Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Регіональна історія України |
|---|---|
| Дата: | 2007 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2007
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29584 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки / Л. Нагорна // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 107-122. — Бібліогр.: 25 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859475485178724352 |
|---|---|
| author | Нагорна, Л. |
| author_facet | Нагорна, Л. |
| citation_txt | Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки / Л. Нагорна // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 107-122. — Бібліогр.: 25 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Регіональна історія України |
| first_indexed | 2025-11-24T11:37:08Z |
| format | Article |
| fulltext |
Ëàðèñà Íàãîðíà
ÔÅÍÎÌÅÍ ÐÅòÎÍÀ˲ÇÌÓ ²
ÍÀÖ²ÎÍÀËÜÍÀ ²ÄÅÍÒÈ×ͲÑÒÜ
 ÓÊÐÀ¯Í²: ²ÑÒÎÐÈ×Ͳ
ÂÈÒÎÊÈ
Íàÿâí³ñòü ðåã³îíàëü íèõ äèñ áà ëàíñ³â ³ â³äöåí òðî âèõ ïðî öåñ³â ó
áóäü-ÿê³é äåð æàâ³ ïåðå áóâຠó çâî ðîòí³é çàëåæ íîñò³ â³ä òðèâ êîñò³
íàö³îíàëü íî¿ (çàãàëü íîã ðî ìà äÿ íñüêî¿) ³äåí òè÷ íîñò³ ³ çäàò íîñò³ âëàäè
âèáó äî âó âàòè îïòè ìàëüí³ ñòðóê òóðè æèòòºä³ÿëü íîñò³. ßêùî ãîâî ðèòè
ïðî Óêðà¿íó, òî íàé ãëèáø³ äæå ðåëà òèõ ïåð ìà íåí òíèõ ïîë³òè÷ íèõ êðèç,
ÿê³ ¿é äîâî äèòüñÿ ïåðå æè âàòè, çàêîð³íåí³ â ðîç áà ëàí ñó âàíí³ òðà äèö³éíèõ
³äåí òèô³êàö³éíèõ ïðàê òèê ³ íåñïðî ìîæ íîñò³ ïîë³òè÷ íèõ åë³ò ä³éòè çãîäè
ùîäî íàïðÿìó ðîç âèòêó êðà¿íè é îñíî âî ïî ëîæ íèõ ö³íí³ñíèõ ïð³îðè òåò³â.
Ó ðàäÿíñüê³é ³äåí òèô³êàö³éí³é ñèñ òåì³ – íå â îñòàííþ ÷åðãó çàâäÿêè
ö³ëåñ ïðÿ ìî âà íèì çóñèë ëÿì äåð æàâè – äîì³íóâàëà ìàêðî³äåí òè÷í³ñòü,
âèáó äó âàíà íà îñíîâ³ íàä íàö³îíàëü íî¿ ³äåî ëî ãåìè “ðàäÿ íñüêîãî íàðîäó”.
Ðàçîì ç ö³ºþ ³äåî ëî ãå ìîþ ðàäÿ íñüêà ³äåí òè÷í³ñòü ï³øëà ó íåáóòòÿ, àëå ¿¿
çàì³ùåííÿ ïðè ðîä íîþ äëÿ ìîëî äî¿ äåð æàâè íàö³îíàëü íîþ ³äåí òè÷í³ñòþ
íàðàæàºòüñÿ íà çíà÷í³ ïåðåïîíè. Îäí³ºþ ç íèõ º öèâ³ë³çàö³éíèé çà ñâîºþ
ïðèðîäîþ êîíôë³êò ìåíòàëüíîñòåé, ùî íàáóâ âèðàçíîãî ðåã³îíàëüíîãî
âèì³ðó.
Ðåã³îíàëüí³ â³äì³ííîñò³ â Óêðà¿í³ ìàþòü ð³çíå ïîõîä æåííÿ ³ ð³çíó ïðè -
ðîäó.  ¿õ îñíîâ³ ëåæèòü ð³çíèé ³ñòî ðè÷ íèé äîñâ³ä (ìàéæå ñóö³ëüíî òðàâ -
ìà òè÷ íèé) ³ ñôîð ìî âàí³ íà éîãî îñíîâ³ ðåã³îíàëüí³ êîäè é òðà äèö³¿. Íå
ìåí øîþ ì³ðîþ ö³ â³äì³ííîñò³ çóìîâ ëåí³ ãåî ïîë³òè÷ íèìè ðåàë³ÿìè, ñïå -
öèô³÷í³ñòþ ñèñ òåì ãîñ ïî äà ðþ âàííÿ, ñîö³àëü íî¿ ñòðà òèô³êàö³¿, ñïî ñîá³â
ñàìî îð ãàí³çàö³¿ òîùî. Íå âàðòî ñêè äàòè ç ðàõóíêó ³ ñóá’ºêòèâ íèé ÷èí íèê:
ö³ëåñ ïðÿ ìî âà íèé âïëèâ ðåã³îíàëü íèõ åë³ò íà ôîð ìó âàííÿ òîãî ÷è ³íøîãî
“îáðàçó” ðåã³îíó. ³äñóòí³ñòü ó äåð æàâè ÷³òêî¿ ñòðà òå㳿 ôîð ìó âàííÿ ãðî -
ìà äÿ íñüêî¿ ³äåí òè÷ íîñò³ ³ àäàï òî âà íî¿ äî ïðî áëåì ðåã³îí³â êóëü òóð íî¿
ïîë³òèêè ïåðå òâîðþº òåðè òîð³àëüíó ³äåí òè÷í³ñòü â åôåê òèâ íèé
ìîá³ë³çàö³éíèé ðåñóðñ. Ñòâî ðþ âàí³ ðåã³îíàëü íèìè åë³òàìè ñèì âîëè,
ðèòó àëè, ì³ôè íåïî ãàíî âèêî íó þòü ðîëü çáóä íèê³â ïðî òåñ òíî¿ àêòèâ -
íîñò³, ùî áóëî íàî÷íî ïðî äå ìî íñòðî âàíî ó õîä³ ïðåçèäåíòñüêî¿ é
ïàðëàìåíòñüêî¿ êàìïàí³é 2004 ³ 2006 ðð.
Ñïå öèô³÷í³ñòü ðåã³îíàëü íî¿ ³äåí òè÷ íîñò³ ïîëÿãຠó ñêëàä íîìó
ïîºäíàíí³ âèðîá ëå íèõ ñòîë³òòÿìè ñò³éêèõ êîí ñòàíò ìàñî âî¿ ñâ³äîìîñò³,
³íäèâ³äóàëü íîãî é ãðó ïî âîãî äîñâ³äó ëîêàëü íî¿ ñï³ëüíîòè ³ç òèìè âàæå -
ëÿìè ìîá³ë³çàö³éíîãî é îð³ºíòàö³éíîãî âïëèâó, ÿê³ ïðî äó êó þòü íà êîæ -
íîìó íîâîìó åòàï³ ³ñòî ðè÷ íîãî ðîç âèòêó ì³ñöåâ³ åë³òè. Ñôîð ìî âàíó íà
ëîêàëüí³é îñíîâ³ ³äåí òè÷í³ñòü ³íîä³ ïîð³âíþ þòü ³ç ñâîºð³äíîþ êâàç³ô³çè÷ -
© Ðåã³îíàëüíà ³ñòîð³ÿ Óêðà¿íè. Çá³ðíèê íàóêî âèõ ñòà òåé. Âèïóñê 1. – Ñ. 107-122. © Ëàðèñà Íàãîðíà, 2007
íîþ ñóá ñòàíö³ºþ: âîíà ìຠ÷èìàëî âëàñ òè âîñ òåé ô³çè÷ íèõ ò³ë – ñêëàäíó
ñòðóê òóðó é áàãà òî øà ðîâ³ñòü, ïðóæí³ñòü, ³íåðö³éí³ñòü. “×èì ñèëüí³øå
òèñ íóòü íà íå¿, òèì ïîòóæí³øà â³ääà÷à. ¯¿ íå ìîæíà ïåðå ëî ìèòè ÷åðåç
êîë³íî, íå ðèçè êó þ÷è çëà ìàòè ñîá³ øèþ. ²ãíî ðó âàòè öå – çíà ÷èòü ïðè -
ðåêòè íà íåâäà÷ó áóäü-ÿê³, ó òîìó ÷èñë³ ðîçóìí³, ïëàíè”1.
Âàðòî òàêîæ ìàòè íà óâàç³, ùî íà ïîë³òè÷ íèé ëàí äøàôò êðà¿íè âïëè -
âà þòü íå ñò³ëüêè ñàì³ ïî ñîá³ ðåã³îíàëüí³ â³äì³ííîñò³, ñê³ëüêè ñò³éê³ ñòå -
ðå î òèïè, ùî ôîð ìó þòü â³ä÷óòòÿ ãëè áî êèõ â³äì³ííîñ òåé – ³íêîëè âîíè
ïðåä ñòàâ ëÿ þòüñÿ íàñò³ëüêè ñåðé îç íèìè, ùî ìîæóòü, ìîâ ëÿâ, ïîñòà âèòè
ï³ä çàãðîçó òåðè òîð³àëüíó ö³ë³ñí³ñòü. Ñêëàäí³ ðåà볿 óêð à¿íñüêî¿ ³ñòîð³¿,
íàñàì ïå ðåä òðè âàëà áåç äåð æàâí³ñòü ³ òåðè òîð³àëüíå ðîç ÷ëå íó âàííÿ,
ï³äæèâ ëþ þòü öåé ñòå ðå î òèï, àæ äî åêñòðà ïî ëÿö³¿ éîãî â ìàé áóòíº. Òèì
á³ëüø âàæ ëèâî óâàæíî äîñë³äæó âàòè âèòîêè ÿê îá’ºêòèâíî ³ñíó þ ÷èõ
ðåã³îíàëü íèõ ðîçá³æíîñ òåé, òàê ³ ì³ôîëîã³çîâà íèõ óÿâ ëåíü, ñêî íñòðó éî âà -
íèõ ó ð³çíèé ÷àñ ñòå ðå î òèï³â, çäàòíèõ ñòèìóëþâàòè â³äöåíòðîâ³
òåíäåíö³¿.
Ðåã³îíàëüíà ³äåí òè÷í³ñòü â³ääçåð êàëþº íàñàì ïå ðåä îñîá ëè âîñò³ ³ñòî -
ðè÷ íîãî ðîç âèòêó òåðè òîð³é. Íà öüîìó âàæ ëèâî íàãî ëî ñèòè, îñê³ëüêè
ñóòí³ñí³ îçíàêè òåðè òîð³àëü íèõ ³äåí òèô³êàö³é ñêëà äà þòüñÿ çàäîâãî äî
çàâåð øåííÿ ïðî öåñ³â åòíî- ³ íàö³ºãåíåçó. ²ñòî ðè÷íî ñêëà ëîñÿ òàê, ùî
óêðà¿íñüê³ ï³âäåíí³ ïðî ñòîðè ñòàëè ùå äî í.å. àðå íîþ çóñòð³÷³ äâîõ
öèâ³ë³çàö³é – ñê³ôñüêî¿ ³ àíòè÷ íî¿. Ñëîâ ’ÿ íñüêèì ïëåì³ííèì êíÿæ³ííÿì
äîâå ëîñÿ ñï³â³ñíó âàòè ç Õîçà ðñüêèì êàãà íà òîì, òåðè òîð³ÿ ÿêîãî îõîï ëþ -
âàëà ñõ³äíó ÷àñ òèíó íèí³øíüî¿ Óêðà¿íè àæ äî ïîíèççÿ Äí³ïðà. Ìîãóòí³é
äåð æàâ³ ðóñ³â, ÿêà ó Õ – Õ²²² ñò. áóëà íàéá³ëüøîþ äåð æà âîþ ªâðîïè, ïðî -
ñòÿ ãà þ ÷èñü â³ä ×îð íîãî äî Áàëò³éñüêîãî ìîðÿ, íå íàëå æàëè íèæíÿ òå÷³ÿ
Äí³ïðà, Ïîáóææÿ, Äîí ùèíà – âåëè ÷åçí³ ñòå ïîâ³ ïðî ñòîðè çàé ìàëè
êî÷³âíèêè-ïîëîâö³. À ó Õ²²² ñò. ìîãóòíº êî÷³âíèöüêå óòâî ðåííÿ – Çîëîòà
Îðäà – ï³ä³ì’ÿëî ï³ä ñåáå âæå ï³äóïàëó Ðóñü, ³ íàâ³òü íàé ìî ãóòí³øèé íà
òîé ÷àñ ³ç ðóñü êèõ êíÿç³â – Äàíèëî Ãàëèöü êèé – çìó øå íèé áóâ âèç íàòè
¿õíþ çâåðõí³ñòü. Âîä íî ÷àñ Ãàëèöüêî-Âîëè íñüêà Ðóñü ñòàëà îá’ºêòîì
çàç³õàíü çàõ³äíèõ ñóñ³ä³â – ¿¿ òåðè òîð³ÿ áóëà íåâäîâç³ ïîä³ëåíà ì³æ Ïîëü -
ùåþ, ÿêà â ñåðå äèí³ Õ²V ñò. ï³äïî ðÿä êó âàëà ñîá³ Ãàëè ÷èíó, ³ Âåëè êèì
êíÿç³âñòâîì Ëèòî âñüêèì. Ïðè öüîìó, ÿê ââà æà þòü äîñë³äíèêè, âõîä -
æåííÿ êíÿç³âñòâ Ïîäí³ïðî â’ÿ ³ Âîëèí³ äî ñêëàäó ÂÊË áóëî ðåçóëü òà òîì
ñâîºð³äíîãî êîí äîì³í³óìó – äèï ëî ìà òè÷ íî¿ óãîäè, ÿêà çáåð³ãàëà äàí -
íèöüêó çàëåæí³ñòü îêó ïî âà íèõ Ëèò âîþ òåðè òîð³é â³ä Îðäè2.
²íàêøå ñêëà ëàñÿ äîëÿ òåðè òî𳿠ì³æ Äí³ïðîì ³ Ïðó òîì – ö³ çåìë³ ó
Õ²V ñò. îïè íè ëèñÿ ó ñêëàä³ íîâî ñòâî ðå íîãî Ìîë äà âñüêîãî êíÿç³âñòâà, ÿêå
ïåðå áó âàëî ó âàñàëüí³é çàëåæ íîñò³ ñïî ÷àòêó â³ä Ïîëüù³, à ç ÕV² ñò. – â³ä
108
àí
ð
îã
à
Í
àñ
è
ð
à
Ë
1 Ãàë êèí À.À. Ãëî áà ëè çà öèÿ è ïîëè òè ÷åñ êèå ïîòðÿ ñå íèÿ ÕÕ² âåêà // Ïîëèñ. –
2005. – ¹ 4. – Ñ.61.
2 Ðóñèíà Î. ѳâåðñüêà äåð æàâà ó ñêëàä³ Âåëè êîãî êíÿç³âñòâà Ëèòî âñüêîãî. – Ê.,
1998. – Ñ.81.
Òóðå÷ ÷èíè. Ó Êðèìó ãåíó åçüê³ êîëîí³¿ ä³ëèëè òåðè òîð³þ ³ç óëàì êîì Çîëî -
òî¿ Îðäè – Êðè ìñüêèì õàíñòâîì, ÿêå ï³ñëÿ 1475 ð. òàêîæ ñòàëî âàñà ëîì
Îñìà íñüêî¿ ³ìïåð³¿. Çàêàð ïàòòÿ ùå â Õ² ñò. ïîòðà ïèëî ï³ä âëàäó
Óãîðùèíè.
Òàêèì ÷èíîì, óïðî äîâæ Õ²²² – Õ²V ñò. ð³çí³ òåðè òîð³¿, íà ÿêèõ ðîç ïî -
÷è íà ëèñÿ ïðî öåñè óêð à¿íñüêîãî åòíî ãå íåçó, ïîòðà ïèëè äî ñêëàäó ð³çíèõ
äåð æàâ íèõ óòâî ðåíü, ³ ëèøå äèíàñ òè÷íà óãîäà ì³æ ïîëüñüêèìè êîðî ëÿìè
³ ëèòî âñüêèìè êíÿ çÿìè ÿêî þñü ì³ðîþ ï³äòðè ìó âàëà â³ä÷óòòÿ ºäíîñò³ óêð à -
¿íñüêèõ çåìåëü. Íàäàë³ óêð à¿íñüêèé åòíîñ çàçíà âàâ ð³çíèõ – ïîë³òè÷ íèõ,
åêî íîì³÷íèõ, êóëü òóð íèõ, ðåë³ã³éíèõ – âïëèâ³â, ïðè ÷îìó â óìî âàõ â³äñóò -
íîñò³ ó íüîãî âëàñ íî¿ äåð æàâ íîñò³ ö³ âïëèâè áóëè, ÿê ïðà âèëî, íåð³âíîï -
ðàâ íèìè é äèñ êðèì³íàö³éíèìè. Íàé ÷àñò³øå âîíè íàáó âàëè ôîðìè
íàâ’ÿ çó âàííÿ ÷óæî¿ ³äåî ëî㳿, íåâëàñ òè âèõ óêðà¿íñüê³é ìåí òàëü íîñò³
ñâ³òîã ëÿä íèõ îð³ºíòèð³â, ÷óæî¿ ³íòåëåêòóàëüíî¿ ìîäè.
Ñêëàäí³ îáñòà âèíè ôîð ìó âàííÿ óêð à¿íñüêîãî åòíîñó â ³íîíàö³îíàëü -
íèõ äåð æàâ íèõ óòâî ðåí íÿõ çóìî âèëè îð³ºíòàö³éíèé õàðàê òåð óêð à¿íñüêî¿
ñàìîñâ³äîìîñò³. Âëàñíå, â óìî âàõ ñåðåä íüîâ³÷÷ÿ ³ ðàí íüî ìî äåð íîãî ÷àñó,
êîëè ïîë³âàñàë³òåòíà çàëåæí³ñòü ³ ÷àñòà çì³íà ïðî òåê òî ðàò³â áóëè íîð ìîþ
ì³æäåð æàâ íèõ â³äíî ñèí, êîëåê òèâíà ñâ³äîì³ñòü ³ íå ìîãëà áóòè ³íøîþ.
Íå âèïàä êîâî íàâ³òü ó ÷àñè àïî ôå îçó óêð à¿íñüêî¿ äåð æàâ íî¿ ³äå¿, ïîâ’ÿ çà -
íîãî ç Íàö³îíàëü íîþ ðåâî ëþö³ºþ ñåðå äèíè ÕV²² ñò., ³íòå ëåê òó àëüí³
çóñèëëÿ ì³ñöå âî¿ åë³òè ôîêó ñó âà ëèñÿ íàâêîëî ïîøóêó âèã³äíîãî ñþçå -
ðåíà. Çà âñ³º¿ éîãî íåïðè ðîä íîñò³ ðîç ìå æó âàííÿ ïî Äí³ïðó ñòàëî
âîäîä³ëîì ì³æ ñôå ðàìè òðà äèö³éíèõ âïëèâ³â – ëàòè íñüêî-êàòî ëèöü êîãî ³
â³çàíò³éñüêî-ïðà âîñ ëàâ íîãî. Ïðè öüîìó êîí ñåð âà òèâíå â³çàíò³éñòâî
â³ä÷óòíî ïðîãðàâàëî á³ëüø ðàö³îíàëüíîìó çàõ³äíîìó õðèñòèÿíñòâó.
Âò³ì, õî÷ âîäîä³ë ì³æ “Ñõî äîì” ³ “Çàõî äîì” â Óêðà¿í³ çàâæäè ìàâ
ðåàëüí³ îáðèñè, óìîâ íèé ìåí òàëü íèé êîð äîí ì³æ íèìè íå âàðòî àáñî ëþ -
òè çó âàòè. Ïðî òèñ òî ÿííÿ êàòî ëèöü êîìó Çàõîäó (ÿê, äî ðå÷³, é ìóñóëü ìà -
íñüêîìó Ñõîäó) í³êîëè íå íàáó âàëî ó â³ò÷èç íÿ íîìó äèñ êóðñ³ òàêî¿
íàïðóãè, ÿê â ³äåî ëîã³çîâà íèõ êîíñòðóêö³ÿõ “Ìîñ êâè – òðåòü îãî Ðèìó”.
ͳ ïîïó ëÿð íèé ó Ðå÷³ Ïîñ ïî ëèò³é ñàð ìà òèçì, í³ éîãî ³ñòîð³îãðàô³÷íèé
óêð à¿íñüêèé êëîí – “ðîê ñî ëà íñòâî” – íå ìàëè âèðàç íèõ îçíàê ìåãà ëî ìàí³¿
– “ñàð ìà òîì” ì³ã ñåáå íàçâàòè ³ ñëîâ ’ÿ íèí, ³ í³ìåöü, ³ óãî ðåöü, ³ ìîë äà âà -
íèí. Õàðàê òå ðè çó þ÷è áàçî âà íèé íà ³äå¿ ðåñ ïóáë³êàí³çìó “ñàð ìà òñüêèé
ì³ô”, ïîëüñüêèé ³ñòî ðèê Ê.Ìàë³øåâñüêèé çâåðòຠóâàãó íà éîãî òåðè -
òîð³à ëüíó î ñíîâó – “äëÿ øëÿõ òè÷à ïîíÿòòÿ “Ïîëüùà” áóëî íåâ³ää³ëüíå
â³ä äîìó, ðîäèíè, êîëà ïðè ÿ òåë³â. Äåð æàâà ³ ä³ì áóëè îäíîïî ðÿä êî âèìè
ïàð òíå ðàìè”3. ßê ïîêà çàëà Í.ßêî âåíêî, ðóñüêà øëÿõòà, ñòî ÿ÷è íàð³âí³ ç
ïîëüñüêîþ á³ëÿ âèòîê³â ñàð ìà òñüêî¿ òðà äèö³¿, óæå â 20-õ ðð. ÕV²² ñò. ñïðî -
åê òó âàëà ¿¿ ïåðå äîâñ³ì íà âëàñíå – ðóñüêå – ìèíóëå. Ïîíÿòòÿ “ðóñü êèé
109
Ô
åíî
ì
åí ð
åã³î
íà
ë³çì
ó ³ íà
ö
³î
íà
ëüíà
³ä
åíò
è
÷í³ñò
ü â Ó
êð
à
¿í³
3
Maliszewski K. Sarmatyzm – próba wspólczesnej interpretacji zyawiska //
Tradycja i mity w educacji historycznej w dobie reformy. – Torun, 2004. – S. 40.
íàðîä” âèíèêຠçà àíà ëî㳺þ ç ïîëüñüêèì ïîë³òè÷ íèì íàðî äîì (natio
Polona) ³ ëîêàë³çóºòüñÿ – ãåîã ðàô³÷íî, ³ñòî ðè÷íî, ïñè õî ëîã³÷íî – â ìåæàõ
óêð à¿íñüêèõ âîºâîäñòâ. Îñíî âî ïî ëîæíà äëÿ “ðóñü êîãî” âàð³àíòó ñàð ìà -
òèçìó ³äåÿ íàñòóï íîñò³ ùîäî êè¿âñüêèõ ñâÿ òèíü ³ äîãîâ³ðíîãî õàðàê òåðó
â³äíî ñèí Ðóñ³ ç Ïîëü ùåþ, “ñêð³ïëåíà ñàð ìà òñüêèìè ãàñ ëàìè áðà òå ðñòâà
é ”çîëî òèõ âîëü íîñ òåé", äèñ òàíö³þâàëà øëÿõòó – ðóñèí³â òà ïîëÿê³â –
ðåã³îíàëüíî, àëå íå ïîë³òè÷íî; “ëÿõà” íåäî ëþá ëþ âàëè ÿê “÷óæîãî”,
ïðîòå íå âáà ÷àëè â íüîìó âîðîãà". ²íàêøå ñïðèé ìàëî äèñ òàíö³þ ì³æ ïîëÿ -
êîì ³ ðóñè íîì êîçàö òâî é “íèæ÷³ ñòàíè”, ÿê³ îïè íè ëèñÿ çà áîð òîì “øëÿ õå -
òñüêî¿ ðåñ ïóáë³êè” – ó ¿õíüîìó ñåðå äî âèù³ “óñâ³äîì ëåííÿ ñâ
ïðè ÷åò íîñò³ äî ”ðóñü êîãî íàðîäó" ïîòåíö³éíî îçíà ÷àëî âîðîæ³ñòü, ñïðÿ -
ìî âàíó íà îñåðäÿ Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ – Ïîëüùó"4.
²ç ñêà çà íîãî ìîæíà çðî áèòè âèñ íî âîê, ùî íà ôîð ìó âàííÿ ðåã³îíàëü -
íî¿ ³äåí òè÷ íîñò³ â óêð à¿íñüêîìó âèïàäêó ñïî ÷àòêó ñïðàâ ëÿâ âèðàç íèé
âïëèâ ñòà íî âèé ïîä³ë, à âæå ïîò³ì çà ïåâ íèõ îáñòà âèí ó í³é ç’ÿâëÿºòüñÿ
åòí³÷íèé êîì ïî íåíò. Ñàìå ï³ä âïëè âîì ïîë³òèçî âà íî¿ åòí³÷íîñò³, çà
Ä.Âèðñüêèì, “³íòåã ðàö³þ çì³íèëà ñåã ðå ãàö³ÿ, ùî ñòàëà ôàòàëü íîþ äëÿ
âñüîãî ð³÷ïîñ ïî ëè òñüêîãî ïðî åêòó”5.
Âàðòî òàêîæ âðà õî âó âàòè ³ ùå îäíó âàæ ëèâó îáñòà âèíó – âèñîêó
ïèòîìó âàãó ïðî ñòî ðî âîãî ÷èí íèêà ó â³ò÷èç íÿ íèõ ð³çíî âè äàõ ñàìî³äåí -
òèô³êàö³¿. Íà êîæ íîìó ³ñòî ðè÷ íîìó åòàï³ âïðî äîâæ Õ – ÕV²²² ñò. íàø³
ïðåäêè ç Íàääí³ïðÿí ùèíè ìàëè áåçë³÷ ìîæ ëè âîñ òåé äëÿ òåðè òîð³àëü íèõ
ïåðåì³ùåíü, ïðè ÷îìó íåîá æèò³ ïðî ñòîðè óòâî ðþ âà ëèñÿ íå ñò³ëüêè
âíàñë³äîê 䳿 ïðè ðîä íèõ ÷èí íèê³â, ñê³ëüêè ï³ä âïëè âîì “íàòèñêó ñòåïó” ³
â³éí. Ñõîæ³ òåí äåíö³¿ ïðî ãëÿ äà þòüñÿ ó ñóñ³äí³é Ìîñ êî⳿, àëå òàì
ñóâîð³ñòü êë³ìàòó, ñòè ìó ëþ þ÷è êîëîí³çàö³éí³ ïðî öåñè, âîä íî ÷àñ ôîð ìó -
âàëà ñõèëüí³ñòü äî îáùèí íîñò³ é àâòî ðè òà ðèçìó â óïðàâë³íí³. Íà â³ò÷èç -
íÿ íèõ ïðî ñòî ðàõ ñèòóàö³ÿ ñêëà äà ëàñÿ ïî-³íøîìó: áëà ãî äàòíó çåìëþ
íåìîæ ëèâî áóëî îñâî¿òè âíàñë³äîê ïîñò³éíèõ íàá³ã³â êî÷³âíèê³â ³ àãðå ñèâ -
íèõ ñóñ³ä³â, ³ âåëè ÷åçí³ òåðè òî𳿠óïðî äîâæ ñòîë³òü ëèøà ëèñÿ “äèêèì
ïîëåì”. Ó òàêèõ óìî âàõ âàæ ëè âèì ñêëàä íè êîì ìåí òàëü íîñò³ âèñ òó ïàëî
íåñòðèìíå ïðàã íåííÿ äî “âîë³”, ùî çíåö³íþâàëî âàðò³ñòü ëþäñüêîãî
æèòòÿ ³ ìîãëî âèëè âà òèñÿ ó ñïà ëàõè íàï³âóñâ³äîì ëå íîãî, ñòèõ³éíîãî áóí -
òà ðñòâà. Âîä íî ÷àñ íàðîä æó âà ëîñÿ ñïå öèô³÷íå â³ä÷óòòÿ “áîéî âîãî ïîáðà -
òè ìñòâà” ³ â³äì³ííîãî â³ä îáùèí íîñò³ “ãðî ìàä³âñòâà”. Àëå âèìó øåíà
îáñòà âè íàìè çàëåæí³ñòü â³ä á³ëüø ñèëü íèõ ñóñ³ä³â ³ òðè âàëà áåç äåð -
æàâí³ñòü ôîð ìó âàëà êîì ïëåêñ “ìåí øî âàð òîñò³”, ùî ñòðè ìó âàâ ðîç âè òîê
ÿê äåìîê ðà òè÷ íèõ íà÷àë, òàê ³ ï³äâà ëèí ðàö³îíàë³çìó. Íà ôîí³ ñëàá êîñò³
êîðïîðàòèâíèõ ïðèíöèï³â ÿñêðàâî ïðîãëÿäàëèñÿ ðèñè ðîìàíòè÷íîãî
ñàìîçàãëèáëåííÿ ³ óòîï³÷íîãî ìð³éíèöòâà.
110
àí
ð
îã
à
Í
àñ
è
ð
à
Ë
4 ßêî âåíêî Í. Íàðèñ ³ñòî𳿠ñåðåä íüîâ³÷íî¿ òà ðàí íüî ìî äåð íî¿ Óêðà¿íè. – Ê.,
2005. – Ñ 304-307.
5 Âèðñüêèé Ä. г÷ïîñ ïî ëè òñüêà ³ñòîð³îãðàô³ÿ ÕV² – ïî÷àòêó ÕV²² ñò. ÿê „â³ò÷èç -
íÿíà” äëÿ óêðà¿íö³â // Åéäîñ. – Âèï. 1. – Ê., 2005. – Ñ.269.
“Óêðà¿í íèé òèï” îñâîºííÿ òåðè òîð³¿, ïîðóá³æí³ñòü íà ìåæ³ õðèñ òè ÿ -
íñüêîãî é ìóñóëü ìà íñüêîãî ñâ³ò³â çíà ÷èëè â óêðà¿íñüê³é ³ñòî𳿠çíà÷íî
á³ëüøå, í³æ ïðè é íÿòî ââà æàòè. Æèòè â Óêðà¿í³ çíà ÷èëî âîþ âàòè
ïîñò³éíî; ó öèõ óìî âàõ ïîÿâà “ëþäåé ñâîºâîëü íèõ” – êîçàö òâà – áóëà âìî -
òè âî âàíà óìî âàìè æèòòÿ. Êîçàêè ââà æàëè ñåáå ëèöà ðñòâîì ³ ï³äêðåñ ëþ -
âàëè ñâîþ ñïîð³äíåí³ñòü ³ç â³éñüêîâî-÷åð íå ÷èì Ìàëüò³éñüêèì îðäå íîì.
¯õíº æèòòºâå êðåäî âèðàçíî â³äáèòå ó â³ðø³ Êàñ³ÿíà Ñàêî âè÷à íà ñìåðòü
ãåòü ìàíà Ñàãàé äà÷ íîãî: ñâîþ “çîëîòó âîëü íîñòü” êîçàêè çäî áóëè “íå
ãð³øìè, àëå êðîâ’þ”, îñî áèñ òîþ ìóæí³ñòþ ³ â³ðí³ñòþ “îé÷èçí³”. Ñâ³ò äëÿ
êîçàö òâà âèðàçíî ïîä³ëÿâñÿ íà “ñâî¿õ” ³ “÷óæèõ”. Ìîðàëüí³ íîðìè ó
“ñâîºìó” ñâ³ò³ âèáó äî âó âà ëèñÿ íà íà÷à ëàõ â³ääà íîñò³ ïîáðà òè ìñòâó, ÷åñ -
íîñò³, ñâîºð³äíîãî äåìîê ðà òèçìó. Äî “÷óæîãî” ñâ³òó – ñïî ÷àòêó “áàñóð ìà -
íñüêîãî”, à ïîò³ì ³ “ëÿäñüêîãî” – çàïî ðî æåöü ñòà âèâñÿ ïî-³íøîìó – òóò ³
ï³äñòóïí³ñòü, ³ æîð ñòîê³ñòü íå ï³ääà âà ëèñÿ í³ íàé ìåí øîìó îñóäó. Ì.Ïîïî -
âè÷ ìàéæå ³íòó¿ òèâíî â³ä÷óâ, ùî äëÿ òîãî ÷àñ íî¿ ëþäèíè îïè íè òèñÿ “çà
ïîðî ãàìè”, ÿê³ ç äàâ íüîñ ëîâ ’ÿ íñüêèõ ÷àñ³â ìàëè ñàê ðàëüíå çíà ÷åííÿ ãðà -
íèö³ ç “íèæí³ì ñâ³òîì”, çíà ÷èëî âèðàçíî ïðîòèñòàâèòè ñåáå íîðìàì,
îñâÿ÷åíèì ³ îêóëüòóðåíèì â³êàìè.
Ñàìå ïîíÿòòÿ “Íèç” áóëî íå ëèøå ãåîã ðàô³÷íèì. Äî ïåâ íî¿ ì³ðè öå
áóëà “àíòèñ òðóê òóðà” ³ “àíòèñâ³ò”, ïðîñò³ð îñîá ëè âî¿, êàð íà âàëü íî¿ ñèì -
âîë³çàö³¿, “íèæí³é ñâ³ò” íà ìåæ³ ç õàî ñîì. Ëþäèíà ñâ³äîìî îáè ðàëà ñîá³
ë³í³þ “àíòè ïî âåä³íêè” – äåìî íñòðà òèâ íî¿ áåç òóð áîò íîñò³ ³ íàâ³òü åïà òàæ -
íîñò³ ó ïîáóò³, ïîñò³éíî¿ áîºãîòîâ íîñò³ , ïðå çè ðñòâà äî ñìåðò³ é ïåêåëü -
íèõ ìóê. Ó äîá ðî ïî ðÿä íîìó é ãëè áîêî ðåë³ã³éíîìó ñåðå äî âèù³ öÿ
áðà âàäà ÷àñòî ñïðèé ìà ëàñÿ ÿê óãîäà ³ç äèÿ âî ëîì; “â êîçàêà-õàðàê òåð íèêà
â³ðèëè, ÿê ³ â ÷îðò³â ³ â³äüîì”6. ßê óñÿ êèõ ïîðóø íèê³â ñïî êîþ ¿õ áîÿ ëèñÿ;
àäæå “ñâ³é õë³á” êîçàêè çäåá³ëüøîãî çäî áó âàëè çáðîºþ, à íàá³ãè íà
òàòàðñüê³ ïîñå ëåííÿ, õî÷ ³ áóëè, ÿê ïðà âèëî, “â³äïëà òîþ”, ïðî âî êó âàëè
íîâ³ âîºíí³ ñóòè÷êè. Ñàì³ æ êîçàêè ïåðå áó âàëè ó ìîìåíòè íàé âè ùîãî
íàïðó æåííÿ äóøåâ íèõ ñèë â îñîá ëè âîìó ñòàí³ äóõîâ íî¿ åêçàëü òàö³¿,
â³ä÷ó âàëè ñåáå áåçñòðàøíèìè áîðöÿìè çà ñâîáîäó ³ òîìó
íåïåðåìîæíèìè.
Óêð à¿íñüêèõ êîçàê³â ÷àñòî ïîð³âíþ þòü ³ç ôë³áóñòüºðàìè é “áåðå ãî -
âèìè áðà òñòâàìè” Êàðè áñüêîãî áàñåéíó, ãàó÷î Àðãåíòèíè. Àëå í³äå ó
ñâ³ò³, êð³ì Óêðà¿íè, åêçî òè÷ íèì “ïðè êîð äîí íèì ñîö³óìàì” íå ñóäè ëîñÿ
ñïðà âèòè òàêèé ïîì³òíèé âïëèâ íà õ³ä ³ñòî𳿠ö³ëîãî êîí òè íåíòó.
Ïî-ïåðøå, êîçà êàì, çà âèç íà ÷åí íÿì À.Òîéíá³, “âäà ëîñÿ äàòè ã³äíó
â³äïîâ³äü íà âèê ëèê êî÷³âíèê³â Âåëè êîãî Ñòåïó íà ï³âäåííî-ñõ³äíèõ êîð -
äîíàõ ïðà âîñ ëàâ íîãî õðèñ òè ÿ íñòâà”7. Ïî-äðóãå, ðîç ïî ÷àòå íèìè àíòè -
ï îëü ñüêå ïîâñòàííÿ âèëè ëîñÿ ó íàö³îíàëüíó ðåâî ëþö³þ, à öÿ îñòàííÿ
çðåø òîþ êàð äè íàëüíî çì³íèëà ïîë³òè÷íó êàðòó ªâðîïè. Ðîç ãàäêà ôåíî -
111
Ô
åíî
ì
åí ð
åã³î
íà
ë³çì
ó ³ íà
ö
³î
íà
ëüíà
³ä
åíò
è
÷í³ñò
ü â Ó
êð
à
¿í³
6 Ïîïî âè÷ Ì. Íàðèñ ³ñòî𳿠êóëü òóðè Óêðà¿íè. – Ê., 1999. – Ñ.169.
7 Òîé íáè À. Ïîñ òè æå íèå èñòî ðèè. Èçáðàí íîå. – Ì., 2001. – Ñ.149.
ìåíà ñàìîâ³äòâî ðþ âà íîñò³ êîçàöü êî¿ ñàìî îð ãàí³çàö³¿, ÿêà, õî÷ ³ ó ñóòî êàð -
òèí íîìó âèã ëÿä³, äîæèëà äî íàøèõ äí³â, ïîëÿãຠâ ëåã³òèìàö³¿ íîâîãî
öèâ³ë³çàö³éíîãî òèïó ³ íîâî¿ ôîðìè ñóñï³ëüíî¿ îðãàí³çàö³¿. Óêð à¿íñüêà
êîçà÷ ÷èíà ñòâî ðèëà, çà Â.Ëèïè íñüêèì, “ïîíÿòòÿ äåð æàâ íîñò³ é íàö³¿ óêð à -
¿íñüêî¿”8, ³ íå ëèøå ó âèã ëÿä³ íàö³îíàëü íîãî ì³ôó. Íîâà ñîö³àëüíà ñòðà -
òèô³êàö³ÿ, ùî ñòàëà íàñë³äêîì ðåâî ëþö³¿, ÿê ³ ñòâî ðåí³ ó ¿¿ õîä³ íîâ³
ïîë³òè÷í³, â³éñüêîâ³, ïðà âîâ³ ³íñòè òóòè îçíà ÷àëè ïåðåõ³ä ÷åðåç “òî÷êó
íåïî âåð íåííÿ”: çíà÷íî çì³öí³ëîìó âíàñë³äîê ³íêîð ïî ðàö³¿ Ãåòü ìàí ùèíè
ðîñ³éñüêîìó ñàìî äåð æà âñòâó äîâå ëîñÿ ïîíàä ñòî ðîê³â òåðï³òè íàÿâí³ñòü
íà ñâî¿é òåðè òî𳿠ðèñ àâòî íîì íîãî óêð à¿íñüêîãî óñòðîþ, à Ïîëüùà âïðî -
äîâæ òèõ æå ñòà ðîê³â ðîç ãó áèëà îçíàêè ñâ êîëèø íüî¿ ìîãóò íîñò³ ³
íàïðèê³íö³ ÕVIII ñò. âçà ãàë³ ç³éøëà ç ïîë³òè÷ íî¿ àðåíè.
Ðåâî ëþö³ÿ ïîòÿã íóëà çà ñîáîþ ³ çíà÷í³ çðó øåííÿ ìåí òàëüíî-ïñè õî -
ëîã³÷íî¿ ïðè ðîäè. ̳ë³òàðè çàö³ÿ óêð à¿íñüêîãî æèòòÿ, ñïà ëàõè íàñ èëü -
ñòâà, êñå íî ôî᳿ ñòâî ðèëè ñâîºð³äíèé ôåíî ìåí ñàê ðàë³çàö³¿ â³éíè – ³ç
êóëü òîì ñèëü íî¿ ëþäèíè, îñï³âóâàí íÿì â³éñüêî âî¿ äîá ëåñò³, ìîðàëü íèì
âèï ðàâ äàí íÿì æîð ñòî êîñò³. Ó ïîëåì³ö³ ç “ìàðñ³àë³ñòàìè êðè âà âèìè”
âèðàçíî çâó ÷àâ ãîëîñ ãóìàí³ñòà Ëàçàðÿ Áàðà íî âè÷à, ÿêèé çàñòåð³ãàâ:
áóäü-ÿêà â³éíà ðîç õèòóº îñíîâè öèâ³ë³çîâà íîãî ñï³âæèòòÿ (“ñêð³çü
íåäîâ³ðà, ³ âñ³ íàñòî ðîæ³, ñâ ò³í³ æàõà þòüñÿ ëþäè”). Çðóé íó âàí íÿì
ìîðàëü íèõ çàñàä ó ñóñï³ëüñòâ³ áóëè çàíå ïîêîºí³ é êîçàöüê³ ë³òîïèñö³. Çà
ñâ³ä÷åí íÿì Ñ.Âåëè÷êà, â Óêðà¿í³ ìíî æè ëèñÿ “ãí³âè, íåçãîäè, âëàñ òî ëþ -
áñòâî, ðîç äâîºííÿ , çì³íè, ïîðèâè, çàçäðîñò³, âîðîæ íå÷³, ÷âàðè ç êðî âîï ðî -
ëèò òÿì òà ³íø³, ïîä³áí³ äî íèõ, çëîï ðè ãîäè ³ íåïîò ðå áñòâà”9.
Ïîÿâà îñîá ëè âî¿ êîçàöü êî¿ ñóá êóëü òóðè, âèíèê ëî¿ ï³ä çíà÷ íèì
îð³ºíòàëü íèì âïëè âîì ³ âîä íî ÷àñ ãëè áîêî çàêîð³íåíî¿ ó ñòèõ³þ óêð à -
¿íñüêèõ ì³ñòè÷ íèõ óÿâ ëåíü, ñïðè ÿëà ïîøè ðåííþ “êîçàöü êîãî ì³ôó”,
ÿêèé, ó ñâîþ ÷åðãó, ñïðà âèâ ïîì³òíèé âïëèâ íà ôîð ìó âàííÿ óêð à¿íñüêî¿
íàö³îíàëü íî¿ ³äå¿. Ç íèì ïîâ’ÿ çàí³ ò³ îçíàêè âîéîâ íè ÷îñò³ é óñâ³äîì ëå -
íîãî ïðî òåñòó, ÿê³ áóëè ïðè òà ìàíí³ óêðà¿íñüê³é ³äå¿ óïðî äîâæ ÕV²² –
Õ²Õ ñò. Îñê³ëüêè ö³ îçíàêè ñëàáî óçãîä æó âà ëèñÿ ³ç ñòå ðå î òèï³çîâà íîþ
“ëàã³äí³ñòþ” óêð à¿íñüêî¿ âäà÷³, âèç íà ÷àëü íîþ ðèñîþ óêð à¿íñüêî¿ ³äå¿
ñòàëè ìîòèâè ðîç äâîºííÿ é óùåì ëå íîñò³. Âîíè ìàëè òåí äåíö³þ äî
ïîãëèá ëåííÿ â ì³ðó òîãî, ÿê ó ïîë³òèö³ ³ìïå ðñüêî¿ Ðîñ³¿ äåäàë³ âèðàçí³øå
ïðî ãëÿ äàëî ïðàã íåííÿ çâåñòè íàí³âåöü ðåø òêè óêð à¿íñüêî¿ àâòî íî쳿.
Íàö³îíàë³çì ó öèõ óìî âàõ íå ì³ã íå ñòàòè ôîð ìîþ ñàìî çà õèñòó é êîí -
ñîë³äàö³¿. Àëå ïðè öüîìó âèðàçíî ïðî ãëÿ äà ëàñÿ îäíà îáñòà âèíà, íà ÿêó
çâåð íóâ óâàãó Ì.Äðà ãî ìà íîâ: ïðî áóä æó âàíà óêð à¿íñüêà ñâ³äîì³ñòü íà
Íàääí³ïðÿí ùèí³ æèâè ëàñÿ ³äåÿìè ïîë³òè÷íî-íàö³îíàëü íîãî, à íå
åòí³÷íîãî (åòíîã ðàô³÷íîãî) íàö³îíàë³çìó. Àâòîð “²ñòî𳿠ðóñ³â” “áóâ
112
àí
ð
îã
à
Í
àñ
è
ð
à
Ë
8 Ëèïè íñüêèé Â. Óêðà¿íà íà ïåðå ëîì³ 1657 – 1659. – Ê., 1997. – Ñ.59-60.
9 Âåëè÷êî Ñ. ˳òîïèñ. – Ò.2. – Ê., 1991. – Ñ. 6.
ïî-ñâîºìó íàö³îíàë³ñò ïîë³òè÷ íèé, à åòíîã ðàô³÷íîãî íàö³îíàë³çìó â
íüîãî íå áóëî ìàéæå í³ êðèõòè”10.
Ïî ³íøîìó ðóñëó ï³øîâ ðîç âè òîê óêð à¿íñüêî¿ íàö³îíàëü íî¿
ñâ³äîìîñò³ íà çàõ³äíî óê ð à¿íñüêèõ çåì ëÿõ. Ãàëè ÷èíà íå çíàëà êîçàö òâà;
òîìó é íå äèâíî, ùî í³ ñàê ðàë³çàö³ÿ â³éíè ÿê ñïî ñîáó æèòòÿ, í³ êîì ïëåêñ
ìåí øî âàð òîñò³ ÿê çâî ðîò íèé á³ê “òîïîñó ïîðàçêè” íå âèç íà ÷àëè òóò ñòðóê -
òóðó ñóñï³ëüíèõ óìî íàñ òðî¿â. Óêð à¿íñüêà ³äåí òè÷í³ñòü ôîð ìó âà ëàñÿ ó
Ãàëè ÷èí³ ÿê ðåàêö³ÿ íà ïîñë³äîâíî çä³éñíþ âà íèé àâñòð³éñüêîþ âëà äîþ
êóðñ íà çàáåç ïå ÷åííÿ ïîëüñüêîãî äîì³íóâàííÿ â êðà¿ ³, â³äïîâ³äíî, íà
´ðóíò³ ïîë³òèçàö³¿ åòí³÷íîñò³. Óïðî äîâæ Õ²Õ ñò. åòí³÷íà ñêëà äîâà ó ôóí äà -
ìåíò³ ãàëèöü êî¿ êîí öåïö³¿ óêð à¿íñüêî¿ íàö³¿ ïîñò³éíî ïîñèëþºòüñÿ ³ ïåðå -
ðîñòຠó âèðàç íèé àíòè ïî ëîí³çì, – ÿê âíàñë³äîê íåçâà æå íî¿ é íåðî çóì íî¿
ïîë³òèêè ïîëüñüêî¿ àäì³í³ñòðàö³¿, òàê ³ ï³ä âïëè âîì í³ìåöü êî¿ ïîë³òè÷ íî¿
äóìêè, çîê ðåìà ìîä íèõ íà òîé ÷àñ êîí öåïö³é “êðîâ³ ³ ́ ðóíòó”. Ó ïðî ãðàì³
Óêð à¿íñüêî¿ íàö³îíàëüíî-äåìîê ðà òè÷ íî¿ ïàðò³¿, ÿêà áóëà äîì³íóþ ÷îþ
ñèëîþ â çàõ³äíî óê ð à¿íñüêîìó ïîë³òè÷ íîìó ñåðå äî âèù³, ïîñë³äîâíî ïðî -
ïà ãó âàâñÿ ïðè íöèï ïîä³ëó Ãàëè ÷èíè é Áóêî âèíè çà åòí³÷íîþ îçíà êîþ,
ì³ñòè ëàñÿ âèìîãà óêð à¿íñüêîãî ñîéìó ó Ëüâîâ³, óêð à¿íñüêîãî íàì³ñíèêà ³
êðà éî âîãî ìàð øàëêà, óêð à¿íñüêèõ óðÿä íèê³â ïî âñ³é âëàäí³é âåð òè êàë³
òîùî11. Óãî ðñüêèé ñîö³îëîã Ï.Òàìàø òî÷íî ï³äì³òèâ, ùî âèíèê ëèé íà
òàê³é îñíîâ³ êëà ñè÷ íèé åòíî íàö³îíàë³çì ³ñíó âàâ ó Ãàëè ÷èí³ “ â ÿêî ìóñü
ïðè çåì ëå íîìó, ñåëÿ íñüêîìó ðîçóì³íí³” – ñïî ÷àòêó çâåð òà ëàñÿ óâàãà íà
âàæ ëèâ³ñòü ïîõîä æåííÿ, à âæå ïîò³ì – íà êóëü òóðí³ ïàðà ìåòðè, çîê ðåìà
ìîâó12.
Íå ìîæíà íå çâåð íóòè óâàãó íà ùå îäíó îñîá ëèâ³ñòü ãàëèöü êîãî ³äåí -
òèô³êàö³éíîãî ïðî öåñó – áóð õëè âèé ñïà ëàõ ðóñîô³ëüñüêèõ ì³ô³â ³ ¿õíþ
òàê ñàìî øâèäêó äåâàëü âàö³þ. Ìîñ êâîô³ëüñòâî ó Õ²Õ ñò. áóëî îäí³ºþ ç
íàé âïëè âîâ³øèõ òå÷³é ó ãàëèöüê³é ñóñï³ëüí³é äóìö³. ß.Ãðè öàê ñëóøíî
çàóâà æó âàâ, ùî íà ôîí³ ðóñîô³ëüñüêèõ ì³ô³â, ÿê³ áàçó âà ëèñÿ íà
óòîï³÷íîìó áà÷åíí³ Ðîñ³¿ ÿê âñåñ ëîâ ’ÿ íñüêîãî ìåñ³¿ ðåë³ã³éíî-êóëü òóð íî¿
ºäíîñò³, “óêð à¿íñüêèé ïðî åêò” óïðî äîâæ òðè âà ëîãî ÷àñó âèðàçíî ïðî ãðà -
âàâ ³ ìàâ “äóæå ìàëî øàíñ³â íà ðåàë³çàö³þ”13. Çíà äî áè ëèñÿ êðè âàâ³ âèï ðî -
áó âàííÿ Ïåð øî¿ ñâ³òîâî¿ â³éíè, ùîá ðîçâ³í÷àòè óòîï³þ. ¯¿ äîñâ³ä
âèÿ âèâñÿ äëÿ ãàëèöü êîãî óêð à¿íñòâà íàñò³ëüêè òðàâ ìà òè÷ íèì, ùî ïðè òà -
ìàí íèé éîìó àíòè ïî ëîí³çì áóâ äîïîâíåíèé íå ìåíø âèðàçíîþ
ðóñîôîᳺþ.
113
Ô
åíî
ì
åí ð
åã³î
íà
ë³çì
ó ³ íà
ö
³î
íà
ëüíà
³ä
åíò
è
÷í³ñò
ü â Ó
êð
à
¿í³
10 Äðà ãî ìà íîâ Ì. Ëèñòè íà Íàääí³ïðÿ íñüêó Óêðà¿íó // Òèñÿ÷à ðîê³â óêð à¿íñüêî¿
ñóñï³ëüíî-ïîë³òè÷ íî¿ äóìêè. Ó 9 òò. – Ò.5. – Êí.2. – Ê., 2001. – Ñ.128.
11 Ïðîã ðàìà Óêð à¿íñüêî¿ íàö³îíàëüíî-äåìîê ðà òè÷ íî¿ ïàðò³¿ íàïå ðå äîäí³ ñâ³òîâî¿
â³éíè // Òèñÿ÷à ðîê³â óêð à¿íñüêî¿ ñóñï³ëüíî-ïîë³òè÷ íî¿ äóìêè. – Ò.6. – Ê., 2001. –
Ñ.179–180.
12 Äçåð êàëî òèæíÿ. – 2006. – 4 ëþòîãî.
13 Ãðè öàê ß. Ñòðàñò³ çà íàö³îíàë³çìîì. ²ñòî ðè÷í³ åñå¿. – Ê., 2004. – Ñ.21.
Áàãà òîâ³êîâå ïåðå áó âàííÿ ó ðàì êàõ (õî÷ ³ íà ïåðè ôåð³¿) ºâðî ïå éñüêî¿
öèâ³ë³çàö³¿ ñïðè ÿëî óòâåð äæåííþ íà ãàëèöü êîìó ´ðóíò³ ³íäèâ³äóàë³ñòè÷ -
íî¿, ðàö³îíàë³ñòè÷ íî¿ ïñè õî ëî㳿. Âîä íî ÷àñ òðè âàëå ñóïåðíèö òâî ç ïîëÿ -
êàìè, ÿê³ ðîç ãëÿ äàëè òåðè òîð³þ Çàõ³äíî¿ Óêðà¿íè ÿê “ñâîþ”, çóìî âèëî
ïîñò³éíèé ïðè ñìàê îáîðîí íîñò³ ó ðåã³îíàëüí³é óêðà¿íñüê³é
ñàìîñâ³äîìîñò³, ùî ³íêîëè ìåæ óâàâ ç ìåãà ëî ìàí³ºþ. ßê çàëè øîê âïëèâó
“ïîëüñüêîñò³” ñë³ä ðîç ãëÿ äàòè ³ âèñî êèé ñòóï³íü ðåë³ã³éíîñò³ ãàëèöü êîãî
ñóñï³ëüñòâà, à òàêîæ ï³äâè ùåíå ïî÷óòòÿ âëàñ íî¿ ã³äíîñò³. ßäðîì
åòíîîð³ºíòî âà íàî¿ íàö³îíàëü íî¿ ³äå¿ âèñ òó ïàëî ì³ñ³îíå ðñòâî ç íàö³îíàëü -
íèì çàáàð âëåí íÿì (òåîð³ÿ “óêð à¿íñüêîãî Ï’ºìîíòó”), à åòí³÷íà
íàëåæí³ñòü ñïðèé ìà ëàñÿ ÿê ôóí äà ìåíò ñàìî îð ãàí³çàö³¿. Âîä íî ÷àñ ãîñ òðî
äàâà ëîñÿ âçíàêè òå, ùî Ñ.ªôðå ìîâ íàçè âàâ “ïðî ÿ âàìè æàõ ëè âîãî îáñêó -
ðàí òèçìó”, çíå âàãè äî “ãàëè÷ ñêîé ÷åðíè”, íåòåð ïè ìîñò³ ³ âåð õîã ëÿ äñòâà:
“íàö³îíàë³çì ãàëèöü êèõ ïàòð³îò³â íå áóâ ñêðîï ëå íèé äåìîê ðà òèç ìîì”14. ²
âñå æ íàÿâí³ ó ïîë³òè÷í³é êóëü òóð³ êðàþ âèðàçí³ ïàòð³àðõàëüíî-
ïðîâ³íö³éí³ ðèñè íåïî ãàíî óæè âà ëèñÿ ³ç “ïñè õî ëîã³÷íèì àêòèâ³çìîì”, ³ç
ñèëü íèì â³ä÷óò òÿì êîëåê òèâ³çìó. Òóò àêòèâí³øå, í³æ íà Íàääí³ïðÿíñüê³é
Óêðà¿í³, éøîâ ïðî öåñ îôîðìëåííÿ ïîë³òè÷íèõ äîêòðèí, ôîðìóâàííÿ
ïîë³òè÷íèõ ïàðò³é, ìîëîä³æíèõ îðãàí³çàö³é.
Ïîë³òè÷í³ íàñë³äêè òîãî, ùî ñòà ëîñÿ íà çëàì³ ÕV²²² ³ Õ²Õ ñò. íà óêð à -
¿íñüêèõ çåì ëÿõ, âàæêî îö³íèòè îäíî çíà÷íî. Ïîä³ëè Ïîëüù³ íå ëèøå
çì³íèëè êàð äè íàëü íèì ÷èíîì êîíô³ãóðàö³þ êîð äîí³â íà ïîë³òè÷í³é êàðò³
ªâðîïè, àëå é äàëè ìîãóòí³é ïîøòîâõ ïðî öå ñàì ìîäåð íîãî íàö³ºòâî -
ðåííÿ. Âîëåþ ãåî ïîë³òè÷ íèõ îáñòà âèí óêðà¿íñüê³ òåðåíè îïè íè ëèñÿ â
åï³öåíòð³ ïðî öåñ³â, ùî ñòàëè âàæ ëè âîþ â³õîþ íà øëÿõó ïîøóê³â íàðî -
äàìè âëàñ íî¿ íàö³îíàëü íî¿ ³äåí òè÷ íîñò³. Àäæå, ÿê çàçíà÷ຠÐ.Øïîð ëþê,
ñï³ââ³äíî øåííÿ ñèë íà ãåî ïîë³òè÷í³é àðåí³ çì³íèëîñÿ “ñàìå òîä³, êîëè
óêðà¿íö³ ïåðåé ìà ëèñÿ âæå íå ñò³ëüêè ç’ÿ ñó âàí íÿì ñâîãî
ðåã³îíà ëüíî-àäì³í³ñòðà òèâ íîãî ñòà òóñó â ìåæàõ ³ìïåð³¿, ñê³ëüêè ñâî¿ì
ì³ñöåì ñåðåä ³íøèõ íàðîä³â”15. Íå ìåíøó ðîëü ó ðåâî ëþö³îí³çóâàíí³
ïîë³òè÷ íî¿ ãåîã ðàô³¿ Óêðà¿íè öåé àâòîð â³äâî äèòü òåðè òîð³àëü íèì çäî áóò -
êàì â ðàéîí³ ×îð íîãî ìîðÿ: âîíè íå ò³ëüêè íîð ìàë³çóâàëè ñòî ñóíêè
Óêðà¿íè ç³ Ñõî äîì, àëå é îçíà ìå íó âàëè ïîÿâó íîâî¿ åòíîã ðàô³÷íî¿ òåðè -
òîð³¿, ÿêà íå ìàëà ïðå öå äåíòó â óñ³é ïîïå ðåäí³é ³ñòî𳿠óêð à¿íñüêîãî
íàðîäó16.
Óò³ì, ïðî öåñè óêð à¿íñüêî¿ ñàìî³äåí òèô³êàö³¿ íàáóëè íåçâî ðîò íî¿
äèíàì³êè ëèøå ï³ñëÿ òîãî, ÿê êîëåê òèâ íèìè çóñèë ëÿìè ì³ñöå âèõ ³íòå ëåê -
òóàë³â – Ì.Ìàê ñè ìî âè÷à, Ì.Êîñ òî ìà ðîâà, Â.Àíòîíîâè÷à òà ³í. – áóâ
çä³éñíå íèé ñâîºð³äíèé “âèâ³ä ïðàâ” óêð à¿íñòâà. À ïîºäíàííÿ ³äå¿
114
àí
ð
îã
à
Í
àñ
è
ð
à
Ë
14 ªôðå ìîâ Ñ. ²ñòîð³ÿ óêð à¿íñüêîãî ïèñü ìå íñòâà. – Ê., 1995. – Ñ. 442-443.
15 Øïîð ëþê Ð. ²ìïåð³ÿ òà íàö³¿. Ç ³ñòî ðè÷ íîãî äîñâ³äó Óêðà¿íè, Ðîñ³¿, Ïîëüù³ òà
Á³ëîðóñ³. – Ê., 2000. – Ñ.256.
16 Øïîð ëþê Ð.Âñòóï // Ìàëà åíöèê ëî ïåä³ÿ åòíî äåð æà âîç íà âñòâà. – Ê.,1996. –
Ñ.17.
ïàòð³îòèçìó ç ³äåºþ ðåâî ëþö³éíîñò³, ÿêå âïåðøå âèðàçíî ïðî çâó ÷àëî ó
ïîå糿 Ò.Øåâ ÷åíêà, çàáåç ïå ÷èëî óìîâè äëÿ ïåðå õîäó â³ä íàö³îíàëü íîãî
ñàìîï³çíàííÿ äî íàö³îíàëü íîãî ñàìîñ òâåð äæåííÿ. Çà ².Äçþ áîþ, ïîåò áóâ
íå ïðî ñòî ðóïî ðîì íàðîä íîãî äóõó – “â³í òâî ðèâ íîâèé, íåâ³äîìèé ïîå -
òè÷ íèé ñâ³ò, ùî âãà äó âàâ ³ ñàìîìó íàðî äîâ³ íåçíàí³ ùå ïîòðåáè éîãî ìàé -
áóò íüîãî ðîç âèòêó, éîãî áóòòÿ â ³ñòî𳿠³ êóëü òóð³”17.
ßêùî ãîâî ðèòè ïðî ï³äâà ëèíè ôîð ìó âàííÿ íàö³îíàëü íî¿ ³äåí òè÷ -
íîñò³ ó ï³äðîñ³éñüê³é ÷àñ òèí³ Óêðà¿íè, òî íà ïåðøå ì³ñöå, î÷å âèäíî, ñë³ä
ïîñòà âèòè ÷èí íèê â³äðîä æó âà íî¿ ³ñòî ðè÷ íî¿ ïàì ’ÿò³. Ñòà ëîñÿ òàê, ùî íå
ñò³ëüêè äåìîã ðàô³÷íà ÷è ë³íãâ³ñòè÷íà òðà äèö³ÿ, ñê³ëüêè ì³ôîëîã³çîâàíå
óÿâ ëåííÿ ïðî çàêîð³íåí³ñòü óêð à¿íñüêî¿ ³äåí òè÷ íîñò³ ó êèºâîðóñü êèõ
ïëàñ òàõ ³ñòî𳿠íàéá³ëüøîþ ì³ðîþ â³äïîâ³äàëî çàâäàí íÿì ëåã³òèìàö³¿
ïðàâ íàö³¿. Íà ö³é îñíîâ³ â³äáó âà ëàñÿ òðàíñ ôîð ìàö³ÿ êîçàöü êîãî ì³ôó ó
ð³çíî âèä íàðîä íèöü êîãî: ðîìàí òè çî âàíå êîçà êîô³ëüñòâî ïåðå ðîñëî ñïî -
÷àòêó â óêðà¿ íîô³ëüñòâî, à íåâäîâç³ çì³íèëîñÿ ñâ³äîìèì óêð à¿íñòâîì.
Ïðîòå àæ äî ê³íöÿ Õ²Õ ñò. ä³ÿëüí³ñòü óêðà¿ íîô³ë³â íå ìàëà ïîë³òè÷ íîãî
õàðàê òåðó. Çàõîï ëåííÿ ñòà ðî âè íîþ íå çàâà æàëî ä³ÿ÷àì óêð à¿íñüêîãî
â³äðîä æåííÿ áóòè âîä íî ÷àñ “äîá ðèìè ðîñ³éñüêèìè ïàòð³îòàìè” (Þ.Îõðè -
ìî âè÷). Òàêó ðîç äâîºí³ñòü ñâ³äîìîñò³ Ï.Ìàãî ÷èé âèç íà ÷èâ òåðì³íîì “÷èñ -
ëåí íèõ â³ääà íîñ òåé” (ëîÿëü íîñ òåé)18. Òå, ùî ñüî ãîäí³ çàçâè ÷àé
òàâðóºòüñÿ ÿê “ìàëî ðîñ³éñòâî”, íàñïðàâä³ ÿâëÿëî ñîáîþ ôîðìó ñàìî -
óñâ³äîì ëåííÿ ò³º¿ ÷àñ òèíè óêð à¿íñüêî¿ åë³òè, ÿêà íàìà ãà ëàñÿ ïîºäíàòè
ì³ñöåâèé ïàòð³îòèçì ³ç ëîÿëüí³ñòþ äî Ðîñ³éñüêî¿ ìîíàðõ³¿.
Òàêå ïîºäíàííÿ ìîãëî áóòè ëèøå òèì ÷à ñî âèì, îñê³ëüêè ³ ïîë³òè÷íà
äîê òðèíà ñàìî äåð æà âñòâà, ³ éîãî öåí òðàë³çàòî ðñüêî-óí³ô³êàö³éíà
ïîë³òèêà ïåðå áó âàëè ó ñòàí³ ãîñ òðî¿ êîíôë³êòíîñò³ ³ç “êóëü òóð íèì êîäîì”
óêðà¿íö³â. ×óæå äëÿ óêð à¿íñüêî¿ ìåí òàëü íîñò³ ñàìî äåð æà âñòâî ñòî ÿëî íà
ïåð øîìó ì³ñö³ â ðÿäó ðîñ³éñüêèõ ö³íí³ñíèõ ïð³îðè òåò³â. Îñê³ëüêè íà äðó -
ãîìó áóëî ïðà âîñ ëàâ’ÿ, âëàäà öàðÿ óñâ³äîì ëþ âà ëàñÿ âîä íî ÷àñ ³ ÿê çåìíà, ³
ÿê íåáåñíà. Òðåò³é êîì ïî íåíò ³äåî ëîã³÷íî¿ “òð³àäè” – íàðîäí³ñòü – îñâÿ ÷ó -
âàâ ³äåþ “Ìîñ êâè – òðåòü îãî Ðèìó” âèäèì³ñòþ íàðîä íî¿ ï³äòðèìêè. Óñå
öå ð³çêî êîí òðàñ òó âàëî ç ñàìîâ ðÿä íèìè òðà äèö³ÿìè ìàã äå áó ðçüêîãî
ïðàâà, ç ñèì âîë³÷íèì äåìîê ðà òèç ìîì ãåòü ìà íñüêî¿ àòðè áó òèêè. Öàðèç -
ìîâ³ çíà äî áè ëîñÿ ö³ëå ñòîë³òòÿ, ùîá ïîë³òèêîþ “áàòîãà ³ ïðÿ íèêà” âèò ðà -
âèòè ç ñâ³äîìîñò³ ìåø êàíö³â Ãåòüìàíùèíè â³ä÷óòòÿ àâòîíîìíîñò³ ñâîãî
ñóñï³ëüíîãî áóòòÿ.
Ùå ñêëàäí³øèìè âèÿ âè ëèñÿ äëÿ ðîñ³éñüêî¿ âëàäè çàâäàííÿ ³íêîð ïî -
ðàö³¿ Ïðà âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿íè, ÿêà ³ ó Õ²Õ ñò. ïðî äîâ æó âàëà æèòè â óìî âàõ
ãîñ òðîãî ïðî òè áî ðñòâà “äâîõ ³ìïåð³àë³çì³â – ðîñ³éñüêîãî é ïîëüñüêîãî”
(Ä.Áîâóà). Çáåð³ãøè ïàí³âíå ñòà íî âèùå â åêî íîì³ö³, ïîëüñüêà åë³òà ó
115
Ô
åíî
ì
åí ð
åã³î
íà
ë³çì
ó ³ íà
ö
³î
íà
ëüíà
³ä
åíò
è
÷í³ñò
ü â Ó
êð
à
¿í³
17 Äçþáà ². Òàðàñ Øåâ ÷åíêî. – Ê., 2005. – Ñ.156.
18 Ìàãî ÷èé Ï. Óêð à¿íñüêå íàö³îíàëüíå â³äðîä æåííÿ. Íîâà àíàë³òè÷íà ñòðóê òóðà
// Óêð à¿íñüêèé ³ñòî ðè÷ íèé æóð íàë. –1991. – ¹3. – Ñ.97–107.
ñâî¿é ïåðå âàæí³é á³ëüøîñò³ íå ïîëè øàëà ìð³é ïðî â³äíîâ ëåííÿ “³ñòî ðè÷ -
íî¿ Ïîëüù³” â êîð äî íàõ 1772 ð., à íàïî ëåã ëèâ³ çóñèëëÿ öàðèçìó ó íàïðÿì³
ðóñèô³êàö³¿ êðàþ ñòâî ðþ âàëè ïîñò³éíå ïîëå íàïðóãè, â ÿêîìó óêð à¿íñòâó
âèáî ðþ âàòè ñâî¿ ïðàâà áóëî ùå âàæ÷å, í³æ íà ˳âîáå ðåææ³. Óñêëàä íþ âàâ
ñèòóàö³þ ³ ºâðå éñüêèé ÷èí íèê, îñê³ëüêè, âõî äÿ÷è äî “ñìóãè îñ³ëîñò³”,
Ïðà âî áå ðåæíà Óêðà¿íà áóëà ðåã³îíîì ³íòåí ñèâ íîãî ôîð ìó âàííÿ îñîá ëè -
âî¿ ºâðå éñüêî¿ ³äåí òè÷ íîñò³. Ó ì³ñòå÷ êàõ êðàþ, äå ÷àñ òêà ºâðå¿â ó íàñå -
ëåíí³ ÷àñòî ñÿãàëà 70 – 80%, çàìêíóò³ òðà äèö³îíàë³ñòñüê³ ºâðåéñüê³
ãðî ìàäè âèò âî ðèëè ñâ³é îêðå ìèé ñâ³ò ³ âëàñíó ñèñ òåìó ñàìîâ ðÿ äó âàííÿ.
Çà Î.Ñóá òåëü íèì, ºâðå¿ é óêðà¿íö³ íàäòî äîâãî ³ñíó âàëè ó ñòðóê -
òóðíî-àíòà ãîí³ñòè÷ íîìó (õî÷ ³ âçàºìîçà ëåæ íîìó) ñåðå äî âèù³, ùîá ñòî -
ñóíêè ì³æ íèìè ìîãëè áóòè äðóæí³ìè; “áàãàòî ïðåä ñòàâ íèê³â êîæ íî¿ ç
íèõ áóëè ñõèëüí³ òà¿òè â ñîá³ ñòàð³ îáðàçè, í³æ ïëå êàòè ñï³ëüí³ ³íòå ðåñè é
âçàºìîðî çóì³ííÿ”19 .
Îñîá ëèâî ñë³ä íàãî ëî ñèòè íà îñîá ëè âîñ òÿõ ðîñ³éñüêî¿ êîëîí³çàö³¿
êîëèøí³õ çåìåëü ѳ÷³ ³ íåîñâîºíèõ ïðî ñòîð³â Ñëî áî æàí ùèíè é Äîíå÷ -
÷èíè. “Äèê³ ïîëÿ”, ùî óòâî ðè ëèñÿ íàâêîëî çàñå ëå íî¿ óêð à¿íñüêîþ
ëþäí³ñòþ òåðè òî𳿠âíàñë³äîê òóðåöüêî-òàòà ðñüêèõ íàá³ã³â ³ ïîâ’ÿ çà íèõ ³ç
íèìè ñïóñ òî øåíü, ñòâî ðþ âàëè ì³ãðàö³éíèé ðåçåðâ, ÿêèé çóìîâ ëþ âàâ
åêñòåí ñèâ íèé òèï ãîñ ïî äà ðþ âàííÿ. Îñê³ëüêè Ðîñ³ÿ íå ìàëà íà ï³âäåí -
íîìó ñõîä³ óñòà ëå íèõ êîð äîí³â ³ ïîòðå áó âàëà çàõèñòó â³ä íàá³ã³â àãðå ñèâ -
íèõ ñóñ³ä³â, âîíà íå çàïå ðå ÷ó âàëà ïðîòè óêð à¿íñüêî¿ êîëîí³çàö³¿
Ñëî áî æàí ùèíè é ϳâäåí íî¿ Óêðà¿íè. Çàî õî ÷ó âà ëèñÿ íåþ ³ îðãàí³çîâàí³
ïåðå ñå ëåííÿ ó ï³âäåíí³ ñòåïè ³íîåòí³÷íîãî íàñå ëåííÿ – í³ìö³â, ñåðá³â,
ãðåê³â òîùî. Çà ï³äðà õóí êàìè Â.ϳðêà, âñüîãî çà 15 ðîê³â – ç 1784 ð. äî
ê³íöÿ ñòîë³òòÿ – íàñå ëåííÿ Êàòå ðè íîñ ëà âñüêîãî íàì³ñíèö òâà çðîñëî
ìàéæå íà 300 òèñ. ÷îë., àëå ÷àñ òêà óêðà¿íö³â ïðè öüîìó çìåí øè ëàñÿ ç
73,77 äî 64,76%20.
Âíàñë³äîê ³íòåí ñèâ íîãî “ïåðåì³øóâàííÿ” íàñå ëåííÿ â ðàéî íàõ
“íîâîãî îñâîºííÿ” ôîð ìó âàâñÿ îñîá ëè âèé òèï ðåã³îíàëü íî¿ ³äåí òè÷ -
íîñò³, ëèøå ì³í³ìàëü íîþ ì³ðîþ ïîâ’ÿ çà íèé ç åòí³÷í³ñòþ. Íà çì³íó
âèò³ñíå íîìó ³ç ï³âäåí íèõ ñòåï³â êîçàö òâó ïðè é øëè çàéøë³ ëþäè, ÿê³ íå
ìàëè í³÷îãî ñï³ëüíîãî ³ç âëàñíå óêð à¿íñüêîþ òðà äèö³ºþ. Òåðåí, ùî áóâ
óïðî äîâæ ñòîë³òü îñåð äÿì óêð à¿íñüêî¿ ³äå¿, çíîâó, ÿê ³ íà ñâ³òàíêó íàøî¿
åðè, ïåðå òâî ðèâñÿ íà àðåàë çóñòð³÷³ ê³ëüêîõ êóëü òóð, ÿê³ âëàäà íàìà ãà ëàñÿ
“ïåðå ïëà âèòè” â ðîñ³éñüêîìó êàçàí³, íà øëÿ õàõ ïðè ñêî ðå íî¿
ìîäåðí³çàö³¿. Îñê³ëüêè ïåðå òâî ðåííÿ ñåëÿ íèíà â ðîá³òíèêà îçíà ÷àëî âîä -
íî ÷àñ ³ ðîç ðèâ ³ç çåì ëåþ, öåé ïðî öåñ ñóï ðî âî äèâñÿ óòâåð äæåí íÿì
ñò³éêèõ ïàòåð íàë³ñòñüêèõ íàñòà íîâ – äîá ðî áóò íàé ìà íîãî ïðàö³âíèêà
ìàéæå ïîâí³ñòþ çàëå æàâ â³ä äåð æàâ íî¿ ïîë³òèêè “â ðîá³òíè ÷îìó
116
àí
ð
îã
à
Í
àñ
è
ð
à
Ë
19 Ñóá òåëü íèé Î. Óêðà¿íà. ²ñòîð³ÿ. – Ê., 1991. – Ñ.246.
20 ϳðêî Â.Î. Çàñå ëåííÿ òà ãîñ ïî äà ðñüêå îñâîºííÿ Ñòå ïî âî¿ Óêðà¿íè â ÕV² –
ÕV²²² ñò. – Äîíåöüê, 2004. – Ñ. 183-184.
ïèòàíí³” òà ùå â³ä ô³íàíñî âî¿ ñïðî ìîæ íîñò³ òà îñî áèñ òèõ ÿêîñ òåé
ï³äïðèºìö³â. Òàì, äå îñòàíí³ öå ðîçóì³ëè (ÿê, ïðèì³ðîì, íà çàâîä³
Åëüâîðò³ â ªëèçà âåò ãðàä³), ïðî òåñ òíà àêòèâí³ñòü áóëà ì³í³ìàëü íîþ. ²
íàâïàêè, íà äåð æàâ íèõ ï³äïðèºìñòâàõ, ùî îáñëó ãî âó âàëè àðì³þ ³ ôëîò
(Ìèêî ëà¿â, Õåð ñîí), íåçâà æà þ÷è íà ïîð³âíÿíî âèñîê³ çàðîá³òêè ³ ñóâîð³
ðåï ðåñ³¿ çà ó÷àñòü ó ñòðàé êàõ é äåìî íñòðàö³ÿõ, ó ðîá³òíèê³â âèðî áèâñÿ
ñò³éêèé “ïðîòåñòíèé ñèíäðîì”, ÿêèé âïðàâíî âèêîðèñòîâóâàëè
ë³âîðàäèêàëüí³ ïîë³òè÷í³ ñèëè.
Áóäó÷è âîëåþ ³ñòî ðè÷ íèõ îáñòà âèí âòÿã íó òèì ó ³íñï³ðîâàí³
Ðîñ³éñüêîþ ³ìïåð³ºþ êîëîí³çàö³éí³ ïðî öåñè, íàñå ëåííÿ Óêðà¿íè â³äð³çíÿ -
ëîñÿ ï³äâè ùå íîþ ðóõ ëèâ³ñòþ, ÿêà íåìè íó÷å âõî äèëà ó ñóïåðå÷í³ñòü ³ç
ïðè òà ìàí íîþ óêðà¿ íöÿì ïðè â’ÿ çàí³ñòþ äî çåìë³ ³ âëàñ òè âîþ ¿ì â³äðà çîþ
äî æèòòÿ â óðáàí³çîâà íîìó ñåðå äî âèù³. Óêðà¿íñüê³ ðîäèíè îõî÷³øå âè¿ -
çäèëè íà íåîá æèò³ çåìë³, í³æ ïîïîâ íþ âàëè ëàâè ðîá³òíèê³â çàñíî âà íèõ
ïîðó÷ ç ¿õí³ìè îñå ëÿìè çàâîä³â. Ðîáî÷à ñèëà ó ïðî ìèñ ëî âîñò³ Óêðà¿íè, ùî
áóð õëèâî ðîç âè âà ëàñÿ ó õîä³ ìîäåðí³çàö³éíèõ ïðî öåñ³â äðó ãî¿ ïîëî âèíè
Õ²Õ ñò., ôîð ìó âà ëàñÿ ïåðå âàæíî çà ðàõó íîê “çàé øëèõ”
ðîá³òíèê³â-íåóêðà¿íö³â. ̳ñòà ñòà âàëè îñå ðåä êàìè ðîñ³éñüêèõ âïëèâ³â ³
ðîñ³éñüêî¿ ó ñâî¿é îñíîâ³ êóëüòóðè.
Ó òàêèé ñïîñ³á âæå ó äîðå âî ëþö³éíèé ÷àñ íà Ñõîä³ é ϳâäí³ Óêðà¿íè
áóëî çàêëà äåíî ôóí äà ìåíò äëÿ ôîð ìó âàííÿ áàãà òî íàö³îíàëü íîãî (à ïî
ñóò³ áåç íàö³îíàëü íîãî) ïðî ìèñ ëî âîãî ñåðå äî âèùà, â ÿêîìó àêòèâíî éøëè
ïðî öåñè â³äìîâè â³ä òðà äèö³é ³ í³âåëþ âàííÿ îñî áèñ òîñò³. Ö³ òåí äåíö³¿
íåçì³ðíî çì³öí³ëè ó õîä³ çä³éñíåííÿ ðàäÿ íñüêî¿ ìîäåðí³çàö³¿. Çàâå çåí³ ç
óñ³õ ê³íö³â êðà¿íè ðîá³òíèêè “ïåðå ìå ëþ âà ëèñÿ” ó çàâî äñüêîìó êàçàí³,
øâèäêî ðîç ñòà þ ÷èñü ³ç óñïàä êî âà íèìè â³ä áàòüê³â çâè ÷à ÿìè é ïð³îðè òåò -
íèìè ö³ííîñ òÿìè. ²íòåð íàö³îíàë³ñòàìè ¿õ ðîáèëî ñàìå æèòòÿ, à ùå
á³ëüøîþ ì³ðîþ – ³äåî ëîã³÷íà îáðîáêà ó äóñ³ íàö³îíàëü íîãî í³ã³ë³çìó.
Çì³íà æèòòºâîãî ñåðå äî âèùà òðàíñ ôîð ìó âàëà ñîö³àëüí³ îð³ºíòèðè é
ìîðàëüí³ íàñòà íîâè, ïîðî äèëà íîâ³ ñòåðåîòèïè ïîâåä³íêè é íîâó òðóäîâó
ìîðàëü.
Ðàäÿ íñüêà âëàäà, ïðè íöè ïîâî ³ãíî ðó þ÷è ðåãó ëÿ òîðí³ ìåõàí³çìè
“êóï³âë³-ïðî äàæó”, â³äðî äèëà ñåðåä íüîâ³÷íó ïðàê òèêó “ñëóæ³ííÿ” ç
â³äïîâ³äíèì “ðîç äà âàí íÿì” ìàòåð³àëü íèõ áëàã, æèòëà, ïîñàä, íàãî ðîä
òîùî. Òàêà “ðîç äà âàëüíà” ñèñ òåìà íàé êðàùå ïðè æè âà ëàñÿ ñàìå ó ïðî ìèñ -
ëî âèõ ðåã³îíàõ, äå íåîáõ³äíèé äëÿ æèòòÿ ì³í³ìóì áëàã ïðè ìàéæå ïîâí³é
â³äñóò íîñò³ ðèíêó ìîæíà áóëî ä³ñòàòè ëèøå ç ðóê âëàäè ÿê íàãî ðîäó çà
“ñàìîâ³ääàíó ïðàöþ”. Ðåçóëü òàò ö³º¿ ïðàö³ òåæ ñóòòºâîþ ì³ðîþ íå âïëè -
âàâ íà äîá ðî áóò ëþäèíè – çà âèíÿò êîì ì³çåð íèõ ñóì íà ï³äòðè ìàííÿ
æèòòºä³ÿëü íîñò³ óñÿ “äîäàíà âàðò³ñòü” ïîâåðòàëàñÿ ó äåðæàâíó
ñêàðáíèöþ.
Íàñë³äêîì “ðîç äà âàëü íî¿” ñèñ òåìè, ñòîê ðàò ïîñè ëå íî¿ ìàñî âà íîþ
³äåî ëîã³÷íîþ îáðîá êîþ, ñòàëà ãîòîâí³ñòü á³ëüøîñò³ íàñå ëåííÿ ÓÐÑÐ
æèòè çà íàâ’ÿ çó âà íèìè âëà äîþ ïðà âè ëàìè. Ïðèé ìà ëèñÿ ÿê äàí³ñòü ïàòåð -
íàë³ñòñüêà ðîëü äåð æàâè, ñòàâêà íà çð³âíÿë³âêó. Ïðèì³òèâíå çàãðà âàííÿ
117
Ô
åíî
ì
åí ð
åã³î
íà
ë³çì
ó ³ íà
ö
³î
íà
ëüíà
³ä
åíò
è
÷í³ñò
ü â Ó
êð
à
¿í³
âëàäè ç “íèç àìè” ñóñï³ëüñòâà ïîðî äèëî àíòèåë³òèçì ³ àíòè³íòå ëåê -
òóàë³çì, ï³äîçð³ë³ñòü ³ íåïðè ÿçíü äî “êîëèøí³õ”. ̳ñöå ðåë³ã³éíî¿ ³äåí òè÷ -
íîñò³ çàé íÿâ âîéîâ íè ÷èé àòå¿çì, ùî âèÿ âèâ ïðå òåíç³þ íà ñòà òóñ íîâî¿
äóõîâ íî¿ êîí ñòàíòè. Íàâ ’ÿ çó âàíà âëà äîþ ñèñ òåìà ö³ííîñ òåé êóëü òè âó -
âàëà ïîâåð õîâå, ñïðî ùåíå ñòàâ ëåííÿ äî êóëü òóðè, ÿêà îáîâ’ÿç êîâî ìàëà
áóòè “çðî çóì³ëîþ ìàñàì”. Âñå, ùî íå âêëà äà ëîñÿ ó çâè÷í³ ðàìêè, îãî ëî -
øó âà ëîñÿ “áóðæóàçíèì” ³ áóëî ïðèðå÷åíå íà çíèùåííÿ.
Íîâà ðàäÿ íñüêà ³äåí òè÷í³ñòü áóëà ïîçà åòí³÷íîþ ³ ïîçà íàö³îíàëü íîþ
– âñó ïå ðå÷ åòí³÷íîìó ïðè íöèïó, çàêëà äå íîìó ó ôóí äà ìåíò äåð æàâè.
Ïðàâ ëÿ÷à ïàðò³ÿ ðîç ãëÿ äàëà ìîäåðí³çàö³þ ÿê çàñ³á çíå î ñîá ëåííÿ, çíè -
ùåííÿ ñóòòºâèõ êóëü òóð íèõ â³äì³ííîñ òåé ì³æ íàö³ÿìè ³ åòí³÷íèìè ãðó -
ïàìè, ¿õ ³íòåã ðàö³¿ â ðàäÿ íñüêó ñèñ òåìó. Êëà ñîâ³ñòü ðàäÿ íñüêî¿
âíóòð³øíüî¿ ïîë³òèêè áóëà ñâîºð³äíîþ ïðî òè âà ãîþ ¿¿ íàö³îíàëüí³é
ñêëàäîâ³é.
Íàö³îíàëüí³ñòü â ðàäÿíñüê³é ñèñ òåì³ ö³ííîñ òåé ðîç ãëÿ äà ëàñÿ ÿê
ÿâèùå äðó ãî ðÿäíå é òèì ÷à ñîâå; ó íåâèç íà ÷å íîìó ìàé áóò íüîìó íàö³¿
ìàëè çëè òèñÿ âîºäèíî. Öå, ïðîòå, íå îçíà ÷àëî â³äìîâè ðàäÿ íñüêî¿ âëàäè
â³ä ³íñòè òóàë³çàö³¿ íàö³îíàëü íîñò³ ÿê íà çàãàëü íî äåð æàâ íîìó ³ ãðó ïî -
âîìó, òàê ³ íà ³íäèâ³äóàëü íîìó ð³âí³. Íàö³îíàëüí³ñòü òðàê òó âà ëàñÿ ÿê
íåçì³ííà õàðàê òå ðèñ òèêà, äàíà ëþäèí³ â³ä íàðîä æåííÿ, ³ çàêð³ïëþ âà ëàñÿ
â ïàñ ïîð òàõ. Äîñèòü ïîøè ðå íîþ â³äïîâ³ääþ íà òàêó ïîë³òèêó, ùî áóëà
³íñòðó ìåí òîì äåíàö³îíàë³çàö³¿ é àñèì³ëÿö³¿, ñòàëà “êðèï òî åòí³÷í³ñòü”.
Âîíà âèÿâ ëÿ ëàñÿ ó ïðè õî âó âàíí³ ëþäè íîþ ñâîãî åòí³÷íîãî ïîõîä æåííÿ
÷è ó çì³í³ ïàñ ïîð òíî¿ íàö³îíàëü íîñò³ ï³ä òèñ êîì îáñòà âèí. Òàêà
ñèòóàö³éíà åòí³÷í³ñòü äîïî ìà ãàëà âèæè âàòè ó òÿæê³ ÷àñè òîòàë³òàðèçìó,
êîëè îäíà ëèø íàö³îíàëüíà íàëåæí³ñòü ÷àñòî ñòàâàëà ï³äñòàâîþ äëÿ
óòèñê³â ³ ðåïðåñ³é.
Àìåðèêàíñüêèé äîñë³äíèê ³äåí òèô³êàö³éíèõ ïðî öåñ³â â ÑÐÑÐ Ì.ôîí
Ãàãåí çâåðòຠóâàãó íà íåïîñë³äîâí³ñòü ³ ñóïåðå÷ëèâ³ñòü ïîë³òèêè
ñòàë³íñüêîãî ðåæèìó â “óêð à¿íñüêîìó ïèòàíí³”, ÿêà ñòâî ðèëà äëÿ íüîãî
÷èìàëî óñêëàä íåíü. Ç îäíîãî áîêó, òåðîð ãîëî äîì ³ îô³ö³éíèé òèñê íà
óêðà¿íñüê³ åë³òè ïîñëàá ëþ âàëè áóäü-ÿê³ óêðà¿íñüê³ ³í³ö³àòèâè ùîäî àâòî -
íîì íîñò³ â ðåñ ïóáë³êàíñüê³é ïîë³òèö³. Ç äðó ãîãî áîêó, àíåêñ³ÿ Çàõ³äíî¿
Óêðà¿íè áóëà ïîâ’ÿ çàíà ç ðèòî ðè êîþ ðåàë³çàö³¿ “äàâí³õ íàö³îíàëü íèõ
óñòðåìë³íü”, ùî ìàëà âèðàç íèé ³ððå äåí ò èñòñüêèé ï³äòåêñò. Öÿ ðèòî ðèêà,
ÿêà áóëà ÷àñ òè íîþ îô³ö³éíî¿ êîì³íòåðí³âñüêî¿ ïðî ïà ãàíäè ç ÷àñ³â V êîí -
ãðåñó 1924 ð., ïîãàíî óçãîä æó âà ëàñÿ ³ç ðàäÿ íñüêèì áà÷åí íÿì øëÿõ³â ðîç -
âèòêó íîâî¿ ³äåí òè÷ íîñò³ ³ ìîãëà ñòè ìó ëþ âàòè âèç âîëüí³ ³äå¿21.
ϳñëÿ ³íêîð ïî ðàö³¿ Çàõ³äíî¿ Óêðà¿íè â ÓÐÑÐ ðàäÿ íñüêà âëàäà âèò ðà -
òèëà ÷èìàëî çóñèëü, ùîá íàâ’ÿ çàòè íàñå ëåííþ çàãàëü íî ðà äÿ íñüêó, ïîçà -
118
àí
ð
îã
à
Í
àñ
è
ð
à
Ë
21 Hagen M. von. States, Nations, and Identities: The Russian-Ukrainian Encounter in
the First Half of the Twentieth Century // Culture, Nation, and Identity. The
Ukrainian-Russian Encounter (1600-1945). – Edmonton-Toronto, 2003. – P. 373.
åòí³÷íó é ì³í³ìàëü íîþ ì³ðîþ íàö³îíàëüíó, ñèñ òåìó ö³ííîñ òåé. Ðåçóëü òàò
âèÿ âèâñÿ ïðî òè ëåæ íèì î÷³êóâà íîìó. Ó ïðî òè áîðñòâ³ ç âëà äîþ âèðîá ëå -
íèé çàõ³äíî óê ð à¿íñüêèì ñóñï³ëüñòâîì êîì ïëåêñ íàö³îíàëü íî¿
ñàìîñâ³äîìîñò³ ïðî ÿ âèâñÿ íàñò³ëüêè ïîòóæíî, ùî â³äïîâ³äí³ ñâ³òîã ëÿäí³
íàñòà íîâè é ö³íí³ñí³ îð³ºíòàö³¿ ñïðà âèëè ïîì³òíèé âïëèâ íà ôîð ìó âàííÿ
íàö³îíàëü íî¿ ³äå¿ ï³ñëÿ çäî áóòòÿ íåçà ëåæ íîñò³. ² ñüî ãîäí³ ì³ñöåâà åë³òà
äîñèòü ïîñë³äîâíî ï³äòâåð äæóº ðåïó òàö³þ ïîáîð íèêà åòíîîð³ºíòî âà íî¿
íàö³îíàëü íî¿ ³äå¿, ïðà âèõ ïîãëÿä³â, ºâðî àò ëàí òè÷ íî¿ ³íòåã ðàö³¿,
ë³áåðàëüíî-ðèí êî âèõ ðåôîðì, õðèñ òè ÿ íñüêèõ ³äåàë³â. Äàâí³ êóëü òóðí³ òà
³ñòî ðè÷í³ öåí òðè êðàþ âèñ òó ïà þòü îñå ðåä êàìè ïàñ³îíàð íîñò³, ùî äîâ³â
áóð õëè âèé ñïàëàõ ïàòð³îòè÷íèõ ïî÷óòò³â ï³ä ÷àñ “ïîìàðàí÷åâî¿
ðåâîëþö³¿”.
Äðó ãèì îñå ðåä êîì ïàñ³îíàð íîñò³, àëå ç ïðî òè ëåæ íèì çíà êîì, âèñ -
òóïຠÊðèì, ÿêèé ñòàâ ÷àñ òè íîþ óêð à¿íñüêî¿ òåðè òî𳿠ó 1954 ð., à ó
1991 ð. ä³ñòàâ àâòî íîì íèé ñòà òóñ. Äîì³íóþ÷å ñòà íî âèùå ðîñ³éñüêî¿
îáùèíè ïåðå òâî ðèëî ôîð ìàëüíî íàä íàö³îíàëüíó àâòî íîì³þ íà ôîð ïîñò
îáñòî þ âàííÿ îñîá ëè âî¿, ðîñ³éñüêî¿ ó ñâî¿é îñíîâ³ ³äåí òè÷ íîñò³. À ïîâåð -
íåííÿ íà ï³âîñòð³â ï³ñëÿ äåñÿ òèð³÷ âèìó øå íî¿ â³äñóò íîñò³ 250-òèñÿ÷ íî¿
êðè ìñüêî òà òà ðñüêî¿ ñï³ëüíîòè, îáòÿ æå íî¿ âëàñ íèì òðàâ ìà òè÷ íèì
äîñâ³äîì, ñòâî ðèëî â Êðèìó âèðàç íèé ôåíî ìåí åòí³÷íî¿ àí³çîò ðîﳿ – ó
òðüîõ íàéá³ëüøèõ åòí³÷íèõ ñï³ëüíîò ñôîð ìó âà ëîñÿ ð³çíå áà÷åííÿ îïòè -
ìàëü íèõ øëÿõ³â ðîç âèòêó ÀÐÊ. гçíîñ ïðÿ ìî âàí³ñòü ³íòå ðåñ³â ³ çîâí³øí³õ
îð³ºíòàö³é ñòâîðþº íà ï³âîñ òðîâ³ àòìîñ ôåðó ëàòåí òíî¿ êîíôë³êòíîñò³,
ê³íöåâèé ðåçóëüòàò ÿêî¿ âàæêî ï³ääàºòüñÿ ïðîãíîçóâàííþ.
“Ïîìà ðàí ÷åâå ïðî òèñ òî ÿííÿ” âèâåëî íà ïîâåð õíþ ïîë³òè÷ íîãî æèòòÿ
òó â³ñü êîíôë³êòíîñò³, ÿêà çàâæäè áóëà ³ìàíåí òíî ïðè ñóòíÿ â óêð à¿íñüêèõ
ðåàë³ÿõ, àëå äîíå äàâíà ìàëà âèã ëÿä “ñòèñ íó òî¿ ïðó æèíè”. Åëåê òî ðàëüí³
ñèì ïàò³¿ ïåðå ðîñëè ó ùîñü çíà÷íî á³ëüøå é âàãîìå, ñòàâøè ë³í³ºþ
âîäîä³ëó çà ö³íí³ñíî-ñâ³òîã ëÿä íèìè é êóëü òóðíî-ìîâ íèìè êðè òåð³ÿìè.
Íàâ êîëî Â.ßíó êî âè÷à ãðó ïó âà ëèñÿ ïåðå âàæíî ïðàã ìà òèêè, Â.Þùåíêî
çãóð òî âó âàâ ñâî¿õ ðîìàí òè÷íî íàëàø òî âà íèõ ïðè õèëü íèê³â íàâêîëî
ö³ííîñ òåé ñâî áîäè, ëþäñüêî¿ ã³äíîñò³, ïàòð³îòèçìó. Íàå ëåê òðè çî âà íèé
Ìàé äàí ñïðèé ìàâ ¿õ ÿê ñèì ïòîìè îíîâ ëåííÿ é î÷è ùåííÿ ³ äàëåêî íå
çðàçó ðîçï³çíàâ ñïðîáè áàçó âàííÿ ³äåî ëî㳿 “íîâîãî ïàòð³îòèçìó” íà åòíî -
íàö³îíàë³ñòè÷ íîìó (íàäòî ñëàáî ñóì³ñíîìó ç ïð³îðè òåò íèìè ºâðî ïå -
éñüêèìè ö³ííîñ òÿìè) ôóí äà ìåíò³. Îá´ðóí òî âó âàòè ëåã³òèìí³ñòü çà
äîïî ìî ãîþ åòíî íàö³îíàë³ñòè÷ íî¿ ðèòî ðèêè âèÿ âè ëîñÿ çíà÷íî ëåãøå, í³æ
ñòâî ðþ âàòè âèñîê³ ñòàí äàðòè óïðàâë³ííÿ ³ íîâ³ åòàëîíè ë³äåðñòâà,
áàçîâàí³ íà ïð³îðèòåò³ íàö³îíàëüíèõ ³íòåðåñ³â.
²ñòî ðèêè, ìàáóòü, ùå äîâãî ñïå ðå ÷à òè ìóòüñÿ, ÷è áóëè ïî䳿 ê³íöÿ
2004 ð. ðåâî ëþö³ºþ ³ ÷è áóëà öÿ ðåâî ëþö³ÿ “ïîìà ðàí ÷å âîþ”. Ôàê òîì º
ëèøå ïðî áóä æåííÿ íà ´ðóíò³ “àíòè êó÷ì³çìó” ìîãóò íüî¿ äóõîâ íî¿ åíåð㳿
ìàñ, ïðè ÷îìó íå ëèøå íà çàõîä³ ³ ó öåíòð³ Óêðà¿íè, àëå é íà ¿¿ ñõîä³. Ñàìå
“ïðî áóä æåííÿ Ñõîäó” ñòàëî íàéá³ëüøèì øîêîì äëÿ ëüâ³âñüêèõ ³íòå ëåê -
òóàë³â, ÿê³ çâèêëè ïðåä ñòàâ ëÿòè çàõ³äíî óê ð à¿íñüêó ðåã³îíàëüíó ³äåí -
119
Ô
åíî
ì
åí ð
åã³î
íà
ë³çì
ó ³ íà
ö
³î
íà
ëüíà
³ä
åíò
è
÷í³ñò
ü â Ó
êð
à
¿í³
òè÷í³ñòü ÿê åòà ëîí óêð à¿íñüêîñò³. Íà ñòîð³íêàõ “Ëüâ³âñüêî¿ ãàçåòè”
Â.³òêî âñüêèé ç òðè âî ãîþ ïèñàâ ïðî òå, ùî Ëüâ³â ³ Ãàëè ÷èíà óæå íå
ïîâèíí³ ââà æàòè ñåáå “óêð à¿íñüêèì Ï’ºìîí òîì” – öåíòð ïîë³òè÷ íî¿ àêòèâ -
íîñò³ óêð à¿íñüêîãî ãðî ìà äÿ íñòâà ïåðåì³ñòèâñÿ íà ϳâäåíü ³ Ñõ³ä, ³ íå
âàðòî áà÷èòè â öüîìó “îë³ãàðõ³÷í³ òåõ íî ëî㳿” ÷è íàñë³äêè ï³äêóïó àáî
çîì áó âàííÿ. “²íøå ïèòàííÿ – êóäè ñàìå ïîâåäå êðà¿íó öåé íîâî ÿâ ëå íèé
Ï’ºìîíò?”22
Ïåðå ìîãó êîìàíäè Â.Þùåíêà íà ïðå çè ä åíòñüêèõ âèáî ðàõ çíà÷ íîþ
ì³ðîþ çàáåç ïå ÷èëè êîí ñîë³äàö³éí³ ãàñëà, ÿê³ âèãî ëî øó âà ëèñÿ íà Ìàé -
äàí³. Íàãî ëîñ íà çàãàëü íî íàö³îíàëü íèõ, à íå åòí³÷íèõ ïð³îðè òå òàõ âñå ëÿâ
íà䳿 íà ìîæ ëèâ³ñòü çáëè æåííÿ Çàõîäó ³ Ñõîäó, ôîð ìó âàííÿ çð³ëî¿
ïîë³òè÷ íî¿ íàö³¿ é 䳺çäàò íîãî ãðî ìà äÿ íñüêîãî ñóñï³ëüñòâà. Àëå îñê³ëüêè
äåê ëà ðàö³¿ äóæå øâèäêî ðîç³éøëèñÿ ç ðåàëü íèìè ñïðà âàìè, åôåêò
ðîç’ºäíàííÿ äâîõ ÷àñ òèí Óêðà¿íè ëèøå ïîñè ëèâñÿ, ÷èì âïðàâíî ñêî ðèñ òà -
ëèñÿ ðàäèêàëè ç îáîõ ñòîð³í.
Ñüî ãîäí³øí³é ñòàí “ðîç êî ëî òîñò³” ñóñï³ëüíî¿ ñâ³äîìîñò³ â Óêðà¿í³ –
ðîç ïëàòà çà ñõèëüí³ñòü äî ñîö³àëü íî¿ ì³ôîò âîð ÷îñò³, íàñë³äóâàëüíó ñòðà -
òåã³þ, íå÷³òê³ îð³ºíòèðè ³ åòíîê ðà òè÷í³ òåí äåíö³¿ â ãóìàí³òàðí³é ïîë³òèö³.
Óêð à¿íñüêèé ñîö³óì íå çðàçó ðîçï³çíàâ òó ì³íó óïîâ³ëüíå íî¿ ä³¿, ÿêà çàêëà -
äà ëàñÿ ó ñóñï³ëüíó ñâ³äîì³ñòü ³äåî ëî ãå ìîþ “äâîõ Óêðà¿í”, îñîá ëèâî ó
òîìó ¿¿ êðàé íüîìó âèÿâ³, êîëè îäíà ¿¿ ÷àñ òèíà ïðåä ñòàâ ëÿ ëàñÿ ïîáîð íè -
öåþ äåìîê ðàò³¿, à äðóã³é ïðè ïè ñó âà ëàñÿ ðîëü “ï’ÿ òî¿ êîëîíè ìîñ êî -
âñüêîãî ³ìïåð³àë³çìó” (Ë.Ëóê ’ÿ íåíêî)23. Ñôîð ìî âà íèé íà ö³é îñíîâ³
³ì³äæ “äîíåöü êèõ” øâèäêî íàáóâ ãîñ òðî íåãà òèâ íîãî â³äò³íêó, à âåñü
ñõ³äíèé ðåã³îí ä³ñòàâ ðåïó òàö³þ êðèì³íàë³çîâà íîãî, “áàí äè òñüêîãî”. Ðîç -
êðó ÷å íèé ó òàêèé ñïîñ³á ãðó ïî âèé áðåíä âèÿ âèâñÿ ÿäðîì ìàí³ïóëÿ òèâ íèõ
òåõ íî ëîã³é, çàñòî ñî âó âà íèõ ï³ä ÷àñ ïðåçèäåíòñüêèõ âèáîð³â 2004 ð. ³
ï³ñëÿ ïåðåìîãè Â.Þùåíêà.
Äîñë³äæåííÿ, çä³éñíåíå óïðî äîâæ 2005 ð. Öåí òðîì Ðàçóì êîâà çà
ó÷àñòþ ªâðî ïå éñüêîãî ³íñòè òóòó Óí³âåð ñè òåòó Öþð³õà â ðàì êàõ ïðî åêòó
“Ñõ³ä-Çàõ³ä Óêðà¿íè: ïîäî ëàííÿ ðîç êîëó, ôîð ìó âàííÿ ñï³ëüíî¿ íàö³îíàëü -
íî¿ ³äåí òè÷ íîñò³”, âèÿ âèëî äîâîë³ êîí òðàñ òíó êàð òèíó ïîëÿ ðè çàö³¿
ðîçá³æíîñ òåé ó ïîãëÿ äàõ ãðî ìà äÿí ð³çíèõ ðåã³îí³â. Íàÿâí³ñòü ê³ëüêîõ êîí -
êó ðó þ ÷èõ óêð à¿íñüêèõ íàö³îíàëü íèõ ïðî åêò³â, çà âèñ íîâ êàìè ñîö³îëîã³â,
ñòàëà ïåðå äó ìî âîþ äëÿ ñâ³äîìîãî (³ ðåçóëü òà òèâ íîãî) âèêî ðèñ òàííÿ òåõ -
íî ëîã³é “ðîç êîëó” êðà¿íè íà ðåã³îíàëüí³ çîíè. Òå, ùî ÷àñ òêà “ºâðî îï -
òèì³ñò³â” çìåí øó âà òè ìåòüñÿ ó íàïðÿì³ “Çàõ³ä – Ñõ³ä”, ìîæíà áóëî
ïåðå äáà ÷èòè. Îäíàê ïåâ íîþ íåñïîä³âàí êîþ ñòàëî òå, ùî íà ï’ÿò íàä öÿ -
òîìó ðîö³ íåçà ëåæ íîñò³ áëèçüêî ïîëî âèíè ãðî ìà äÿí âñå ùå õîò³ëè á
â³äíîâ ëåííÿ Ðàäÿ íñüêîãî Ñîþçó òà ñîö³àë³ñòè÷ íî¿ ñèñ òåìè (õî÷à ïîíàä
ïîëî âèíà ç íèõ âèç íàëè, ùî çà ñó÷àñ íèõ óìîâ çðî áèòè öå íåðå àëüíî).
120
àí
ð
îã
à
Í
àñ
è
ð
à
Ë
22 Ëüâ³âñüêà ãàçåòà. – 2005. – 25 êâ³òíÿ.
23 Ïåð ñî íàë Ïëþñ. – 2004. – ¹ 26.
² ÿêùî íà Çàõîä³ Óêðà¿íè òàêå áàæàííÿ âèñ ëî âèëè ëèøå 16,3% îïè òà íèõ,
òî â Öåíòð³ ¿õ áóëî 52,7%, íà ϳâäí³ – 73,4%, íà Ñõîä³ – 51,7%.
Ïðèá³÷íèê³â ºâðî³íòåã ðàö³¿ íà Çàõîä³ âèÿ âè ëîñÿ 64,6%, ó Öåíòð³ 45,9%,
íà ϳâäí³ 23,9%, íà Ñõîä³ 29,6%24.
Ðåçóëü òàòè ïàð ëà ì åíòñüêèõ âèáîð³â 2006 ð. ùå äîâãî áóäóòü
àíàë³çóâà òèñÿ ç òî÷êè çîðó ñàìî³äåí òèô³êàö³¿ ³íäèâ³ä³â ³ ñóñï³ëüíèõ ãðóï.
Íåâàæêî ïåðå äáà ÷èòè, ùî ãîëîâ íèì ðàêóð ñîì äîñë³äæåíü áóäå òåðè -
òîð³àëü íèé, áî ñàìå ó ö³é ñôåð³ íàé âè ðàçí³øå ïðî ñòå æó þòüñÿ íèí³
îð³ºíòàö³éí³ óïî äî áàííÿ. Óòðóä íþ âà òèìå àíàë³ç ñâîºð³äí³ñòü ïàðò³éíî¿
ñòðóê òó ðè çàö³¿ – íà ïðà âîìó ôëàíç³ óêð à¿íñüêîãî ïîë³òè÷ íîãî ñïåê òðà
îïè íè ëèñÿ ³ ïðàã ìà òèêè ç Ïàðò³¿ ðåã³îí³â, ³ íàö³îíàëüí³ ðîìàí òèêè ç
ÍÑÍÓ, öåíòð íå ìຠäîñ òóïó ó çàêî íî äàâ÷ó ã³ëêó âëàäè, à ïàðò³éíà
îð³ºíòàö³ÿ ÁÞÒ ëèøàºòüñÿ äîâîë³ íåâèçíà÷åíîþ.
Ïîêè ùî î÷å âèäíå îäíå: îáðèñè ðåã³îíàëü íî¿ ³äåí òè÷ íîñò³ â Óêðà¿í³
â³äòâî ðèëè ïîøè ðå íèé, àëå äîñ³ ìàëî äîñë³äæå íèé ôåíî ìåí ìíî æèí íî¿
ëîÿëü íîñò³, ÿêèé îñîá ëèâî âèðàçíî âèÿâëÿºòüñÿ ó íåñò³éêèõ äåìîê ðàò³ÿõ
â óìî âàõ íåâèç íà ÷å íîñò³ âèáîðó. Óêðà¿íà ÿâëÿº ñîáîþ ÿêðàç òîé âèïà äîê,
êîëè ñóïåðå÷ëèâà “äâî âåê òîðí³ñòü” ó ïîë³òèö³ âëàäè àêòèâ³çóâàëà ò³ ãðó -
ïîâ³ ïðî ÿâè ðåã³îíàëü íî¿ åòíî êóëü òóð íî¿ ñàìî áóò íîñò³, ÿê³ âêëà äà þòüñÿ
ó ôîð ìóëó “äâî êóëü òóð íî¿ ³äåí òè÷ íîñò³” ³ ó “ñïîê³éíîìó” ñòàí³ ìàþòü
âèã ëÿä íåé òðàëü íèõ. Àëå ïî÷à òîê ÕÕ² ñò. ïðî äå ìî íñòðó âàâ íàÿâí³ñòü
áàãàòüîõ ï³äâîä íèõ êàìåí³â, çäàò íèõ âèíèêàòè íà ´ðóíò³ “ñâ³äîì³ñíîãî
äóàë³çìó”.
Ñèòóàö³ÿ åëåê òî ðàëü íîãî ðîç êîëó, ëåã³òèì³çîâàíà ì³ñöå âèìè âèáî -
ðàìè 2006 ð., ï³äòâåð äèëà âèñ íî âîê ñîö³îëîã³â ïðî â³äñóòí³ñòü â ñó÷àñ -
íîìó óêð à¿íñüêîìó ñóñï³ëüñòâ³ êîí ñåí ñóñ íî¿ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè ³
â³äïîâ³äíî – ïðî ³ñíó âàííÿ ðåã³îíàëü íîãî ôåíî ìåíà êîíôë³êòíèõ ïîë³òè÷ -
íèõ êóëü òóð. Âèò ðè ìàëè ïåðåâ³ðêó âèáî ðàìè ³ ðåçóëü òàòè äîñë³äæåííÿ
âïëèâó ðåã³îíàë³çìó íà íàé âàæ ëèâ³ø³ ôóíêö³¿ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè
(îð³ºíòàö³éíó, ³íòåã ðàö³éíó, àêòè âàö³éíó), çä³éñíþ âàí³ ó ðàì êàõ
ìîí³òîðèí ãî âîãî ïðî åêòó “Óêð à¿íñüêå ñóñï³ëüñòâî” óïðî äîâæ 1994 –
2006 ðð., çîê ðåìà, âèñ íî âîê ïðî íàÿâí³ñòü â Óêðà¿í³ äâîõ (³ íàâ³òü òðüîõ)
ð³çíî âèä³â ðåã³îíàë³çìó. Ó Çàõ³äíîìó ðåã³îí³ éîãî ÿäðîì º ³äåÿ çáå ðå -
æåííÿ óí³òàð íîñò³ óêð à¿íñüêî¿ íàö³îíàëü íî¿ äåð æàâè. Íà Ñõîä³ ïðå âàëþº
ðåã³îíàë³çì ñàìî äîñ òàò íîñò³, â ÿêîìó íà ïåðøå ì³ñöå âèõî äèòü çàõèñò
³íòå ðåñ³â òåðè òîð³àëü íî¿ ñï³ëüíîòè.  ÀÐÊ ó ôîêóñ³ ðåã³îíàëü íî¿
ñàìî³äåí òèô³êàö³¿ ïåðå áóâຠ³äåÿ ñîö³îêóëü òóð íî¿ â³äîê ðåì ëå íîñò³. Âîä -
121
Ô
åíî
ì
åí ð
åã³î
íà
ë³çì
ó ³ íà
ö
³î
íà
ëüíà
³ä
åíò
è
÷í³ñò
ü â Ó
êð
à
¿í³
24 ßêè ìåíêî Þ., Ëèò âè íåíêî Î. Ðåã³îíàëüí³ îñîá ëè âîñò³ ³äåéíî-ïîë³òè÷ íèõ
îð³ºíòàö³é ãðî ìà äÿí Óêðà¿íè â êîí òåêñò³ âèáîð ÷î¿ êàì ïàí³¿-2006 // Ñõ³ä ³ Çàõ³ä
Óêðà¿íè â êîí òåêñò³ âèáîð ÷î¿ êàì ïàí³¿-2006: â³äì³ííîñò³, ïðî òèð³÷÷ÿ, ïåð ñïåê -
òèâè ºäíîñò³. ²íôîð ìàö³éíî-àíàë³òè÷í³ ìàòåð³àëè äî Êðóã ëîãî ñòîëó. – Ê., 2006.
– Ñ. 4-12.
íî ÷àñ íå ï³äòâåð äè ëîñÿ ïðè ïó ùåííÿ ñîö³îëîã³â ïðî íàáëè æåííÿ ãðî ìà -
äÿí Óêðà¿íè ó ñâî¿õ óïî äî áàí íÿõ äî öåí òð èñòñüêî¿ ïëàò ôîðìè25.
Îòæå, ïðî áëåìè ôîð ìó âàííÿ íàö³îíàëü íî¿ (çàãàëü íîã ðî ìà äÿ íñüêî¿)
³äåí òè÷ íîñò³, âèðîá ëåííÿ ³íòåã ðàëü íî¿ ñèñ òåìè áàçî âèõ ö³ííîñ òåé ³ îñíî -
âî ïî ëîæ íèõ ïðè íöèï³â ïîë³òè÷ íî¿ âçàºìî䳿 ëèøà þòüñÿ â Óêðà¿í³ íàä çâè -
÷àéíî ãîñ òðèìè. Ïåâí³ íà䳿 íà ïðè ìè ðåííÿ ðåã³îíàëü íèõ åë³ò ïðî áó äèëî
ï³äïè ñàííÿ Óí³âåð ñàëó íàö³îíàëü íî¿ ºäíîñò³ ³ ïðèõ³ä äî âëàäè
ïðåì’ºð-ì³í³ñòðà Â.ßíó êî âè÷à; îñòàíí³é ïðåä ñòàâëÿº “óìîâ íèé Ñõ³ä”
Óêðà¿íè, ÿêèé â³ä÷ó âàâ ñåáå óùåì ëå íèì ï³ñëÿ ïðå çè ä åíòñüêèõ âèáîð³â.
Äîìîâ ëå íîñò³ ïðîâ³äíèõ ïîë³òè÷ íèõ ñèë çì³íèëè ñèòóàö³þ – ç’ÿ âè ëàñÿ
ìîæ ëèâ³ñòü çáó äó âàòè ì³ñò ÷åðåç “öèâ³ë³çàö³éíèé ðîç ëàì”, çíÿòè íàä -
óìàíó ïðî áëåìó “äâîõ Óêðà¿í”. Àëå êîí ñîë³äóâàòè ñóñï³ëüñòâî íåìîæ -
ëèâî çà äîïî ìî ãîþ îäíèõ ëèøå ãàñåë, ³ äàëåêî íå âñå òóò çàëå æèòü â³ä
ñóá’ºêòèâ íèõ áàæàíü. Ëèøå òîä³, êîëè âëàäà âèç íà ÷èòü â³äïîâ³äíó äî âèê -
ëèê³â ÕÕ² ñòîë³òòÿ ñòðà òåã³þ ðîç âèòêó ³ âæèâå åôåê òèâ íèõ çàõîä³â äî ¿¿
ïîñë³äîâ íîãî âïðî âàä æåííÿ â æèòòÿ, à ñóñï³ëüñòâî ³ åë³òè íàâ÷àòüñÿ óçãîä -
æó âàòè ð³çíîñ ïðÿ ìî âàí³ ³íòå ðåñè, ìîæíà áóäå ãîâî ðèòè ïðî
ïåðåäáà÷óâàí³ñòü ïîë³òè÷íîãî ïðîöåñó ³ â³äâåðíåííÿ ñîö³àëüíèõ ðèçèê³â.
122
25 Ñòåãí³é Î. Ðåã³îíàëü íèé ÷èí íèê ðîç âèòêó ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè íàñå ëåííÿ
Óêðà¿íè // Ñîö³îëîã³ÿ: òåîð³ÿ, ìåòîäè, ìàð êå òèíã. – 2005. – ¹ 3. – Ñ. 94 – 122.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-29584 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0087 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-11-24T11:37:08Z |
| publishDate | 2007 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Нагорна, Л. 2011-12-17T21:10:09Z 2011-12-17T21:10:09Z 2007 Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки / Л. Нагорна // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 107-122. — Бібліогр.: 25 назв. — укр. XXXX-0087 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29584 uk Інститут історії України НАН України Регіональна історія України Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки Article published earlier |
| spellingShingle | Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки Нагорна, Л. Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі |
| title | Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки |
| title_full | Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки |
| title_fullStr | Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки |
| title_full_unstemmed | Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки |
| title_short | Феномен регіоналізму і національна ідентичність в Україні: історичні витоки |
| title_sort | феномен регіоналізму і національна ідентичність в україні: історичні витоки |
| topic | Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі |
| topic_facet | Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29584 |
| work_keys_str_mv | AT nagornal fenomenregíonalízmuínacíonalʹnaídentičnístʹvukraíníístoričnívitoki |