Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Регіональна історія України |
|---|---|
| Datum: | 2007 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainisch |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2007
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29583 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади / О. Реєнт // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 91-106. — Бібліогр.: 11 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860244767918522368 |
|---|---|
| author | Реєнт, О. |
| author_facet | Реєнт, О. |
| citation_txt | Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади / О. Реєнт // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 91-106. — Бібліогр.: 11 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Регіональна історія України |
| first_indexed | 2025-12-07T18:35:20Z |
| format | Article |
| fulltext |
Îëåê ñàíäð Ðåºíò
ÑÎÁÎÐͲÑÒÜ ÒÀ ÏÐÎÁËÅÌÈ
ÑÏÅÖÈÔ²ÊÈ ÐÅòÎͲÂ
ÓÊÐÀ¯ÍÈ:
ÒÅÎÐÅÒÈÊÎ-ÌÅÒÎÄÎËÎò×Ͳ
ÇÀÑÀÄÈ
Åòí³÷í³ñòü ³ íàö³îíàë³çì,
ì³æåòí³÷í³ êîíôë³êòè é ñåïà -
ðà òèñòñüê³ ðóõè ñòàëè ãîëîâ -
íîþ ñèëîþ, ÿêà ôîðìóº
ñó÷àñ íèé ñâ³ò, ñòðóê òóðó ³
ñòàá³ëüí³ñòü äåð æàâ.
Ï. Áðàññ
ßêùî ðåã³îíè – ñòàð³ ÿê ñâ³ò, òî ðåã³îíàë³ñòèêà – ïîð³âíÿíî ìîëî äèé
íàóêî âèé íàïðÿì. Ìîæ ëèâî òîìó ùå íå óñòà ëå íèé éîãî êàòå ãîð³àëü íèé
àïà ðàò1. ².Ô.Êóðàñ ñåðåä ê³ëüêîõ “âèì³ð³â” ðåã³îíàë³çìó ïðîâ³äíèì ââà -
æàâ “ïðè ðîä íèé îðãàí³÷íèé ïðè íöèï òåðè òîð³àëü íî¿ îðãàí³çàö³¿
ñîö³àëü íèõ, ïîë³òè÷ íèõ, åêî íîì³÷íèõ ³ êóëü òóð íèõ àñïåêò³â æèòòºä³ÿëü -
íîñò³ ëþäñüêèõ ñï³ëüíîò”, ÿêèé ðåàë³çóâàâñÿ ó òàêèõ êàòå ãîð³ÿõ:
– ñîö³àëüíà çãóð òî âàí³ñòü åòí³÷íèõ, ðàñ îâèõ, êîí ôåñ³éíèõ ³ ìîâ íèõ
ãðóï, ùî ïðî æè âà þòü ñï³ëüíî;
– åêî íîì³÷íà âçàºìîäî ïîâ íþ âàí³ñòü òèõ ãîñ ïî äà ðñüêèõ ³ ïðî ìèñ ëî -
âèõ îäè íèöü, ÿê³ ïðà öþ þòü ó ðàì êàõ äàíî¿ òåðè òîð³¿;
– ñóì³ñí³ñòü ñóñï³ëüíèõ ö³ííîñ òåé, ïîâ’ÿ çà íèõ ç êóëü òó ðîþ,
ðåë³ã³ºþ, ³ñòî ðè÷ íèìè òðà äèö³ÿìè;
– ïîë³òè÷íà ñîë³äàðí³ñòü.
Íàãî ëî øó þ÷è íà òîìó, ùî ðåã³îíàë³çì îð³ºíòî âà íèé íà “âèêî ðèñ -
òàííÿ òèõ ìîæ ëè âîñ òåé, ÿê³ ïîõî äÿòü ç ïðè ðîä íîãî òåðè òîð³àëü íîãî ðîç -
ïîä³ëó êîì ïå òåíö³¿ âëàäè ³ âèðîá íè ÷èõ ðåñóðñ³â ñåðåä ð³çíèõ ãðóï
íàñå ëåííÿ,” â÷å íèé âêà çó âàâ, ùî â³í “âíóòð³øíüî âëàñ òè âèé óñ³ì òèïàì
ñó÷àñ íèõ ñóñï³ëüñòâ, íåçà ëåæíî â³ä ¿õ ðîçì³ð³â, ð³âíÿ ðîç âèòêó, îñîá ëè -
âîñ òåé ïîë³òè÷ íèõ ñòðóê òóð ³ ò.ä.”
Óêð à¿íñüêèé ðåã³îíàë³çì ².Ô.Êóðàñ ââà æàâ ÿâè ùåì äàâí³øèì çà
íàøó äåð æàâí³ñòü ³ òàêèì, ùî â³ä ÷àñó ïðî ãî ëî øåííÿ íåçà ëåæ íîñò³
ñòàëî îäí³ºþ ç àêòó àëü íèõ ïðî áëåì âíóòð³øíüî¿ ïîë³òèêè. Äîñÿã íåííÿ
ñîáîð íîñò³, îðãàí³÷íî¿ ºäíîñò³, ³íòåã ðî âà íîñò³ êðà¿íè â³í ðîç ãëÿ äàâ ÿê
© Ðåã³îíàëüíà ³ñòîð³ÿ Óêðà¿íè. Çá³ðíèê íàóêî âèõ ñòà òåé. Âèïóñê 1. – Ñ. 91-106. © Îëåê ñàíäð Ðåºíò, 2007
1 Äèâ.: Âåð ìå íè÷ ß. Òåî ðå òèêî-ìåòî äî ëîã³÷í³ ïðî áëåìè ³ñòî ðè÷ íî¿
ðåã³îíàë³ñòèêè â Óêðà¿í³. – Ê., 2003. – Ñ. 15-42.
îäíó ç êëþ ÷î âèõ óìîâ çì³öíåííÿ íåçà ëåæ íîñò³. “Ó ïåð³îä ñòà íîâ ëåííÿ
óêð à¿íñüêî¿ äåð æàâè ³ ñóñï³ëüñòâà, ïðè â³äñóò íîñò³ òðà äèö³é äåìîê ðàò³¿,
çàãàëü íî âèç íà íèõ áàçî âèõ ö³ííîñ òåé, ñóñï³ëüíèõ îð³ºíòàö³é ³ ãåî -
ïîë³òè÷ íîãî âèáîðó, ðåã³îíàë³çì ñòຠ÷èí íè êîì, ùî âèç íà÷ຠð³âåíü
ñòàá³ëüíîñò³ é îäíî ÷àñíî öèâ³ë³çîâà íîñò³. Ïîçà íèì â Óêðà¿í³ íå ìîæóòü
áóòè âèð³øåí³ ïèòàííÿ ì³æíàö³îíàëü íèõ â³äíî ñèí, ãóìàí³òàð íîãî ðîç -
âèòêó, åêî íîì³÷íî¿ ìîäåðí³çàö³¿, ñòâî ðåííÿ åôåê òèâ íî¿ ñèñ òåìè äåð æàâ -
íîãî óïðàâë³ííÿ ³ ñàìîâ ðÿ äó âàííÿ, ïðî òè䳿 äåñ òðóê òèâ íèì çîâí³øí³ì
âïëè âîì”.
Ó 1994 ð. ó ñòàòò³ “Äåð æà âîò âîð÷³ ³íòå ðåñè â ñó÷àñí³é Óêðà¿í³”
².Ô.Êóðàñ âêà çó âàâ íà â³äì³ííîñò³ ì³æ ðåã³îíàë³çìîì ñï³âðîá³òíèö òâà,
ÿêèé óòâåð äæó âàâ ñåáå â åêî íîì³÷íî ðîç âè íå íèõ äåð æà âàõ ñâ³òó, òà óêð à -
¿íñüêèì ðåã³îíàë³çìîì ³ çàñòåð³ãàâ, ùî “çàïî çè ÷åííÿ çàõ³äíîºâðî ïå -
éñüêèõ ³äåé ðåã³îíàë³çìó (à ñàìå âîíè º íàð³æíèì êàìå íåì ³äå¿
ôåäå ðàë³çàö³¿) áóëî á, ì’ÿêî êàæó÷è, íåêî ðåê òíèì ç íàóêî âî¿ òî÷êè çîðó
³ ñóìí³âíèì – ç ïîë³òè÷ íî¿”2. Àíàë³çóþ÷è ïî䳿 íàñòóï íèõ ï’ÿòè ðîê³â,
â³í ä³éøîâ âèñ íîâêó, ùî äåñ òðóê òèâ íèé ïîòåíö³àë ðåã³îíàë³çìó âèÿ -
âèâñÿ íåçíà÷ íèì. Íàâ³òü â óìî âàõ òîãî ÷àñ íî¿ ãëè áî êî¿ åêî íîì³÷íî¿
êðèçè ³ çðîñ òàííÿ ñîö³àëü íî¿ íàïðóãè, íà éîãî äóìêó, åòíî íàö³îíàëüí³ é
êîí ôåñ³éí³ â³äì³ííîñò³ ðåã³îí³â Óêðà¿íè íå âèÿ âèëè ñåáå â ÿêîñò³ ãîëîâ -
íèõ äæå ðåë ïîë³òè÷ íîãî ñåïà ðà òèçìó3.
Îäíàê ÷àñ äîâ³â, ùî ðåã³îíàë³çì – ÿâèùå íàä çâè ÷àéíî ðóõ ëèâå ó
ñâîºìó âíóòð³øíüîìó ðîç âèòêó ³ çîâí³øí³õ âèÿ âàõ. Ëàòåíòí³ äî ïåâ íîãî
÷àñó ïðî öåñè, ï³äæèâ ëåí³ ïåâ íèìè ïîë³òè÷ íèìè óìî âàìè ó ïîºäíàíí³ ç
ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íîþ ñèòóàö³ºþ, âèÿ âèëè çäàòí³ñòü ïåðå ðîñ òàòè ó
äîñèòü ä³éîâ³ ôàê òîðè, ÿê³ ÷àñîì íàáó âà þòü ôîðì “ãàëèöü êîãî”, “êðè -
ìñüêîãî”, “ñõ³äíî óê ð à¿íñüêîãî” ñåïà ðà òèçìó. Ïðè öüîìó îäí³ åêñïëó à òó -
þòü ãàñëà “íàö³îíàëü íî¿ ñâ³äîìîñò³,” äðóã³ – “ãåîñ òðà òåã³÷íîãî
ñòà íî âèùà”, òðåò³ – “åêî íîì³÷íî¿ ñàìî äîñ òàò íîñò³”, õî÷à ìàëî õòî ç òèõ,
õòî ã³ïåð áîë³çóº ñïå öèô³êó ³ çíà ÷åííÿ îêðå ìîãî ðåã³îíó, óÿâëÿº ñîá³ íå
â³ðòó àëü íèé, à ðåàëü íèé õ³ä ïîä³é ó íàïðÿì³ éîãî ñóâå ðåí³çàö³¿, à òàêîæ
ìîæ ëèâ³ íàñë³äêè.
Âïàäຠâ îêî ùå îäíà ð³÷: íàâ³òü äîâîë³ ãîñòð³ ïðî áëåìè ðîç âèòêó
ðåã³îí³â çàçâè ÷àé âèð³øóþòüñÿ, òàê áè ìîâèòè, åâî ëþö³éíèì øëÿ õîì. ²
ëèøå ÷åð ãîâà àêòèâ³çàö³ÿ ïîë³òè÷ íîãî æèòòÿ ïîðîäæóº íåñòðèìíó
õâèëþ ñïå êó ëÿö³é äîâ êîëà ðåã³îí³â, ïåðå òâîðþº äàíó ïðî áëå ìà òèêó íà
³íñòðó ìåíò ïîë³òè÷ íî¿ ãðè. Öå çàíÿòòÿ íå áóëî á òàêèì íåáåç ïå÷ íèì,
ÿêáè íå çàêð³ïëþ âàëî ó ñóñï³ëüí³é ñâ³äîìîñò³ äóìêó ïðî ñàìó ìîæ -
ëèâ³ñòü ðîç ïàäó äåð æàâè, çâè êàííÿ äî øàí òàæó ³ ñèëî âîãî òèñêó ÿê
ìåòîäó ïîë³òè÷ íî¿ áîðîòüáè. Âðà õî âó þ÷è ñõèëüí³ñòü äåñ òàá³ë³çîâà íî¿
92
ò
íºå
Ð
ð
ä
í
à ñêåë
Î
2 Êóðàñ ².Ô.Åòíî ïîë³òèêà. ²ñòîð³ÿ ³ ñó÷àñí³ñòü. Ñòàòò³, âèñ òóïè, ³íòåð â’þ 90-õ
ðîê³â. – Ê., 1999. – Ñ. 259.
3 Òàì ñàìî. – Ñ. 289-291.
ïåð ìà íåí òíèìè êðè çàìè ³ ñêàí äà ëàìè íåäîâ³ðè äî âëàä íèõ ³íñòè òóò³â
ñóñï³ëüñòâà âïà äàòè â ïðî òåñ òíî-ðåâî ëþö³éíèé ðàæ, ìîæíà ïåðå äáà -
÷èòè, ùî öåé âèä ïîë³òè÷ íî¿ “çáðî¿” áóäå ùå äîâãî âèêî ðèñ òî âó âà òèñÿ
áåçâ³äïîâ³äàëü íèìè ïîë³òèêàìè. Íå õîò³ëîñÿ á çáè âà òèñÿ íà ìåí òî -
ðñòâî, îäíàê íå ìîæíà íå çàóâà æèòè ç öüîãî ïðè âîäó: íåîáõ³äíà (âàæ -
ëèâà) áóäü-ÿêà ïîë³òè÷íà ö³ë³ñí³ñòü äåð æàâè. Îòæå, íà âèêî ðèñ òàííÿ
ðåã³îíàëü íèõ âàæåë³â ìຠáóòè íàêëà äåíî ÿêùî íå òàáó, òî ìîðà òîð³é.
²ñíóº áàãàòî ðåöåïò³â çàäî âî ëåííÿ ³íòå ðåñ³â ðåã³îíàëü íèõ åë³ò, ãàð -
ìîí³çàö³¿ âëàä íèõ ãîðè çîí òà ëåé òà âåð òè êà ëåé, ³ àäì³í³ñòðà òèâíà
ðåôîðìà çäàòíà â³ä³ãðàòè â öüîìó íå îñòàííþ ðîëü. Òàê óæå ñêëà ëîñÿ,
ùî íàñòðî¿ ð³çíèõ êàòå ãîð³é íàñå ëåííÿ âèç íà ÷àëü íîþ ì³ðîþ çàëå æàòü
â³ä ð³âíÿ ìàòåð³àëü íîãî çàáåç ïå ÷åííÿ, à îòæå, åêî íîì³÷íèõ çàõîä³â
óðÿäó. Òîæ äîïîêè ñóñï³ëüñòâî ðåàëüíî â³ä÷óº ïîçè òèâí³ ðåçóëü òàòè öèõ
çì³í, äåñ òðóê òèâí³ ÷èí íèêè âñòèã íóòü ñóòòºâî äèñ êðå äè òó âàòè ³äåþ
ñîáîð íîñò³ Óêð à¿íñüêî¿ äåð æàâè.
dz ñêà çà íîãî ïðî ñòóïຠî÷å âèä íèé âèñ íî âîê: â³ääà âàòè äîëþ
ðåã³îí³â íà â³äêóï âèê ëþ÷íî ïîë³òèê³â – öå îçíà÷ຠñòâî ðþ âàòè íîâ³
çàãðîçè êðà¿í³. Ãðî ìàäñüê³ îðãàí³çàö³¿, íàóêîâà ³ òâîð÷à ³íòåë³ãåíö³ÿ
ìàþòü â³ä³ãðàòè ðîëü ïðî òè âàãè íåïðî äó ìà íèì, ïðî äèê òî âà íèì
ñèòóàö³éíèìè ì³ðêó âàí íÿìè ä³ÿì òèõ, õòî çàé íÿ òèé ó ñôåð³ ïîë³òèêè.
Äëÿ öüîãî ñë³ä ï³äâåñòè ñîë³äíó íàóêîâó (òåî ðå òè÷íó ³ ïðàê òè÷íó) áàçó
ï³ä áóäü-ÿê³ ïîë³òè÷í³, ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷í³ òà ³íø³ ïðî åêòè â ðåã³îíàõ,
ãëè áîêî âèâ ÷èâøè îñîá ëè âîñò³ ôóíêö³îíó âàííÿ êîæ íîãî ³ç íèõ.
Çã³äíî ç òåîð³ºþ Â. Âåð íà äñüêîãî ðåã³îí ÿê ïðî ñòî ðîâà ö³ë³ñí³ñòü
âîä íî ÷àñ º òåðè òîð³àëü íîþ êîì ïî íåí òîþ á³îñôåðè, ÿêà, ó ñâîþ ÷åðãó
òðàíñ ôîðìóºòüñÿ â íîîñ ôåðó. Àâòîð öüîãî â÷åííÿ âèç íà ÷àâ íîîñ ôåðó ÿê
ãëî áàëüíó ñîö³îåêî ñèñ òåìó (ÑÅÑ).
Ì.Äîë³øí³é ³ Ë.Ãðèí³â ðîç ãëÿ äà þòü ðåã³îí â ÿêîñò³ äèíàì³÷íî¿
ï³äñèñ òåìè. Îñê³ëüêè âîíè º â³äêðè òèìè äëÿ çîâí³øí³õ âïëèâ³â, òî
ïð³îðè òåòíó ðîëü ó ¿õíüîìó ðîç âèòêó â³ä³ãðà þòü íåð³âíî âàæí³ é
íåñò³éê³ ïðî öåñè, ÿê³ çàçíà þòü ïîñò³éíèõ ôëóê òóàö³é. Ïðè öüîìó
êîìá³íàö³¿ ð³çíèõ âíóòð³øí³õ ³ çîâí³øí³õ ÷èí íèê³â ìîæóòü çì³íþâà -
òèñÿ, ÿê ò³ëüêè çàçíຠçì³í îäèí ç íèõ4.
Íà ð³âí³ ðåã³îíó â³äáó âà þòüñÿ ñêëàäí³ åêî íîì³÷í³, ñîö³îêóëü òóðí³,
³íôîð ìàö³éí³, ïîë³òè÷í³ ïðî öåñè. Öå íàä çâè ÷àéíî ÷óò ëèâà ñèñ òåìà,
òîìó íàâ³òü ïðè ðîäíî-êë³ìàòè÷í³ êàòàêë³çìè ìîæóòü ³ñòîòíî äåôîð ìó -
âàòè ³ñíó þ ÷èé áàëàíñ óñ³õ ñêëà äî âèõ åëå ìåíò³â ÑÅÑ ç âàæ êîï ðîã íî çî âà -
íèìè íàñë³äêàìè. Âðà õó âàííÿ é ìîäå ëþ âàííÿ ïîòåíö³éíî ìîæ ëè âèõ
àëãî ðèòì³â ðîç âèòêó ïîä³é ìຠâ³äáó âà òèñÿ â ïðî öåñ³ ôîð ìó âàííÿ ñó÷àñ -
íî¿ ðåã³îíàëü íî¿ ïîë³òèêè.
93
Ñ
î
á
î
ð
í³ñò
ü ò
à
ï
ð
î
á
ëåì
è
ñï
åö
è
ô
³êè
ð
åã³î
í³â Ó
êð
à
¿íè
4 Äîë³øí³é Ì., Ãðèí³â Ë. Ñîö³îåêî ëîã³÷íà ôóíêö³ÿ ðåã³îíàëü íî¿ åêî íîì³êè //
³ñíèê íàö³îíàëü íî¿ àêà äå쳿 íàóê. – 2000. – ¹3. – Ñ. 27.
ßê ó ïðè ðîä íîìó, òàê ³ â ñîö³àëü íîìó ñåðå äî âèù³ ñòàá³ëüí³ñòü ñèñ -
òåì çàëå æèòü â³ä çáà ëàí ñî âà íèõ ïðÿ ìèõ ³ çâî ðîò íèõ çâ’ÿçê³â. Ó ðîçð³ç³
äàíîãî ïèòàííÿ éäåòüñÿ ïðî ãàð ìîí³çàö³þ ñòî ñóíê³â ïî ë³í³¿ öåíòð –
ðåã³îíè. Îäíàê îïòè ìàëüíå ñï³ââ³äíî øåííÿ òàêèõ âçàºìîâ³äíî ñèí ìîæ -
ëèâå ëèøå â ³äåàë³. Âò³ì, öå íå îçíà÷àº, ùî äî íüîãî íå ïîòð³áíî ïðàã -
íóòè.
Ó ðåàëü íîìó æèòò³ ïðè ðîäí³, åêî íîì³÷í³, ñîö³î-äåìîã ðàô³÷í³,
ïîë³òè÷í³ öèêëè íå çá³ãàþòüñÿ. Âñ³ ï³äñèñ òåìè ÑÅÑ ïóëü ñó þòü
àðèòì³÷íî ñòî ñîâíî îäíà îäíî¿, ïîðîä æó þ÷è ñóïåðå÷íîñò³ é êîíôë³êòí³
ñèòóàö³¿. Êë³ìàòè÷í³ çì³íè ãëî áàëü íîãî ïîõîä æåííÿ ³ õàðàê òåðó ï³äêà çó -
þòü íåîáõ³äí³ñòü ïåð ñïåê òèâ íîãî åêî íîì³÷íîãî ïðî ãíî çó âàííÿ ³ ìîäå -
ëþ âàííÿ, îäíàê âðåøò³-ðåøò ïîë³òèêè é óðÿäè êåðó þòüñÿ íå öèìè
ìîòè âàìè, à ì³ðêó âàí íÿìè ïîë³òè÷ íî¿ êîí ’þí êòóðè ³ äîö³ëüíîñò³. Ïðè
öüîìó çîâñ³ì ³ãíîðóºòüñÿ òà îáñòà âèíà, ùî ïðè ðîäí³ óìîâè òà ðèí êîâ³
êîëè âàííÿ çîâñ³ì íå îäíà êîâî âïëè âà þòü íà ðîç âè òîê òîãî ÷è ³íøîãî
ðåã³îíó, é óí³âåð ñàëü íèõ ðåöåïò³â òóò áóòè íå ìîæå.
ßêùî ó ìåæàõ íîîñ ôåðè ìåòîþ º äîñÿã íåííÿ ðåçî íàí ñíîñò³ æèòòÿ
ñîö³óìó ³ ïðè ðîäè, ÷åðåç çíè æåííÿ ñóêóï íî¿ åíòðîﳿ ÑÅÑ, òî íà ð³âí³
îäí³º¿ äåð æàâè – óçãîä æåííÿ ³íòå ðåñ³â öåí òðó ³ ðåã³îí³â, ç îäíîãî áîêó, é
îïòèì³çàö³ÿ ñòî ñóíê³â ì³æ îêðå ìèìè ðåã³îíàìè, – ç ³íøîãî.
²ìàíåí òíîþ âëàñ òèâ³ñòþ ðåã³îíó º íå éîãî çàìêíóò³ñòü, ïðàã íåííÿ
äî ñàìî äîñ òàò íîñò³ (âñå öå ïðè äó ìó þòü ïóáë³öèñòè ³ ïîë³òèêè), à,
íàâïàêè, ñòàëà òåí äåíö³ÿ äî ðîç øè ðåííÿ çâ’ÿçê³â ç ³íøèìè ðåã³îíàìè, à
â îêðå ìèõ âèïàä êàõ – åêî íîì³÷íà, êóëü òóðíà, êîí ôåñ³éíà, ïîë³òè÷íà
åêñïàíñ³ÿ. Îòæå, éäåòüñÿ íå ïðî ³çîëÿö³îí³çì, à ïðî ïðè ðîä íèé ïîòÿã äî
ñàìîñ òâåð äæåííÿ øëÿ õîì ñïåö³àë³çàö³¿ ³ äîì³íóâàííÿ â îäí³é ÷è ê³ëüêîõ
ñôå ðàõ. Áóäü-ÿêà ñïðîáà øòó÷íî ïðè ãàëü ìó âàòè äàíó òåí äåíö³þ
ïðèð³êຠðåã³îí íà íåìè íó÷ó äåã ðà äàö³þ. ² íàâïàêè, ÷èì á³ëüøà
ê³ëüê³ñòü çîâí³øí³õ êîí òàêò³â – òèì á³ëüøó æèòòºñïðî ìîæí³ñòü ³ êîí êó -
ðåí òîç äàòí³ñòü âèÿâëÿº ðåã³îí.
Ç’ÿ ñó âàííÿ õàðàê òåðó âçàºìî䳿 ð³çíèõ ÷èí íèê³â, ÿê³ äåòåðì³íóâàëè
ñêëà äàííÿ ðåã³îí³â Óêðà¿íè, ðåêî íñòðóêö³ÿ îñíîâ íèõ åòàï³â ¿õ ðîç âèòêó
ñàìå â ïîë³ôîí³÷íîìó ³ñòî ðè÷ íîìó ³íòåð’ºð³ äàþòü ìîæ ëèâ³ñòü çðî -
çóì³òè ñêëàäíó ä³àëåê òèêó öüîãî ôåíî ìåíà. Ñïðîáè îáìå æåííÿ ìîíî -
äèñ öèïë³íàðíèìè (åêî íîì³÷íèìè, ñîö³àëü íèìè, êóëü òó ðî ëîã³÷íèìè,
ðåë³ã³ºçíàâ ÷èìè, åòíî ëîã³÷íèìè òà ³íøèìè) ï³äõî äàìè íåîäì³ííî
äàäóòü îäíî áîêå óÿâ ëåííÿ ïðî âêà çàí³ ïðî öåñè, îñê³ëüêè ã³ïåð -
áîë³çóþòü ÿêèéñü îäèí ÷è ê³ëüêà ôàê òîð³â.
Îòæå, íàéá³ëüø ïåð ñïåê òèâ íîþ ìåòî äî ëîã³÷íîþ ïàðà äèã ìîþ ñë³ä
âèç íàòè êîì ïëåê ñíó ³ñòî ðè÷íó ðåò ðîñ ïåê òèâó.
Ó Õ²Õ ñò. ðåëüºôíî âèç íà ÷è ëèñÿ îáðèñè òàêèõ ðåã³îí³â Óêðà¿íè:
˳âîáå ðåææÿ (êîëèøíÿ Ãåòü ìàí ùèíà), Ïðà âî áå ðåææÿ, Ñëî áî æàí ùèíà,
ϳâäåííà Óêðà¿íà (Íîâî ðîñ³ÿ) â ìåæàõ Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïå𳿠òà Áóêî âèíà,
Çàêàð ïàòòÿ ³ çåìë³, ùî óâ³éøëè äî “Êîðîë³âñòâà Ãàëè ÷èíè ³ Ëîäî ìå𳿔 â
ñêëàä³ Àâñòðî-Óãîð ùèíè. Ç ÷àñîì ï³äàâñòð³éñüê³ òåðåíè, çàñå ëåí³
94
ò
íºå
Ð
ð
ä
í
à ñêåë
Î
åòí³÷íèìè óêðà¿ íöÿìè, ä³ñòàëè çá³ðíó íàçâó – “Çàõ³äíà Óêðà¿íà”, ÿêà ó
ÕV²²² ñò. îõîï ëþ âàëà é Ïðà âî áå ðåææÿ. Ñë³ä çàóâà æèòè, ùî
êîíô³ãóðàö³ÿ ðåã³îí³â, ÿê ïðà âèëî, ëèøå çð³äêà âðà õî âó âà ëàñÿ äåð æàâ -
íîþ àäì³í³ñòðàö³ºþ ïðè ôîð ìó âàíí³ òåðè òîð³àëüíî-àäì³í³ñòðà òèâ íèõ
îäè íèöü – ãóáåðí³é, îáëàñ òåé, îêðóã³â, ðàéîí³â, âîºâîäñòâ, ïîâ³ò³â òîùî.
Ó Õ²Õ ñò. ï³äðîñ³éñüêà Óêðà¿íà ïîä³ëÿëàñÿ íà òðè ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî -
ðñòâà: Ìàëî ðîñ³éñüêå (³ñíó âàëî â³ä 1802 äî 1856 ð.), Íîâî ðîñ³éñüêå ³
Áåñ ñà ðà áñüêå (1822–1874 ðð.), Êè¿âñüêå, Ïîä³ëüñüêå ³ Âîëè íñüêå
(1832–1914 ðð.).
Ç ìåòîþ í³âåëþ âàííÿ ñîö³àëüíî-ãîñ ïî äà ðñüêèõ, êóëü òóð íèõ òà åòíî -
êîí ôåñ³éíèõ â³äì³ííîñ òåé ïåðè ôåð³é Ìèêîëà ² ïðè ïè íèâ êîäèô³êàö³þ
ì³ñöå âîãî çàêî íî äà âñòâà, ÿêà ðîç ïî ÷à ëàñü ó ïåð³îä éîãî ïðàâë³ííÿ. Ó
1840 ð. çíÿòî ç îáãî âî ðåííÿ Äåð æàâ íîþ ðàäîþ çâ³ä çàêîí³â çàõ³äíèõ
ãóáåðí³é5. Ïîä³áíà äîëÿ ñï³òêàëà çàêîíè, ÿê³ â³äáè âàëè îñîá ëè âîñò³ Áåñ -
ñà ðà᳿.
Òå, ùî äëÿ îçíà ÷åííÿ òåðè òîð³àëü íèõ ìåæ öèõ óòâî ðåíü âèêî ðèñ òî -
âó âà ëèñÿ íàçâè îêðå ìèõ ³ñòî ðè÷íî ñôîð ìî âà íèõ ðåã³îí³â, çîâñ³ì íå îçíà -
÷àëî, ùî â Ñàíêò-Ïåòåð áóðç³ ñåðé îçíî ðàõó âà ëèñÿ ç äàíîþ îáñòà âè íîþ.
Àäæå éøëîñÿ íå ïðî çáå ðå æåííÿ òðà äèö³éíèõ àíêëàâ³â, à ïðî ¿õ ìàê ñè -
ìàëüíó óí³ô³êàö³þ.
Ðîç ãëÿ äà þ÷è ðóñèô³êàö³þ ëèøå â ìîâíî-êóëü òóðí³é ïëî ùèí³, ìè,
ñàì³ òîãî íå ïîì³÷àþ÷è, çàëèøàºìî ïîçà óâà ãîþ íå ìåíø âàæ ëèâ³ ¿¿
àñïåêòè: ñîö³àëü íèé òà åêî íîì³÷íèé. Ãîñ ïî äàðñüê³ çâ’ÿçêè ìîæíà ðîç -
ãëÿ äàòè ÿê ÿâèùå îá’ºêòèâ íîãî ïîðÿäêó, õî÷à â ìåæàõ îêðå ìèõ ðåã³îí³â
â³äáó âà ëîñÿ ëàòåí òíå ïðî òèñ òî ÿííÿ íàö³îíàëü íèõ ô³íàíñîâî-ïðî ìèñ ëî -
âèõ ãðóï ³ ïåðåñ³÷íèõ âèðîá íèê³â – ïîëüñüêèõ, óêð à¿íñüêèõ, ºâðå -
éñüêèõ, ðîñ³éñüêèõ. Ç öèì ïîâ’ÿ çàí³ ïðî òåêö³îí³ñòñüê³ åëå ìåíòè
åêî íîì³÷íî¿ ïîë³òèêè óðÿä³â ùîäî ïðåä ñòàâ íèê³â íàö³¿, à òàêîæ ïðàã -
íåííÿ îêðå ìèõ íàö³îíàëü íèõ ãðóï â³äñòî ÿòè ñâî¿ ³íòå ðåñè.
Ó ñîö³àëüí³é ñôåð³ â³äáó âà þòüñÿ ñêëàäí³ø³ ïðî öåñè. Ñîö³àëüíà ñòðà -
òèô³êàö³ÿ îôîð ìëþºòüñÿ â þðè äè÷íî çàêð³ïëåí³ ìàé íîâ³ í³ø³. Ïðè âàá -
ëèâ³ñòü äåð æàâ íî¿ òà â³éñüêî âî¿ ñëóæáè, ï³äïðèºìíèö òâà âñå á³ëüøå
äîì³íóº íàä íàö³îíàëü íèìè ðåô ëåêñ³ÿìè. Äîì³íóþ ÷èì ³íòå ðå ñîì ñòàº
íå â³äðóáí³ñòü, à ïðàã íåííÿ äî ³íòåã ðàö³¿ òà ïîñè ëåííÿ âïëèâ³â ïî ãàëó -
çå âèõ ãîðè çîí òà ëÿõ ³ óïðàâë³íñüêèõ âåð òè êà ëÿõ. Ðåã³îíàëüí³ ìîòèâè â
öèõ óìî âàõ ïðî ñòó ïàëè çäåá³ëüøîãî ó ôîðì³ ãîñ ïî äà ðñüêî¿
ñïåö³àë³çàö³¿.
 Àâñòð³éñüê³é ³ìïåð³¿, à ïîò³ì ²² Ðå÷³ Ïîñ ïî ëèò³é ïî䳿 ðîç ãîð òà -
ëèñÿ çà ³íøèì àëãî ðèò ìîì. Òóò ïîëüñüêî-óêð à¿íñüêå ïðî òèñ òî ÿííÿ îõî -
ïèëî ïðàê òè÷íî âñ³ ñôåðè æèòòÿ. Êîí ñîë³äàö³ÿ íà åòíî êîí ôåñ³éí³é
95
Ñ
î
á
î
ð
í³ñò
ü ò
à
ï
ð
î
á
ëåì
è
ñï
åö
è
ô
³êè
ð
åã³î
í³â Ó
êð
à
¿íè
5 Øàí äðà Â.Ñ. Àäì³í³ñòðà òèâí³ óñòà íîâè Ïðà âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿íè ê³íöÿ ÕV²²² –
ïî÷àòêó ÕÕ ñò. â ðîñ³éñüêîìó çàêî íî äàâñòâ³: äæå ðå ëîç íàâ ÷èé àíàë³òè÷ íèé
îãëÿä. – Ê., 1998. – Ñ. 13.
îñíîâ³ ñòàëà âèç íà ÷àëü íîþ äëÿ îáñòî þ âàííÿ ³íòå ðåñ³â óêð à¿íñüêî¿
ñï³ëüíîòè, à ðåã³îíàëüíà ñïå öèô³êà (îñîá ëèâî ¿¿ ìîâíî-êóëü òóðí³ åëå -
ìåíòè) – íàð³æíèì êàìå íåì, íà ÿêîìó ôîð ìó âà ëàñü ïëàò ôîðìà óêð à -
¿íñüêîãî íàö³îíàëüíî-âèç âîëü íîãî ðóõó ó ÕÕ ñò., à òàêîæ â³ññþ, äîâ êîëà
ÿêî¿ îáåð òà ëîñÿ âñå ñóñï³ëüíå æèòòÿ.
Ïîð³âíþ þ÷è îñîá ëè âîñò³ ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íîãî ðîç âèòêó çàõ³äíî -
óê ð à¿íñüêîãî ðåã³îíó ç ï³âäåí íèì òà ñõ³äíî óê ð à¿íñüêèìè, ñë³ä çàóâà -
æèòè, ùî îñòàíí³ âîëîä³ëè ó Õ²Õ ñò. ã³ãàíòñüêèì ïîòåíö³àëîì.
Áóð õëè âèé ðîç âè òîê ïðî ìèñ ëî âîñò³ âèìà ãàâ âåëè êî¿ ê³ëüêîñò³ òðó äî âèõ
ðåñóðñ³â, ùî âèê ëè êàëî ì³ãðàö³éí³ ïîòîêè ç ðîñ³éñüêèõ òåðåí³â. Çíà÷ -
íèé ðèíîê ðîáî ÷î¿ ñèëè ïîì’ÿê øèâ íåãà òèâí³ ñîö³àëüí³ òåí äåíö³¿ â
àãðàðí³é ñôåð³. Åêî íîì³÷íà ñèòóàö³ÿ íà çàõ³äíî óê ð à¿íñüêèõ çåì ëÿõ áóëà
çíà÷íî ã³ðøîþ. Îáåç çå ìå ëåííÿ çíà÷ íî¿ ê³ëüêîñò³ äð³áíèõ ãîñ ïî äàð³â ó
êðà¿, ÿêèé íå ìàâ ðîç âè íå íîãî ïðî ìèñ ëî âîãî âèðîá íèö òâà, çàãîñ òðèëî
ïðî áëåìó çàé íÿ òîñò³ é àãðàð íîãî ïåðå ñå ëåííÿ, ÿêå ñïðè ÷è íèëî ìàñîâó
òðó äîâó ì³ãðàö³þ çà îêåàí. Âîä íî ÷àñ íåñïðè ÿò ëèâ³ ñîö³àëüíî-åêî -
íîì³÷í³ óìîâè ³ ñòè ìó ëþ âàííÿ çðîñ òàííÿ ð³âíÿ íàö³îíàëü íî¿ ñâ³äîìîñò³
ï³äêð³ïëþ âàëè ñïîä³âàííÿ íà óòâî ðåííÿ ñóâå ðåí íî¿ óêð à¿íñüêî¿ äåð -
æàâè, â ÿê³é òèòóëüíà íàö³ÿ ä³ñòàëà á ìîæ ëè âîñò³ äëÿ ñâîãî âñåá³÷íîãî
ðîç âèòêó. ßê ìåí òàëü íèé ôåíî ìåí, öåé ïîãëÿä íà ïåð ñïåê òèâè óêð à -
¿íñüêîãî íàðîäó áàçó âàâñÿ íà ³äå¿ ñîáîð íèö òâà: çàõ³äí³ óêðà¿íö³ áà÷èëè
ñåáå ó ñêëàä³ ºäèíî¿, ñèëü íî¿ äåð æàâè, ñïðî ìîæ íî¿ êîí êó ðó âàòè ç
³íøèìè äåð æà âàìè.
Ðåâî ëþö³éí³ ïî䳿 ïî÷àòêó ÕÕ ñò. çëà ìàëè øòó÷í³ êîð äîíè, ÿê³
ðîçä³ëÿëè çàãàëü íî óê ð à¿íñüêèé åòí³÷íèé îðãàí³çì. Íåïå ðå áîðíå ïðàã -
íåííÿ íàö³¿ äî àáñîð áó âàííÿ âñ³õ åòí³÷íèõ îñòðîâ³â ó ºäèíèé íàö³îíàëü -
íèé ìàòå ðèê ç îñîá ëè âîþ ñèëîþ âèÿ âè ëîñÿ â Àêò³ çëóêè 22 ñ³÷íÿ 1919 ð.
ì³æ ÓÍÐ ³ ÇÓÍÐ, ÿêèé ïðî äå ìî íñòðó âàâ ñèëó ïîë³òè÷ íèõ ð³øåíü, êîëè
âîíè ñïè ðà þòüñÿ íà ³ñòî ðè÷íó òðà äèö³þ, âîëþ ³ ñïîä³âàííÿ ìàñ.
Ïîðàçêà Óêð à¿íñüêî¿ ðåâî ëþö³¿ ñïðè ÷è íèëà ðîç³ðâàííÿ ºäèíîãî óêð à -
¿íñüêîãî ïðî ñòîðó. Ïðî òÿ ãîì äâîõ ì³æâîºííèõ äåñÿ òèë³òü çàõ³äíî óê -
ðà¿íñüê³ çåìë³ ïåðå áó âàëè ó ñêëàä³ ²² Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿. Öåé ïåð³îä ÷àñòî
ðîç ãëÿäàºòüñÿ ç óêðà¿ íî öåí òðè÷ íèõ ïîçèö³é ó íåãà òèâ íîìó êëþ÷³.
Îäíàê íàñïðàâä³ ñèòóàö³þ, ùî ñêëà ëàñÿ, ñë³ä òðàê òó âàòè ÿê äèõî -
òîì³÷íó. Ç îäíîãî áîêó – ñë³ä êîí ñòà òó âàòè ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íèé, åòíî -
êîí ôåñ³éíèé ãí³ò ç áîêó ïîëüñüêî¿ âëàäè, äèñ êðèì³íàö³þ óêð à¿íñüêî¿
ìåí øèíè, à ç ³íøîãî – íåîáõ³äíî âèç íàòè, ùî óêðà¿íö³ îòðè ìàëè
íåîö³íåííèé äîñâ³ä ïàð ëà ì åíòñüêî¿ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè, ºâðî ïå éñüêèõ
ö³ííîñ òåé ³ ñòàí äàðò³â (õî÷à é ç ïîïðàâ êîþ íà îñîá ëè âîñò³ ïîëüñüêî¿
ïîë³òè÷ íî¿ ³ ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íî¿ ñèñ òåìè). Á³ëüøå òîãî, âêà çàí³
îáñòà âèíè ñïðè ÿëè ïîñò³éí³é ìîá³ë³çàö³¿ óêð à¿íñüêî¿ ñï³ëüíîòè, ùî
âèìà ãàëî â³äïîâ³äíîãî ð³âíÿ ñàìî îð ãàí³çàö³¿ é íàö³îíàëü íî¿ ñîë³äàð -
íîñò³.
Ïðèí öè ïîâî ³íøó ìîäåëü ðîç âèòêó íàñå ëåííþ ï³äðà äÿ íñüêî¿
Óêðà¿íè íàâ’ÿ çàëè á³ëüøî âèêè. Êâàç³äåð æàâíå çà âíóòð³øíüîþ
96
ò
íºå
Ð
ð
ä
í
à ñêåë
Î
ñóòí³ñòþ òåðè òîð³àëüíî-àäì³í³ñòðà òèâíå óòâî ðåííÿ, íàâ³òü ä³ñòàâøè
ñòà òóñ ðåñ ïóáë³êè, óñ³ìà ìîæ ëè âèìè çàñî áàìè ï³äãà íÿ ëîñÿ ï³ä øàá -
ëîíè, ïðî äó êî âàí³ ó Êðåìë³.
Ìîíî ïàðò³éíà òîòàë³òàðíà ñèñ òåìà ç³ ïñåâ äî äå ìîê ðà òè÷ ÷íîþ àòðè -
áó òè êîþ âèõî ëî ùó âàëà áóäü-ÿê³ ïðî ÿâè ãðî ìà äñüêî¿ ³í³ö³àòèâè, ³ãíî ðó -
âàëà ðåã³îíàëüí³ îñîá ëè âîñò³. Øâèä êîï ëèí íèé åêñïå ðè ìåíò ç
Äîíåöüêî-Êðè âîð³çüêîþ ðåñ ïóáë³êîþ ñë³ä ñïðèé ìàòè ÿê ïðî äèê òî âà -
íèé âèê ëþ÷íî ïîë³òè÷ íèìè ì³ðêó âàí íÿìè êðîê. À ñîö³àëüíà óí³ô³êàö³ÿ
ãîñ ïî äà ðñüêèõ ô³ðì æèòòºä³ÿëü íîñò³, çàñíî âà íèõ íà äåð æàâí³é âëàñ -
íîñò³, ïåðå òâî ðþ âàëà ëþäåé ç ³í³ö³àòèâ íèõ ³ çàö³êàâ ëå íèõ ñóá’ºêò³â åêî -
íîì³÷íèõ ïðî öåñ³â ó áåç ïðàâíó ðîáî÷ó ñèëó, ñëóõ íÿ íèõ âèêî íàâö³â âîë³
öåí òðó. Âñåï ðî íèê íèé ñòðàõ ïîêà ðàííÿ çà áóäü-ÿêèé íåî áå ðåæ íèé êðîê
ïàðàë³çóâàâ íå ëèøå âîëþ äî ñïðî òèâó ÷è îïî çèö³þ ðåæè ìîâ³, à íàâ³òü
çäî ðî âèé ãëóçä ³ ïðè ðîäíó çäàòí³ñòü äî ñóñï³ëüíî¿ òâîð ÷îñò³, îñîá ëèâî â
ëàâàõ íîìåí êëà òóðè âñ³õ ð³âí³â.
Ç îãëÿäó íà âèê ëà äåíå âèùå óêð à¿íñüêèé íàðîä óïðî äîâæ
1939–1940, à ïîò³ì ê³ëüêîõ ïîâîºííèõ ðîê³â ïåðå æèâ ñâîºð³äíèé
öèâ³ë³çàö³éíèé øîê. Äëÿ ç’ÿ ñó âàííÿ ãëè áèí íèõ ìåõàí³çì³â öüîãî ÿâèùà
ìîæíà çàñòî ñó âàòè òåîð³þ ðóá³æíî¿ êîìóí³êàòèâ íîñò³ Â. Äåð ãà ÷îâà.  ¿¿
îñíîâ³ ëåæèòü òåçà ïðî òå, ùî ð³çíî ìàí³òí³ ãåî ïîë³òè÷í³, åêî íîì³÷í³,
ñîö³îêóëü òóðí³, åêî ëîã³÷í³ òà ³íø³ ïðî öåñè, íàêëà äà þ ÷èñü îäèí íà
îäíèé, óòâî ðþ þòü ñòðà òèô³êîâàí³ áàãà òî âèì³ðí³ êîìóí³êàö³éí³ ïðî -
ñòîðè – ãåîñ òðàòè, íà ïðî ñòî ðîâî-÷àñî âèõ ðóáå æàõ ÿêèõ âèíè êà þòü íàä -
ëèø êîâ³ ãðà íè÷í³ ïîëÿ – ãåî ìàðè, ÿê³ ìàþòü êîìóí³êàòèâíó ïðè ðîäó.
Ñàìå ó áàãà òî âèì³ðíîìó êîìóí³êàòèâ íîìó ïðî ñòîð³ âèíèêຠâèñîêà êðå -
à òèâíà àáî ðóéí³âíà åíåð ãå òèêà é â³äáóâàºòüñÿ “êîí êó ðåíö³ÿ ïð³îðè -
òåò³â”.
Òåðè òîð³ÿ Óêðà¿íè º ïîðóá³ææÿì çàõ³äíîºâðî ïå éñüêîãî, ñõ³äíîºâðî -
ïå éñüêîãî òà ñåðåä çåì íî ìî ðñüêîãî ïðî ñòîð³â – ãåîñ òðàò. Òóò ìåæ óþòü
êðà¿ òðüîõ ñîö³îêóëü òóð íèõ “ïëèò”, ÿê³ ç ïåâ íîþ ÷àñ òêîþ óìîâ íîñò³ îòî -
òîæ íþ þòüñÿ ç³ Ñõ³äíîþ, Çàõ³äíîþ òà ϳâäåí íîþ Óêðà¿ íîþ. Çàõ³äíî óê -
ðà¿íñüê³ òåðåíè ïåðå áó âàëè ó çàõ³äíîºâðî ïå éñüêîìó ãåî ïîë³òè÷ íîìó
ïðî ñòîð³ áëèçüêî 700 ðîê³â. Ñõ³äíà é ϳâäåííà Óêðà¿íà – ó ðîñ³éñüêîìó
â³äïîâ³äíî 300 ³ 200 ðîê³â, ïðè ÷îìó “ï³âäåííà ïëèòà” ïîíàä äâà òèñÿ -
÷îë³òòÿ çíà õî äè ëàñü ó ñåðåä çåì íî ìî ðñüêîìó ïðî ñòîð³. Â. Äåð ãà ÷îâ íà
ö³é ï³äñòàâ³ ïðî ïîíóº â îñíîâó ïîë³òèêî-àäì³í³ñòðà òèâ íîãî óñòðîþ é
ðàéî íó âàííÿ êëàñòè êóëü òóðíî-³ñòî ðè÷í³ òà ãåî ïîë³òè÷í³ ðóáåæ³. Ó
çâ’ÿçêó ç íåçà âåð øåí³ñòþ é ðóá³æíèì õàðàê òå ðîì ôîð ìó âàííÿ óêð à -
¿íñüêî¿ íàö³¿ â³í îáñòîþº ïîå òàïíó ôåäå ðàë³çàö³þ êðà¿íè, äî ÿêî¿ ìîæíà
97
Ñ
î
á
î
ð
í³ñò
ü ò
à
ï
ð
î
á
ëåì
è
ñï
åö
è
ô
³êè
ð
åã³î
í³â Ó
êð
à
¿íè
ïðè éòè ÷åðåç ïåðåõ³äíèé ïåð³îä óí³òàð íî¿ äåð æàâè ç åëå ìåí òàìè çåìåëü -
íî¿ àâòî íî쳿6.
Ñï³âçâó÷í³ ³äå¿ çíà õî äèìî â òåî𳿠À.Òîéíá³ “Âèê ëèê – ³äïîâ³äü”, ó
öåíòð³ ÿêî¿ – ñîö³àëüí³ é ïñè õî ëîã³÷í³ íàñë³äêè ïðî ñòî ðîâî-÷àñî âèõ êîí -
òàêò³â êóëü òóð. Çã³äíî ç ö³ºþ êîí öåïö³ºþ íà ðóáå æàõ öèâ³ë³çàö³é, äå
â³äáó âà ëèñÿ íàé æîð ñòîê³ø³ êîíôë³êòè, ñïîñ òåð³ãàëèñÿ íàéá³ëüø ³íòåí -
ñèâí³ åêî íîì³÷í³ êîí òàêòè. Ó íàø ÷àñ ïðî áëåìè ïîðóá³æíî¿
êîìóí³êàòèâ íîñò³ öèâ³ë³çàö³é íàáó âà þòü îñîá ëè âî¿ ãîñ òðîòè, îñê³ëüêè
éäåòüñÿ ïðî âèá³ð ö³íí³ñíèõ îð³ºíòèð³â ³ øëÿõ³â ñîö³àëüíî-åêî -
íîì³÷íîãî ïîñòóïó.
Áåðó÷è íà îçáðîºííÿ íàâå äåí³ ìåòî äî ëîã³÷í³ ï³äõîäè, ñë³ä ìàòè íà
óâàç³ îäèí ñóòòºâèé ìîìåíò. Ïðè õèëü íèêè òåî𳿠Â.Äåð ãà ÷îâà ââà æà -
þòü, ùî ðîç âè òîê Óêðà¿íè çä³éñíþ âàâñÿ íà ð³âíî âå ëè êèõ çáà ëàí ñî âà íèõ
îñÿõ: çàõ³ä – ñõ³ä, à òàêîæ ñóõîä³ë – ìîðå. Íàñ ïðàâä³, âêà çàí³ îñ³ ïðàê -
òè÷íî í³êîëè íå áóëè ð³âíîä³éíèìè é çáà ëàí ñî âà íèìè. Íàâ ïàêè, ïåðå áó -
âà þ÷è â ïåð ìà íåíòí³é ñóïåðå÷íîñò³ ³ ïðî òè áîðñòâ³, âîíè ñèí òå çó âàëè
îð³ºíòàëüí³ é îêöè äåí òàëüí³ âïëèâè ³ âèò âî ðþ âàëè òîé çâè âèñ òèé âèð³é
ïîä³é, ÿêèé ìè íàçèâàºìî ³ñòîð³ºþ. Ïîä³áíèì ÷èíîì íà ð³çíèõ ÷àñî âèõ
â³äð³çêàõ ð³çíèì çà âåëè ÷è íîþ òà ðåàëü íèì ðåçóëü òà òîì áóâ âïëèâ
â³éñüêî âèõ, ïîë³òè÷ íèõ, ñîö³îêóëü òóð íèõ, åòí³÷íèõ, êîí ôåñ³éíèõ ÷èí -
íèê³â, ÿê³ âèÿâ ëÿëè ñåáå àñèí õðîííî. Öÿ íåâ³äïîâ³äí³ñòü âèìàãຠâ³ä
íàóêîâö³â äóæå óâàæ íîãî, ÿêùî õî÷åòå – ìàòå ìà òè÷ íîãî âðà õó âàííÿ
óñ³õ ñêëà äî âèõ ïðî öåñó ôîð ìó âàííÿ é ôóíêö³îíó âàííÿ ðåã³îí³â, çâà æå -
íèõ óçà ãàëü íåíü ³ âèêî ðèñ òàííÿ äîñâ³äó ìèíó ëîãî äëÿ ìîäå ëþ âàííÿ
áëèæ ÷î¿ ³ äàëüíüî¿ ïåð ñïåê òèâè.
Äåùî çàõîï ëþ þ ÷èñü â³éñüêîâî-ïîë³òè÷ íèìè ³ ñîö³àëüíî-åêî -
íîì³÷íèìè õàðàê òå ðèñ òè êàìè, ìè ³íêîëè â³äâî äèìî äðó ãî ðÿäíó ðîëü
ñâ³òîã ëÿä íèì àñïåê òàì. ².Ä.Êîâàëü ÷åíêî â³äíî ñèòü ìîðàëüíî-ïñè õî -
ëîã³÷í³ é ìåí òàëüí³ ôàê òîðè äî “êîì ïî íåíò³â ç íàéá³ëüø ñò³éêîþ äîâ ãîò -
ðè âà ëîþ 䳺þ”. ³í íàãî ëîøóº: “Çàâ äàííÿ ³ñòî ðèê³â ïîëÿãຠâ òîìó, ùîá
ïîêà çàòè, ÿê ö³ ôàê òîðè â îäíèõ âèïàä êàõ ñïðè ÿëè ïðî ãðåñó, à â ³íøèõ,
íàâïàêè, çàòðè ìó âàëè éîãî ³ ÿê ó òèõ ÷è ³íøèõ êîí êðåò íèõ ³ñòî ðè÷ íèõ
ñèòóàö³ÿõ ð³çí³ ñóñï³ëüí³ ³ ïîë³òè÷í³ ñèëè âðà õî âó âàëè é âèêî ðèñ òî âó -
âàëè öåé ôàê òîð ó ñâî¿é ä³ÿëü íîñò³”7.
²ñíó þòü ³ñòîòí³ â³äì³ííîñò³ ó ãåíå çèñ³ ìåí òàëü íîãî òèïó ìåø êàíöÿ
³íäóñòð³àëü íîãî ðåã³îíó é àãðàð³ÿ; íàøà ðó âàí íÿìè åòí³÷íèõ, êîí -
ôåñ³éíèõ òà ñâ³òîã ëÿä íèõ åëå ìåíò³â ïîçíà ÷åí³ ñâ³òîã ëÿä ³ ïîâåä³íêà
ïðåä ñòàâ íèê³â ϳâäíÿ. “Ïîê ëèê ïðåäê³â”, “êðîâíà ñïîð³äíåí³ñòü” òà
³íø³ ôàê òîðè íåçðèìî, àëå ³ñòîòíî âïëè âà þòü íà â÷èíêè ëþäåé, ôîð ìó -
98
ò
íºå
Ð
ð
ä
í
à ñêåë
Î
6 Äåð ãà÷¸â Â. Ãåî ïî ëè òèêà. – Ê., 2000. – Ñ. 102-110, 428-432.
7 Êîâàëü ÷åíêî È.Ä. Òåîðå òèêî-ìåòî äî ëî ãè ÷åñ êèå ïðî áëåìû èñòî ðè ÷åñ êèõ
èññëå äî âà íèé. Çàìåòêè è ðàç ìûø ëå íèÿ îá îñíîâ íûõ ïîä õî äàõ // Íîâàÿ è
íîâåé øàÿ èñòî ðèÿ. – 1995. – ¹1. – Ñ. 27.
þòü ¿õ æèòòºâå êðåäî ³ ìîäåëü ïîâåä³íêè, à çâ³äñè – ³ ïåâí³ ïîë³òè÷í³ ñèì -
ïàò³¿.
Ñîáîðí³ñòü Óêðà¿íè íåðîç ðèâíî ïîâ’ÿ çàíà ç íàö³îíàëü íîþ ³äåºþ.
Öÿ óí³âåð ñàëüíà äëÿ âñ³õ ðåã³îí³â ñèñ òåìà ö³ííîñ òåé ìຠñïè ðà òèñÿ íà
ì³öíå åêî íîì³÷íå ï³ä´ðóíòÿ, ñîö³àëüíî îð³ºíòî âàíó ïîë³òèêó óðÿäó é
ì³ñöå âèõ âëàñ òåé, åôåê òèâíå ñàìîâ ðÿ äó âàííÿ, ïîë³òè÷ íèé ³ ñâ³òîã ëÿä -
íèé ïëþ ðàë³çì, òîëå ðàíòí³ñòü ³ ñóñï³ëüíó ñîë³äàðí³ñòü. Çâà æà þ÷è íà
ïîë³åòí³÷íèé ñêëàä íàñå ëåííÿ, íàö³îíàëüíà ³äåÿ ìຠñèí òå çó âàòè òåí -
äåíö³¿ ïåð ñïåê òèâè ðîç âèòêó óêð à¿íñüêî¿ ïîë³òè÷ íî¿ íàö³¿ (òîáòî âñüîãî
ãðî ìà äÿ íñòâà äåð æàâè) ³ âîä íî ÷àñ êîæ íî¿ åòí³÷íî¿ òà ñîö³àëü íî¿ ãðóïè.
ßêùî íå âäà âà òèñÿ äî äåòàëü íîãî ðîç ãëÿäó ïèòàííÿ, òî íàö³îíàëüíà
³äåÿ çâî äèòüñÿ äî äâîõ ôóí äà ìåí òàëü íèõ ñêëà äî âèõ: ïîë³òè÷ íî¿, â ÿê³é
âò³ëþþòüñÿ ïðè íöèïè íàðî äîâ ëàääÿ ³ çàáåç ïå ÷åííÿ îñíîâ íèõ ïðàâ ³ ñâî -
áîä ëþäèíè; òà ñîö³àëü íî¿, ùî ïîâ’ÿ çàíà ç ïðàã íåí íÿì äî ñïðà âåä ëè -
âîãî ñîö³àëü íîãî óñòðîþ, ð³âíîñò³ ïîë³òè÷ íèõ, åêî íîì³÷íèõ ³
êóëü òóð íèõ ìîæ ëè âîñ òåé óñ³õ âåðñòâ ñóñï³ëüñòâà é êîæ íîãî ãðî ìà äÿ -
íèíà çîê ðåìà. Ó òàêîìó âèã ëÿä³ íàö³îíàëüíà ³äåÿ â³äáèâຠ³íòå ðåñè âñ³õ
ðåã³îí³â ³ çàáåç ïå÷óº ñòàá³ëüí³ñòü äåð æàâè.
Ïîñè ëà þ ÷èñü íà òå, ùî, çã³äíî ç Îñíîâ íèì Çàêî íîì Óêðà¿íè, íå
³ñíóº ºäèíî¿ äåð æàâ íî¿ ³äåî ëî㳿, äåõòî òðàêòóº öå ÿê â³äñóòí³ñòü
áóäü-ÿêèõ îáìå æåíü íà ³íòåð ïðå òàö³þ íàö³îíàëü íî¿ ³äå¿ ³ ïîâíó ñâî áîäó
ä³é. Îäíàê çà óâàæ íîãî ïðî ÷è òó âàííÿ Êîí ñòè òóö³¿ âèÿâëÿºòüñÿ, ùî ãðî -
ìà äÿ íñòâî Óêðà¿íè ïåðå äáà÷ຠîáîâ’ÿç êîâó ëîÿëüí³ñòü ùîäî Óêð à -
¿íñüêî¿ äåð æàâè, äîò ðè ìàííÿ ¿¿ êîí ñòè òóö³¿ òà çàêîí³â, çàõèñò ¿¿
íåçà ëåæ íîñò³ é òåðè òîð³àëü íî¿ ö³ë³ñíîñò³. ²íøèìè ñëî âàìè, êîæåí ãðî -
ìà äÿ íèí Óêðà¿íè çîáîâ ’ÿ çà íèé þðè äè÷íî áóòè ïàòð³îòîì ³ äåð æàâ íè -
êîì.
² õî÷à Êîí ñòè òóö³ÿ êîæ íî¿ êðà¿íè ëèøå âñòà íîâëþº ïðà âîâ³ ðàìêè, â
ÿêèõ â³äáóâàºòüñÿ æèòòºä³ÿëüí³ñòü ñóñï³ëüñòâà, âñå æ çàëèøàºòüñÿ
çàãàëü íî î áîâ ’ÿç êî âèì êîí ñòè òóö³éíå ïîëå ïîë³òè÷ íî¿ áîðîòüáè, ÿêà íå
ïîâèííà ñòâî ðþ âàòè çàãðîçè äëÿ ñóâå ðåí³òåòó ³ íåçà ëåæ íîñò³ Óêð à -
¿íñüêî¿ äåð æàâè, ¿¿ ïîë³òè÷ íîãî óñòðîþ, ³ãíî ðó âàòè ïðà âîâ³ ñïî ñîáè ðîç -
â’ÿ çàííÿ êîíôë³êò³â8.
Ó äîïîâ³äí³é çàïèñö³, ï³äãî òîâ ëåí³é çà äîðó ÷åí íÿì Êàá³íåòó
̳í³ñòð³â Óêðà¿íè íàóêîâ öÿìè ²íñòè òóòó ïîë³òè÷ íèõ ³ åòíî íàö³îíàëü -
íèõ äîñë³äæåíü ó 2004 ð., çàçíà ÷à ëîñÿ, ùî ïîÿâà “óêð à¿íñüêî¿ íåçà ëåæ -
íî¿ äåð æàâè º íàñë³äêîì ³ñòî ðè÷ íî¿ ³í³ö³àòèâè ³ òðè âà ëî¿ ïîë³òè÷ íî¿
áîðîòüáè óêð à¿íñüêîãî åòíîñó, ùî ñàìå òîìó º òèòóëü íîþ íàö³ºþ
Óêðà¿íè, íà çåìë³ ÿêî¿, éîãî åòí³÷í³é òåðè òîð³¿, â³í ñòà íî âèòü ïåðå âàæíó
á³ëüø³ñòü.
Ïðàâî óêð à¿íñüêî¿ íàö³¿ íà áåç ïå ðåø êîä íèé êóëü òóð íèé ³ ïîë³òè÷ -
íèé ðîç âè òîê, ÿêå ïîïè ðà ëîñÿ â ÷àñè, êîëè Óêðà¿íà áóëà ïîçáàâ ëåíà
99
Ñ
î
á
î
ð
í³ñò
ü ò
à
ï
ð
î
á
ëåì
è
ñï
åö
è
ô
³êè
ð
åã³î
í³â Ó
êð
à
¿íè
8 Êóðàñ ².Ô. Åòíî ïîë³òîëîã³ÿ. Ïåðø³ êðîêè ñòà íîâ ëåííÿ. – Ê., 2004. – Ñ. 636.
íàö³îíàëü íî¿ íåçà ëåæ íîñò³, ìîæå ïðè éòè â ñóïåðå÷í³ñòü ç ïðà âè ëàìè ³
ñâî áî äàìè ëþäåé, ùî íå º åòí³÷íèìè óêðà¿ íöÿìè." Ðîç â’ÿ çàííÿ äàíî¿
êîë³ç³¿ âçà ãàë³ óÿâëÿºòüñÿ “çîëî òèì ðîçð³çîì” âíóòð³øíüî¿ ïîë³òèêè,
òèì óí³âåð ñàëü íèì çàñî áîì, ùî çäàò íèé í³âåëþ âàòè áóäü-ÿê³ íåãà òèâí³
íàñë³äêè “ïàðàäó ñóâå ðåí³òåò³â” ðåã³îí³â.
Äàë³ â äîêó ìåíò³ íàãî ëîøóºòüñÿ: “Óêð à¿íñüêà íàö³îíàëüíà ³äåÿ ôîð -
ìó âà ëàñÿ çíà÷ íîþ ì³ðîþ ï³ä ãàñ ëîì ñîáîð íîñò³, îñê³ëüêè ïåðå äáà ÷àëà
ðóé íó âàííÿ ïîë³òè÷ íèõ ³ äóõîâ íèõ êîð äîí³â ì³æ ð³çíèìè ÷àñ òè íàìè
Óêðà¿íè.
Âçàºìîâ³äíî ñèíè ì³æ ðåã³îíàìè Óêðà¿íè çàëè øà þòüñÿ âàæ ëè âîþ
ñîö³àëüíî-ïîë³òè÷ íîþ ³ êóëü òóð íîþ ïðî áëå ìîþ ³ ñüî ãîäí³".
Ñïå öèô³÷íèé ³íòå ðåñ äî ïðî áëåìè âñå óê ð à¿íñüêî¿ ºäíîñò³ ÿê
ñòðèæíÿ íàö³îíàëü íî¿ ³äå¿ çóìîâ ëå íèé íå â îñòàííþ ÷åðãó çì³íîþ
ñï³ââ³äíî øåííÿ ì³æ ãëî áàëü íèìè ³ ðåã³îíàëü íèìè ñêëà äî âèìè ñâ³òîâî¿
ïîë³òèêè, çîê ðåìà òâî ðåí íÿì íîâî¿ ìîäåë³ ðåã³îíàë³çìó â ªâðîï³.
Ðåã³îíàë³çì òåïåð íå ðîç ãëÿäàºòüñÿ ÿê àíòè ïîä ñîáîð íîñò³ ³ íå
àñîö³þºòüñÿ ëèøå ç íåáà æà íèìè â³äöåí òðî âèìè ïðî öå ñàìè, à
îñìèñëþºòüñÿ ÿê ïðè ðîäíå ïðàã íåííÿ ðåã³îí³â äî ñàìî äîñ òàò íîñò³ é
ñàìî ðåàë³çàö³¿9.
Êîæíà äåð æàâà, êð³ì òîãî, ìຠñâî¿ íàö³îíàëüí³ ³íòå ðåñè. ³ä òîãî,
íàñê³ëüêè äåð æàâà ñïðî ìîæíà ¿õ â³äñòî þ âàòè, çàëå æèòü ¿¿ ì³ñöå ³ ðîëü ó
ñâ³òîâ³é ñï³ëüíîò³. Àìîðôíå, àòîì³çîâàíå ñóñï³ëüñòâî, ÿêå ðîç äè ðà þòü
ñîö³àëüí³, åêî íîì³÷í³, ïîë³òè÷í³, åòí³÷í³, êîí ôåñ³éí³ ñóïåðå÷íîñò³, íå
çäàòíå çàÿ âèòè ïðî ñåáå ÿê àâòî ðè òåò íîãî, ð³âíîï ðàâ íîãî ó÷àñ íèêà
ì³æíà ðîä íèõ ñòî ñóíê³â, óáåç ïå ÷èòè ñåáå â³ä åêñïàíñ³¿ ³ äèê òàòó ³íøèõ
êðà¿í.
Ðåã³îíè º âïëè âî âèì ôàê òî ðîì íå ò³ëüêè âíóòð³øíüî¿, à é
çîâí³øíüî¿ ïîë³òèêè. Ðåã³îíàëüíà ïîë³òèêà ºâðî ïå éñüêèõ êðà¿í
àêòóàë³çóº ðîëü ðåã³îí³â ó íàëà ãîä æåíí³ âçàºìîâèã³äíî¿ ñï³âïðàö³.
Óêðà¿íà ìຠçíà÷ íèé ïîòåíö³àë äëÿ ðåàë³çàö³¿ ÷èñ ëåí íèõ ïðî åêò³â ó ðàì -
êàõ ºâðî ðåã³îí³â, îñê³ëüêè 19 ç ¿¿ 25 îáëàñ òåé º ïðè êîð äîí íèìè. Íà ñüî -
ãîäí³ ºâðî ðåã³îíè “Áóã”, “Âåðõí³é Ïðóò”, “Êàð ïà òñüêèé”, “Íèæí³é
Äóíàé” îõîï ëþ þòü ìàéæå 20% òåðè òî𳿠íàøî¿ äåð æàâè ³ 22% ¿¿ íàñå -
ëåííÿ, 6 îáëàñ òåé, 100 ðåã³îí³â, 109 ì³ñò. Ïðî äîâæóºòüñÿ ðîáîòà ïî ñòâî -
ðåííþ ºâðî ðåã³îí³â “Ñëî áî æàí ùèíà”, “Äí³ïðî”, “Äí³ñòåð”, “Ñÿí”.
Ñï³âïðàöÿ ðåã³îí³â Óêðà¿íè çä³éñíþºòüñÿ øëÿ õîì äâîñ òî ðîíí³õ óãîä ç
ðåã³îíàëü íèìè îðãà íàìè áàãàòüîõ äåð æàâ áëèçü êîãî ³ äàëå êîãî
çàðóá³ææÿ, à òàêîæ ó ðàì êàõ Àñàìáëå¿ ºâðî ïå éñüêèõ ðåã³îí³â òà
Àñîö³àö³¿ ïðè êîð äîí íèõ ðåã³îí³â.
Àêòèâíà ïîçèö³ÿ ðåã³îí³â ó äàí³é ñôåð³ ìຠåêî íîì³÷íèé, êóëü -
òóðíî-îñâ³òí³é õàðàê òåð. Ïîë³òèçàö³ÿ öüîãî ïèòàííÿ – ëèøå íà øêîäó
ñïðàâ³, õî÷à áåç âèáîðó ñòðà òåã³÷íèõ îð³ºíòèð³â íå îá³éòèñÿ. Íèí³ öå
100
ò
íºå
Ð
ð
ä
í
à ñêåë
Î
9 Òàì ñàìî. – Ñ. 639-643.
ïèòàííÿ ñòàëî ïðåä ìå òîì ãîñ òðèõ äåáàò³â ³ ïîë³òè÷ íèõ ñïå êó ëÿö³é.
Äóìàºòüñÿ, ùî â äàíèé ÷àñ éîãî âèð³øåííÿ ìîæ ëèâå ëèøå “çãîðè”. Íåç -
âà æà þ÷è íà òå, ùî Óêðà¿í³ íàä àíî ñòà òóñ äåð æàâè ç ðèí êî âîþ åêî -
íîì³êîþ, ïîòð³áíî ùå áàãàòî ïðà öþ âàòè äëÿ òîãî, àáè ñòâî ðèòè ñïðàâä³
ñîö³àëüíî îð³ºíòî âàíó åêî íîì³÷íó ìîäåëü. ² òîä³ ñàìà ïî ñîá³ ç’ÿñóºòüñÿ
ìîäåëü ³íòåã ðàö³¿, ñòðóê òóðà ÿêî¿ âèÿ âèòüñÿ äëÿ íàñ íàéá³ëüø åôåê òèâ -
íîþ.  íèí³øíüîìó æ ñòàí³ áàãà òî âåê òîðí³ñòü ç îð³ºíòàö³ºþ íà ºâðî -
ïåéñüê³ ö³ííîñò³ âèäàºòüñÿ íàéá³ëüø àäåê âàò íèì ãåîñ òðà òåã³÷íèì
âèáî ðîì ³ â³äïîâ³ääþ íà âèê ëèêè ÷àñó.
ªâðî ïå éñüêà ðåã³îíàëüíà ïîë³òèêà ïåðå êîíóº â òîìó, ùî çàëó ÷åííÿ
ðåã³îí³â äî ³íòåí ñèâ íèõ êîí òàêò³â ëèøå ïîñèëþº äåð æàâó òà ¿¿ àâòî ðè -
òåò.
Ç ðåã³îíàë³çìîì òàê ÷è ³íàêøå ïîâ’ÿ çàí³ âèê ëèêè ³ çàãðîçè, ùî ïîòðå -
áó þòü àäåê âàò íî¿ ðåàêö³¿. Ïðî äåÿê³ ç íèõ òóò óæå çãà äó âà ëîñÿ. Òåïåð
ñë³ä çóïè íè òèñÿ íà ¿õ õàðàê òå ðèñ òèö³ äåòàëüí³øå.
Ãîëîâ íèé ñåã ìåíò ñóïåðå÷íîñ òåé ëåæèòü â åêî íîì³÷í³é ñôåð³. ²ñòî -
ðè÷íî ñêëà ëîñÿ òàê, ùî ðåã³îíè Óêðà¿íè ìàþòü ð³çíèé åêî íîì³÷íèé
ïîòåíö³àë. Ôîð ñî âàíà ³íäóñòð³àë³çàö³ÿ 30-õ ðð. ÕÕ ñò. ñõ³äíîãî é ï³âäåí -
íîãî ðåã³îí³â ñòâî ðèëà äèñ ïðî ïîðö³þ â ðîç âèòêó ³íøèõ ðåã³îí³â. Ïðè
öüîìó îñíîâíà ïðî ìèñ ëîâà áàçà ðîç òà øî âàíà â îáëàñ òÿõ, äå òèòóëü íèé
åòíîñ äîì³íóº çà êðèïòî-ôîð ìàëü íîþ äåìîã ðàô³÷íîþ îçíà êîþ, õî÷à
ðåàëüíî òóò ïåðå âàæຠìîâíî-êóëü òóðíå ñåðå äî âèùå íàö³îíàëü íî¿ ìåí -
øèíè. Ïðà âî áå ðåæí³ é çàõ³äí³ îáëàñò³ ïåðå âàæíî îáñëó ãî âó þòü àãðàð -
íèé ñåê òîð åêî íîì³êè. Òàêèé åòíî êóëü òóð íèé “ïîä³ë ïðàö³” ó ºäíîñò³ ç
ðóé íó âàí íÿì ïîïå ðåä íüî¿ ôîðìè ãîñ ïî äà ðþ âàííÿ íà ñåë³ ñïðè ÷è íèâ
äåñîö³àë³çàö³þ àãðàð³¿â, áåç ðîá³òòÿ ³ ìàñîâó ì³ãðàö³þ. Ìåø êàíö³
Çàõ³äíî¿ Óêðà¿íè øóêà þòü ðîáîòó â êðà¿ íàõ Öåí òðàëü íî¿, ϳâäåí íî¿ é
Çàõ³äíî¿ ªâðîïè ³ òîìó îð³ºíòî âàí³ íà ºâðî ïåéñüê³ ö³ííîñò³ (ïðè ÷îìó íå
ò³ëüêè ïîçè òèâí³). Íàä ëè øîê òðó äî âèõ ðåñóðñ³â õàðàê òåð íèé ³ äëÿ ðîç -
âè íå íèõ ³íäóñòð³àëü íèõ îáëàñ òåé. Òå, ùî ñåðåä áåç ðîá³òíèõ ϳâäíÿ
êîæåí ï’ÿ òèé – òåõí³ê ÷è ³íæå íåð (³ âîä íî ÷àñ íå óêðà¿ íåöü), ñòâîðþº
ï³ä´ðóíòÿ äëÿ ôîð ìó âàííÿ ãðóïè ïîòåíö³éíèõ ë³äåð³â ïîë³òèçàö³¿
åòí³÷íî¿ ãðóïè.  óìî âàõ åêî íîì³÷íèõ íåãà ðàçä³â ³ ïîë³òè÷ íèõ êðèç
ïîë³òèçàö³ÿ åòí³÷íèõ ãðóï âèñ òóïຠäåñ òàá³ë³çóþ ÷èì ôàê òî ðîì.
Ðîç âè âà þ÷è ïðî ÿâè ðåã³îíàëü íîãî ïàð òè êó ëÿ ðèçìó, äîñë³äíèêè
âåäóòü ìîâó â îñíîâ íîìó ïðî êëàíè é åêî íîì³÷í³ ãðóïè, ÿê³, îáñòî þ þ÷è
âëàñí³ êîð ïî ðà òèâí³ ³íòå ðåñè, íå âèÿâ ëÿ þòü çàö³êàâ ëåííÿ â ³íòåã ðàö³¿
óêð à¿íñüêèõ ðåã³îí³â, çì³öíåíí³ äåð æàâè. Çíà÷íà ÷àñ òèíà öèõ ³íòå ðåñ³â
ïåðå áóâຠçà ìåæ àìè Óêðà¿íè. ßê öå íå ïàðà äîê ñàëüíî, ñõî æèì àëãî ðèò -
ìîì â³äçíà÷àºòüñÿ äåâ³àíò íà ïîâåä³íêà ä³àìåò ðàëüíî ïðî òè ëåæ íî¿
ñîö³àëü íî¿ ãðóïè – ò. çâ. “çàðîá³ò÷àí”. Íîâ³òí³ “îñòàð áàé òåðè” (çà
íåîô³ö³éíîþ ñòà òèñ òè êîþ, ¿õ ê³ëüê³ñòü êîëèâàºòüñÿ â ìåæàõ 5–7 ìëí óêð à -
¿íñüêèõ ãðî ìà äÿí) òàêîæ ïîâ’ÿ çó þòü ñâ³é äîá ðî áóò íå ç Óêðà¿ íîþ, à ç
ìîæ ëèâ³ñòþ ïðà öåâ ëàø òó âàííÿ çà êîð äî íîì. ßê ïðà âèëî, öå –
åíåðã³éí³, â³äïîâ³äàëüí³, êâàë³ô³êîâàí³ ïðàö³âíèêè. Îäíàê ¿õ ãðî ìà äÿ -
101
Ñ
î
á
î
ð
í³ñò
ü ò
à
ï
ð
î
á
ëåì
è
ñï
åö
è
ô
³êè
ð
åã³î
í³â Ó
êð
à
¿íè
íñüêà ïîçèö³ÿ ³ ôàê òè÷íà ó÷àñòü ó ñóñï³ëüíîìó æèòò³ áàòüê³âùèíè –
äóæå ìàëî âè ðàçí³ ³ íåçíà÷í³.
Âèõ³ä ç ö³º¿ ñêëàä íî¿ ñèòóàö³¿ âáà÷àºòüñÿ ó ï³äãî òîâö³ êîì ïëåê ñíèõ
ïëàí³â ðîç âèòêó åêî íîì³÷íî¿ ³íôðàñ òðóê òóðè â ðåã³îíàõ, çàïðî âàä æåííÿ
íàóêîºìêîãî âèðîá íèö òâà. Áåç ìàñ øòàá íèõ öåí òðàë³çîâà íèõ ïðî ãðàì öå
ïèòàííÿ âèð³øèòè íåìîæ ëèâî.
ßêùî åêî íîì³÷í³ ïðî áëåìè º áàçî âèìè, òîáòî òàêèìè, ÿê³ ðàíî ÷è
ï³çíî äîâå äåòüñÿ ðîç â’ÿ çó âàòè, òî ïîë³òè÷í³, íåçâà æà þ÷è íà, òàê áè
ìîâèòè, ïîõ³äíó ïðè ðîäó, âèÿâ ëÿ þòü ñåáå ãîñòð³øå.
Íàé ÷àñò³øå ïîë³òè÷ íîãî çàáàð âëåííÿ íàáóâຠåòíî ìîâíà ïðî áëåìà.
Çà ïåðå ïè ñîì 1989 ð. â Óêðà¿í³ ìåø êàëî 72,7% óêðà¿íö³â ³ 22,1% ðîñ³ÿí.
Îäíàê çíà÷íî á³ëüøà ÷àñ òèíà íàñå ëåííÿ, ó òîìó ÷èñë³ é óêðà¿íö³â, êîðèñ -
òó âà ëàñü ó ïîâñÿê äåí íîìó æèòò³ ðîñ³éñüêîþ ìîâîþ.
Çà ïðå çè ä åíòñòâà Ë.Êðàâ ÷óêà ³ Ë.Êó÷ìè ïîñë³äîâíî âò³ëþâàâñÿ êóðñ
íà óòâåð äæåííÿ ñòà òóñó äåð æàâ íî¿ ìîâè çà óêð à¿íñüêîþ ìîâîþ.
³äîìî, ùî ïåâíà ÷àñ òèíà ñóñï³ëüñòâà ñïðèé íÿëà êîì ïëåêñí³ çàõîäè ÿê
“óòèñêè” ðîñ³éñüêî¿ ìåí øèíè, “ïðè ìó ñîâó óêðà¿í³çàö³þ”, à íà Îäå -
ùèí³, Õàðê³âùèí³, Äí³ïðî ïåò ðîâ ùèí³, Ìèêî ëà¿ âùèí³, â Äîí áàñ³ é
Çàïîð³ææ³ ì³ñöåâ³ îðãàíè âëàäè óõâà ëèëè ð³øåííÿ ïðî ôóíêö³îíó âàííÿ
ðîñ³éñüêî¿ ìîâè ÿê îô³ö³éíî¿ ìîâè àáî ðîáî ÷î¿, ñïðîñ òî âàí³ ïðî êó ðà òó -
ðîþ ÿê íåëåã³òèìí³. Ãîëîâ íèì àðãó ìåí òîì äëÿ ïîÿâè òàêèõ ïðî òè çà êîí -
íèõ àêò³â ñòàëà êîí ñòà òàö³ÿ òîãî, ùî íà öèõ òåðå íàõ ìåøêຠïåðå âàæíî
ðîñ³éñüêî ìîâíå íàñå ëåííÿ. Îäíàê ïðè öüîìó íå áðàâñÿ çàñàä íè ÷èé ïðè -
íöèï, îêðåñ ëå íèé ä³þ÷èì çàêî íî äà âñòâîì. Âèç íà ÷åííÿ êîí êðåò íèõ
ì³ñöü ïðî æè âàííÿ ò³º¿ ÷è ³íøî¿ íàö³îíàëü íî¿ ìåí øèíè ìຠçä³éñíþ âà -
òèñÿ íå çà ìîâ íèì, à çà åòí³÷íèì ïðè íöè ïîì. À ó âêà çà íèõ îáëàñ òÿõ
á³ëüø³ñòü íàñå ëåííÿ ñòà íîâ ëÿòü ãðî ìà äÿíè ñàìå óêð à¿íñüêî¿ íàö³îíàëü -
íîñò³.
Ìîâíà “êàðòà” ïîñò³éíî ðîç³ãðóºòüñÿ ðîñ³éñüêèìè ïîë³òèêàìè –
“ÿñòðó áàìè”, ïðî ùî áàãàòî ïèñà ëîñÿ. Íå ïîð³âíþ þ÷è ñèòóàö³þ ç êóëü -
òóðíî-ìîâ íèìè ïðà âàìè áàãà òîì³ëüéîí íî¿ óêð à¿íñüêî¿ ä³àñïîðè ó
Ðîñ³éñüê³é Ôåäå ðàö³¿, íàâå äåìî ëèøå îäèí ôàêò: æîäíà ³íñïåêö³éíà
ïî¿çäêà ïðåä ñòàâ íèê³â ì³æíà ðîä íèõ îðãàí³çàö³é, âêëþ÷íî ç â³çèòîì âåð -
õîâ íîãî êîì³ñàðà ÎÁѪ ó ñïðà âàõ íàöìåí øèí Ì. âàí äåð Ñòóëà, íå âèÿ -
âèëà æîä íèõ ïîðó øåíü ó ö³é ñôåð³ â Óêðà¿í³.
Ìîâíà òêà íèíà â³ä³ãðàëà ðîëü 䳺âîãî ôàê òîðà ñîáî ðè çàö³¿ Óêðà¿íè.
Ðîç òè íà þ÷è ¿¿, ïåâí³ ïîë³òè÷í³ ñèëè âèê ðè âà þòü ñâî¿ ñïðàâæí³ íàì³ðè
ï³ä ãàëàñ ëè âèìè ãàñ ëàìè çàõèñòó ðîñ³éñüêî¿ ìîâè. Ðàçîì ç òèì, ñë³ä
îñòåð³ãàòèñÿ “êàâà ëåð³éñüêèõ íàñêîê³â” ó ö³é äåë³êàòí³é ñôåð³. Àäæå
íàâ³òü óêðà¿ íî ìîâíà ³íòåë³ãåíö³ÿ ââàæຠðîñ³éñüêó ìîâó é ë³òåðà òóðó
íåâ³ä’ºìíîþ ÷àñ òè íîþ ³ äæå ðå ëîì ñâîãî êóëü òóð íîãî ñâ³òó.
Íåçà ïå ðå÷ íèì º îäíå: ìîâíà ïðî áëåìà ìຠáóòè âèâå äåíà ç îáîéìè
ïîë³òè÷ íèõ òîðã³â òà ñïå êó ëÿö³é, à äåð æàâíà ë³í³ÿ – íå çàëå æàòè â³ä çì³í
ïîë³òè÷ íèõ ë³äåð³â òà ñèë, ÿê³ ÷àñ â³ä ÷àñó çì³íþþòü îäíà îäíó íà âëàä -
íîìó Îë³ìï³.
102
ò
íºå
Ð
ð
ä
í
à ñêåë
Î
Ïîêè ùî ³ñíóþ÷³ òåí äåíö³¿ äàþòü íåáà ãàòî ï³äñòàâ äëÿ çàñïîêîºííÿ.
Çàõè ùà þ÷è ðîñ³éñüêå åòí³÷íå é êóëü òóðíå ñåðå äî âèùå, ÷àñ òèíà
îäåñü êî¿ ³íòåë³ãåíö³¿ íà ïî÷àòêó 90-õ ðîê³â íàìà ãà ëàñÿ âèò âî ðèòè îñîá -
ëè âèé “íîâî ðîñ³éñüêèé” ïñåâ äî åò íîñ. Äåùî ï³çí³øå àêòèâ³çóâà ëèñÿ
ñïðîáè ðåàë³çàö³¿ ïðî åêòó “Âåëè êîãî ϳâäíÿ” – íàä íàö³îíàëü íî¿
ñï³ëüíîòè, ÿêà ìàëà îõîï ëþ âàòè òåðè òîð³þ äåÿ êèõ ï³âí³÷íèõ, ñõ³äíèõ òà
ï³âäåí íèõ îáëàñ òåé.
Äàâí³øó ³ñòîð³þ ìຠïðî áëåìà ðóñè íñòâà. Ñâîãî ÷àñó ¿¿ àêòèâíî
åêñïëó à òó âàâ ðîñ³éñüêèé öàðèçì, à ïîò³ì – ñòàë³íñüêèé ðåæèì. Õî÷à
Ñòàë³íó âèñ òà ÷èëî çäî ðî âîãî ãëóçäó íå âêëþ ÷àòè Çàêàð ïàòòÿ äî ñêëàäó
Ðîñ³éñüêî¿ Ôåäå ðàö³¿. Àëå é íèí³ ³ñíó þòü ïîë³òèêè, ÿê³ ï³äæèâ ëþ þòü
ñåïà ðà òèñòñüê³ “ðóñèíñüê³” “ïñåâ äî íàö³¿”, ùî çàãðîæóº òåðè òîð³àëüí³é
ö³ë³ñíîñò³ Óêðà¿íè.
Íåñóòü íåáåç ïåêó é ñïðîáè îòî òîæ íåííÿ ðóìó íñüêîãî òà ìîë äà -
âñüêîãî åòíîñ³â, çä³éñíþ âàí³ îêðå ìèìè ðóìó íñüêèìè ãðî ìà äñüêèìè
îá’ºäíàí íÿìè íà Áóêî âèí³. ßê áà÷èìî, åòíî ìîâí³ ïðî áëåìè º ôàê òî ðîì,
ÿêèé íåñå â ñîá³ çíà÷ íèé êîíôë³êòî ãåí íèé çàðÿä ³ âèìàãຠïîñò³éíî¿
óâàãè ç áîêó öåí òðàëü íî¿ òà ì³ñöå âî¿ âëàäè, ð³øåíü, çàñíî âà íèõ íà çâà æå -
íèõ íàóêî âèõ ïðî ãíî çàõ ³ ïðàê òè÷ íèõ ðåêî ìåí äàö³ÿõ.
Ó êîí òåêñò³ äàíî¿ òåìè îñîá ëèâå ì³ñöå ïîñ³äຠïîçèö³ÿ “âåëè êèõ”
öåð êîâ – Ïðà âîñ ëàâ íî¿, Ãðåêî-êàòî ëèöü êî¿, Ðèìî-êàòî ëèöü êî¿, ³ñëàìó,
ÿê³ ìàþòü íàéá³ëüøó ê³ëüê³ñòü â³ðóþ ÷èõ ³ ðåàëü íèé âïëèâ íà ñóñï³ëüíå
æèòòÿ â Óêðà¿í³. Ïðî âå äåíå â 1995 ð. ñîö³îëîã³÷íîþ ñëóæ áîþ
“Ñîö³ñ-Ãåëàï” îïè òó âàííÿ çàñâ³ä÷èëî, ùî 57% ãðî ìà äÿí Óêðà¿íè ââà -
æàëè ñåáå â³ðóþ ÷èìè (ó 1993 ð. òàêèõ áóëî 68,4%, ùîï ðàâäà, çà äàíèìè
²íñòè òóòó ô³ëîñîô³¿ ÍÀÍÓ). Ó ïðà âî áå ðåæ íèõ òà çàõ³äíèõ îáëàñ òÿõ ÷àñ -
òêà òàêèõ ëþäåé ñÿãàëà 80–90%, ó ï³âí³÷íèõ òà ñõ³äíèõ îáëàñ òÿõ – 35% ³
â Êðèìó – 42%10.
Êðè çîâ³ ÿâèùà â åêî íîì³ö³, ï³äðèâ äîâ³ðè ïåðåñ³÷íèõ ãðî ìà äÿí äî
îðãàí³â äåð æàâ íî¿ âëàäè ³ ïîë³òè÷ íèõ ³íñòè òóö³é, íåñòàá³ëüí³ñòü
ñóñï³ëüñòâà äåäàë³ á³ëüøå ïðè âåð òà þòü ëþäåé äî ðåë³ã³éíèõ îá’ºäíàíü,
â ÿêèõ âîíè øóêà þòü äóõîâ íî¿ íàñíàãè é ìîðàëü íîãî ï³äêð³ïëåííÿ. Òà
ïîñòà òå¿ ñòè÷ íèé ðåíå ñàíñ çàòüìà ðå íèé ³íòåí ñèâ íîþ ïîë³òèçàö³ºþ êîí -
ôåñ³é. Çàì³ñòü òîãî, ùîá çîñå ðåä æó âà òèñÿ íà ñîö³àëüí³é ï³äòðèìö³
â³ðóþ ÷èõ, “âåëèê³” öåð êâè àêòèâíî äîëó ÷à þòüñÿ äî âèáîð ÷èõ êàì ïàí³é,
àïî ëî ãå òèêè ïåâ íèõ ïîë³òè÷ íèõ ïàðò³é òà ðóõ³â, ðåã³îíàëü íèõ
ô³íàíñîâî-ïðî ìèñ ëî âèõ ãðóï. Ñâîãî ÷àñó ìè âæå ïèñàëè ïðî òå, ÿê
ïîë³òè÷í³ ñèëè âèêî ðèñ òî âó âàëè àâòî ðè òåò Ïðà âîñ ëàâ íî¿ öåð êâè â õîä³
ïðå çè ä åíòñüêèõ âèáîð³â 2004 ð.11
103
Ñ
î
á
î
ð
í³ñò
ü ò
à
ï
ð
î
á
ëåì
è
ñï
åö
è
ô
³êè
ð
åã³î
í³â Ó
êð
à
¿íè
10 Íîâà ïîë³òèêà. – ¹1. – Ñ. 9.
11 Ñÿòèíÿ Ì., Ðåºíò Î., Ëèñåíêî Î. Ó ïîøó êàõ ñèì ôîí³¿ // Äçåð êàëî òèæíÿ. –
2005. – ¹18.
Òîìó òåïåð çóïè íè ìîñÿ ëèøå íà òèõ ïîòåíö³éíèõ çàãðî çàõ, ÿê³ ïîâ’ÿ -
çàí³ ç ä³ÿëüí³ñòþ íàéá³ëüøèõ öåð êîâ. Îá’ºêòèâíî íàéá³ëüøèé
êîíôë³êòî ãåí íèé ïîòåíö³àë ìຠóêð à¿íñüêå ïðà âîñ ëàâ’ÿ. Âæå ñàìà
íàÿâí³ñòü òðüîõ êîí ôåñ³é – ÓÏÖ ÌÏ, ÓÏÖ ÊÏ é ÓÀÏÖ º ÿâè ùåì àíî -
ìàëü íèì. Îäíàê ç òî÷êè çîðó äåð æàâ íî¿ áåç ïåêè ³ ãåî ïîë³òè÷ íèõ ³íòå -
ðåñ³â Óêðà¿íè íàéá³ëüøó òðè âîãó âèê ëè êà þòü ñïðîáè Ðîñ³¿ ïåðå òâî ðèòè
ÓÏÖ ÌÏ íà ³íñòðó ìåíò ñâ çîâí³øíüî¿ ïîë³òèêè. ̳ôîëî ãåìà ïðî
“ºäèíèé ïðà âîñ ëàâ íèé ïðîñò³ð” íàâ³òü íåïîñ âÿ ÷å íèìè ó òîí êîù³
ñïðèéìàºòüñÿ ÿê âàð³àö³ÿ ³ìïå ðñüêî¿ ³äå¿ “ºäèíî¿ íåïîä³ëüíî¿”.
Ïàðàë³çóâàâøè çà äîïî ìî ãîþ òèñêó íà Âñå ëå íñüêó ïàòð³àðõ³þ òà ³íø³
ïîì³ñí³ ïðà âîñ ëàâí³ öåð êâè áóäü-ÿê³ ñïðîáè çáëè æåííÿ òðüîõ óêð à -
¿íñüêèõ öåð êîâ, ðîñ³éñüê³ ïîë³òòåõ íî ëîãè óñï³øíî âò³ëþþòü ñöå íàð³¿
êîí ôåñ³éíîãî ðîç êîëó, ÿêèé íåñå â ñîá³ çàãðîçó òåðè òîð³àëüí³é
ö³ë³ñíîñò³ Óêðà¿íè. Ïîÿâà ºäèíî¿ óêð à¿íñüêî¿ ïîì³ñíî¿ ïðà âîñ ëàâ íî¿ öåð -
êâè ïîçáà âèòü Êðåìëü îäíîãî ç íàé䳺â³øèõ çàñîá³â “ëåã³òèì íîãî” âòðó -
÷àííÿ ó âíóòð³øí³ ñïðàâè Óêðà¿íè. Âèêî ðèñ òî âó þ÷è ôàëü øèâó òåçó ïðî
òå, ùî ÐÏÖ ÌÏ º öåð êâîþ ïåðå âàæíî åòí³÷íèõ ðîñ³ÿí, Ìîñ êâà áåðå íà
ñåáå ïîâíî âà æåííÿ “çàõèñòó” ïðàâ ºäèíîâ³ðö³â ³ ºäèíîê ðîâ íèõ áðàò³â.
Íàñ ïðàâä³, çíà÷íà ÷àñ òèíà â³ðóþ ÷èõ (ÿê ³ ðÿäî âîãî êë³ðó) ÐÏÖ ÌÏ – öå
äèñ öèïë³íîâàí³ ç îãëÿäó íà äîò ðè ìàííÿ êàíîí³â ëþäè íåðîñ³éñüêèõ
íàö³îíàëü íîñ òåé. Çíà þ÷è âñ³ òðóä íîù³, ïîâ’ÿ çàí³ ç êàíîí³÷íèì ðîç â’ÿ -
çàí íÿì öüîãî ïèòàííÿ, ðîñ³éñüêà âëàäà â íàé áëèæ÷³é ïåð ñïåê òèâ³ íå
çáèðàºòüñÿ “â³äïóñ êàòè” óêð à¿íñüêå ïðà âîñ ëàâ’ÿ. Óêð à¿íñüêèì çàêî íî äà -
âñòâîì (ÿê, äî ðå÷³, ³ ðîñ³éñüêèì) ïåðå äáà ÷åíî íåâòðó ÷àííÿ äåð æàâè ó
âíóòð³øíº æèòòÿ ðåë³ã³éíèõ îðãàí³çàö³é. Îäíàê ó äàíîìó âèïàäêó
éäåòüñÿ ïðî âåëèêó ïîë³òèêó, ³ äåð æàâà íå ìîæå ëèøà òèñÿ îñòî ðîíü.
Íèí³ çðî çóì³ëî, ùî Âñå óê ð à¿íñüêà Ðàäà Öåð êîâ íå çäàòíà âèð³øèòè êàð -
äè íàëüí³ ïðî áëåìè ì³æêîí ôåñ³éíîãî ñï³â³ñíó âàííÿ. Ïåðåõ³ä äî “ðó÷ -
íîãî óïðàâë³ííÿ” òàêîþ äåë³êàò íîþ ³ ñêëàä íîþ ñôå ðîþ áåç ïî ñå ðåä íüî
Ïðå çè äåí òîì Óêðà¿íè ³ ë³êâ³äàö³ÿ Êîì³òåòó ó ñïðà âàõ ðåë³ã³¿, ÿêèé äàâàâ
íàóêîâî îá´ðóí òî âàí³ ðåêî ìåí äàö³¿ é ãîòó âàâ àíàë³òè÷í³ ìàòåð³àëè, âèäà -
þòüñÿ ïåðå ä÷àñ íèìè.
²ñíó þòü ëàòåíòí³ ñóïåðå÷íîñò³ ì³æ ïðà âîñ ëàâ íèìè ³ ãðåêî-êàòî ëè -
êàìè, à òàêîæ ì³æ Ðèìî-êàòî ëèöü êîþ ³ Ãðåêî-êàòî ëèöü êîþ öåð êâàìè.
Ñóñï³ëüíà ðåàá³ë³òàö³ÿ ÓÃÊÖ àêòóàë³çóâàëà ïðî áëåìè êóëü òî âîãî
ìàéíà ³ õðàì³â, â³ä³áðà íèõ ó öåð êâè ï³ñëÿ Ëüâ³âñüêîãî ñîáîðó 1946 ð.
Ãðåêî-êàòî ëèêè òàêîæ âèÿâ ëÿ þòü ñòóð áî âàí³ñòü ä³ÿìè ðèìî-êàòî ëèöü -
êîãî êîñ òåëó, ùî êâàë³ô³êóºòüñÿ ÿê “åêñïàíñ³ÿ ëàòè íñüêîãî êàòî ëè -
öèçìó”, “ïðî çåë³òèçì” ³ ò.ï.
Ç ïîâåð íåí íÿì íà ³ñòî ðè÷íó áàòüê³âùèíó êðè ìñüêî òà òà ðñüêîãî íàñå -
ëåííÿ íàáóëî âàãè “³ñëà ìñüêå ïèòàííÿ”. Âðà õî âó þ÷è îñòàíí³ ïî䳿 ó
ñâ³ò³, óêð à¿íñüêà âëàäà ìຠâæèòè â³äïîâ³äíèõ çàõîä³â, àáè íå äîïóñ òèòè
ïðî òèñ òî ÿíü â Êðèìó íà ðåë³ã³éíîìó ´ðóíò³.
Îäíèì ³ç âèê ëèê³â ó ðåë³ã³éí³é ñôåð³ ñë³ä ââà æàòè ñïðîáè Ðóìó -
íñüêî¿ ïðà âîñ ëàâ íî¿ öåð êâè êàíîí³÷íî ï³äïî ðÿä êó âàòè ñîá³ ïðè õîäè
104
ò
íºå
Ð
ð
ä
í
à ñêåë
Î
×åðí³âåöü êî¿ òà Îäåñü êî¿ îáëàñ òåé, ìèðÿíè ÿêèõ ó çíà÷í³é ñâî¿é ÷àñ òèí³
º åòí³÷íèìè ðóìó íàìè ÷è ìîë äà âà íàìè, à òàêîæ ñòà ðî îá ðÿäñüê³ ãðî -
ìàäè.
Ïîïðè ïîð³âíÿíî íåâå ëèêó ê³ëüê³ñòü ºâðå éñüêîãî íàñå ëåííÿ
Óêðà¿íè (áëèçüêî 100 òèñ.) òóò 䳺 ïîíàä 300 ãðî ìà äñüêèõ ³ ðåë³ã³éíèõ
îá’ºäíàíü, ì³æ ÿêèìè, ÿê ïðà âèëî, íåìຠçãîäè. Òà îáñòà âèíà, ùî
á³ëüø³ñòü ç íèõ ï³äòðè ìó þòü ò³ñí³ çâ’ÿçêè ç ì³æíà ðîä íèìè ºâðå éñüêèìè
îðãàí³çàö³ÿìè, à òàêîæ ãîñ òðîòà ïðî òèñ òî ÿííÿ â ñåðå äî âèù³ ºâðå éñüêî¿
ñï³ëüíîòè Óêðà¿íè, âèìà ãà þòü óâàæ íîãî ñòàâ ëåííÿ ç áîêó äåð æàâ íî¿
âëàäè äî ¿¿ ïðî áëåì.
ßê ïîêàçóº äîñâ³ä, äåð æàâ³ íå ñë³ä çàëè øà òèñÿ îñòî ðîíü áåç êîí -
òðîëü íèõ ïðî öåñ³â ïîÿâè íåîðåë³ã³éíèõ ãðî ìàä, îñê³ëüêè äåÿê³ ç íèõ
íåñóòü ðåàëüíó çàãðîçó ñóñï³ëüñòâó.
Òàêèì ÷èíîì, ðåë³ã³éíå æèòòÿ º òàêîæ êîíôë³êòî ãåí íîþ çîíîþ, ùî
âèìàãຠçâà æå íèõ, íàóêîâî ïðî ãíî çî âà íèõ ³ ìîäåëü î âà íèõ ï³äõîä³â ç
áîêó âëàäè. Ó ïåð ñïåê òèâ³ öå äîç âî ëèòü óíèê íóòè ÿê ñòâî ðåííÿ âïëè âî -
âèõ, ðîç ãà ëó æå íèõ ðåë³ã³éíèõ ñòðóê òóð âèðàçíî àíòè óê ð à¿íñüêîãî ñïðÿ -
ìó âàííÿ, òàê ³ àòîì³çàö³¿ “ìàëèõ” êîí ôåñ³é íà íåêîí òðîëü î âàíó
ìíî æèíó.
Íàðåøò³, îäíèì ç íàéá³ëüø äèñ êó òî âà íèõ ³ ãîñ òðèõ âèê ëèê³â ÷àñó º
ïèòàííÿ ïðî ôåäå ðàë³çì ÿê çàñ³á ï³äíå ñåííÿ é ðîçêâ³òó ðåã³îí³â. Äåáàòè
ç ïðè âîäó ôåäå ðàë³çìó òà ³íøèõ ôîðì ³ ìåòîä³â äåöåí òðàë³çàö³¿ âèÿ âèëè
äâà ï³äõîäè: ñóòî òåî ðå òè÷ íèé òà ïðàê òè÷ íèé. Ïåð øèé ìåòî äî ëîã³÷íî
ïîáó äî âà íèé íà àíàë³ç³ ñâ³òîâîãî äîñâ³äó ôåäå ðàë³çìó é â³ðòó àëüíå
ïðèì³ðþâàííÿ ìàò ðèöü êîí êðåò íèõ ôåäå ðàëü íèõ ïðî åêò³â íà óêð à -
¿íñüêèé ´ðóíò. Äðó ãèé ïîâ’ÿ çà íèé ç ïðàã ìà òè÷ íèìè ì³ðêó âàí íÿìè ³
ñïîä³âàí íÿì, ùî ï³äâè ùåííÿ ðîë³ ñàìîâ ðÿ äó âàííÿ é åêî íîì³÷íà
ñàìîñò³éí³ñòü ðåã³îí³â ñòà íóòü òèì ëîêî ìî òè âîì, ÿêèé âèòÿãíå ¿õ ç òðÿ -
ñî âèíè ãîñ ïî äà ðñüêèõ íåãà ðàçä³â.
²ñíóº ùå îäíà ë³í³ÿ ïîä³ëó, à ñàìå – ì³æ ïðè õèëü íè êàìè ³ ñóï ðî òèâ -
íè êàìè ôåäå ðàë³çàö³¿ Óêðà¿íè. Àäåïòè ³äå¿ íåãàé íî¿ ôåäå ðàë³çàö³¿
îáñòî þ þòü äóìêó ïðî òå, ùî ëèøå ðåàëüí³ ïðàâà ³ øèðî êèé ñóâå ðåí³òåò
ðåã³îí³â äàäóòü âàæåë³ äëÿ ðîç â’ÿ çàííÿ ñêëàä íèõ ñîö³àëüíî-åêî -
íîì³÷íèõ ïðî áëåì. Íà ¿õ äóìêó, çåìåëü íèé óñòð³é ãàð ìîí³çóº ñòî ñóíêè
öåí òðó ³ ïåðè ôåð³¿, öåí òðàëü íîãî óðÿäó é ì³ñöå âèõ îðãàí³â âëàäè, ï³äâè -
ùèòü ¿õ â³äïîâ³äàëüí³ñòü çà äîëþ ëþäåé.
Ïðè õèëü íèêè óí³òàð íî¿ äåð æàâè êåðó þòüñÿ íàñàì ïå ðåä çàãàëü íî -
íàö³îíàëü íèìè ³íòå ðå ñàìè. Îäí³ (ß. Äàø êå âè÷) ââà æà þòü, ùî ôåäå -
ðàë³çì íåñå áåç ïî ñå ðåäíþ çàãðîçó ñîáîð íîñò³ Óêðà¿íè, ³íø³
(Â. Øàïî âàë) ñòâåð äæó þòü, ùî íàì ïîòð³áíà ðåã³îíàëüíà àâòî íîì³ÿ, à
íå ôåäå ðàë³çì. Íàéá³ëüø îá´ðóí òî âà íîþ âèã ëÿäຠäóìêà ïðî òå,
ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íå é ïîë³òè÷íå ï³ä´ðóíòÿ äëÿ ôåäå ðàë³çìó â íàø³é
äåð æàâ³ – àìîð ôíå, íåïðè äàòíå äëÿ ïîâíîö³ííîãî âò³ëåííÿ â ö³ëîìó
ðàö³îíàëü íèõ ïðî åêò³â äåöåí òðàë³çàö³¿. Ìàþòü ðàö³þ é ò³, õòî çâåðòàº
óâàãó íà ïîçèö³þ ðåã³îíàëü íèõ åë³ò, ùî êåðó þòüñÿ íå çàãàëü íî äåð æàâ -
105
Ñ
î
á
î
ð
í³ñò
ü ò
à
ï
ð
î
á
ëåì
è
ñï
åö
è
ô
³êè
ð
åã³î
í³â Ó
êð
à
¿íè
íèìè, à êîð ïî ðà òèâ íèìè ³íòå ðå ñàìè. Íàâ³òü ò³ ïîë³òè÷í³ ïàðò³¿, ÿê³
ìàþòü çàãàëü íî íàö³îíàëü íèé åëåê òî ðàò, çàëè øà þòüñÿ ðåã³îíàëüíî
îð³ºíòî âà íèìè. Ïîòó ðàííÿ àìá³ö³ÿì ¿õ ë³äåð³â, à òàêîæ ïðî ìèñ -
ëîâî-ô³íàíñî âèì ãðó ïàì, ÿê³ çà íèìè ñòî ÿòü, ñòè ìóëþº ñåïà ðà òèçì
íàâ³òü ó éîãî íåïðè õî âà íèõ ôîð ìàõ. Ñóòî êàá³íåòí³ ïîáó äîâè òåî ðå -
òèê³â ïðî íåîáõ³äí³ñòü çàïî çè ÷åííÿ äîñâ³äó ôåäå ðà òèâ íèõ êðà¿í êðè òè -
êó þòüñÿ ÿê òàê³, ùî íå âèò ðè ìó þòü åêñïåð òèçè íà íàä³éí³ñòü íàóêî âîãî
ïåðå äáà ÷åííÿ, à â³ðîã³äíà ïîõèáêà â öüîìó ïèòàíí³ ñòà âèòü ï³ä çàãðîçó
íàéá³ëüøå çàâî þ âàííÿ óêð à¿íñüêîãî íàðîäó – ñóâå ðåííó, ñîáîðíó äåð -
æàâí³ñòü.
Çàëè øà þ÷è âèðîá ëåííÿ ïðàê òè÷ íèõ ðåêî ìåí äàö³é ïîë³òîëî ãàì,
ñîö³îëî ãàì òà åêî íîì³ñòàì, íà çàâåð øåííÿ äîäàìî: â³ò÷èç íÿíà ³ñòîð³ÿ
ïåðå êîí ëèâî äîâî äèòü, ùî ëåãøå ïîïå ðå äèòè íåïðî äó ìàí³ êðîêè, í³æ
äîëàòè ¿õ íàñë³äêè. Íåðîç âàæ ëèâ³, ïîñï³øëèâ³ õîäè â ö³é ñôåð³ ñïðî -
ìîæí³ êàòàë³çóâàòè íåçâî ðîòí³ ïðî öåñè, â³äêè íóòè íàñ íà ñòîë³òòÿ
íàçàä.
Óíà î÷ íèòè é øèðîêî îïðè ëþä íèòè ³ñòî ðè÷íó ðåò ðîñ ïåê òèâó,
äîíåñòè ¿¿ äî ïîë³òèê³â ³ äåð æàâ íèõ ÷èíîâ íèê³â ³ º çàâäàí íÿì òèõ, õòî
äîñë³äæóº ïðî áëå ìà òèêó ñîáîð íîñò³ é ðåã³îíàë³ñòèêè â Óêðà¿í³.
106
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-29583 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0087 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T18:35:20Z |
| publishDate | 2007 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Реєнт, О. 2011-12-17T21:01:17Z 2011-12-17T21:01:17Z 2007 Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади / О. Реєнт // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 91-106. — Бібліогр.: 11 назв. — укр. XXXX-0087 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29583 uk Інститут історії України НАН України Регіональна історія України Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади Article published earlier |
| spellingShingle | Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади Реєнт, О. Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі |
| title | Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади |
| title_full | Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади |
| title_fullStr | Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади |
| title_full_unstemmed | Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади |
| title_short | Соборність та проблеми специфіки регіонів України: теоретико-методологічні засади |
| title_sort | соборність та проблеми специфіки регіонів україни: теоретико-методологічні засади |
| topic | Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі |
| topic_facet | Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29583 |
| work_keys_str_mv | AT reênto sobornístʹtaproblemispecifíkiregíonívukraíniteoretikometodologíčnízasadi |