земських судових книг є можливість скористатися двома різновидами актових книг одного і того ж періоду. Різниця між інформацією в різних серіях, які відносяться до одного періоду, складає близько 30%. грунтовний аналіз актових книг дозволяє прослідкувати різницю між правовими нормами і судовою практикою, а також питання складу суду, місця, часу і тривалості засідань суду. Цель этой статьи – на примере земских судебных книг времени правления первых представителей династии Вазов (1587 – 1648) продемонстрировать особенности регионального шляхетського судопроизводства. Прежде всего, они позволяют исследовать функционирование земского суда, в томс числе периодичность сессий как свидетельство эффектив- ности его работы. исходя из способа возникновения и сохранности земских судебных книг есть возможность воспользоваться двумя разновидностями актовых книг одного и того же периода. Разница между информацией в различных сериях, которые относятся к одному периоду, составляет около 30%. глубокий анализ актовых книг позволяет проследить разницу между правовыми нормами и судебной практикой, а также вопросы состава суда, места, времени и продолжительности заседаний суда. исходя из этого, исследования актовых книг могут быть крайне полезны для изучения локальных особенностей судопроизводства. The aim of this article is to show a significance of land court records for conducting research on the nobility’s administration of legal system. The article is based on an example of land court records from Masovia during the reign of the first two kings from the Vasa dynasty (1587 – 1648). Most of all, the records afford possibility to study the practical aspects of functioning of land courts. They are especially helpful in stating frequency of the court sessions – one of the most important criteria of an assessment of functioning of land courts. In view of condition and losses of the substance of records, it is significant to use – if possible – two series of land court records from the same period. An example of land court records in Ostroleka indicates, that a difference in entries of court sessions between two parallel records from different series may reach 30 per cent. The records also enable comparisons between formal state of affairs and court practice in many other areas. The composition of the land court, and especially of the adjudicating panel, dates, places and length of land courts sessions are most notable aspects, where records serve as a primary source of research. An analysis of cases heard by land courts provides us with valuable information about their jurisdiction or number of cases during one session. Therefore records should be more frequently used in historical research, especially regarding judiciary and its place in local societies. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie znaczenia ksiąg sądowych ziemskich dla badań nad szlacheckim lokalnym wymiarem sprawiedliwości. Opiera się on na przykładzie mazowieckich ksiąg sądowych z czasów panowania dwóch pierwszych Wazów. Umożliwiają one przede wszystkim badanie praktyki funkcjonowania sądów ziemskich. Są one szczególnie pomocne przy określaniu częstotliwości zbierania się sądów na sesjach – jednego z podstawowych kryteriów oceny poprawności działania sądownictwa. Ze względu na sposób tworzenia i stan zachowania ksiąg sądowych, przy tego typu analizie istotna jest możliwość skorzystania z dwóch różnych serii ksiąg z tego samego okresu. Przykład mazowieckich ksiąg ziemskich wskazuje bowiem, iż różnice między odnotowanymi rokami sądowymi w równolegle prowadzonych księgach mogą bowiem sięgać nawet 30%. Akta sądowe pozwalają także na porównywanie stanu normatywnego z praktyką sądową w zakresie wielu innych elementów. Należą do nich kwestie składu sądu, terminów, miejsc i długości trwania sesji sądowych. Dokładna analiza spraw spornych rozpatrywanych przez sady ziemskie umożliwia z kolei zebranie wielu cennych informacji dotyczących właściwości tych sądów, jak również liczby rozpatrywanych przez nie spraw. Z powyższych względów księgi sądowe powinny być szerzej wykorzystywane w badaniach historycznych – zwłaszcza sądownictwa i jego roli wśród lokalnych społeczności.
first_indexed	2025-12-07T13:36:02Z
format	Article
fulltext	197 Stan polskich badań nad szlacheckim wymiarem sprawiedliwości w XVI – XVIII w. pozostawia sporo do życzenia. Nienajlepiej przedstawia się też kwestia wykorzystywania w nich ksiąg sądowych. Częściowym usprawiedliwieniem takiego stanu rzeczy są poważne luki w materiale źró- dłowym, zwłaszcza dające się odczuć dla sądów centralnych: sejmowego, marszałkowskiego, asesorskiego i Trybunału Koronnego [49, s. 126–134]. Mimo tych braków podejmowane są próby przedstawienia funkcjonowania sądownictwa w oparciu o materiał normatywny [55, passim; 56, passim]. lub też przy wykorzystaniu pozostałości zasobów archiwalnych [12, passim, 38, s.275–305; 50, s.93–124; 53, passim]. Na osobne wyróżnienie zasługują przedwojenne monografie wykorzystujące dziś już nieistniejące archiwalia [9, passim; 14, passim; 46, passim]. Zasób ksiąg lokalnych sądów szla- checkich zachował się w nieco większym stopniu. Ich funkcjonowaniem w średniowieczu zajął się w serii artykułów − opartych właśnie na tym typie źródeł − Stanisław Kutrzeba [34, passim]. Natomiast dla późniejszej epoki tak gruntownych prac jest niewiele. Podstawowe wiadomości na temat sądów lokalnych znalazły się w syntezach ustroju i prawa polskiego1. Cennych informacji na temat praktyki funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w XVII w. − głównie na podstawie szlacheckiej opinii publicznej − dostarczył Jerzy Michalski [39, s. 15–187]. Wielu wartościowych wniosków dotyczą- cych sądownictwa przynoszą także − oparte na księgach sądowych − prace poświęcone organizacji kancelarii grodzkich i ziemskich w XVI – XVIII w.2 1 Obszerne omówienie sądów szlacheckich przedstawił zwłaszcza Józef Rafacz w pracy dotyczącej procesu ziemskiego, [45, s.13–83]. 2 Z ważniejszych prac dotyczących kancelarii grodzkich i ziemskich można wymienić badania Przemysława Dąbkowskiego [28, passim; 29, pas- Adam MONIUSZKO (Warszawa, Polska) Mazowieckie księgi sądowe ziemskie jako źródło do badań sądownictwa za panowania Zygmunta III i Władysława IV 198 Trzeba jednak pamiętać, iż autorzy traktowali kwestie związane z działal- nością sądów na marginesie swoich głównych rozważań. Dopiero ostatnie dwudziestolecie przyniosło większe zainteresowanie ze strony historyków lokalnymi sądami. Ukazały się prace dotyczące Podlasia [48, s.33–59], ziemi lęborsko – bytowskiej [32, passim] oraz gruntowne studium funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w Prusach Królewskich [43, passim]. Niewiele miejsca w dotychczasowych badaniach sądownictwa szla- checkiego w XVI – XVIII w. poświęcano Mazowszu3. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie możliwości wykorzystania ksiąg ziemskich do badań nad lokalnym sądownictwem na przykładzie Mazowsza w latach 1588 – 16484. Mazowsze obejmowało − w swych historycznych granicach – obszar trzech województw [rawskiego, płockiego i mazowieckiego], podzielonych na 15 ziem. Co do zasady, sądy ziemskie ustanowiono dla każdej ziemi. Wyjątkiem była ziemia łomżyńska, w której − prawdopodobnie ze względu na rzesze drobnej szlachty tam zamieszkującej − funkcjonowały dwa sądy ziemskie: łomżyński i zambrowski5. Ogromny zasób aktowy wytworzony przez powyższe sądy jedynie częściowo przetrwał do naszych czasów w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie [AGAD]. Naj- gorzej prezentuje się sytuacja dla województwa rawskiego − praktycznie nie zachowały się tamtejsze księgi ziemskie i grodzkie sprzed połowy XVII w. W województwie płockim zniszczeniu uległy księgi sądów ziemi zawkrzeńskiej, natomiast większość z zachowanych ksiąg ziemi płockiej jest w stanie unie- możliwiającym ich wykorzystanie6. Z województwa mazowieckiego prze- sim; 30, passim], Oswalda Balzera [10, s. 289 – 349]; Janiny Bieleckiej [21, s.129–152; 22, s.155–174] czy Janusza Łosowskiego [37, passim]. 3 Wyjątkiem jest − oparta przede wszystkim na materiale normatyw- nym − rozprawa Krzysztofa Brześkiewicza [23, passim]. Informacje o dzia- łaniu sądownictwa znaleźć można także w pracach dotyczących urzędników mazowieckich, [44, passim; 54, passim]. 4 Artykuł oparto na badaniach przeprowadzonych w ramach dysertacji doktorskiej obronionej w 2008 r. na Wydziale Prawa i Administracji UW [42, passim]. 5 Sąd ziemski zambrowski wyodrębnił się za panowania Zygmunta Augu- sta, [51, t.II, vol.1, s.176]. 6 Są to przede wszystkim księgi z serii: Płockie Ziemskie Wieczyste Rela- cji i Wyroków oraz Płockie Ziemskie Wieczyste Wyroki Relacje. Dostępne są 3 księgi z serii Płockie Wieczyste Relacji z lat 1588 – 1591 oraz 1599 – 1604. наУКОВІ ЗаПиСКи. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України 199 trwały przede wszystkim księgi ziemskie dla terenów północno – zachodniego Mazowsza, tj. ziem: zakroczymskiej7, wyszogrodzkiej8, ciechanowskiej9 i różańskiej10. Mocno zdekompletowane są księgi ziemskie warszawskie11 oraz łomżyńskie12. Nie dotrwały do naszych czasów – przeważnie spalone w 1944 r. – księgi ziemskie: czerskie, wiskie, liwskie, nurskie oraz większość z warszawskich i łomżyńskich [49, s.175–208]. Mimo tak dużych strat, dostęp- nych jest wciąż ponad 70 mazowieckich ksiąg ziemskich z lat 1588–1648. Jedną z podstawowych kwestii, która pojawia się przy próbie oceny funkcjonowania sądownictwa ziemskiego, jest pytanie o częstotliwość od- bywania się roków sądowych. W tym przypadku księgi sądowe stanowią podstawowe źródło informacji13. Przy korzystaniu z mazowieckich ksiąg 7 Z ziemi zakroczymskiej dostępne są księgi miejskie zakroczymskie, nowomiejskie i serockie z serii wieczyste relacji obejmujące lata 1589 – 1629, 1641 i 1644 – 1648 oraz z serii dekretów wokandy z lat 1589 – 1616. 8 Dla ziemi wyszogrodzkiej zachowały się księgi z dwóch serii: wieczy- stych relacji z lat 1589 – 1637 oraz dekretów z lat 1588 – 1618. Dodatkowo wśród tamtejszych ksiąg grodzkich z serii dekretów wokandy znajduje się kilka ksiąg ziemskich. 9 Z ziemi ciechanowskiej zachowały się przede wszystkim księgi ziem- skie przasnyskie z serii inskrypcji z lat 1597–1599 i 1613–1646. Natomiast z powiatu ciechanowskiego w stanie pozwalającym na jej udostępnianie jest tylko 1 księga ziemska – choć w większości zawierająca wpisy z roków grodz- kich – z lat 1547–1630. 10 Dostępna jest tylko seria dekretów z lat 1588–1630. Ponadto w księ- gach grodzkich różańskich znajdują się dwie księgi ziemskie inskrypcji. 11 Zachowane księgi ziemskie obejmują przede wszystkim przełom XVI i XVII stulecia. Są to: 3 księgi warszawskie z lat 1587–1589 oraz 1600–1606; 2 tarczyńskie obejmujące głównie lata 1586–1591, 1601–1603 oraz 1626–1631. Nieco inna sytuacja jest w przypadku ksiąg ziemskich powiatu błońskiego. W dużej mierze są to dissoluta – obejmujące cały okres 1588 – 1648 – prze- mieszane akta ziemskie wszystkich trzech powiatów ziemi warszawskiej oraz grodu warszawskiego. 12 Przetrwało 5 ksiąg ziemskich powiatu ostrołęckiego z serii inskrypcji i dekretów obejmujących za to cały okres 1588 – 1648. 13 Niekiedy pośrednio wspominają o tym inne – pozasądowe − źródła. Przede wszystkim na informacje o niedochodzeniu roków sądowych znaleźć można w aktach sejmikowych i pismach politycznych i pamiętnikach [39, s.154–157]. Adam MONIUSZKO. Mazowieckie księgi sądowe ziemskie... 200 ziemskich pojawia się jednak pewien problem metodologiczny. Zapiski sądowe informują o tym, kiedy dany sąd się zebrał na sesję, natomiast oparte na tej podstawie konkluzje dotyczące niezbierania się sądu na rokach niosą – jak każde wnioskowanie ex silentio − pewne ryzyko. Związane ono jest ze specyfiką powstawania ksiąg ziemskich i stanem ich zachowania. Po- szczególne księgi często rozpoczynają się i kończą w środku wpisów z sesji sądowej − brakuje kart rozpoczynających i kończących poszczególne roki. Zdarza się, że braki występują nie tylko na początku i końcu księgi, lecz rów- nież w jej środku, przy poszczególnych rokach. Z tych powodów nierzadko trudno ustalić zakończenie jednych roków i rozpoczęcie następnych. Wynika to ze sposobu powstawania samych ksiąg sądowych. Wpisy przyjmowano do protokołów, a następnie przepisywano do indukty. Stosowano przy tym – przynajmniej w księgach dekretów – zasadę podziału chronologicznego, terytorialnego i przedmiotowego. Starano się grupować wpisy z roków od- bywających się w poszczególnych powiatach wedle ich charakterów – np. kontumacje, astycje, dylacje, dekrety, apelacje itp. Wpisywano je w odrębne, luźne kilku – kilkunastokartowe seksterny, które następnie łączono ze sobą i oprawiano w księgę. Świadczyć o tym mogą liczne adnotacje na górnych marginesach kart z rodzajem sądu i datą roków. Umieszczano je zapewne na poszczególnych seksternach w celu łatwiejszej ich identyfikacji. Należy pamiętać bowiem, iż zwykle akta oprawiano w księgi dopiero po kilku latach – a czasem jeszcze dłuższym okresie – od ich zapisania14. Na karcie rozpoczynającej roki umieszczano ich nagłówek z datą, miejscem sądów i składem orzekającym. Zdarza się jednak, że poszczególne seksterny są przemieszane, a karty tytułowe, z nagłówkiem roków uległy zniszczeniu, 14 Przykładowo: księga grodzka zakroczymska z 1598 r. została oprawiona przez Stanisława Żabickiego, który pisarzem zakroczymskim został w 1608 r. [4, t.64]. Symptomatyczna jest protestacja pisarza ziemskiego różańskiego Wojciecha Gołyńskiego z 1615 r. Podnosił on, iż uporządkowanie, przepisanie i oprawienie – częściowo zniszczonych − protokołów z ponad trzydziestolet- niego okresu urzędowania jego poprzednika jest zadaniem niemożliwym do wykonania. Nawet biorąc pod uwagę charakterystyczne dla protestacji przery- sowanie sytuacji, wskazuje ona na rzeczywiste problemy z bieżącym dozorem nad aktami sądowymi. Podobne skargi pojawiały się także w innych ziemiach Mazowsza w tym okresie [40, s.132 – 133]. Problem ten nie dotyczył tylko Mazowsza: wieloletnie zaległości w przepisywaniu i oprawianiu ksiąg istniały również w województwie ruskim [27, s.4–5]. наУКОВІ ЗаПиСКи. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України 201 bądź zagubieniu15. Niewykluczone zresztą, że adnotacje na marginesach są późniejszej proweniencji i służyły łatwiejszemu wyszukiwaniu poszczegól- nych wpisów, natomiast przemieszanie różnych fragmentów jest wynikiem przepisywania i ponownego oprawiania ksiąg, z powodu ich niszczenia jeszcze w XVII wieku16. Braki − w niektórych księgach ziemskich − kart tytułowych z nagłówkiem roków powodują pewne utrudnienia przy usta- laniu odbytych sesji sądowych. Częściowo rekompensują je wspomniane 15 Charakterystyczne są księgi zawierające różne wpisy z różnych lat, zło- żone z odrębnych poszytów połączonych w jedną księgę. Jako przykład służyć może księga oznaczona jako Zakroczymskie Ziemskie Wieczyste Relacji, t. 92. Na początku zawiera ona wpisy z roków sądu grodzkiego z 1622 r. Karty 53 – 58v. pochodzą z księgi ziemskiej nowomiejskiej bez oznaczenia daty roków, następie od k. 59 zaczynają się wpisy z księgi grodzkiej zakroczymskiej z 1613 r., a od k. 79 pojawiają się zapiski tego sądu z lat 1625 – 1626. Na kar- tach 97 – 104v. znajdują się z kolei wpisy z sądu ziemskiego serockiego, bez oznaczenia roków, a po nich rozpoczynają się ponownie materiały z sądu grodz- kiego zakroczymskiego z 1622 r. Od k. 129 zaczyna się fragment księgi grodz- kiej zakroczymskiej z 1606 r., a potem pojawia się fragment księgi ziemskiej serockiej z 1629 r. [k.145–172v.]. Księgę kończą fragmenty: księgi grodzkiej zakroczymskiej z 1622 r. [k.173–182v.] oraz niezidentyfikowane czasowo ksiąg ziemskiej serockiej [k.183–185] oraz ziemskiej nowomiejskiej [k.186–195v.] 16 Już w okresie panowania Zygmunta III i Władysława IV wielokrot- nie zobowiązywano posłów na sejmikach przedsejmowych do przeforsowania na sejmie uchwał dotyczących konieczności przepisania niszczejących ksiąg, bądź też oprawienia luźnych kart. W ślad za tym pojawiały się konstytucje sej- mowe, w których powoływano komisje do wykonania tego zadania. Szlachta była zresztą tak zainteresowana utrzymywaniem ksiąg sądowych w prawidło- wym stanie, że niejednokrotnie postanowienia takie podejmowano w formie laudum sejmikowego połączonego z odpowiednią uchwałą podatkową [14, k.116; k.122 – 122v.]; [15, k. 43v.; k.51; k.62]; [18, k.129]; [19, k.21v.]; [20, k.14 v.]; [13, k.286]; [4, t. 58, k.174v. – 175; t.75, k.561–561v.; t.77, k. 90v.] Tryb postępowania przy rewizji i korygowaniu akt ziemskich szczegółowo opisany został w postanowieniu sejmiku czerskiego w 1641 r. Wyznaczeni rewizorzy mieli zjeżdżać się do Czerska po odprawieniu roków ziemskich, a następnie „te wszystkie akta wziąwszy przed się one rewidować, a któreby z nich nadpsowane były, więc i w których by się defekta jakie pokazały regestro- wać, a zregestrowane imci panu pisarzowi czerskiemu do przepisania i rektyfi- kacyi podac mają” [14, k.152–154]. Adam MONIUSZKO. Mazowieckie księgi sądowe ziemskie... 202 już adnotacje na marginesach, choć i one nie zawsze się pojawiają. Ponadto zdarza się, iż stan zachowania księgi uniemożliwia ich pełne odczytanie. Jeśli dodać do tego braki w poszczególnych seriach ksiąg, stanie się jasnym, że wnioskowanie o przerwach w działalności sądów na podstawie wpisów w jednej serii ksiąg niesie za sobą pewne ryzyko. Sytuacja jest lepsza, gdy rezultaty poszukiwań w jednej księdze można skonfrontować z inną – do- stępne są księgi z serii inskrypcji (wpisów wieczystych) oraz z serii dekre- tów z tego samego okresu, lub też dysponujemy zarówno protokołem jak i induktą. Dwa przykłady unaoczniają znaczenie możliwości skorzystania z dwóch różnych ksiąg przy określaniu terminów roków ziemskich. Pierwszy z nich prezentuje częstotliwość roków sądu ziemskiego wyszogrodzkiego w latach 1595–1604, drugi zaś – powiatu ostrołęckiego sądu ziemskiego łomżyńskiego w latach 1634–1647. Obydwa zestawienia wskazują, iż pojedyncze księgi zawierają pewne luki w adnotacjach dotyczących odbywających się rokach sądów ziemskich. W wyszogrodzkich księgach ziemskich inskrypcji odnotowano 20 sesji sądu, natomiast w serii dekretów – 21. Po skolacjonowaniu wpisów okazało się, że obie księgi zawierają informacje o 23 rokach sądowych. Przy korzystaniu tyl- ko z jednej księgi poza zapiskami sądowymi pozostałoby ok. 10% odbytych sesji. Jeszcze wyraźniej zalety korzystania z dwóch serii sądowych widać w przypadku sesji sądowych w Ostrołęce. Zarówno w protokole jak i indukcie odnotowano po 14 roków. Przy porównaniu zapisków z obu ksiąg okazuje się, że odbyło się w tym czasie co najmniej 20 zjazdów sądu ziemskiego w Ostrołęce. Różnica między informacjami o częstotliwości sesji sądowych między tymi księgami wynosi zatem aż 30%. Przy zgromadzeniu większej ilości zapisek dotyczących odbywających się sesji sądu ziemskiego zasadnym wydaje się próba kwantytatywnego opracowania zebranego materiału. Koniecznością jest przy tym – z kilku względów – zachowanie daleko posuniętej ostrożności przy doborze danych do takiej analizy. Po pierwsze: należy wybrać takie okresy, dla których do dyspozycji jest więcej niż jedno źródło, z którego czerpiemy informację o odbywaniu się roków. Po drugie nie należy brać pod uwagę pojedyn- czych lat. Ich ciąg pozwala bowiem w większym stopniu przybliżyć się do realiów działania wymiaru sprawiedliwości. Unika się bowiem możli- wości zniekształcenia obrazu przez pojedyncze lata. Po trzecie wreszcie: konieczne jest zapewnienie możliwie jak największej badanej próby. Stąd też w rozprawie dotyczącej mazowieckiego sądownictwa ziemskiego przy ustalaniu częstotliwości ustanowiono następujące kryteria: co najmniej dwie наУКОВІ ЗаПиСКи. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України 203 Z es ta w ie ni e 1. R ok i s ąd u w ys zo gr od zk ie go w k si ęg ac h są do w yc h [1 59 5 – 16 04 ] * R ok W to re k po K s. In sk r. K s.D ek r. R ok W to re k po K s. In sk r. K s.D ek r. 15 95 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – w pi s 16 00 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s w pi s O kt aw ie B oż eg o C ia ła w pi s w pi s O kt aw ie B oż eg o C ia ła – – Św . M ic ha le w pi s w pi s Św . M ic ha le w pi s w pi s 15 96 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – – 16 01 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s w pi s O kt aw ie B oż eg o C ia ła w pi s w pi s O kt aw ie B oż eg o C ia ła w pi s w pi s Św . M ic ha le w pi s w pi s Św . M ic ha le – – 15 97 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s w pi s 16 02 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s w pi s O kt aw ie B oż eg o C ia ła w pi s w pi s O kt aw ie B oż eg o C ia ła w pi s w pi s Św . M ic ha le w pi s w pi s Św . M ic ha le – – 15 98 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – – 16 03 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s w pi s O kt aw ie B oż eg o C ia ła w pi s – O kt aw ie B oż eg o C ia ła w pi s w pi s Św . M ic ha le w pi s – Św . M ic ha le – – 15 99 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s – 16 04 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – w pi s O kt aw ie B oż eg o C ia ła w pi s w pi s O kt aw ie B oż eg o C ia ła w pi s w pi s Św . M ic ha le w pi s w pi s Św . M ic ha le – – * T er m in y ro kó w u st al an o na p od st aw ie : k si ęg i w pi só w w ie cz ys ty ch i re la cj i [ K s. W ie cz .] ob ej m uj ąc ej la ta 1 59 4 – 16 17 or az k si ąg d ek re tó w są du z ie m sk ie go [K s. D ek r.] z la t 1 59 5 – 16 04 . Adam MONIUSZKO. Mazowieckie księgi sądowe ziemskie... 204 Z es ta w ie ni e 2. R ok i z ie m sk ie w O st ro łę ce w k si ęg ac h są do w yc h [1 63 4 – 16 47 ]* R ok Po ni ed zi ał ek p o: Pr ot . In d. R ok Po ni ed zi ał ek p o: Pr ot . In d. 16 34 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s w pi s 16 41 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – – Św . M ał go rz ac ie – – Św . M ał go rz ac ie – – Św . M ik oł aj u – – Św . M ik oł aj u – w pi s 16 35 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s w pi s 16 42 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s – Św . M ał go rz ac ie – w pi s Św . M ał go rz ac ie – w pi s Św . M ik oł aj u – – Św . M ik oł aj u – – 16 36 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s – 16 43 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – – Św . M ał go rz ac ie w pi s w pi s Św . M ał go rz ac ie – – Św . M ik oł aj u – – Św . M ik oł aj u – – 16 37 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – w pi s 16 44 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s – Św . M ał go rz ac ie – – Św . M ał go rz ac ie – – Św . M ik oł aj u – w pi s Św . M ik oł aj u – – 16 38 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – – 16 45 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – – Św . M ał go rz ac ie w pi s w pi s Św . M ał go rz ac ie w pi s – Św . M ik oł aj u w pi s w pi s Św . M ik oł aj u – – 16 39 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – – 16 46 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – – Św . M ał go rz ac ie – – Św . M ał go rz ac ie w pi s – Św . M ik oł aj u w pi s w pi s Św . M ik oł aj u – – 16 40 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej w pi s – 16 47 N ie dz ie li Pr ze w od ni ej – – Św . M ał go rz ac ie w pi s w pi s Św . M ał go rz ac ie w pi s w pi s Św . M ik oł aj u – – Św . M ik oł aj u – w pi s * T er m in y ro kó w u st al on o na p od st aw ie : k si ęg i i ns kr yp cj i p ro to ko łu [P ro t.] z la t 1 62 1 – 16 64 o ra z ks ię gi in sk ry pc ji in - du kt y [I nd .] z la t 1 63 4 – 16 52 . наУКОВІ ЗаПиСКи. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України 205 równolegle prowadzone księgi sądowe, minimum trzyletni okres ciągłości, oraz informacje dotyczące sesji sądów z ponad 10 lat17. Przy określeniu częstotliwości zbierania się sądów ziemskich oraz oce- ny ich funkcjonowania, pozostaje jeszcze ważki problem dłuższych okresów, w których nie ma żadnych zapisek o odbywanych rokach. Powstaje pytanie: czy są one wynikiem luk w materiale źródłowym, czy też rzeczywistych przerw w działaniu sądu? Wydaje się, że w takich sytuacjach należy do każdego przypadku podchodzić indywidualnie. Przykładowo: zachowane księgi ziemskie wyszogrodzkie z lat 1633 – 1637 ukazują bardzo dobre funkcjonowanie tamtejszego sądu – w ciągu 5 lat w Wyszogrodzie odbyło się 13 roków [8, t. 14, k.281 nn.]. Potem wpisy urywają się na ponad 20 lat, ale brak innych informacji potwierdzających nagłe załamanie działalności tamtejszego sądu. Wydaje się zatem, że w tym wypadku w grę wchodzą ubytki w materiale źródłowym. Mazowieckie księgi sądowe przynoszą także wielu cennych informacji dotyczących technicznych zagadnień związanych z funkcjonowaniem sądu ziemskiego: miejsc, terminów i długości trwania roków sądowych. Sądy ziemskie – ze względu na okresowe wykonywanie swoich funkcji – nie miały własnych siedzib. Znalezienie odpowiedniego miejsca nie było jed- nak łatwym zadaniem. Pomieszczenie sądowe powinno być przestronne, ogrzewane (znaczna część roków odbywała się zimą i wczesną wiosną) i w dobrym stanie technicznym. W zapiskach w księgach sądowych ziemskich umieszczano przeważnie tylko informacje, w jakim mieście odbywają się roki. Zazwyczaj nie ma w nich precyzyjnego określenia budynków wyko- rzystywanych w czasie sesji sądowej. Wyjątek stanowią nieliczne adnotacje w księgach płockich informujące, iż sąd zebrał się na ratuszu płockim (in praetorio civitati plocensis) [7, t.25, k.185v.; k.264]. Pojawiały się one przy szczególnie uroczystych posiedzeniach sądu związanych z zaprzysiężeniem urzędników18. Domniemywać należy, że właśnie ten budynek służył zazwy- czaj jako miejsce sądów, lecz tylko w specjalnych okolicznościach – gdy umieszczano bardziej szczegółowe wpisy rozpoczęcia posiedzeń – wzmian- kowano to w aktach. 17 Przyjęte założenia spowodowały, iż analiza kwantytatywna możliwa była do zastosowania w przypadku wybranych okresów funkcjonowania czte- rech mazowieckich sądów ziemskich. Uśredniony wynik dla – łącznie – 83 lat funkcjonowania tych sądów wyniósł 1,78 sesji sądowej rocznie [42, s.79 – 80]. 18 W 1601 r. Szczęsnego Szymborskiego zaprzysiężono jako surogatora pisarza ziemskiego Pawła Garwaskiego. Rok później Wojciech Kryski na rokach składał przysięgę obejmując urząd sędziego ziemskiego płockiego. Adam MONIUSZKO. Mazowieckie księgi sądowe ziemskie... 206 Czas odbywania roków sądu ziemskiego ustalały przede wszystkim konstytucje sejmowe19. Odwoływano się również do funkcjonujących zwyczajów – zarówno jeśli chodzi o kolejność powiatów, jak i o same daty rozpoczęcia sesji sądowych20. W takich sytuacjach księgi sądowe są właści- wie jedynym źródłem pozwalającym ustalić terminarz sądu ziemskiego21. Porównanie zapisek w nich zawartych z konstytucjami umożliwia również stwierdzenie w jakim stopniu przestrzegano ustawowo wyznaczonych terminów sesji sądowych22. Warto przy tym zwrócić uwagę, na to, że kon- stytucja z 1593 r. przyznawała niektórym sądom ziemskim województwa mazowieckiego możliwość przesuwania terminów roków, w przypadku gdy zaistniały przeszkody prawne (ob legali impedimento), uniemożliwiające odbycie sesji w ustawowym terminie23. Mimo tego, iż to rozwiązanie mogło 19 W XV w. ukształtowała się – zarówno w Małopolsce jak i Wielkopolsce − zasada odbywania 3 – 4 sesji sądu ziemskiego w roku [34, t.XL, s.18–19; 45, s. 28]. W województwie mazowieckim wprowadzono ją dopiero w II połowie XVI w., ustanawiając nowe terminy sesji sądowych [51, t. II, vol. 1, s. 254; s. 415; s. 418 – 419; s. 449 – 450; t. II, vol.2, s.108–109]. Wyznaczone w ten sposób terminy niejednokrotnie jeszcze podlegały drobnym zmianom. 20 Szczególnie widoczne jest to w przypadku województwa płockiego. W ziemi płockiej oznaczono jedynie czasy sesji w Płocku, po których miały „obyczajem zwykłym” następować kolejne powiaty. Podobnie w ziemi zawkrzeńskiej – wyznaczono tylko terminy roków w Szreńsku [45, t. II, vol. I, s. 165; s. 449 – 450]. Do zwyczaju odwoływano się też w przypadku roków: warszawskich i tarczyńskich w ziemi warszawskiej, nowomiejskich i serockich w ziemi zakroczymskiej oraz rawskich bialskich w ziemi rawskiej [45, t. II, vol. 1, s. 165, 418; 46, t. II, s. 284, t. III, s. 18]. 21 Zapiski sądowe zawarte w księgach ziemskich pozwalają na dość precyzyjne ustalenie terminarza sądów ziemskich: zakroczymskiego oraz warszawskiego, a częściowo także płockiego [42, s. 74–75]. 22 Zwraca uwagę legalistyczne podejście szlachty mazowieckiej − przestrzegano, aby sesje sądów nie odbywały się w innym terminie, niż przewidziany prawem. Wyjątkiem były wiosenne roki sądu zakroczymskiego w Zakroczmiu. Konstytucja z 1611 r. wyznaczała dla nich nową datę rozpoczęcia, lecz pomimo tego rozwiązania w praktyce odbywały się one dalej w starym terminie [46, t. III, s. 18; 6, t. 84, passim; 5, k. 357v. nn]. 23 Możliwość taką uzyskały wówczas sądy ziemskie: ciechanowski i łomżyński [45, t. II, vol. 2, s. 203 – 204]. Powyższą regulację wzorowano na podobnej konstytucji dla województw wielkopolskich oraz płockiego z 1569 r. [45, t. II, vol. 1, s. 251]. наУКОВІ ЗаПиСКи. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України 207 przynosić wiele korzyści dla funkcjonowania lokalnego wymiaru sprawie- dliwości, szlachta łomżyńska wkrótce zaczęła się domagać jego zniesienia [3, k. 63v.; 16, k. 82; k. 88; k. 124v.; 17, k. 61]. Starania te przyniosły skutek w 1631 r., kiedy to sejm zniósł możliwość przekładania roków przez sąd łomżyński, uznając, iż urzędnicy sądowi czynili to dla swojej zachcianki (pro libitu suo) [46, t. III, s. 331]. Także w tym przypadku księgi sądowe wyjaśniają w pewnym stopniu zachowanie szlachty. Po pierwsze, zapiski w ostrołęckich księgach ziemskich wskazują, iż rzeczywiście sąd łomżyński zmieniał termin tamtejszych roków sądowych w latach: 1613, 1621, 1623 i 1624 [2, t. 1087, k. 184; k. 326v.; k. 438; k. 440]. Po drugie, w trzech przy- padkach z lat 20-tych sąd poprzestał jedynie na powołaniu ogólnej formuły propter certa legalia impedimenta, nie precyzując, na czym owe przeszkody miałyby polegać. W żadnym z nich przeszkodą nie były ani obrady sejmu, ani wielkopolska sesja Trybunału Koronnego24. Można zatem zaryzykować stwierdzenie, iż w tych sytuacjach faktycznie dochodziło do nadużycia tego prawa, co wyjasnia reakcję szlachty łomżyńskiej. Czas trwania roków sądu ziemskiego był uzależniony od ilości spraw – kończono je po rozpatrzeniu wszystkich spraw z regestru i przyjęciu wpisów od zainteresowanej szlachty. W średniowieczu – gdy roki odbywać się miały co dwa tygodnie – sądy trwały 2 – 3 dni [34, t. XL, s. 15 – 16]. Prawdopodob- nie ideałem – aczkolwiek mało realnym do zrealizowania w praktyce – były jednodniowe sesje sądowe. Wynika tak przynajmniej z konstytucji wydanej dla ziemi czerskiej w 1567 r. Zezwolono w niej na dwudniowe obrady, motywując to tym, że tamtejszy sąd ziemski nie był w stanie rozpatrzyć wszystkich spraw w ciągu jednego dnia [45, t. II, vol. 1, s. 204]. Podobny okres przewidziano również dla sądu ziemskiego zakroczymskiego. Kalen- darz sądowy w ziemi zakroczymskiej opierał się na założeniu odbywania się roków w ciągu najwyżej dwóch dni. Tym należy tłumaczyć fakt, iż sąd miał się zbierać w piątek w Zakroczymiu, a już na wtorek naznaczono początek sesji w kolejnym powiecie – serockim. Z kolei konstytucja włączająca powiat ostrołęcki pod jurysdykcję sądu łomżyńskiego zawierała zalecenie, by w Ostrołęce roki kończyły się już po pierwszym dniu [45, t. II, vol. 1, s. 289]. Mazowieckie księgi sądowe ukazują praktykę w tym zakresie: w większości przypadków sesje sądu przeciągały się ponad przewidywany okres 1-2 dni. 24 W 1621 r. sejm obradował od 23 sierpnia do września; w 1623 – od 24 stycznia do 5 marca; w 1624 – od 11 lutego do marca [25, s. 483]. Tymczasem roki ostrołęckie w pierwszy poniedziałek po Niedzieli Przewodniej przypadały odpowiednio na: 19 kwietnia, 1 maja i 15 kwietnia. Adam MONIUSZKO. Mazowieckie księgi sądowe ziemskie... 208 Wskazują na to wyroki zaoczne, w których przeważnie odnotowywano dzień wywołania sprawy. Przykładowo: dzięki takim zapiskom na rokach ziemskich wyszogrodzkich w 1589 i 1590 r. wiadomo, że sesja sądu trwać mogła nawet kilkanaście dni25. Możliwości wykorzystywania ksiąg ziemskich do badań nad sądow- nictwem oczywiście nie wyczerpują się na zagadnieniach związanych z ter- minami roków. Są one z pewnością pierwszorzędnym źródłem dla ustalenia składu sądu − co za tym idzie − listy ziemskich urzędników sądowych26. Komplet orzekający stanowili: sędzia, podsędek i pisarz ziemscy, czego ściśle przestrzegano w praktyce27. Wyjątek od tej zasady – jak wskazują zapiski sądowe – mógł mieć miejsce w przypadku oczekiwanej dłuższej niemożności sprawowania funkcji przez jednego z urzędników. W takiej sytuacji powoływano na jego miejsce surogatora, który zasiadał w sądzie aż do powrotu nominalnego urzędnika28. Wartościowych wniosków dotyczących jurysdykcji sądu ziemskiego – właściwości podmiotowej, miejscowej oraz rzeczowej − dostarcza analiza spraw rozpatrywanych w trakcie roków. Należy w tym wypadku zwracać 25 Jesienią 1590 r. sąd ziemski wyszogrodzki zaczął swe obrady we wtorek po św. Michale [2 X]. Kilka wyroków zaocznych zapadło w piątek przed św. Jadwigą [12 X] – a zatem w 11 dniu trwania roków [8, t. 10, k. 356, 357 – 357v. 359 – 361, 401v. – 402, 407 – 408v.] 26 W przypadku Mazowsza ma to szczególne znaczenie – dla tego obszaru nie powstały bowiem spisy urzędników ziemskich. 27 Wymóg pełnego składu orzekającego podkreślali ówcześni prawnicy. Grzegorz Czaradzki pisał:„Do sądu ziemskiego który sędzia podsędek i pisarz sądzą, a gdy którego z tych niedostawa nie mogą być sądzone” [26, r. V, tyt. Do ziemstwa sprawy należące]. Podobnie uważali inni prawnicy z przełomu XVI i XVII stulecia: Teodor Zawadzki [57, r. X, tyt. III]; Jan Łączyński [36, s. 87] i Tomasz Drezner [24, s. 162]. 28 W księgach ziemskich znalazły się w przebadanym okresie przykłady dwóch surogacji: Sebastiana Żółtowskiego za pisarza ziemskiego płockiego Pawła Garwaskiego [1590 r.] [7, t. 21, k. 139] oraz Szczęsnego Szymborskiego ponownie za Pawła Garwaskiego (1601 − 1603) [7, t. 25, k. 186v. – 330v.] O dalszych dwóch surogacjach wiadomo z innych źródeł. W 1638 r. konstytucja sejmowa ustanowiła zastępstwo Pawła Zbiewskiego za pisarza wiskiego Adama Glinkę Janczewskiego [46, t. III, s. 459]. Jako surogator występował także nieznany z imieniaj Skrobocki, o czym wiadomo z powodu jego zatargu w 1592 r. z nowym pisarzem ciechanowskim Bartłomiejem Kanigowskim, dotyczącego wydania przechowywanych akt [31, s. 153]. наУКОВІ ЗаПиСКи. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України 209 uwagę na zarzuty niewłaściwego sądu podnoszone przez stronę pozwaną29. Kwestię przestrzegania właściwości miejscowej potwierdzić mogłyby rów- nież szczegółowe badania nad terytorialną osiadłością pozwanych. Analiza ksiąg z dekretami sądu ziemskiego pozwala także na przybliżone określenie liczby napływających spraw na roki sądowe30. Wskazuje to – pośrednio – na znaczenie sądów ziemskich w szlacheckim wymiarze sprawiedliwości. Należy jednak podkreślić, iż ze względu na czasochłonną kwerendę, tego typu badania możliwe są na sondażowych próbach materiału źródłowego. Rozważania zawarte w niniejszym artykule zarysowują możliwości − ale też i pewne ograniczenia − wykorzystywania ksiąg ziemskich jako źródeł do badań nad sądownictwem. Wiele w tym względzie zależy od stopnia zachowania substancji aktowej. Stanem idealnym jest możliwość konfron- tacji dwóch różnych serii ksiąg sądowych – znaczenie tego wykazano na przykładzie ksiąg wyszogrodzkich oraz ostrołęckich. Pomimo pewnych niedostatków, jest to podstawowe źródło przy analizie praktyki sądowej – niezbędnym elemencie badań szlacheckiego wymiaru sprawiedliwości. Należy podkreślić, iż zapiski w księgach ziemskich dają daleko szersze możliwości ich wykorzystania. O wartości serii ksiąg dekretów i inskrypcji dla badań staropolskiego ziemskiego procesu sądowego oraz prawa pry- watnego − zwłaszcza przy zniszczeniach akt sądów centralnych w czasie II wojny światowej − nie trzeba raczej przekonywać. Dostarczają one również cennych materiałów dla niektórych aspektów prawa karnego – szczególnie przy przestępstwach związanych ze stosowaniem przemocy [35, s. 250–275; 41; 47, passim]. Co więcej, okazują się przydatne w badaniach obejmują- cych nieszlachtę [34, s. 27–33]. Należy mieć zatem nadzieję, że źródło to będzie w większym stopniu wykorzystywane w różnego rodzaju badaniach historycznych. 29 Jako przykład można podać sprawę z powództwa Anny Radzimińskiej przeciw miasteczku Serock o zagarnięcie należącego do niej jednego z tamtej- szych placów, rozpatrywaną przez zakroczymski sąd ziemski. Pozwani w eks- cepcji podnieśli, iż jest to miasto królewskie, którego apelacje rozpatrywane są przez sąd królewski i w związku z tym do tego sądu powinna trafić sprawa. Zakroczymski sąd ziemski uznał, iż sprawa rzeczywiście dotyczy gruntów kró- lewskich i uznał się za niewłaściwy w tej sprawie [5, t. 7, k. 325 – 326v.] 30 Sondażowe badanie tego typu przeprowadzone na rokach sądu ziem- skiego wyszogrodzkiego w 1590 r. wykazało napływ blisko 500 spraw do roz- patrzenia [42, s. 271 – 275]. Adam MONIUSZKO. Mazowieckie księgi sądowe ziemskie... 210 Źródła i literatura 1. Archiwum Główne Akt Dawnych [AGAD]. – księgi Grodzkie Dekreta Wokandy Wyszogrodzkie. – t. 4 – 6. 2. AGAD. – księgi Ostrołęckie Ziemskie Terrestria Perpetuitatis et Decre- torum. – t. 1087 – 1089. 3. AGAD. – księgi Różańskie Grodzkie Wieczyste. – t. 12. 4. AGAD. – księgi Zakroczymskie Grodzkie Wieczyste – t. 58. – t. 64. 5. AGAD. – księgi Zakroczymskie Ziemskie Dekreta Wokandy. – t. 7 – 8. 6. AGAD. – księgi Zakroczymskie Ziemskie Wieczyste Relacji. – t. 84 7. AGAD. – księgi Ziemskie Płockie Wieczyste Relacji. – t.21. – t. 25 8. AGAD. – księgi Ziemskie Wieczyste Relacji Wyszogrodzkie. – t.10. – t. 13. – t. 14. 9. Balzer O. Geneza Trybunału Koronnego. – Warszawa, 2009 [2 wyd.] 10. Balzer O. Kancelarie i akta grodzkie w wieku XVIII // Studia nad prawem polskim. – Poznań, 1889. 11. Baranowski J. Sądy referendarskie // Przegląd Historyczny. – t. 9, z. 1, 1909. 12. Bednaruk W. Trybunał Koronny. Szlachecki sąd najwyższy w latach 1578 – 1794. – Lublin 2008. 13. Biblioteka Narodowa (BN). – Biblioteka Ordynacji Zamoyskich (BOZ). – f. 1809/1. 14. Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (BPAN Kr.). – f. 8319. [Akta sejmikowe ziemi czerskiej]. 15. BPAN Kr. – f. 8322. (Akta sejmikowe ziemi liwskiej). 16. BPAN Kr. – f. 8331. (Akta sejmikowe ziemi łomżyńskiej). 17. BPAN Kr. – f. 8334. (Akta sejmiku generalnego ziem księstwa mazo- wieckiego). 18. BPAN Kr. – f. 8336. (Akta sejmikowe ziemi płockiej). 19. BPAN Kr. – f. 8348. (Akta sejmikowe ziemi warszawskiej). 20. BPAN Kr. – f. 8352. (Akta sejmikowe ziemi wyszogrodzkiej). 21. Bielecka J. Organizacja i działalność kancelarii ziemskich i grodzkich wielkopolskich XIV – XVIII w. // Archeion. – t. 22, 1954. 22. Bielecka J. Organizacja i działalność sądów grodzkich w Prusach Kró- lewskich od wieku XV do XVIII // Archeion. – t. 65, 1977. 23. Brześkiewicz K. Mazowsze pod rządem koronnym w latach 1526 – 1577. Studium prawno – historyczne. – Warszawa, 1985 (maszynopis pracy doktorskiej na Wydziale Prawa i Administracji UW). 24. Bukowska K. Tomasz Drezner 1560-1610. Polski romanista XVII wieku i jego znaczenie dla nauki prawa w Polsce. – Warszawa, 1960. 25. Chronologia polska. – red. B. Włodarski. – Warszawa, 2007. наУКОВІ ЗаПиСКи. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України 211 26. Czaradzki G. Proces sądowny polski prawa koronnego. – Poznań, 1640. 27. Dąbkowski P. Kilka uwag o oprawie ksiąg sądowych polskich. – Lwów, 1918. 28. Dąbkowski P. Księgi sądowe lwowskie w dawnej Polsce // Studia nad historią prawa polskiego. – t. XVI, z. 1. 29. Dąbkowski P. Palestra i księgi sądowe sanockie w dawnej Polsce // Pamiętnik Historyczno – Prawny. – t. 1, z. 6, 1925. 30. Dąbkowski P. Palestra i księgi sądowe trembowelskie za czasów pol- skich. – Lwów, 1920. 31. Dyaryusze i akta sejmowe z r. 1591-1592 – wyd. E. Barwiński // Scrip- tores Rerum Polonicarum. – t. XXI, Kraków, 1911. 32. Dzięcielski M. Organizacja i funkcjonowanie sądownictwa szlacheckie- go w ziemi lęborsko – bytowskiej w XV – XVIII wieku. Urzędnicy – Gdańsk, 2006. 33. Kulecki M. Sprawy mieszczan Starej i Nowej Warszawy w warszaw- skich aktach ziemskich i grodzkich od roku 1526 do początków XVII wieku // Rocznik Warszawski. – t. XXXVI, 2008. 34. Kutrzeba S. Sądy ziemskie i grodzkie w wiekach średnich // Rozprawy Wydziału Historyczno – Filozoficznego Akademii Umiejętności w Krakowie. – t. XL – XLII, Kraków 1901 – 1902. 35. Kutrzeba S. Mężobójstwo w prawie polskim XVI stulecia // Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne. – t. 25, 1929. 36. Łączyński J. Kompendium sądów Króla Jego Mości wyd. Z Kolan- kowski // Zapomniany prawnik XVI wieku Jan Łączyński i jego „Kompendium sądów Króla Jego Mości”. Studium z dziejów polskiej literatury prawniczej. – Toruń, 1960. 37. Łosowski J. Kancelaria grodzka chełmska od XV do XVIII wieku. Studium o urzędzie, dokumentacji, jej formach i roli w życiu społeczeństwa staropolskiego. – Lublin, 2004. 38. Matuszewski J. W sprawie genezy sądu referendarskiego // Matuszew- ski J. Pisma wybrane – t. I, Łódź, 1999. 39. Michalski J. Studia nad reformą sądownictwa i prawa sądowego w XVIII wieku. – Wrocław – Warszawa, 1958. 40. Moniuszko A. Funkcjonowanie reliktów dawnego ziemskiego prawa mazowieckiego na przełomie XVI i XVII stulecia – zarys problematyki // Ma- zowsze na pograniczu kultur w średniowieczu i nowożytności. – red. M. Dygo. – Pułtusk, 2007. 41. Moniuszko A. Przestępstwa przeciw życiu i zdrowiu przed płockim sądem ziemskim pod koniec XVI stulecia // Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa. – t. II (w druku). Adam MONIUSZKO. Mazowieckie księgi sądowe ziemskie... 212 42. Moniuszko A. Sądy i proces ziemski na Mazowszu w I połowie XVII stulecia. Funkcjonowanie mazowieckich sądów ziemskich i postępowanie w sprawach spornych w czasach Zygmunta III i Władysława IV. – Warszawa 2008 (maszynopis pracy doktorskiej na Wydziale Prawa i Administracji UW). 43. Naworski Z. Szlachecki wymiar sprawiedliwości w Prusach Królew- skich (1454 – 1772).Organizacja i funkcjonowanie. – Toruń, 2004. 44. Pałucki W. Studia nad uposażeniem urzędników ziemskich w Koronie do schyłku XVI wieku. – Warszawa, 1962. 45. Rafacz J. Dawny proces polski. – Warszawa, 1925. 46. Rafacz J. Sąd referendarski koronny. Z dziejów obrony prawnej chłopów w dawnej Polsce // Studia nad historią prawa polskiego. – t. XX, z. 1, 1948. 47. Rafacz J. Zranienie w prawie mazowieckiem późniejszego średniowie- cza // Studia nad historią prawa polskiego. – t. XII, z. 4, Lwów, 1931, 48. Siedlecki J. Sądy ziemskie i grodzkie szlachty ziemi bielskiej w Brańsku w XVI – XVIII w. // Zeszyty Naukowe Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. – z. 60, Humanistyka. Prace historyczne. – t. XI, 1988. 49. Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych. – t. I: Archiwum Główne Akt Dawnych, red. A. Stablew- ski. – Warszawa, 1957. 50. Szcząska Z. Sąd sejmowy w Polsce od końca XVI do końca XVIII wieku // Czasopismo Prawno–Historyczne. – t. XX, z. 1, 1968. 51. Volumina Constitutionum, t. I – II. – Wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, W. Uruszczak. – Warszawa, 2000 – 2008. 52. Volumina legum t. II – III. – Wyd. J. Ohryzko. – Petersburg, 1859. 53. Woźniakowa M. Sąd asesorski koronny 1537 – 1795. Jego organizacja, funkcjonowanie i rola w dziejach prawa chełmińskiego i magdeburskiego w Polsce. – Warszawa, 1990. 54. Wolff A. Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370 – 1526. – Wro- cław – Warszawa – Kraków, 1962. 55. Zarzycki W. Temida sejmowa: z dziejów sądu sejmowego w Polsce przedrozbiorowej. – Warszawa, 2000. 56. Zarzycki W. Trybunał Koronny w dawnej Rzeczypospolitej. – Piotrków Trybunalski, 1993. 57. Zawadzki T. Processus iudiciarius Regni Poloniae. – Cracoviae, 1637. Монюшко адам (Варшава, Польша) Записи Мазовецкого земского суда как источник для исследования судопроизводства во времена правления Сигизмунда III и Владислава IV Цель этой статьи – на примере земских судебных книг времени прав- ления первых представителей династии Вазов (1587 – 1648) продемон- стрировать особенности регионального шляхетського судопроизводства. наУКОВІ ЗаПиСКи. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України 213 Прежде всего, они позволяют исследовать функционирование земского суда, в томс числе периодичность сессий как свидетельство эффектив- ности его работы. исходя из способа возникновения и сохранности земских судебных книг есть возможность воспользоваться двумя разновидностями актовых книг одного и того же периода. Разница между информацией в различных сериях, которые относятся к одному периоду, составляет около 30%. глубокий анализ актовых книг позволяет проследить разницу между правовыми нормами и судебной практикой, а также вопросы состава суда, места, времени и продолжительности заседаний суда. исходя из этого, исследования актовых книг могут быть крайне по- лезны для изучения локальных особенностей судопроизводства. Ключевые слова: Мазовецкий земский суд, земские судовые книги, шляхетское судопроизводство, правовые нормы, судовая практика Монюшко адам (Варшава, Польща) Записи Мазовецького земського суду як джерело для дослідження судочинства під час правління Си‑ гізмунда ІІІ і Владислава IV Мета цієї статті – на прикладі земських судових книг часів правлін- ня перших представників династії Вазів (1518-1648) продемонструвати особливості регіонального шляхетського судочинства. Перед усім, вони дозволяють досліджувати функціонування земського суду, в тому числі періодичність сесій як свідотство ефективності його роботи. Виходячи із способу виникнення і збереження земських судових книг є можливість скористатися двома різновидами актових книг одного і того ж періоду. Різниця між інформацією в різних серіях, які відносяться до одного періоду, складає близько 30%. грунтовний аналіз актових книг дозволяє прослідкувати різницю між правовими нормами і судовою практикою, а також питання складу суду, місця, часу і тривалості засідань суду. Виходячи з цього, дослідження актових книг можуть бути вкрай важ- ливі для вивчення локальних особливостей судочинства. Ключові слова: Мазовецький земський суд, земські судові книги, шляхетське судочинство, правові норми, судова практика Adam Monushko (Warsaw, Poland) Masovian land court records as a source for research of legal proceedings the reign of Sigismund III and Vladislav IV The aim of this article is to show a significance of land court records for conducting research on the nobility’s administration of legal system. The article is based on an example of land court records from Masovia during the reign of the first two kings from the Vasa dynasty (1587 – 1648). Most of all, the records Adam MONIUSZKO. Mazowieckie księgi sądowe ziemskie... 214 afford possibility to study the practical aspects of functioning of land courts. They are especially helpful in stating frequency of the court sessions – one of the most important criteria of an assessment of functioning of land courts. In view of condition and losses of the substance of records, it is significant to use – if possible – two series of land court records from the same period. An example of land court records in Ostroleka indicates, that a difference in entries of court ses- sions between two parallel records from different series may reach 30 per cent. The records also enable comparisons between formal state of affairs and court practice in many other areas. The composition of the land court, and especially of the adjudicating panel, dates, places and length of land courts sessions are most notable aspects, where records serve as a primary source of research. An analysis of cases heard by land courts provides us with valuable information about their jurisdiction or number of cases during one session. Therefore records should be more frequently used in historical research, especially regarding judiciary and its place in local societies. Key words: Masovian land court, land court records, nobility’s justice system Adam Moniuszko (Warszawa, Polska) Mazowieckie księgi sądowe ziemskie jako źródło do badań sądownictwa za panowania Zygmunta III i Władysława IV Celem niniejszego artykułu jest ukazanie znaczenia ksiąg sądowych ziemskich dla badań nad szlacheckim lokalnym wymiarem sprawiedliwości. Opiera się on na przykładzie mazowieckich ksiąg sądowych z czasów pano- wania dwóch pierwszych Wazów. Umożliwiają one przede wszystkim badanie praktyki funkcjonowania sądów ziemskich. Są one szczególnie pomocne przy określaniu częstotliwości zbierania się sądów na sesjach – jednego z podsta- wowych kryteriów oceny poprawności działania sądownictwa. Ze względu na sposób tworzenia i stan zachowania ksiąg sądowych, przy tego typu analizie istotna jest możliwość skorzystania z dwóch różnych serii ksiąg z tego samego okresu. Przykład mazowieckich ksiąg ziemskich wskazuje bowiem, iż różnice między odnotowanymi rokami sądowymi w równolegle prowadzonych księgach mogą bowiem sięgać nawet 30%. Akta sądowe pozwalają także na porównywanie stanu normatywnego z praktyką sądową w zakresie wielu innych elementów. Należą do nich kwestie składu sądu, terminów, miejsc i długości trwania sesji sądowych. Dokładna analiza spraw spornych rozpatrywanych przez sady ziemskie umożliwia z kolei zebranie wielu cennych informacji dotyczących właściwości tych sądów, jak również liczby rozpatrywanych przez nie spraw. Z powyższych względów księgi sądowe powinny być szerzej wykorzystywane w badaniach historycznych – zwłaszcza sądownictwa i jego roli wśród lokalnych społeczności. наУКОВІ ЗаПиСКи. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України
id	nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-26992
institution	Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
issn	XXXX-0076
language	Polish
last_indexed	2025-12-07T13:36:02Z
publishDate	2009
publisher	Інститут української археографії та джерелознавства імені М.С. Грушевського НАН України
record_format	dspace
spelling	Moniuszko, A. 2011-09-25T16:46:32Z 2011-09-25T16:46:32Z 2009 Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV / A. Moniuszko // Науковi записки. Збiрник праць молодих вчених та аспiрантiв. — Т. 19 (1). — К., 2009. — С. 197-214. — Бібліогр.: 57 назв. — пол. XXXX-0076 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/26992 Мета цієї статті – на прикладі земських судових книг часів правління перших представників династії Вазів (1518-1648) продемонструвати особливості регіонального шляхетського судочинства. Перед усім, вони дозволяють досліджувати функціонування земського суду, в тому числі періодичність сесій як свідотство ефективності його роботи. Виходячи із способу виникнення і збереження земських судових книг є можливість скористатися двома різновидами актових книг одного і того ж періоду. Різниця між інформацією в різних серіях, які відносяться до одного періоду, складає близько 30%. грунтовний аналіз актових книг дозволяє прослідкувати різницю між правовими нормами і судовою практикою, а також питання складу суду, місця, часу і тривалості засідань суду. Цель этой статьи – на примере земских судебных книг времени правления первых представителей династии Вазов (1587 – 1648) продемонстрировать особенности регионального шляхетського судопроизводства. Прежде всего, они позволяют исследовать функционирование земского суда, в томс числе периодичность сессий как свидетельство эффектив- ности его работы. исходя из способа возникновения и сохранности земских судебных книг есть возможность воспользоваться двумя разновидностями актовых книг одного и того же периода. Разница между информацией в различных сериях, которые относятся к одному периоду, составляет около 30%. глубокий анализ актовых книг позволяет проследить разницу между правовыми нормами и судебной практикой, а также вопросы состава суда, места, времени и продолжительности заседаний суда. исходя из этого, исследования актовых книг могут быть крайне полезны для изучения локальных особенностей судопроизводства. The aim of this article is to show a significance of land court records for conducting research on the nobility’s administration of legal system. The article is based on an example of land court records from Masovia during the reign of the first two kings from the Vasa dynasty (1587 – 1648). Most of all, the records afford possibility to study the practical aspects of functioning of land courts. They are especially helpful in stating frequency of the court sessions – one of the most important criteria of an assessment of functioning of land courts. In view of condition and losses of the substance of records, it is significant to use – if possible – two series of land court records from the same period. An example of land court records in Ostroleka indicates, that a difference in entries of court sessions between two parallel records from different series may reach 30 per cent. The records also enable comparisons between formal state of affairs and court practice in many other areas. The composition of the land court, and especially of the adjudicating panel, dates, places and length of land courts sessions are most notable aspects, where records serve as a primary source of research. An analysis of cases heard by land courts provides us with valuable information about their jurisdiction or number of cases during one session. Therefore records should be more frequently used in historical research, especially regarding judiciary and its place in local societies. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie znaczenia ksiąg sądowych ziemskich dla badań nad szlacheckim lokalnym wymiarem sprawiedliwości. Opiera się on na przykładzie mazowieckich ksiąg sądowych z czasów panowania dwóch pierwszych Wazów. Umożliwiają one przede wszystkim badanie praktyki funkcjonowania sądów ziemskich. Są one szczególnie pomocne przy określaniu częstotliwości zbierania się sądów na sesjach – jednego z podstawowych kryteriów oceny poprawności działania sądownictwa. Ze względu na sposób tworzenia i stan zachowania ksiąg sądowych, przy tego typu analizie istotna jest możliwość skorzystania z dwóch różnych serii ksiąg z tego samego okresu. Przykład mazowieckich ksiąg ziemskich wskazuje bowiem, iż różnice między odnotowanymi rokami sądowymi w równolegle prowadzonych księgach mogą bowiem sięgać nawet 30%. Akta sądowe pozwalają także na porównywanie stanu normatywnego z praktyką sądową w zakresie wielu innych elementów. Należą do nich kwestie składu sądu, terminów, miejsc i długości trwania sesji sądowych. Dokładna analiza spraw spornych rozpatrywanych przez sady ziemskie umożliwia z kolei zebranie wielu cennych informacji dotyczących właściwości tych sądów, jak również liczby rozpatrywanych przez nie spraw. Z powyższych względów księgi sądowe powinny być szerzej wykorzystywane w badaniach historycznych – zwłaszcza sądownictwa i jego roli wśród lokalnych społeczności. pl Інститут української археографії та джерелознавства імені М.С. Грушевського НАН України Науковi записки. Збiрник праць молодих вчених та аспiрантiв Джерела локальної історії середньовічної та ранньомодерної доби Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV Записи Мазовецького земського суду як джерело для дослідження судочинства під час правління Сигізмунда ІІІ і Владислава IV Записи Мазовецкого земского суда как источник для исследования судопроизводства во времена правления Сигизмунда III и Владислава IV Article published earlier
spellingShingle	Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV Moniuszko, A. Джерела локальної історії середньовічної та ранньомодерної доби
title	Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV
title_alt	Записи Мазовецького земського суду як джерело для дослідження судочинства під час правління Сигізмунда ІІІ і Владислава IV Записи Мазовецкого земского суда как источник для исследования судопроизводства во времена правления Сигизмунда III и Владислава IV
title_full	Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV
title_fullStr	Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV
title_full_unstemmed	Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV
title_short	Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV
title_sort	mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania zygmunta iii i wladyslawa iv
topic	Джерела локальної історії середньовічної та ранньомодерної доби
topic_facet	Джерела локальної історії середньовічної та ранньомодерної доби
url	https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/26992
work_keys_str_mv	AT moniuszkoa mazowieckieksiegisadoweziemskiejakozrudlodobadansadownictwazapanowaniazygmuntaiiiiwladyslawaiv AT moniuszkoa zapisimazovecʹkogozemsʹkogosuduâkdžerelodlâdoslídžennâsudočinstvapídčaspravlínnâsigízmundaíííívladislavaiv AT moniuszkoa zapisimazoveckogozemskogosudakakistočnikdlâissledovaniâsudoproizvodstvavovremenapravleniâsigizmundaiiiivladislavaiv

Mazowieckie ksiegi sadowe ziemskie jako zrуdlo do badan sadownictwa za panowania Zygmunta III i Wladyslawa IV

Institution

Similar Items