Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.)
Saved in:
| Published in: | Регіональна історія України |
|---|---|
| Date: | 2007 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2007
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29585 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) / Р. Пиріг // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 123-132. — Бібліогр.: 29 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859978922975821824 |
|---|---|
| author | Пиріг, Р. |
| author_facet | Пиріг, Р. |
| citation_txt | Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) / Р. Пиріг // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 123-132. — Бібліогр.: 29 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Регіональна історія України |
| first_indexed | 2025-12-07T16:24:42Z |
| format | Article |
| fulltext |
Ðóñ ëàí Ïèð³ã
ÏÐÎÁËÅÌÀ ÕÎËÌÙÈÍÈ Ó
ÏÓÁ˲ÖÈÑÒÈ×ÍÈÕ ÏÐÀÖßÕ
ÌÈÕÀÉËÀ ÃÐÓØÅÂÑÜÊÎÃÎ
(1905-1918 ðð.)
Ñîáîðí³ñòü óêð à¿íñüêèõ çåìåëü – îäíà ç äîì³íàíòíèõ ³äåé
äîñë³äíèöü êî¿, ïóáë³öèñ òè÷ íî¿ òà ïîë³òè÷ íî¿ ä³ÿëü íîñò³ Ì.Ãðó øå -
âñüêîãî. Àêò Çëóêè 22 ñ³÷íÿ 1919 ðîêó ñòàâ âåð øèí íîþ, àëå, íà æàëü, íå
çàâåð øàëü íîþ ïî䳺þ óêð à¿íñüêîãî ñîáîð íèöü êîãî ïðî öåñó. Íàâ³òü çàëè -
øèâ øèñü ñèì âîë³÷íèì, â³í óïðî äîâæ óñüîãî ÕÕ ñòîë³òòÿ âèñ òó ïàâ âèç -
íà÷ íèì ÷èí íè êîì íàö³îíàëü íî¿ êîí ñîë³äàö³¿, ³ìïå ðà òè âîì çáè ðàííÿ
óêð à¿íñüêèõ çåìåëü â ºäèí³é äåð æàâ íèé îðãàí³çì.
Ñåðåä ïðîâ³äíèõ ä³ÿ÷³â óêð à¿íñòâà, ÿê³ ñêð³ïèëè ñâî¿ìè ï³äïè ñàìè
öåé â³êîïîì íèé äîêó ìåíò, íå áóëî Ìèõàéëà Ãðó øå âñüêîãî. dzðêà éîãî
ïîë³òè÷ íî¿ äîë³ òîä³ âæå çãà ñàëà. Õî÷ îñî áèñ òèé âíå ñîê â îá´ðóí òó âàííÿ ³
â³äñòî þ âàííÿ ñîáîð íîñò³ óêð à¿íñüêèõ çåìåëü âåëè ÷åç íèé ³ íåçà ïå ðå÷ íèé.
Íàñàì ïå ðåä, ÿê âèäàò íîãî ó÷å íîãî, ãðî ìà äñüêî-ïîë³òè÷ íîãî ä³ÿ÷à,
ãîëîâè Óêð à¿íñüêî¿ Öåí òðàëü íî¿ Ðàäè, ôóí äà òîðà ÓÍÐ. Àäæå éîãî
íàóêîâà ä³ÿëüí³ñòü, çîê ðåìà áàãà òî òîìíà “²ñòîð³ÿ Óêðà¿íè-Ðóñè” ñïðÿ ìî -
âàíà íà îá´ðóí òó âàííÿ îêðåì³øíîñò³ ³ òÿã ëîñò³ óêð à¿íñüêîãî ³ñòî ðè÷ íîãî
ïðî öåñó, åòíî ãå íåçó óêðà¿íö³â, àðå àëó ¿õ ðîç ñå ëåííÿ.
Ïóáë³öèñ òè÷íà ä³ÿëüí³ñòü Ì.Ãðó øå âñüêîãî áóëà îðãàí³÷íèì ïðî äîâ -
æåí íÿì íàóêîâî-äîñë³äíèöü êî¿ ïðàö³. Ñàìå ñïè ðà þ ÷èñü íà ¿¿ ðåçóëü òàòè,
âèêî ðèñ òî âó þ÷è íàóêîâó àðãó ìåí òàö³þ, àâòåí òè÷í³ äîêó ìåí òàëüí³ äæå -
ðåëà, â÷å íèé äîâî äèâ àâòîõ òîíí³ñòü óêð à¿íñüêîãî íàñå ëåííÿ, éîãî ãåîã -
ðàô³÷í³ òåðè òîð³¿, çíî ñèíè ç ³íøèìè íàðî äàìè. Äîáà óêð à¿íñüêî¿
ðåâî ëþö³¿ äàëà ãîëîâ³ ÓÖÐ ùàñ ëè âèé øàíñ âò³ëþâàòè ó æèòòÿ ñîáîð -
íèöüê³ ³äå¿ â íàö³îíàëü íîìó äåð æà âîò âî ðåíí³.
Äàíà ñòàòòÿ ñòà âèòü çà ìåòó øëÿ õîì àíàë³çó ïóáë³öèñ òè÷ íèõ ïðàöü
Ì.Ãðó øå âñüêîãî âèñâ³òëèòè éîãî çóñèëëÿ ïî íàóêî âîìó îá´ðóí òó âàííþ
³ñòî ðè÷ íî¿ íàëåæ íîñò³ Õîë ìùèíè äî óêð à¿íñüêèõ çåìåëü, ¿¿ îáîðîíó â³ä
ïîñÿ ãàíü Ïîëüù³ òà Ðîñ³¿, áîðîòüáó çà âõîä æåííÿ äî Óêð à¿íñüêî¿ Íàðîä -
íî¿ Ðåñ ïóáë³êè. Ïðè íàã³äíî çàóâà æèìî, ùî äëÿ Ì.Ãðó øå âñüêîãî Õîëì
áóâ ì³ñòîì éîãî íàðîä æåííÿ, ìàëîþ áàòüê³âùè íîþ. ² â³í öå íåîäíî ðà çîâî
ï³äêðåñ ëþ âàâ, îñîá ëèâî â 1917 ðîö³. Æèòåë³ Õîëìà â ñâîþ ÷åðãó ïèøà -
ëèñÿ âèäàò íèì çåì ëÿ êîì, çàñíó âàëè â ì³ñò³ ìóçåé Ãðó øå âñüêîãî.
ßêùî ñòî ñîâíî äîë³ çàõ³äíî óê ð à¿íñüêèõ çåìåëü äàâíî óñòà ëå íèìè º
åï³òåòè ñêëàäíà, äðà ìà òè÷íà, òî ùîäî óêðà¿íö³â Õîë ìùèíè òåðì³í
òðàã³÷íà çîâñ³ì íå áóäå ã³ïåð áîë³çàö³ºþ, áåðó÷è äî óâàãè ðîñ³éñüê³,
© Ðåã³îíàëüíà ³ñòîð³ÿ Óêðà¿íè. Çá³ðíèê íàóêî âèõ ñòà òåé. Âèïóñê 1. – Ñ. 123-132. © Ðóñ ëàí Ïèð³ã, 2007
ïîëüñüê³ òà ðàäÿíñüê³ äåïîð òàö³¿ õîë ìùàê³â ó ÕÕ ñòîë³òò³, ÿê³ é ïðè âåëè
äî âèäà ëåííÿ óêð à¿íñüêîãî åòíîñó ç ¿õ àâòîõ òîí íèõ çåìåëü.
 ñó÷àñí³é óêðà¿íñüê³é ³ñòîð³îãðàô³¿ º ê³ëüêà íåâå ëè êèõ ðîçâ³äîê ïðî
Ìèõàéëà Ãðó øå âñüêîãî òà Õîë ìùèíó. ¯õ àâòîðè Â.Íàçà ðóê òà À.Êîç³é
ðàäøå çàäåê ëà ðó âàëè öþ ïðî áëåìó, àí³æ ï³ä³éøëè äî ¿¿ ðîç â’ÿ çàííÿ1.
Îêðåì³ ñþæåòè çíàé øëè â³äáèòòÿ â ïðà öÿõ Í.Çàõàð ÷èí òà Ñ.Ìàêàð ÷óêà.
Çîê ðåìà, äîñë³äæó þ÷è ñòàâ ëåííÿ ðîñ³éñüêî¿ òà óêð à¿íñüêî¿ ãðî ìà -
äñüêîñò³ äî ïðî åêòó ñòâî ðåííÿ Õîëìñüêî¿ ãóáåðí³¿ ó 1909–1912 ðð., âîíè
íàãî ëî øó þòü íà ïðè íöè ïîâ³é ïîçèö³¿ ç öüîãî ïèòàííÿ Ì.Ãðó øå âñüêîãî2.
Äëÿ ðîçóì³ííÿ ïîãëèá ëå íîãî çàö³êàâ ëåííÿ Ì.Ãðó øå âñüêîãî
õîëìñüêîþ ïðî áëå ìîþ íà ïî÷àòêó 1900-õ ðîê³â ñë³ä íàãà äàòè, ùî Õîë -
ìùèíà ÿê ÷àñ òèíà Êîðîë³âñòâà Ïîëüñüêîãî ó òîé ÷àñ âõî äèëà äî ñêëàäó
Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïåð³¿. Ðåâî ëþö³ÿ 1905 ð. äàëà ïîøòîâõ ë³áåðàë³çàö³¿
ñóñï³ëüíîãî æèòòÿ, ïîÿâ³ ïðî åêò³â êîí ñòè òóö³éíî¿ ðåôîðìè â Ðîñ³¿. Âæå ó
áåðåçí³ 1905 ð. Ì.Ãðó øå âñüêèé æâàâî â³äãóê íóâñÿ íà ïëàíè âèä³ëåííÿ â
“îñ³áí³ ñîéìè” Ïîëüù³, Ô³íëÿí䳿 òà Êàâ êàçó. Ó ñòàòò³ “Óêð à¿íñòâî ³
ïèòàííÿ äíÿ Ðîñ³¿” â³í íàãî ëî øó âàâ, ùî òàêèé óñòð³é äàâ áè ïåðå âàãó
ê³ëüêîì íàðîä íîñ òÿì, â³ääà þ÷è ³íø³ ï³ä ¿õ ãåãå ìîí³þ: “Íàïð., ñôîð ìó -
âàííÿ îñ³áíî¿ ñàìî óï ðàâè äëÿ Ïîëüù³ â òåïåð³øí³õ àäì³í³ñòðàö³éíèõ ãðà -
íè öÿõ â³ääàëî á ï³ä ïîâíó âëàñòü ïîëÿê³â óêðà¿íö³â Õîë ìùèíè ³
ѳäëå÷ ÷èíè, ëèòîâö³â ãóá. Ñóâ àëêñüêî¿ ³ ò.³í. Ðîç ìå æó âàííÿ íàö³îíàëü íèõ
òåðè òîð³é ÿâëÿºòüñÿ ïåð øîþ óìî âîþ óñï³øíîãî êîí ñòè òóö³éíîãî ðîç -
âîþ”3. Îòæå, âáà ÷à þ÷è ó ïîä³áíîìó ïåðå óñòðî¿ ÿâíó íåáåç ïåêó îïî ëÿ -
÷åííÿ óêðà¿íö³â, Ì.Ãðó øå âñüêèé ñòà âèòü ïèòàííÿ ïðî íàö³îíàëüíó
àâòî íîì³þ óêðà¿íö³â. Âîä íî ÷àñ â³í äîáðå ðîçóì³â, ùî öàðñüêà
àäì³í³ñòðàö³ÿ êðàþ é íàäàë³ áóäå ïðî âî äèòè ïîë³òèêó ðóñèô³êàö³¿.
Öàðñüêèé óêàç ïðî ñâî áîäó â³ðîâèç íàííÿ (êâ³òåíü 1905 ð.) ³íñï³ðóâàâ
ìàñî âèé ïåðåõ³ä óêð à¿íñüêîãî íàñå ëåííÿ Õîë ìùèíè ³ ϳäëÿøøÿ ç ïðà âîñ -
ëàâ íî¿ àáî ãðåêî-êàòî ëèöü êî¿ äî ðèìî-êàòî ëèöü êî¿ öåð êâè. Çàíå ïîêîºí³
öèì ïðî öå ñîì ì³ñöåâà àäì³í³ñòðàö³ÿ ³ ºïèñ êî ïàò ïðà âîñ ëàâ íî¿ öåð êâè âèñ -
òó ïèëè âîñ åíè 1905 ð. ç ïðî ïî çèö³ºþ ïðî óòâî ðåííÿ ç ñõ³äíèõ çåìåëü
Ëþáë³íñüêî¿ òà ѳäëåöü êî¿ ãóáåðí³é Ðîñ³¿ îêðå ìî¿ Õîëìñüêî¿ ãóáåðí³¿,
ï³äïî ðÿä êî âà íî¿ Êè¿âñüêîìó ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâó, àáî áåç ïî ñå ðåä íüî
124
ã³
ð
è
Ï í
à ëñó
Ð
1 Íàçà ðóê Â. Ìèõàéëî Ãðó øå âñüêèé ³ Õîì ùèíà òà ϳäëÿøøÿ // Âàð øàâñüê³
óêðà¿ íîç íàâ÷³ çàïèñêè. - ¹ 2: Ïîëüñüêî-óêðà¿íñüê³ çóñòð³÷³ (Âàð øàâà). – 1994. –
Ñ. 43-54; Êîç³é À. Ì.Ãðó øå âñüêèé – äîñë³äíèê Õîëìñüêî¿ çåìë³ // Ìèõàéëî Ãðó -
øå âñüêèé ³ Çàõ³äíà Óêðà¿íà: äîïîâ. ³ ïîâ³äîìë. íàóê. êîí ôå ðåíö³¿ (ì.Ëüâ³â,
26-28 æîâ òíÿ 1994 ð.). – Ëüâ³â, 1995. – Ñ.340-341.
2 Çàõàð ÷èí Í. Åòíî êóëü òóðíå æèòòÿ òà äåð æàâ íèé ñòà òóñ Õîë ìùèíè é
ϳäëÿøøÿ â ðîñ³éñüê³é, ïîëüñüê³é, óêðà¿íñüê³é ãðî ìà äñüêî-ïîë³òè÷í³é äóìö³
(1909-1912) // Àâòîðåô. äèñ… êàíä. ³ñò. íàóê. – Ëüâ³â, 2004; Ìàêàð ÷óê Ñ.,
Çàõàð ÷èí Í. Ñòàâ ëåííÿ óêð à¿íñüêî¿ é ðîñ³éñüêî¿ ãðî ìà äñüêîñò³ äî ïðî åêòó
ñòâî ðåííÿ Õîëìñüêî¿ ãóáåðí³¿ â 1909-1912 ðîêàõ // ³ñíèê Ëüâ³âñüêîãî óí³âåð ñè -
òåòó. Ñåð³ÿ ³ñòî ðè÷íà. – Ëüâ³â, 2002. – Âèï. 37. – ×.1. – Ñ.315-326.
3 Ãðó øå âñüêèé Ì.Òâîðè ó 50 ò. – Ò.1. – Ëüâ³â, 2002. – Ñ.299. Ñòàòòÿ âïåðøå íàä -
ðó êî âàíà ó “˳òåðà òóðíî-íàóêî âîìó â³ñòíèêó. – 1905. – Ò.ÕÕÕ. – Êí. IV. –Ñ.1-10.
Ïåòåð áóðãó. Î÷î ëþ âàíà ºïèñ êî ïîì ªâëî㳺ì Ãåîð㳺âñüêèì ðàäà
Õîëìñüêîãî Ñâÿòî-Áîãî ðî äèöü êîãî áðà òñòâà äîáè ëàñÿ â³ä Ðàäè ̳í³ñòð³â
óòâî ðåííÿ ñïåö³àëü íî¿ êîì³ñ³¿, çà ðåêî ìåí äàö³ºþ ÿêî¿ Ì³í³ñòå ðñòâî
âíóòð³øí³õ ñïðàâ ðîç ðî áèëî ³ ïîä àëî ó òðàâí³ 1909 ð. íà ðîç ãëÿä Äåð æàâ -
íî¿ Äóìè çàêî íîï ðî åêò ïðî Õîëìñüêó ãóáåðí³þ. Îïðà öþ âàííÿ ïðî åêòó
òðè âàëî ê³ëüêà ðîê³â ³ çàâåð øè ëîñÿ ïðè é íÿò òÿì Äóìîþ 23 ÷åð âíÿ 1912 ð.
Çàêîíó ïðî óòâî ðåííÿ Õîëìñüêî¿ ãóáåðí³¿ ç ï³äïî ðÿä êó âàí íÿì ¿¿ áåç ïî ñå -
ðåä íüî ÌÂÑ Ðîñ³¿4.
Ïóáë³÷íà ïîñòà íîâêà õîëìñüêî¿ ïðî áëåìè ïîêëàëà ïî÷à òîê ãîñ òðîìó
ïðî òè áî ðñòâó ì³æ ïîëüñüêèìè, ðîñ³éñüêèìè ³ óêð à¿íñüêèìè ïîë³òè÷ íèìè
òå÷³ÿìè. Ðåàëüíà ìîæ ëèâ³ñòü â³äõîäó Õîë ìùèíè âèê ëè êàëà áóð õëèâó
ðåàêö³þ ïîëüñüêîãî ïîë³òè÷ íîãî ³ñòåáë³øìåíòó. Ç’ÿ âè ëèñÿ íàìà ãàííÿ
äîâåñòè îäâ³÷í³ ïðàâà Ïîëüù³ íà õîëìñüê³ çåìë³. ×èíèâñÿ òèñê íà
ðîñ³éñüêó ãðî ìà äñüêó äóìêó. Ïðè öüîìó ðîáè ëèñÿ åêñêóðñè â ìèíóëå
êðàþ, ÿê³ ñïîò âî ðþ âàëè ³ñòî ðè÷íó ïðàâäó.
Ìèõàéëî Ãðó øå âñüêèé áóâ ðåï ðå çåí òàí òîì òèõ óêð à¿íñüêèõ ïîë³òè÷ -
íèõ ñèë, ÿê³ àêòèâíî ï³äòðè ìàëè ³äåþ âèâå äåííÿ Õîë ìùèíè ³ç ñêëàäó
Ïîëüù³, ñòàëè íà îáîðîíó ïðàâ õîëìñüêèõ óêðà¿íö³â, àðãó ìåí òó þ÷è óêð à -
¿íñüêó åòí³÷íó íàëåæí³ñòü öèõ çåìåëü. Ó öåé ÷àñ Ì.Ãðó øå âñüêèé âèñ -
òóïຠç íèç êîþ ñòà òåé, ïðè ñâÿ ÷å íèõ ïðî áëåì³ õîëìñüêèõ óêðà¿íö³â. Ó
1907 ð. ñïî ÷àòêó ó êè¿âñüê³é ãàçåò³ “Ðàäà”, à ïîò³ì é îêðå ìîþ áðî øó ðîþ
â³í ïóáë³êóº ñòàòòþ “Çà óêð à¿íñüêèé ìàñ ëàê (â ñïðàâ³ Õîë ìùèíè)”. Òîãî
æ ðîêó öÿ ïóáë³êàö³ÿ ïîáà ÷èëà ñâ³ò ðîñ³éñüêîþ ìîâîþ â Ïåòåð áóðç³. Öå
áóëî âàæ ëèâî òîìó, ùî äîëÿ Õîë ìùèíè âèð³øóâà ëàñÿ ñàìå òóò, ó ñòî ëèö³
³ìïåð³¿. Äî òîãî æ çàòÿ òèé àäåïò íàëåæ íîñò³ Õîë ìùèíè äî Ïîëüù³, ë³äåð
ïîëüñüêèõ íàðî äî âèõ äåìîê ðàò³â, ãðàô Âëà äèñ ëàâ Òèø êå âè÷ íàä ðó êó âàâ
ñïåö³àëüíó ñòàòòþ â êàäåòñüê³é ãàçåò³ “Ðå÷ü”, ÿêà ñóï ðî âîä æó âà ëàñÿ
äîñèòü ïðè õèëü íèì ðåäàêö³éíèì êîìåí òà ðåì. Öå íå áóëî âèïàä êîâ³ñòþ,
îñê³ëüêè äóìñüêà ôðàêö³ÿ êàäåò³â íå ï³äòðè ìó âàëà çãà äà íèé çàêî íîï ðî -
åêò.
Ìèõàéëî Ãðó øå âñüêèé ó ñòàòò³ “Çà óêð à¿íñüêèé ìàñ ëàê (â ñïðàâ³ Õîë -
ìùèíè)” àðãó ìåí òî âàíî ñïðîñ òîâóº íàìà ãàííÿ Â.Òèø êå âè÷à äîâåñòè
“íåîïðî âåð æè ìîñòü èñòî ðè ÷åñ êèõ è ðåàëü íûõ äàí íûõ” 700-ë³òíüî¿
ñï³ëüíî¿ ³ñòî𳿠Ïîëüù³ ³ Õîë ìùèíè. Ì.Ãðó øå âñüêèé ïèøå ïðî “çîëî òèé
â³ê” Õîëìà çà êîðîëÿ Äàíèëà, ïðî âõîä æåííÿ Õîë ìùèíè äî
Ãàëèöüêî-Âîëè íñüêîãî êíÿç³âñòâà. ³í òàêîæ äîâî äèòü, ùî Õîëì áóâ ³ñòî -
ðè÷ íèì öåí òðîì óêð à¿íñüêîãî Çàáóææÿ íå ò³ëüêè çà ïîëüñüêèõ ÷àñ³â, à é
ïåðåä íèìè. Òîìó çä³éíÿ òèé ãàëàñ ïðî “øòó÷í³ñòü” îáðàííÿ Õîëìà
àäì³í³ñòðà òèâ íèì öåí òðîì º áåçï³äñòàâ íèì. Ì.Ãðó øå âñüêèé ï³äêðåñ ëþ -
125
Ï
ð
î
á
ëåì
à
Õ
î
ëì
ù
è
íè
ó ï
óá
ë³ö
è
ñò
è
÷íè
õ ï
ð
à
ö
ÿõ Ì
.Ã
ð
óø
åâñüêî
ãî
4 Ìàêàð ÷óê Ñ., Çàõàð ÷èí Í. Âêàç. ïðàöÿ. – Ñ.316-317.
âàâ, ùî çà âñ³ºþ ò³ºþ äåìà ãîã³÷íîþ ðèòî ðè êîþ õîâàºòüñÿ “ãîëîâíå – ñå
ïîðó øåííÿ ïîëüñüêîãî íàö³îíàëü íîãî äîñ òîÿí³ÿ”5.
Ö³é æå òåì³ ó 1907 ð. Ì.Ãðó øå âñüêèé ïðè ñâÿ÷óº ïóáë³êàö³þ â
êè¿âñüê³é ãàçåò³ “Ðàäà”, à òàêîæ ïåðå äðó êîâóº ¿¿ ó ëüâ³âñüêîìó ÷àñî ïèñ³
“Ðóñ ëàí” – “Ïîâåð íåíº Õîë ìùèíè”. ³í âèñ ëî âèâ äîñèòü ñòðè ìà íèé
îïòèì³çì ç ïðè âîäó òîãî, ùî “îäíà ç ïîãà íèõ ³ñòî ðè÷ íèõ êðèâä” õî÷
òðîõè ïîñóâàºòüñÿ äî ðîç â’ÿ çàííÿ. Âîä íî ÷àñ ó÷å íèé ïîáî þ âàâñÿ, ùî ôîð -
ìàëüíà ïåðå äà÷à Õîë ìùèíè ç Ïðèâ³ñëÿ íñüêîãî äî ϳâäåííî-Çàõ³äíîãî
êðàþ áåç çì³íè âñ³º¿ íàö³îíàëü íî¿ ïîë³òèêè ùîäî ì³ñöå âî¿ ëþä íîñò³ ìàëî
ùî çíà ÷è òèìå. Ç âëàñ òè âîþ éîìó îáðàçí³ñòþ â³í êîí ñòàòóº: “Ñå áóëî á
ïåðåíå ñåííÿ ò³ëüêè äîìî âèíè çàæèâî ïîõî âà íîãî ç îäí³º¿ ìîãèëè äî äðó -
ãî¿”, ³ çàêëèêàº: “Ðîç áèéòå äîìî âèíó ³ âèïóñò³òü ç íå¿ ïîõî âà íîãî!”6. Ñë³ä
â³äçíà ÷èòè, ùî ð³çêà êðè òèêà â ãàçåò³ “Ðàäà” ðîñ³éñüêî¿ ³ìïå ðñüêî¿
ïîë³òèêè ùîäî Õîë ìùèíè âèê ëè êàëà ç áîêó ì³ñöå âî¿ àäì³í³ñòðàö³¿, çà âèñ -
ëî âîì Ì.Ãðó øå âñüêîãî, “àäì³í³ñòðàö³éíó êàðó íà íàøó ãàçåòó”. ³í íàìà -
ãàâñÿ îñî áèñòî äàòè ïîÿñ íåííÿ êè¿âñüêîìó ãóáåð íà òîðó, àëå ðåäàê òîðà âñå
æ áóëî îøòðà ôî âàíî íà 100 êðá.7
Ó æîâòí³ 1907 ð. Ì.Ãðó øå âñüêèé ïóáë³êóº ñòàòòþ “³äíî ñèíè â Õîë -
ìùèí³”. Öå – â³äêðè òèé ëèñò äî ãðåêî-êàòî ëèöü êîãî äóõî âå íñòâà Õîë -
ìùèíè. ³í áóâ çóìîâ ëå íèé ñêëàä íîþ êîí ôåñ³éíîþ ñèòóàö³ºþ â êðà¿, äå
ïîíàä 150 òèñ. õîë ìùàí – ïðà âîñ ëàâ íèõ òà óí³àò³â ïåðåé øëè äî
ðèìî-êàòî ëèöü êî¿ öåð êâè. Ì.Ãðó øå âñüêèé íàãàäóº ãðåêî-êàòî ëèöü êèì
ñâÿ ùå íè êàì ïðî ¿õ ìîðàëü íèé îáîâ’ÿ çîê ïðè éòè íà äîïî ìîãó ò³é ÷àñ òèí³
¿õíüî¿ ïàñ òâè, ÿêà ñòî¿òü òåïåð “íà ðîç äîð³ææ³ ì³æ îô³ö³àëü íèì îáðó ñè -
òåëü íèì ïðà âîñ ëàâ³ºì ³ ïîëîí³çàö³éíèì ëàòè íñòâîì?”. ³í íàãî ëîøóº,
ùî êîëè ñïðàâà ïåðå õîäó óí³àò³â äî ðèìî-êàòî ëèöü êî¿ êîí ôåñ³¿ áóäå
ñàíêö³îíî âàíà, òî çâî ðîò íèé øëÿõ áóäå íàä çâè ÷àéíî ñêëàä íèì8.
Ó 1909 ð. Ì.Ãðó øå âñüêèé â ëüâ³âñüê³é ãàçåò³ “ijëî” âì³ùóº ñòàòòþ ç
ïðî ìî âèñ òîþ íàçâîþ “Õîë ìùèíà: ãîëîâí³ ìîìåíòè â ³ñòî𳿠¿¿ ïðè íà ëåæ -
íîñò³” . Öå áóâ ïîïó ëÿð íèé, àëå äîáðå àðãó ìåí òî âà íèé âèê ëàä ³ñòî ðè÷ -
íîãî øëÿõó íàñå ëåííÿ Õîë ìùèíè ÿê óêð à¿íñüêîãî çà åòíî ãå íå çîì,
çâè ÷à ÿìè, â³ðîþ, ìåí òàëüí³ñòþ. Ì.Ãðó øå âñüêèé ïîñèëàºòüñÿ ÿê íà
äàâí³øèõ ïîëüñüêèõ ³ñòî ðèê³â ß.Äëó ãîøà, Ò.Êðî ìåðà, òàê é íà ñó÷àñ íèõ
126
ã³
ð
è
Ï í
à ëñó
Ð
5 Ãðó øå âñüêèé Ì. Çà óêð à¿íñüêèé ìàñ ëàê (â ñïðàâ³ Õîë ìùèíè) // Ðàäà. – 1907. -
¹ 2-4; Éîãî æ. Çà óêð à¿íñüêèé ìàñ ëàê (â ñïðàâ³ Õîë ìùèíè). – Ê., 1907; Éîãî æ.
Çà óêðà èí ñêóþ êîñòü (Âîï ðîñ î Õîë ìùèíå) // Îñâî áîæ äå íèå Ðîñ ñèè è óêðà èí -
ñêèé âîï ðîñ. – Ñïá. 1907. – Ñ.278-291. Öÿ ñòàòòÿ ââ³éøëà äî ïåð øî¿ êíèãè
50-òè òîì íîãî âèäàííÿ òâîð³â Ì.Ãðó øå âñüêîãî. Äèâ.: Ãðó øå âñüêèé Ì. Òâîðè ó
50 ò. Òîì 1. – Ëüâ³â, 2002. – Ñ.536-544.
6 Ïîâåð íåíº Õîë ìùèíè // Ðàäà. – 1907. – 8 âåðåñíÿ; – Ðóñ ëàí. – 1907. – 4 æîâò.;
Ãðó øå âñüêèé Ì. Òâîðè ó 50 ò. – Ò.3. – Ëüâ³â, 2005. – Ñ.33-34.
7 Öåí òðàëü íèé äåð æàâ íèé ³ñòî ðè÷ íèé àðõ³â Óêðà¿íè ó ì.Êèºâ³ (äàë³ – ÖIJÀÊ). –
Ô.1235. – Îï.1. – Ñïð. 25. – Àðê. 164 çâ.; Ñïð. 295. – Àðê. 14.
8 ³äíî ñèíè â Õîë ìùèí³: â³äòâåð òèé ëèñò äî ãðåêî-êàòî ëèöü êèõ îðäè íàð³ÿò³â ³
äóõî âå íñòâà // Ðóñ ëàí. – 1907. – 5 æîâò.; 6 æîâò.; Ãðó øå âñüêèé Ì. Òâîðè ó 50 ò.
– Ò.2. – Ñ.490-491.
éîìó äîñë³äíèê³â, çîê ðåìà, Î.ßáëî íî âñüêîãî, êîòð³ Õîë ìùèíó â³äíî ñèëè
äî “ðóñü êèõ” çåìåëü. Àâòîð ðîáèòü ï³äñóì êî âèé âèñ íî âîê, ùî “Õîë -
ìùèíà, òî ”Ðóñü" ³ òàêà æ ïðîâ³íö³ÿ ïîëüñüêà, ÿê Ãàëè ÷èíà, Âîëèíü àáî
Ïîä³ëëÿ, à íå “êîð³ííî ïîëüñüêà çåìëÿ”9.
1910 ð. ó Ïåòåð áóðç³ âèé øîâ çá³ðíèê “Ôîðìû íàöè î íàëü íîãî äâè æå -
íèÿ â ñîâðå ìåí íûõ ãîñó äà ðñòâàõ”. Ðîç ëîã³ ìàòåð³àëè ïðî óêðà¿íö³â
Àâñòðî-Óãîð ùèíè ³ Ðîñ³¿ ï³äãî òó âàâ Ì.Ãðó øå âñüêèé. Ó íàðèñ³ ïðî
ï³äðîñ³éñüêèõ óêðà¿íö³â â³í çíîâó íàãî ëîøóº, ùî äàâí³ óêðà¿íñüê³ çåìë³
Õîë ìùèíà ³ ϳäëÿøøÿ áóëè ö³ëêîì ìåõàí³÷íî ïðèºäíàí³ äî íèí³øí³õ
ïîëüñüêèõ ïðîâ³íö³é ³äåíñüêèì êîí ãðå ñîì 1814-1815 ðð. Äîñèòü
äåòàëüíî â³í ðîç ãëÿäຠé òàêå ñêëàäíå ÿâèùå, ÿê “ïîñè ëåíà ôàá ðè êàö³ÿ
ïîëÿê³â” â óêð à¿íñüêîìó íàñå ëåíí³ êðàþ, øëÿ õîì íàâåð íåííÿ éîãî äî
êàòî ëè öèçìó â “ïîëüñüê³é îáîëîíö³”. ³í âèñ ëîâëþº æàëü, ùî “öÿ êëå ðè -
êàëüíî-íàö³îíàë³ñòè÷íà îáëàâà íà á³äíèõ ³ òåì íèõ ïàñèíê³â ³ñòî ðè÷ íî¿
Ïîëüù³ é îô³ö³éíî¿ Ðîñ³¿ ïðî äîâæóº ïðè êðè âà òèñÿ ôðà çàìè, äóæå ãàð -
íèìè çà ôîð ìîþ, àëå â äàíîìó ðàç³ ö³ëêîì íåäî ðå÷ íèìè”10.
Êîëè âë³òêó 1912 ð. Äåð æàâíà Äóìà Ðîñ³¿ ïðè é íÿëà çàêîí ïðî óòâî -
ðåííÿ Õîëìñüêî¿ ãóáåðí³¿ â ñêëàä³ ê³ëüêîõ ïîâ³ò³â, çàñå ëå íèõ óêðà¿ íöÿìè,
òî Ì.Ãðó øå âñüêèé â³äãóê íóâñÿ íà öþ âàæ ëèâó ïîä³þ ñòàò òåþ “³äëó -
÷åííÿ Õîë ìùèíè”11. ³í àíàë³çóº ñêëàä íèé ³ òðè âà ëèé ïðî öåñ óõâàëè
öüîãî çàêîíó, ³äåéí³ ïîçèö³¿ ïðî òè áî ðñòâó þ ÷èõ ñòîð³í: çàâçÿòó îïî çèö³þ
ïîëÿê³â, ðîçá³æíó ³ íåîäíîñ òàéíó ðîñ³ÿí, êâîëó – óêðà¿íö³â. Ì.Ãðó øå -
âñüêèé ï³äêðåñëþº íèçêó íåãà òèâ íèõ ïðè êìåò çàêî íîï ðî åêòó, îäíàê
óêðà¿íö³ âñå æ íå ìîãëè âèñ òó ïàòè ïðîòè íüîãî ïðè íöè ïîâî, îñê³ëüêè â³í
â³äêðè âàâ ïåð ñïåê òèâè íàö³îíàëü íîãî ðîç ìå æó âàííÿ çà óìîâ ïîä àëü øî¿
äåìîê ðà òè çàö³¿ Ðîñ³¿. Çàâåðøóºòüñÿ ñòàòòÿ çàêëè êîì äî ñâ³äîìîãî óêð à -
¿íñüêîãî ãðî ìà äÿ íñòâà, ñïè ðà þ ÷èñü íà çàêîí ïðî Õîëìñüêó ãóáåðí³þ,
áîðî òèñÿ ïðîòè “âèíà ðî äîâ ëåííÿ ñå¿ ñòà ðî¿ óêð à¿íñüêî¿ çåìë³”12. Öèõ
ïèòàíü ó÷å íèé òîð êàâñÿ é â ³íøèõ íàóêî âèõ òà ïóáë³öèñ òè÷ íèõ ñòàò òÿõ,
çîê ðåìà ùîäî ïðî åêòó ïîëüñüêî¿ àâòî íî쳿, ì³ñöÿ óêð à¿íñüêèõ çåìåëü òà
¿õ íàñå ëåííÿ. Ïðèê ìåò íîþ ðèñîþ öèõ ïóáë³êàö³é áóëî âèêî ðèñ òàííÿ
Ì.Ãðó øå âñüêèì ñâî¿õ ´ðóí òîâ íèõ çíàíü ç äàâ íüî¿ ³ñòî𳿠Óêðà¿íè, ñòà íî -
âèùà ì³ñöå âîãî íàñå ëåííÿ, ïîë³òè÷ íîãî æèòòÿ êðàþ.
Ñë³ä â³äçíà ÷èòè, ùî Ì.Ãðó øå âñüêèé ïðî áëåìó âèä³ëåííÿ Õîë ìùèíè
ðîç ãëÿ äàâ ó á³ëüø øèðî êîìó êîí òåêñò³ ðîç â’ÿ çàííÿ óêð à¿íñüêîãî ïèòàííÿ
â Ðîñ³¿. Ç ö³ºþ ìåòîþ â³í íå îáìå æó âàâñÿ ëèøå âèñ òó ïàìè â ïðåñ³. Âë³òêó
1906 ð. ó÷å íèé â³äâ³äàâ Ïåòåð áóðã, ñï³ëêó âàâñÿ ç äåïó òà òàìè Äåð æäóìè
â³ä óêð à¿íñüêèõ ãóáåðí³é, áðàâ ó÷àñòü ó ðîáîò³ óêð à¿íñüêîãî ïîë³òè÷ íîãî
127
Ï
ð
î
á
ëåì
à
Õ
î
ëì
ù
è
íè
ó ï
óá
ë³ö
è
ñò
è
÷íè
õ ï
ð
à
ö
ÿõ Ì
.Ã
ð
óø
åâñüêî
ãî
9 Ãðó øå âñüêèé Ì. Õîë ìùèíà: ãîëîâí³ ìîìåíòè â ³ñòî𳿠¿¿ ïðè íà ëåæ íîñò³ // ijëî.
– 1909. – 19 òðàâíÿ; Ãðó øå âñüêèé Ì. Òâîðè ó 50 ò. – Ò.3. – Ñ.74-76.
10 Ãðó øå âñüêèé Ì. Òâîðè ó 50 ò. – Ò.3. – Ñ.127.
11 Ãðó øå âñüêèé Ì. Íà óêðà¿íñüê³ òåìè: â³äëó ÷åííÿ Õîë ìùèíè // ˳òåðà -
òóðíî-íàóêî âèé â³ñòíèê. – 1912. – Ò.LIX. – Êí. VII-VIII. – Ñ.3-12.
12 Ãðó øå âñüêèé Ì.Òâîðè ó 50 ò. – Ò.2. – Ñ.215.
êëóáó, ï³äòðè ìàâ âèäàííÿ ÷àñî ïèñó “Óêðà èí ñêèé âåñ òíèê” – îðãàíó óêð à -
¿íñüêî¿ ïàð ëà ì åíòñüêî¿ ãðî ìàäè ó Äóì³13. Öÿ ä³ÿëüí³ñòü Ì.Ãðó øå âñüêîãî
âèê ëè êàëà çíà÷íå çàíå ïîêîºííÿ â ïîëüñüêèõ îô³ö³éíèõ òà ïîë³òè÷ íèõ
êîëàõ. Îö³íþþ÷è ðåàêö³þ íà ñâîþ ä³ÿëüí³ñòü, â³í ïèñàâ ó ñòàòò³ “Ðîç áóð -
õàíå ìóðàâ ëèñüêî”: “ ïîëüñüêèõ ãàçå òàõ, ëüâ³âñüêèõ, êðàê³âñüêèõ, íàâ³òü
ïîçíà íñüêèõ, ïîÿ âè ëèñÿ ñòàòò³, äå êðèêè ïåðåïî ëîõó çì³øàëèñÿ á³ëüøå
àáî ìåíøå ç ãðó áîþ ëàé êîþ íà ìîþ àäðåñó òà êëè êàëè òîìó, êîìó ñå òðåáà
çíàòè, äî á³ëüøî¿ óâàãè íà ìîþ ä³ÿëüí³ñòü”. Âïåðøå öÿ ñòàòòÿ áóëà íàä ðó -
êî âàíà ñàìå â îðãàí³ óêð à¿íñüêî¿ ïàð ëà ì åíòñüêî¿ ôðàêö³¿ “Óêð à¿íñüêèé
âåñ òíèê”, à ïîò³ì â ³íøèõ âèäàí íÿõ14.
Ì.Ãðó øå âñüêèé íàä à âàâ âèíÿò êî âîãî çíà ÷åííÿ äîâå äåííþ äî
ðîñ³éñüêî¿ ãðî ìà äñüêîñò³, äåïó òàò³â Äåð æäóìè, óðÿ äî âî¿ êîì³ñ³¿ ó ñïðàâ³
Õîë ìùèíè ñâîãî áà÷åííÿ ðîç â’ÿ çàííÿ óêð à¿íñüêîãî ïèòàííÿ â êîí òåêñò³
ë³áåðàë³çàö³¿ ñóñï³ëüíîãî æèòòÿ, âèìó øå íèõ öàðñüêèõ ðåôîðì. Ç ö³ºþ
ìåòîþ ó 1907 ð. â³í çä³éñíþº âèäàííÿ ó Ïåòåð áóðç³ çá³ðíèêà “Îñâî áîæ äå -
íèå Ðîñ ñèè è óêðà èí ñêèé âîï ðîñ”, äî ÿêîãî ââ³éøëî ïîíàä äâàä öÿòü éîãî
ïóáë³öèñ òè÷ íèõ ïðàöü, ïðè ñâÿ ÷å íèõ ãîñ òðîò³ íàö³îíàëü íîãî ïèòàííÿ â
Ðîñ³¿, ïðî áëå ìàì óêð à¿íñüêî-ðîñ³éñüêèõ, óêðà¿íî-ïîëüñüêèõ â³äíî ñèí,
ðîç âèòêó óêð à¿íñüêî¿ ìîâè, êóëü òóðè, íàóêè, ñèòóàö³¿ íàâêîëî ñòà òóñó Õîë -
ìùèíè òîùî15.
Àêòèâíà ³ ö³ëåñ ïðÿ ìî âàíà ä³ÿëüí³ñòü Ì.Ãðó øå âñüêîãî ìàëà ïîçè òèâ -
íèé âïëèâ íà ðîç â’ÿ çàííÿ õîëìñüêî¿ ïðî áëåìè. Éîãî íàóêîâà, ïóáë³öèñ -
òè÷íà, îðãàí³çàòî ðñüêà ðîáîòà ñòâî ðèëè ñóòòºâ³ ïðî òè âàãè íàìà ãàí íÿì
ïîëüñüêî¿ ñòî ðîíè çàëè øèòè êðàé ï³ä ñâîºþ þðèñ äèêö³ºþ, ñïðè ÿëà
àêòèâ³çàö³¿ ãðî ìà äñüêîãî ðóõó óêðà¿íö³â Çàáóææÿ, çîê ðåìà Õîëìñüêîãî
ïðà âîñ ëàâ íîãî áðà òñòâà, ôîð ìó âàëà â³äïîâ³äíèì ÷èíîì ãðî ìà äñüêó
äóìêó â Ðîñ³¿.
Ñë³ä íàãî ëî ñèòè, ùî ïðè ï³äãî òîâö³ äî ðîç ãëÿäó õîëìñüêîãî ïèòàííÿ
â Äåð æàâí³é äóì³ îêðåì³ äåïó òàòè çâåð òà ëèñÿ äî â÷å íèõ-³ñòî ðèê³â ÿê
åêñïåðò³â. Çîê ðåìà, Î.ªôèìåíêî òà ².Ëèí íè ÷åíêî âèñ ëî âè ëèñÿ ïðîòè
íåãàé íîãî ñòâî ðåííÿ Õîëìñüêî¿ ãóáåðí³¿, õî÷ ³ âèç íà âàëè ïîíå âî ëåííÿ
ì³ñöå âîãî íàñå ëåííÿ ïîëÿ êàìè. Ò³ëüêè Ì.Ãðó øå âñüêèé áåç çàñ òå ðåæíî
â³äñòî þ âàâ âèä³ëåííÿ Õîë ìùèíè ç³ ñêëàäó Öàðñòâà Ïîëüñüêîãî.
Òîìó óõâà ëå íèé Äåð æäó ìîþ çàêîí ïðî óòâî ðåííÿ íà áàç³ ïîâ³ò³â
Ëþáë³íñüêî¿ òà Ñåä ëåöü êî¿ ãóáåðí³é, çàñå ëå íèõ óêðà¿ íöÿìè, îêðå ìî¿
128
ã³
ð
è
Ï í
à ëñó
Ð
13 Âåð ñòþê Â., Ïèð³ã Ð. Ì.Ñ.Ãðó øå âñüêèé: êîðîòêà õðîí³êà æèòòÿ òà ä³ÿëü íîñò³. –
Ê., 1996. – Ñ.45.
14 Ãðó øå âñüêèé Ì. Ðîç áóð õàíå ìóðàâ ëèñüêî. Òâîðè ó 50 òîìàõ. – Ò.1. – Ñ.567,
Óêðà èí ñêèé âåñ òíèê. – 1906. - ¹ 6. – Ñ.331-341; Ãðî ìà äñüêèé ãîëîñ (Ëüâ³â). –
1906. – 31 ëèï., 3 ñåðï., 17 ñåðï.; Îñâî áîæ äå íèå Ðîñ ñèè è óêðà èí ñêèé âîï ðîñ:
Ñòàòüè è çàìåòêè. – Ñïá., 1907. – Ñ.265-277.
15 Îñâî áîæ äå íèå Ðîñ ñèè è óêðà èí ñêèé âîï ðîñ: Ñòàòüè è çàìåòêè. – ÑÏá., 1907.
– 291 ñ. Çì³ñò çá³ðíèêà äèâ.: Ìèõàéëî Ãðó øå âñüêèé. Ïåð øèé ïðå çè äåíò
Óêðà¿íè, àêà äåì³ê. Á³áë³îãðàô³ÿ (1885-2000 ðð.). Óêëà äà÷ Á.Ãðà íî âñüêèé. Ê.,
2001. – Ñ.191-192.
Õîëìñüêî¿ ãóáåðí³¿, ï³äïî ðÿä êî âà íî¿ Ì³í³ñòå ðñòâó âíóòð³øí³õ ñïðàâ
Ðîñ³¿, Ì.Ãðó øå âñüêèé ââà æàâ àêòîì ñïðà âåä ëè âîñò³ ³ ñóòòºâèì êðî êîì íà
øëÿõó âõîä æåííÿ êðàþ äî àâòî íîì íî¿ Óêðà¿íè â ñêëàä³ äåìîê ðà òè÷ íî¿
äåöåí òðàë³çîâà íî¿ Ðîñ³¿. Íà æàëü, öåé çàêîí ñï³òêàëà íåùàñ ëèâà äîëÿ.
Ðåàë³çàö³ÿ éîãî çàòÿã íó ëàñÿ ³ áóëà ïåðå ðâàíà Ñâ³òîâîþ â³éíîþ. Êðàé îïè -
íèâñÿ â çîí³ àêòèâ íèõ âîºííèõ ä³é, ç ÿêî¿ óêð à¿íñüêå íàñå ëåííÿ áóëî åâà êó -
éî âàíå âãëèá Ðîñ³¿. Õîëìñüê³ óêðà¿íö³ áóëè ðîç ñå ëåí³ ïî òåðå íàõ ³ìïåð³¿.
Ïîâåð íóâ øèñü äî Êèºâà âîñ åíè 1914 ð., Ì.Ãðó øå âñüêèé áóâ çàà ðåø òî âà -
íèé ³ çàñëà íèé äî Ñèìá³ðñüêà. À ïîò³ì ï³ä íàãëÿ äîì ïîë³ö³¿ ïðî æè âàâ ó
Êàçàí³ òà Ìîñêâ³16.
ij¿ ðîñ³éñüêî¿ â³éñüêî âî¿ àäì³í³ñòðàö³¿ ïî âèñå ëåííþ õîë ìùàí òà
âçÿòòþ â ÿêîñò³ çàðó÷ íèê³â ãàëèöü êî¿ ³íòåë³ãåíö³¿ âèê ëè êàëè ó íüîãî ãëè -
áîêå îáóðåííÿ. Çîê ðåìà, ó ëèñ òî ïàä³ 1915 ð. â³í â³äãóê íóâñÿ íà ñìåðòü
â³äîìîãî ãðî ìà äñüêî-ïîë³òè÷ íîãî ä³ÿ÷à Ãàëè ÷èíè Êîñòÿ Ïàíüê³âñüêîãî,
âèâå çå íîãî äî Êèºâà ÿê çàðó÷ íèêà, äå â³í é ïîìåð. Ñóìó þ÷è çà áëèçü êîþ
éîìó ëþäè íîþ, Ì.Ãðó øå âñüêèé ïèñàâ: “Éîãî ñòðàæ äàííÿ çàê³í÷è ëèñÿ.
Òà ñò³ëüêè ùå ñîòåíü ³ òèñÿ÷ ãàëèöü êèõ â’ÿçí³â ð³çíèõ êàòå ãîð³é… ³ òåïåð
çíå ìà ãà þòü â óâ’ÿç íåíí³ íà âñ³õ ïðî ñòî ðàõ Ðîñ³¿, â³ä Çàõ³äíîãî ôðîíòó äî
Ñõ³äíîãî Ñèá³ðó…”17. ³í çàêëè êàâ ïîêëàñòè êðàé ïîíåâ³ðÿí íÿì öèõ
ëþäåé. Ö³ëêîì çðî çóì³ëî, ùî ïîä³áí³ ïóáë³êàö³¿ ïîë³òè÷ íîãî çàñëàíöÿ
âèìà ãàëè ÷èìà ëî¿ ãðî ìà äÿ íñüêî¿ ìóæ íîñò³ ³ ëþäñüêî¿ â³äâàãè.
Ðåâî ëþö³ÿ 1917 ð. â³äêðèëà ïåð ñïåê òèâè ðîç â’ÿ çàííÿ íàö³îíàëü íîãî
ïèòàííÿ â êîëèøí³é Ðîñ³éñüê³é ³ìïåð³¿. Ì.Ãðó øå âñüêîìó, òåïåð âæå ÿê
ãîëîâ³ Óêð à¿íñüêî¿ Öåí òðàëü íî¿ Ðàäè, çíîâó äîâå ëîñÿ ÷èìàëî çàé ìà òèñÿ
ïðî áëå ìàìè Õîë ìùèíè. ϳñëÿ ïðî ãî ëî øåííÿ Òèì ÷à ñî âèì óðÿ äîì íåçà -
ëåæ íîñò³ Ïîëüù³ äîëÿ êðàþ çàëè øà ëàñÿ íå âèç íà ÷å íîþ. ×èñ ëåíí³ ãðî -
ìàäè õîë ìùàí ó Ðîñ³¿ çâåð òà ëèñÿ äî ÓÖÐ ç ïðî õàí íÿì îáñòî þ âàòè
³íòå ðåñè Õîë ìùèíè ³ çàÿâ ëÿëè ïðî íåîáõ³äí³ñòü ¿õ âõîä æåííÿ äî ñêëàäó
óêð à¿íñüêèõ çåìåëü. Òàê, çàãàëüí³ çáîðè õîë ìùàí ó Ìîñêâ³ 4 êâ³òíÿ 1917
ð. â ðåçî ëþö³¿, íàïðàâ ëåí³é äî Êèºâà, óõâà ëèëè: “Íàïî ëåã ëèâî ïðî ñèòè
Óêð à¿íñüêèé êîí ãðåñ âêëþ ÷èòè Õîë ìùèíó â ñêëàä óêð à¿íñüêèõ çåìåëü,
ùî îá’ºäíó þòüñÿ”18. 9 òðàâíÿ îòåöü À.Ìàòåþê, ÿêèé ïðåä ñòàâ ëÿâ
êè¿âñüêó ãðî ìàäó õîë ìùàí, çâåð íóâñÿ äî ÷ëåí³â Öåí òðàëü íî¿ Ðàäè ç
çàêëè êîì áîðî íèòè êðàé, “áî äëÿ Óêðà¿íè áåç Õîë ìùèíè ìîæå áóòè ëèøå
ñìåðòü”19. Ì.Ãðó øå âñüêèé çóñòð³÷àâñÿ ç À.Ìàòå þ êîì, îáãî âî ðþ âàâ ç íèì
ïðî áëåìè õîë ìùàí.
129
Ï
ð
î
á
ëåì
à
Õ
î
ëì
ù
è
íè
ó ï
óá
ë³ö
è
ñò
è
÷íè
õ ï
ð
à
ö
ÿõ Ì
.Ã
ð
óø
åâñüêî
ãî
16 Øàïî âàë Þ., Âåðáà ². Ìèõàéëî Ãðó øå âñüêèé. – Ê., 2005. – Ñ.128-146.
17 Ãðó øå âñüêèé Ì. Ç óêð à¿íñüêîãî æèòòÿ // Óòðî (Õàðü êîâ). – 1915. – 25 ëèñò.; Ãðó -
øå âñüêèé Ì. Òâîðè ó 50 ò. – Ò.3. – Ñ.432.
18 Óêð à¿íñüêèé íàö³îíàëüíî-âèç âîëü íèé ðóõ. Áåðå çåíü-ëèñ òî ïàä 1917 ðîêó.
Äîêó ìåíòè ³ ìàòåð³àëè. – Ê., 2003. – Ñ. 185.
19 Óêð à¿íñüêà Öåí òðàëüíà Ðàäà. Äîêó ìåíòè ³ ìàòåð³àëè ó äâîõ òîìàõ. Ò.1. –
Ê., 1996. – Ñ.83.
Ó ëèñò³ äî Ì.Ãðó øå âñüêîãî ãîëîâà Óêð à¿íñüêî¿ íàö³îíàëü íî¿ ðàäè
Ïåò ðîã ðàäà Î.Ëîòîöü êèé ðàäèâñÿ ùîäî ðîç â’ÿ çàííÿ õîëìñüêîãî ïèòàííÿ,
çîê ðåìà ïðî ïðè çíà ÷åííÿ ñïåö³àëü íîãî êîì³ñàðà ïðè Òèì ÷à ñî âîìó óðÿä³.
Éøëîñÿ ïðî Ê.Ëîñü êîãî, ÿêèé ñâîãî ÷àñó ñëó æèâ íà Õîë ìùèí³. ßê
â³äîìî, ï³çí³øå â³í áóâ ïðè çíà ÷å íèé êîì³ñàðîì êðàþ20.
Ì.Ãðó øå âñüêèé ðîçóì³â íåîáõ³äí³ñòü ñêî îð äè íî âà íèõ ä³é ïðåä ñòàâ -
íèê³â ãðî ìàä õîë ìùàí òà ¿õ ïóáë³÷íîãî âîëå âè ÿâ ëåííÿ ùîäî âõîä æåííÿ
êðàþ â ñêëàä àâòî íîì íî¿ Óêðà¿íè. ϳä åã³äîþ Öåí òðàëü íî¿ Ðàäè ïðî âî äè -
ëàñÿ ï³äãî òîâêà âñå õ îëìñüêîãî ç’¿çäó. ³í â³äáóâñÿ â ïðèì³ùåíí³ Ïåäà -
ãîã³÷íîãî ìóçåþ 25-28 ñåð ïíÿ 1917 ð. Íà íüîìó áóëè ïðåä ñòàâ íèêè â³ä
276 çåì ëÿöòâ õîë ìùàí, ðîç êè äà íèõ ïî âñ³é Ðîñ³¿. Ó â³òàëüí³é ïðî ìîâ³
Ì.Ãðó øå âñüêèé ï³äêðåñ ëèâ, ùî â³í ùå ðîê³â äåñÿòü òîìó ïðî âî äèâ ó
ñâî¿õ ñòàò òÿõ äóìêó, ùî Õîë ìùèíà íå º í³ ïîëüñüêîþ, í³ ðîñ³éñüêîþ, à
ò³ëüêè óêð à¿íñüêà çåìëÿ. ² êîëè íàñå ëåííÿ Õîë ìùèíè çàáàæຠïðèºäíà -
òèñÿ äî àâòî íîì íî¿ Óêðà¿íè, òî Öåí òðàëüíà ðàäà áóäå òîìó âñ³ëÿêî ñïðè -
ÿòè21.
Äåëå ãàòè ç’¿çäó óõâà ëèëè ðåçî ëþö³þ, â ÿê³é íàãî ëî øó âà ëîñÿ, ùî íàñå -
ëåííÿ Õîë ìùèíè º óêð à¿íñüêèì ³ äîëÿ éîãî ïîâèííà áóòè ñï³ëüíîþ ç
äîëåþ óêð à¿íñüêîãî íàðîäó. Ùîäî Õîëìñüêî¿ ãóáåðí³¿, òî âîíà ìàëà áóòè
“ïðè ëó ÷åíà äî àâòî íîì íî¿ Óêðà¿íè â ìåæàõ ôåäå ðà òèâ íî¿ äåìîê ðà òè÷ íî¿
Ðîñ³éñüêî¿ ðåñ ïóáë³êè ³ òåïåð æå áóòè ï³ä óïðàâë³ííÿì Öåí òðàëü íî¿ Ðàäè
òà Ãåíå ðàëü íîãî ñåê ðå òàð³àòó”22. Êîì³ñàðîì Õîë ìùèíè áóâ îáðà íèé
Ê.Ëîñü êèé, ÿêèé áðàâ ä³ÿëüíó ó÷àñòü ó ï³äãî òîâö³ ç’¿çäó, âèñ òó ïàâ ó ïðåñ³
ç õîëìñüêîãî ïèòàííÿ.
Óõâàëà Òèì ÷à ñî âîãî óðÿäó ïðî ë³êâ³äàö³þ óñòà íîâ Õîëìñüêî¿
ãóáåðí³¿ îçíà ÷àëà ôàê òè÷íå âõîä æåííÿ êðàþ äî Ïîëüù³. Ãåíå ðàëü íèé ñåê -
ðå òàð³àò ÓÖÐ ó ê³íö³ ñåð ïíÿ 1917 ð., ñïè ðà þ ÷èñü íà âîëþ äåëå ãàò³â ç’¿çäó,
íàïðà âèâ ïðî òåñò Òèì ÷à ñî âîìó óðÿäó23.
Çà äîðó ÷åí íÿì Ì.Ãðó øå âñüêîãî êîì³ñàð ó ñïðà âàõ Óêðà¿íè Ï.Ñòåá -
íèöü êèé 25 âåðåñíÿ ïîäàâ Òèì ÷à ñî âîìó óðÿäó äîïîâ³äíó çàïèñêó ïðî âèç -
íà ÷åííÿ ìàé áóò íüîãî ñòà òóñó Õîëìñüêî¿ ãóáåðí³¿.  äîêó ìåíò³
ï³äêðåñ ëþ âà ëîñÿ, ùî çàìîâ ÷ó âàííÿ ïèòàííÿ ïðî ïîë³òè÷ íèé ñòà òóñ Õîë -
ìùèíè íåïðè ïóñ òèìå ³ óðÿä ìຠçàäåê ëà ðó âàòè ¿¿ íàëåæí³ñòü Ðîñ³¿24.
Ïèòàííÿ ïðî òåðè òîð³¿, ÿê³ ââ³éäóòü äî ìàé áóò íüî¿ Óêð à¿íñüêî¿ Ðåñ -
ïóáë³êè, áóëî îäíèì ç êëþ ÷î âèõ â ðîáîò³ Êîí ñòè òóö³éíî¿ êîì³ñ³¿, ÿêó î÷î -
ëþ âàâ Ì.Ãðó øå âñüêèé. Ó éîãî ñòàòò³ “Ïðî åêò óêð à¿íñüêî¿ êîí ñòè òóö³¿”
130
ã³
ð
è
Ï í
à ëñó
Ð
20 Óêð à¿íñüêèé íàö³îíàëüíî-âèç âîëü íèé ðóõ. – Ñ.267.
21 Òàì ñàìî. – Ñ.686.
22 Òàì ñàìî. – Ñ.687.
23 Òàì ñàìî. – Ñ.710-711.
24 Òàì ñàìî. – Ñ.796-799.
ñåðåä ãóáåðí³é, ÿê³ ìàëè ñêëàñòè òåðè òîð³þ Óêðà¿íè, íàçâàíà é Õîëìñüêà,
äå ïåðå âàæຠóêð à¿íñüêà ëþäí³ñòü25.
Õàðàê òåðíî, ùî ó Òðåòü îìó óí³âåð ñàë³, ÿêèì êîí ñòè òó þ âà ëàñÿ Óêð à -
¿íñüêà Íàðîäíà Ðåñ ïóáë³êà, âêà çó âà ëîñÿ, ùî ïèòàííÿ ïðè ëó ÷åííÿ Õîë -
ìùèíè ìຠáóòè âèð³øåíå øëÿ õîì âèÿâ ëåííÿ îðãàí³çîâà íî¿ âîë³
íàñå ëåííÿ êðàþ26.
Ïðî òÿ ãîì ëèñ òî ïàäà íà çàñ³äàí íÿõ Öåí òðàëü íî¿ Ðàäè ê³ëüêà ðàç³â ðîç -
ãëÿ äà ëèñÿ ïèòàííÿ ùîäî Õîë ìùèíè, ñòà íî âèùà åâà êó éî âà íîãî íàñå -
ëåííÿ, óõâà ëþ âà ëèñÿ ðåçî ëþö³¿ ïðî òåñòó ïðîòè íàì³ð³â öåí òðàëü íèõ
äåð æàâ ïðèºäíàòè äî Ïîëüù³ ÷àñ òèíó Âîëèí³, Õîë ìùèíó òà ϳäëÿøøÿ27.
Ó Ïåäà ãîã³÷íîìó ìóçå¿ â³äáó ëèñÿ âåëå ëþäí³ çáîðè ïðî òåñòó ç öüîãî ïðè -
âîäó. Ì.Ãðó øå âñüêèé íàâ³òü óìî âèâ âèñ òó ïèòè íà íèõ ïðîô. Ò.Ìàñà ðèêà,
ÿêèé ïåðå áó âàâ ó Êèºâ³.
Çà óìî âàìè Áðåñòñüêîãî ìèð íîãî äîãî âîðó 1918 ð. Õîë ìùèíà ³
ϳäëÿøøÿ â³äõî äèëè äî ÓÍÐ. Ó â³äïîâ³äü íà òàêå ð³øåííÿ â Ïîëüù³ ïî÷à -
ëàñÿ øàëåíà ïðî ïà ãàí ä èñòñüêà êàì ïàí³ÿ ïðîòè “÷åò âåð òîãî ïåðåä³ëó
Ïîëüù³”. Ì.Ãðó øå âñüêèé ó áåðåçí³ 1918 ð. íà ö³ ïî䳿 â³äãóê íóâñÿ ñòàò -
òåþ “Çà Õîë ìùèíó”. ³í ïèñàâ: “Õîë ìùèíà ä³éñíî îäâ³÷íà óêð à¿íñüêà
çåìëÿ ³ í³êîëè íå ââà æà ëàñü ïîëüñüêîþ â ðîçóì³íí³ åòíîã ðàô³÷í³ì”. ³í
áóâ ãîð äèé òèì, ùî â³äíîâ ëåíà óêð à¿íñüêà ðåñ ïóáë³êà âèêî íàëà ãàðÿ÷³
ïîáà æàííÿ âèñå ëå íèõ ç ñâî¿õ îñåëü õîë ìùàí ³ ï³äëÿ øàí ³ â³äñòî ÿëà ¿õ
áàòüê³âùèíó28.
Ãîëîâà Öåí òðàëü íî¿ Ðàäè íàä à âàâ öüîìó óñï³õó óêð à¿íñüêî¿ äèï ëî -
ìàò³¿ âåëè ÷åç íîãî çíà ÷åííÿ. Ïðè ðàòèô³êàö³¿ Áðåñòñüêîãî ìèð íîãî äîãî -
âîðó Ì.Ãðó øå âñüêèé âèñ òó ïèâ ç ñïåö³àëü íîþ ïðî ìî âîþ. Ñïî ÷àòêó â³í
íàãî ëî ñèâ, ùî ââàæຠñâî¿ì îáîâ’ÿç êîì “ÿê ³ñòî ðèê, ùî ïðî òÿ ãîì ö³ëîãî
æèòòÿ ñïåö³àëüíó óâàãó çâåð òàâ íà ³ñòîð³þ çàõ³äíèõ îêðà¿í óêð à¿íñüêî¿
çåìë³” ³ ÿê óðîä æå íåöü Õîëìà, îçíà éî ìèòè ÷ëåí³â Ìàëî¿ Ðàäè ç
õîëìñüêîþ ïðî áëå ìîþ. Ì.Ãðó øå âñüêèé ï³äêðåñ ëèâ, ùî äî Õ²Õ ñò. í³
îäíîìó ïîëÿ êîâ³ â ãîëîâó íå ïðè é øëî á òâåð äèòè, ùî Õîë ìùèíà öå
ïîëüñüêà, à íå ðóñüêà çåìëÿ (ðóñüêà â çíà ÷åíí³ óêð à¿íñüêà). ³í òàêîæ îõà -
ðàê òå ðè çó âàâ êîëîí³çàòî ðñüêó ïîë³òèêó ÿê Ïîëüù³, òàê é Ðîñ³¿ ùîäî êðàþ.
Ïðî ìî âåöü ç ðàä³ñòþ êîí ñòà òó âàâ, ùî Áðåñòñüêèé ìèð äàâ “óêðà¿ íöÿì
íàãîäó âèç âî ëèòè ç-ï³ä ïîëüñüêî¿ âëàäè ñòàðó ñòî ëèöþ êîðîëÿ Äàíèëà –
Õîëì…”29
Íà æàëü, ñïîä³âàí íÿì Ì.Ãðó øå âñüêîãî ùîäî îá’ºäíàííÿ óêð à¿íñüêèõ
çåìåëü òîä³ íå ñóäè ëîñÿ çáó òèñü. Íå âäà ëîñÿ ðîç â’ÿ çàòè é õîëìñüêó ïðî -
131
Ï
ð
î
á
ëåì
à
Õ
î
ëì
ù
è
íè
ó ï
óá
ë³ö
è
ñò
è
÷íè
õ ï
ð
à
ö
ÿõ Ì
.Ã
ð
óø
åâñüêî
ãî
25 Óêð à¿íñüêèé íàö³îíàëüíî-âèç âîëü íèé ðóõ.. – Ñ.926.
26 Óêð à¿íñüêà Öåí òðàëüíà Ðàäà. – Ò.1. – Ñ.400.
27 Òàì ñàìî. – Ñ.411, 433, 442.
28 Íà ïîðîç³ Íîâî¿ Óêðà¿íè. Ñòàòò³ ³ äæå ðåëüí³ ìàòåð³àëè. Íüþ-Éîðê – Ëüâ³â –
Êè¿â – Ìþí õåí, 1992. – Ñ.107-108.
29 Òàì ñàìî. – Ñ.111-112.
áëåìó. Ðèçü êèé ìèð íèé äîãîâ³ð 1921 ð. ôàê òè÷íî ëåã³òèì³çóâàâ ïîëüñüêó
îêó ïàö³þ êðàþ. À â 1944-1947 ðð. óêðà¿íö³ Õîë ìùèíè òà ϳäëÿøøÿ áóëè
ïåðå ñå ëåí³ äî ÓÐÑÐ òà íà çàõ³äí³ ïîëüñüê³ çåìë³.
Âèâ ÷åííÿ ïóáë³öèñ òè÷ íî¿ ñïàä ùèíè Ì.Ãðó øå âñüêîãî 1905-1918 ðð.
äîç âîëÿº çðî áèòè ê³ëüêà âèñ íîâê³â. Ïî-ïåðøå, âèäàò íèé â÷å íèé ïîñòà âèâ
ñâîþ àêà äåì³÷íó åðó äèö³þ íà ñëóæáó çàõèñòó íàö³îíàëü íèõ ³íòå ðåñ³â
íàñå ëåííÿ îäí³º¿ ç îäâ³÷íèõ óêð à¿íñüêèõ çåìåëü. Ïî-äðóãå, òîãî ÷àñíà
ïîë³òè÷íà ïóáë³öèñ òèêà â÷å íîãî áóëà ñïðÿ ìî âàíà ÿê ïðîòè ïîëîí³çàö³¿,
òàê é ðóñèô³êàö³¿ êðàþ. Ïî-òðåòº, âîíà â³äîá ðà æàëà ïåâíó îáìå æåí³ñòü
éîãî äåð æàâ íèöü êèõ ïîãëÿä³â àâòî íîì³ñòñüêî-ôåäå ðàë³ñòñüêèìè óÿâ ëåí -
íÿìè. ² íàðåøò³, ïîñòó ëàò ñîáîð íî¿ Óêðà¿íè íåçì³ííî çàëè øàâñÿ
ïðîâ³äíèì äëÿ Ì.Ãðó øå âñüêîãî – â÷å íîãî é ïîë³òèêà.
132
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-29585 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0087 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T16:24:42Z |
| publishDate | 2007 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Пиріг, Р. 2011-12-17T21:12:30Z 2011-12-17T21:12:30Z 2007 Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) / Р. Пиріг // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 123-132. — Бібліогр.: 29 назв. — укр. XXXX-0087 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29585 uk Інститут історії України НАН України Регіональна історія України Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) Article published earlier |
| spellingShingle | Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) Пиріг, Р. Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі |
| title | Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) |
| title_full | Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) |
| title_fullStr | Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) |
| title_full_unstemmed | Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) |
| title_short | Проблема Холмщини у публіцистичних працях Михайла Грушевського (1905 - 1918 pp.) |
| title_sort | проблема холмщини у публіцистичних працях михайла грушевського (1905 - 1918 pp.) |
| topic | Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі |
| topic_facet | Проблеми регіоналізму та федералізму в українському дискурсі |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29585 |
| work_keys_str_mv | AT pirígr problemaholmŝiniupublícističnihpracâhmihailagruševsʹkogo19051918pp |