Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Регіональна історія України |
|---|---|
| Дата: | 2007 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2007
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29587 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії / В. Шандра // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 155-166. — Бібліогр.: 12 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859644546484273152 |
|---|---|
| author | Шандра, В. |
| author_facet | Шандра, В. |
| citation_txt | Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії / В. Шандра // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 155-166. — Бібліогр.: 12 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Регіональна історія України |
| first_indexed | 2025-12-07T13:25:59Z |
| format | Article |
| fulltext |
Âàëåíòèíà Øàíäðà
ÃÅÍÅÐÀË-ÃÓÁÅÐÍÀÒÎÐÑÒÂÀ
ßÊ ÔÎÐÌÀ ÓÏÐÀÂ˲ÍÍß
ÓÊÐÀ¯ÍÑÜÊÈÌÈ ÃÓÁÅÐͲßÌÈ
Ó ÑÊËÀIJ ÐÎѲÉÑÜÊί
²ÌÏÅв¯
Áóäü-ÿêà ³ìïåð³ÿ ç’ÿ ñîâóº íàé âàæ ëèâ³øó äëÿ ñåáå ïðî áëåìó – â ÿêèé
ñïîñ³á óïðàâ ëÿòè íàä áà íèì òåðè òîð³àëü íèì ïðî ñòî ðîì, ùî ñóòòºâî
â³äð³çíÿºòüñÿ â³ä öåí òðó òà â³ä ³íøèõ ¿¿ ðåã³îí³â. Ðîñ³éñüêà ³ìïåð³ÿ âäà ëàñÿ
äî ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñüêî¿ ôîðìè, ÿêà ñòàëà äîì³íóþ ÷îþ â åòí³÷íèõ çåì -
ëÿõ, çîê ðåìà ³ â óêð à¿íñüêèõ, ïî÷è íà þ÷è ç îñòàí íüî¿ ÷âåðò³ ÕV²²² é ïðî òðè -
ìà ëàñÿ äî ïî÷àòêó ÕÕ ñòîë³òòÿ. ×îìó ñàìå ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñüêà ñòàëà
ñòåð æíå âèì ïîë³òè÷ íèì ³ ñîö³àëü íèì ÿâè ùåì óïðàâë³ííÿ, ÿê³ ôàê òîðè
âïëè íóëè íà ¿¿ ïîÿâó òà ñïðè ÿëè ¿¿ äîâîë³ òðè âà ëîìó ôóíêö³îíó âàííþ?
Àäæå ³ñíó âàëî íåìàëî ³íøèõ íàéð³çíî ìàí³òí³øèõ ôîðì, â ÿê³ âêëà äà ëèñÿ
âçàºìîâ³äíî ñèíè ì³æ öåí òðîì òà íàáó òèìè ³ìïåð³ºþ òåðè òîð³ÿìè.
Íàé ïåðøà ³ íàé çà ãàëüí³øà â³äïîâ³äü ïîëÿãຠó òîìó, ùî ïðèºäíàí³ ³ñòî -
ðè÷í³ ðåã³îíè íå ìîãëè áóòè â³äðàçó àäàï òî âàí³ äî àäì³í³ñòðà òèâíî-ïðà âî -
âîãî, ñîö³àëüíî-ïîë³òè÷ íîãî ³ ãîñ ïî äà ðñüêî-åêî íîì³÷íîãî ëàäó Ðîñ³¿, àäæå
áóëè ñôîð ìî âàí³ â ³íøèõ ³ñòî ðè÷ íèõ óìî âàõ. ßê óëàìêè ïîïå ðåäí³õ äåð -
æàâ íèõ óòâî ðåíü âîíè ïðî äîâ æó âàëè çáåð³ãàòè ³íø³, â³äì³íí³ â³ä
ðîñ³éñüêèõ, ôîðìè â³äíî ñèí ï³ääà íèõ ç ìîíàð õîì, à êð³ì âñüîãî ³íøîãî
â³äð³çíÿ ëèñÿ ðåë³ã³éíî-êóëü òóð íèìè, à òî é ë³íãâ³ñòè÷ íèìè îñîá ëè âîñ -
òÿìè. À òîìó, íà ïåðå êî íàííÿ öåí òðó, âèìà ãàëè íåóõèëü íîãî, õî÷à é ïîñòó -
ïî âîãî ââå äåííÿ â ³ìïå ðñüêå ïîëå àáñî ëþò íî¿ ìîíàðõ³¿. Éîãî ïîâè íåí áóâ
çàáåç ïå ÷èòè ñàíîâ íèê, ÿêèé äëÿ ëåã³òèì³çàö³¿ ëîêàëü íî¿ âëàäè ìîíàðõà
íàä³ëÿâñÿ íàä çâè ÷àé íèìè ïîâíî âà æåí íÿìè òà êîðèñ òó âàâñÿ ïîâíîþ éîãî
äîâ³ðîþ. Îñü ÷îìó г÷àðä Âîð òìàí, âèç íà ÷à þ÷è íàé õà ðàê òåðí³øó ðèñó
ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñüêî¿ âëàäè, çðî áèâ àêöåíò íà ðîë³ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðà
ÿê îñî áèñ òîãî ïîñëàíöÿ ³ìïå ðà òîðà â ïðè äáà íèõ çåì ëÿõ1. Ñïå öèô³êà îñî -
áèñò³ñíîãî ôàê òîðà áóëà ñôîð ìóëü î âàíà ³ â çàêîí³ («Ãëàâ íûå íà÷àëü íèêè
ãóáåð íèé îïðå äå ëÿ þòñÿ ïî íåïîñ ðå äñòâåí íîìó èçáðà íèþ è îñîáî ëè÷ íîìó
ê íèì äîâå ðèþ åãî èìïå ðà òîð ñêîãî âåëè ÷åñ òâà»), ÷èì âèç íà ÷à ëèñÿ îá’ºìí³
ïîâíî âà æåííÿ ö³º¿ ïîñàäè ó ïîð³âíÿíí³ ç ³íøèìè ì³ñöå âèìè äåð æàâ íèìè
© Ðåã³îíàëüíà ³ñòîð³ÿ Óêðà¿íè. Çá³ðíèê íàóêî âèõ ñòà òåé. Âèïóñê 1. – Ñ. 155-166. © Âàëåíòèíà Øàíäðà, 2007
1 Óîð òìàí Ð. Âëàñ òè òåëè è ñóäèè: Ðàç âè òèå ïðà âî âîãî ñîçíà íèÿ â èìïå ðà òîð -
ñêîé Ðîñ ñèè / Àâò. ïåð. Ì. Ä. Äîë áè ëîâà ïðè ó÷àñ òèè Ô. Ë. Ñåâàñ òüÿ íîâà. – Ì.,
2005. – Ñ.197.
ñòðóê òó ðàìè2. À ÿêùî âçÿòè äî óâàãè, ùî íå ëèøå ³íêîð ïî ðî âàí³ äî ³ìïåð³¿
òåðè òîð³¿, à é ñàì öåíòð íå ìàëè äîñèòü äîâ ãèé ÷àñ êîäèô³êîâà íîãî çàêî íî -
äà âñòâà, íà îñíîâ³ ÿêîãî ìîæíà áóëî çä³éñíþ âàòè óïðàâë³ííÿ òà ïðà âî -
ñóääÿ, òî ñòàíå çðî çóì³ëèì, ÷îìó ñàìå ïîñàä³ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðà
íàä à âà ëîñÿ òàêî¿ çíà ÷è ìîñò³.
Ïîì³æ ³íøèõ äåð æàâ íèõ ³íñòè òóö³é êàí öå ëÿ𳿠ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â
íàáó âàëè îñîá ëè âî¿ âàãè ùå é òîìó, ùî ¿õ ÷èíîâ íèêè, çîê ðåìà ÷èíîâ íèêè ç
îñîá ëè âèõ äîðó ÷åíü, áåç ïî ñå ðåä íüî ïîâèíí³ áóëè ñï³ëêó âà òèñÿ ç íàñå ëåí -
íÿì, éîãî åë³òíèìè ñòà íàìè. Àäæå ñàìå ¿ì äîâî äè ëîñÿ ç’ÿ ñî âó âàòè ò³ ïðî -
áëåìè, ÿê³ âïëè âàëè íà ôîð ìó âàííÿ ïîë³òèêè öåí òðó ùîäî ³ñòî ðè÷ íèõ
ðåã³îí³â, ïðî ïî íó þ÷è âåð õîâí³é âëàä³, âèùèì òà öåí òðàëü íèì îðãà íàì
âëàäè âëàñíå áà÷åííÿ ñòðà òå㳿 é òàê òèêè ðåã³îíàëü íîãî óïðàâë³ííÿ. Îòðè -
ìó âàíà â³ä íèõ ³íôîð ìàö³ÿ òà ñôîð ìóëü î âàí³ ïåâí³ ïðàê òè÷í³ ïðî ïî çèö³¿
åôåê òèâíî ï³äâà æó âàëè çâ³òí³ñòü ãóá åðíñüêèõ ³íñòè òóö³é âèêî íàâ ÷î¿
âëàäè.
Äî çàïðî âàä æåííÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñüêîãî âðÿ äó âàííÿ ðîç òà øî âàí³
íà êîð äî íàõ òà íà êîëèø íüîìó ïîãðà íè÷÷³ Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïå𳿠çåìë³ –
˳âîáå ðåæíà, Ñëîá³äñüêà, Ïðà âî áå ðåæíà ³ ϳâäåííà Óêðà¿íà òà Êðèì –
ìàëè âëàñí³ äåð æàâ íèöüê³ òðà äèö³¿ ó ñôåð³ óïðàâë³ííÿ, ïîë³òè÷ íèé äîñâ³ä,
ñòðî êàòó ñîö³îåòí³÷íó é ðîç âè íóòó ãîñ ïî äà ðñüêó ñòðóê òóðó òà íåîäíà êî -
âèé êîí ôåñ³éíèé ñêëàä íàñå ëåííÿ. Òîæ êîæíå ç òðüîõ óòâî ðå íèõ ãåíå -
ðàë-ãóáåð íà òîðñòâ – Ìàëî ðîñ³éñüêå, Íîâî ðîñ³éñüêå òà Áåñ ñà ðà áñüêå ³
Êè¿âñüêå – çà âñ³º¿ òîòîæ íîñò³ ôîðìè óðÿ äó âàííÿ, íàïðÿì³â ³ íàñë³äê³â
ôóíêö³îíó âàííÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â, çðèìî äåìî íñòðó âàëî ëîêàëüí³
îñîá ëè âîñò³, ùî âèìà ãàëè â³äïîâ³äíîãî âðà õó âàííÿ ç áîêó öåí òðó ïðè äîò -
ðè ìàíí³ çàãàëü íèõ ïðè íöèï³â óïðàâë³ííÿ ðåã³îíàìè.
Ìàëî ðîñ³éñüêå ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâî ó ñêëàä³ Ïîë òà âñüêî¿, ×åðí³ã³â -
ñüêî¿ ³ Õàðê³âñüêî¿ ãóáåðí³é çà ÷àñîì ñòâî ðåííÿ íàëå æàëî, ñêîð³øå, äî
“äîíàö³îíàëü íîãî” ïåð³îäó. Äåùî ïîä³áíèì, àëå âæå ïåðåõ³äíîãî òèïó,
áóëî Íîâî ðîñ³éñüêå ³ Áåñ ñà ðà áñüêå, äî ñêëàäó ÿêîãî ââ³éøëè Êàòå ðè íîñ ëà -
âñüêà, Õåð ñî íñüêà, Òàâð³éñüêà ãóáåðí³¿ òà Áåñ ñà ðà áñüêà îáëàñòü. À
Êè¿âñüêå, ùî îá³éìàëî ïðà âî áå ðåæí³ ãóáåðí³¿, – âæå ñòàëî ãåíå ðàë-ãóáåð íà -
òî ðñòâîì íîâîãî çðàçêà, íà ÿêîìó ³ìïåð³ÿ åêñïå ðè ìåí òó âàëà, øë³ôóþ÷è
âëàñíó íàö³îíàëüíó ïîë³òèêó.
Òîæ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà – öå óïðàâë³íñüêèé ìåõàí³çì ³ìïå ðñüêîãî
óòâåð äæåííÿ Ðîñ³éñüêî¿ äåð æàâè â íàáó òèõ çåì ëÿõ, ïðè êìåòíà ðèñà ¿¿ ³ñòî -
ðè÷ íîãî ïîñòóïó. Öÿ ôîðìà âëàäè, ùî çàïðî âàä æó âà ëàñÿ íà ïåð³îä
â³éñüêîâî-ïîë³òè÷ íî¿ ³íêîð ïî ðàö³¿ òåðè òîð³é òà ¿õ ï³äïî ðÿä êó âàííÿ
³ìïåð³¿, íàî÷íî ïðî äå ìî íñòðó âàëà, ÿê çä³éñíþ âà ëàñÿ ³íòåã ðàö³ÿ, í³âåëÿö³ÿ
é àñèì³ëÿö³ÿ ñòðî êà òîãî ñîö³îåòí³÷íîãî êîí ãëî ìå ðàòó ¿¿ ãåî ïîë³òè÷ íîãî
ïðî ñòîðó. Âîíà ìîæå áóòè óí³êàëü íèì îð³ºíòè ðîì äëÿ ç’ÿ ñó âàííÿ ñòó ïåíÿ
156
àðäíà
Ø àíè
òíåëà
Â
2 Ãðà äîâ ñêèé À. Ä. Íà÷àëà ðóñ ñêîãî ãîñó äà ðñòâåí íîãî ïðàâà // Ñîá ðà íèå ñî÷è -
íå íèé. – ÑÏá., 1908. – Ò. 9. – ×. 3: Îðãàíû ìåñ òíîãî óïðàâ ëå íèÿ. – Ñ. 224-225.
³íòåã ðàö³éíèõ ïðî öåñ³â â ³ñòî ðè÷ íèõ ðåã³îíàõ ³ìïå𳿠òà øëÿõ³â ¿¿ åêñïàíñ³¿
â óêðà¿íñüê³ ãóáåðí³¿ âïðî äîâæ âñüîãî “äîâ ãîãî” äåâ ’ÿò íàä öÿ òîãî ñòîë³òòÿ.
²ñíó âàííÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðñòâ ñòàëî äîñèòü ñâîºð³äíèì ïðî äîâ æåí -
íÿì êîì ïðîì³ñó ì³æ äèíàñò³ºþ Ðîìà íî âèõ ³ ì³ñöå âîþ çíàòòþ, ì³æ öåí òðîì
³ ðåã³îíàìè íà ÷åð ãî âîìó âèòêó ³íòåã ðàö³¿ ³íîåòí³÷íèõ òåðè òîð³é ó ñêëàä³
³ìïåð³¿. ³ääà ëåí³ñòü êîð äîí³â, ñëàáê³ñòü êîìóí³êàö³é, íåîäíà êî âèé
ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íèé ðîç âè òîê, – âñå öå âèê ëè êàëî â Îëåê ñàí äðà ²
íåâïåâ íå í³ñòü ó çäàò íîñò³ óòðè ìàòè íàáóò³ çåìë³ â ³ìïåðñüê³é îðá³ò³. Òîæ
òóäè íàïðàâ ëÿâñÿ ÷èíîâ íèê âèùîãî êëàñó, ÿêèé íàä³ëÿâñÿ ëåã³òèì íèìè
ïîâíî âà æåí íÿìè â³ä ³ìïå ðà òîðà. Ñêîí öåí òðó âàâøè âëàäó â ãåíå ðàë-ãóáåð -
íà òîðñòâ³ ó ñâî¿õ ðóêàõ, â³í ïåâ íîþ ì³ðîþ ïîñëàá ëþ âàâ çàëåæí³ñòü â³ä öåí -
òðó, âîä íî ÷àñ ôîð ìó âàâ ³ âò³ëþâàâ ³íòåã ðàö³éíó ïîë³òèêó â “êëàï òè êîâ³é”
³ìïåð³¿.
Ó ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñüêîìó âðÿ äó âàíí³ âàðòî ïðî ñòå æèòè ê³ëüêà
åòàï³â, ïðî òÿ ãîì ÿêèõ äèíàì³êà åêñïàíñ³¿ ³ìïå𳿠çàçíà âàëà çíà÷ íèõ çì³í.
Çàêî íî äàâ÷î ³íñòè òóö³ÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà â öåí òðàëü íèõ ðîñ³éñüêèõ
ãóáåðí³ÿõ áóëà ë³êâ³äîâàíà äîñèòü ï³çíî. Ëèøå 1837 ð. íàêà çîì öèâ³ëüíèì
ãóáåð íà òî ðàì, ï³äãî òîâ ëå íèì ãðà ôîì Ä.Ì.Áëó äî âèì, ë³êâ³äîâó âà ëèñÿ ãåíå -
ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà, çà âèê ëþ ÷åí íÿì îêðà¿í íèõ òà ñòî ëè÷ íèõ.
Òîæ ïðåä ñòàâ íèê ³ìïå ðà òîðà â íàáó òèõ ³ìïåð³ºþ çåì ëÿõ íà ïåð øîìó
åòàï³ àäàï òó âàâñÿ íà ïîñàä³ é øóêàâ íàé øèð øî¿ ï³äòðèìêè ñåðåä ì³ñöå âèõ
ïðîâ³äíèõ ñòàí³â, ïðî øàðê³â òà óãðó ïî âàíü; çàâåð øó âàâ êîîï òàö³þ ì³ñöå -
âèõ åë³ò ó ðîñ³éñüêå äâî ðÿ íñòâî; íà äðó ãîìó – âèÿâ ëÿâ ³ ïîãîä æó âàâ ³ç öåí -
òðîì óÿâ ëåííÿ ïðî ïîë³òè÷í³, ñîö³àëüíî-ãîñ ïî äàðñüê³ òà êóëü òóðíî-
êîí ôå ñ³éí³ â³äì³ííîñò³, à íà òðåòü îìó – ë³êâ³äîâó âàâ àáî ï³äïî ðÿä êî âó âàâ
ïðè êìåòí³ îñîá ëè âîñò³ ðåã³îíó çàãàëü íî ðîñ³éñüêèì ïîðÿä êàì, íàìà ãà þ -
÷èñü âèêî ðèñ òàòè ¿õ â ³ìïå ðñüêèõ ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íèõ ³íòå ðå ñàõ. Ñêà ñó -
âàííÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñüêîãî âðÿ äó âàííÿ ñâ³ä÷èëî ïðî çìåí øåííÿ
äèñ òàíö³¿ ì³æ öåí òðîì ³ ïåðè ôåð³ºþ, ïåðå áî ðåííÿ åòíî öåí òðèçìó êîëèø -
í³õ äåð æàâ íèõ òðà äèö³é, íåìîæ ëèâ³ñòü ïîÿâè ðåã³îíàëü íîãî ñåïà ðà òèçìó
÷åðåç äîñÿã íåííÿ ëîÿëü íîñò³ åòí³÷íî¿ åë³òè. Ñàìî ïî ñîá³ âîíî áóëî
ñâ³ä÷åí íÿì ïîä àëü øîãî ôîð ìó âàííÿ óí³òàð íî¿, öåí òðàë³çîâà íî¿ ³ìïåð³¿.
Íåäà ðåìíî îäåñü êèé ïðàâ íèê Â.Ãðà áî âñüêèé íà ïî÷àòêó ÕÕ ñòîë³òòÿ çàóâà -
æèâ, ùî ïîñàäà ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðà ³ ãóáåð íà òîðà îçíà÷ຠìàéæå îäíå é òå
ñàìå3. À â ðåçóëü òàò³ çì³í ó âåð õîâí³é âëàä³ 1906 ð. ³ ïåðå ãëÿäó íèçêè çàêî -
íî äàâ ÷èõ íîðì êîì³ñ³ÿ ³ç çàêî íî äàâ ÷èõ ïðî ïî çèö³é Äåð æàâ íî¿ äóìè ä³éøëà
âèñ íîâêó, ùî ôóíêö³¿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â ïðàê òè÷íî çð³âíÿ ëèñÿ ³ç ãóáåð -
íà òî ðñüêèìè, âíàñë³äîê ÷îãî âîíè ï³äëÿ ãà þòü ë³êâ³äàö³¿4.
Ïðî öåñ ³íòåã ðàö³¿ íå íàáóâ ë³í³éíî-âèñõ³äíîãî âèì³ðó, îñê³ëüêè äåÿê³
ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðè, óîñîá ëþ þ÷è àäì³í³ñòðà òèâíî-ïîë³òè÷íó âëàäó â
157
Ã
åíåðàë-ãóáåðíàò
îðñò
âà ÿê ô
îðì
à óïðàâë³ííÿ óêðà¿íñüêèì
è ãóáåðí³ÿì
è
3 Ãðè áîâ ñêèé Â. Ãîñó äà ðñòâåí íîå óñòðî éñòâî è óïðàâ ëå íèå Ðîñ ñèé ñêîé èìïå -
ðèè. – Îäåññà, 1912. – Ñ. 134.
4 ÖIJÀÊ Óêðà¿íè, ô. 442, îï. 638, ñïð. 552, àðê. 1-2.
ðåã³îíàõ ³ îö³íþþ÷è ïðàê òè÷íó ñèòóàö³þ â íèõ íå ç â³êíà ïåòåð áó ðçüêèõ
ì³í³ñòåðñòâ, ïðàã íóëè óïîâ³ëüíèòè òåìïè óðÿ äî âî¿ öåí òðàë³çàö³¿ òà
óí³ô³êàö³¿. Ñâîþ ïîçèö³þ âîíè ìîòè âó âàëè òèì, ùî ïðè øâèä øåííÿ
ë³êâ³äàö³¿ ì³ñöå âî¿ ñïå öèô³êè ìîæå íàøêî äèòè ³ìïå ðñüêèì ³íòå ðå ñàì.
Òàêå îòî òîæ íåííÿ âëàñ íîãî áà÷åííÿ ³íòå ðåñ³â ðåã³îíó ç ³íòå ðå ñàìè ³ìïåð³¿
ïðè çâî äèëî àáî äî â³äñòî ðî íåííÿ â³ä ïîñàäè ³ç çàì³íîþ á³ëüø ñëóõ íÿ íèì
ñàíîâ íè êîì àáî âçà ãàë³ äî ë³êâ³äàö³¿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà.
²íòåã ðàö³éí³ çàâäàííÿ ö³º¿ ñòðóê òóðè âëàäè çóìî âèëè ¿¿ ñïå öèô³êó:
ïåâí³ ð³øåííÿ óõâà ëþ âà ëèñÿ äèñ êðåòíî, îäíî îñî áîâî, ç îãëÿä êîþ íà âåð -
õîâíó âëàäó ³ íà öåí òðàëüí³ â³äîìñòâà. Óñï³øíà ä³ÿëüí³ñòü ãåíå ðàë-ãóáåð íà -
òîðà çàëå æàëà â³ä äîâ³ðè ì³ñöå âî¿ åë³òè äî ³ìïå ðà òîðà, à òîìó òðè ìà ëàñÿ íà
ôóíêö³îíàëü íîìó äóàë³çì³ ³ ´ðóí òó âà ëàñÿ íà ö³ííîñ òÿõ åòà òèçìó – âðà õî âó -
âà ëèñÿ ³íòå ðåñè ÿê äåð æàâè, òàê ³ íàñå ëåííÿ, õî÷à, çâ³ñíî, äåð æàâí³ –
á³ëüøå. Ñòðóê òóðà ö³º¿ ³íñòè òóö³¿ áóëà íåñêëàä íîþ é íå ãðîì³çäêîþ: ñêëà -
äà ëàñÿ ç íåâå ëè êîãî êîëà ðàä íèê³â – ÷èíîâ íèê³â ³ç îñîá ëè âèõ äîðó ÷åíü, ÿê³
çàáåç ïå ÷ó âàëè ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðà ôàê òè÷ íèìè ³ ñòà òèñ òè÷ íèìè äàíèìè
òà óïðàâë³íñüêèìè ³äåÿìè. ¯¿ íåãðîì³çäêèé óïðàâë³íñüêèé àïà ðàò äàâàâ
çìîãó äèíàì³÷íî, ïîºäíó þ÷è ïðè íöèïè äåöåí òðàë³çàö³¿ é öåí òðàë³çàö³¿,
ìàéæå ïî-â³éñüêî âîìó, ðåà ãó âàòè íà ì³ñöåâ³ ïî䳿 òà ÿâèùà. Îð³ºíòàö³ÿ ç
1830-õ ðîê³â íà ç’ÿ ñó âàííÿ ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íèõ ïðî áëåì ïðè âåëà äî
íåçíà÷ íîãî ðîç øè ðåííÿ àïà ðàòó. À ñàìà Êàí öå ëÿð³ÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðà â
³ºðàðõ³¿ ì³ñöå âîãî ñòðóê òó ðó âàííÿ äåð æàâ íî¿ âëàäè ñòàëà âèùîþ
ïîë³òèêî-àäì³í³ñòðà òèâ íîþ, íàä ãó á åðíñüêîþ óñòà íî âîþ.
ijÿëüí³ñòü ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â íå ìàëà ï³ä ñîáîþ ÷³òêî¿ çàêî íî äàâ ÷î¿
áàçè, îáñÿã ¿õí³õ âëàä íèõ ïîâíî âà æåíü çàëå æàâ â³ä óñï³õ³â íà øëÿõó öåí -
òðàë³çàö³¿ òà óí³ô³êàö³¿ ðåã³îí³â. Íàì³ñíèêè Êàòå ðèíè ²² áóëè íàä³ëåí³
á³ëüøîþ ñàìîñò³éí³ñòþ ïîð³âíÿíî ç ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðàìè ïåð³îäó öàðþ -
âàííÿ Ìèêîëè ²². Ïðèç íà ÷à ëèñÿ íà öþ ïîñàäó óðÿ äîâö³ íå ëèøå çíàò íîãî
÷è àðèñ òîê ðà òè÷ íîãî ïîõîä æåííÿ, à é ò³, õòî ìàâ â³éñüêîâ³ çàñëóãè,
â³äïîâ³äí³ ä³ëîâ³ ÿêîñò³ òà âèÿ âèâ îñî áèñòó â³ääàí³ñòü ³ìïå ðà òî ðîâ³. Íà òðè -
âàë³ñòü ïåðå áó âàííÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â ïðè âëàä³ âïëè âàëî âì³ííÿ
ïîºäíàòè ³íòå ðåñè öåí òðó é ðåã³îíó, çíà õî äèòè ñï³ëüíó ìîâó ç ì³ñöå âîþ
åë³òîþ, ³ìïå ðà òî ðîì, äâî ðîì, ì³í³ñòðàìè.
ßê óæå çãà äó âà ëîñÿ, çíà÷í³ âëàäí³ ïîâíî âà æåííÿ, â³äñóòí³ñòü øâèä -
êîãî çâ’ÿçêó ç öåí òðîì, ðîçóì³ííÿ ì³ñöå âèõ ïðî áëåì ³, íå â îñòàííþ ÷åðãó,
ìîæ ëèâ³ñòü îñî áèñ òîãî çáà ãà ÷åííÿ ïðè çâî äèëè äî òîãî, ùî ³íîä³ ãåíå -
ðàë-ãóáåð íà òîðè óïîâ³ëüíþ âàëè òåìïè öåí òðàë³çàòî ðñüêèõ ïðî öåñ³â ³ âäà -
âà ëèñÿ äî ïîì³ðêî âà íèõ ìåòîä³â ³ ïðàã ìà òè÷ íèõ çàñîá³â ó í³âåëÿö³¿
ãåòå ðî ãåí íîñò³ ðåã³îí³â.
Çà âñ³º¿ ôóíêö³îíàëü íî¿ ìíî æèí íîñò³ ïîâíî âà æåíü ãåíå ðàë-ãóáåð íà -
òîð³â ¿õ ä³ÿëüí³ñòü ðîç ãîð òà ëàñÿ â ê³ëüêîõ óí³âåð ñàëü íèõ íàïðÿì êàõ, ÿê³
óâè ðàç íþ þòü ÿê ñïå öèô³÷í³ â³äì³ííîñò³ ðåã³îí³â, òàê ³ ïîøóê çàãàëü íèõ,
íàä ðåã³îíàëü íèõ ïðè íöèï³â óïðàâë³ííÿ. ϳä öèì êóòîì çîðó äî íàé âàæ -
ëèâ³øîãî íàëå æèòü ïîäî ëàííÿ ïðî òèñ òî ÿííÿ åòíî íàö³îíàëü íèõ åë³ò, ùî
âæå ìàëè äåð æàâí³ñòü òà âëàñíå áà÷åííÿ ³ ðîçóì³ííÿ ñâî¿õ ïîë³òè÷ íèõ ³ ãîñ -
158
àðäíà
Ø àíè
òíåëà
Â
ïî äà ðñüêèõ ³íòå ðåñ³â â ³ìïåð³¿. Ñòóï³íü ïðî òèñ òî ÿííÿ, ÿê ïðà âèëî, áóâ
çóìîâ ëå íèé òðè âàë³ñòþ ïåðå áó âàííÿ ó ñêëàä³ Ðîñ³¿ òà õàðàê òå ðîì âõîä -
æåííÿ: ÷è òî âíàñë³äîê çàâî þ âàííÿ, ÷è â³éñüêî âîãî àáî ì³æíà ðîä íîãî äîãî -
âîð³â, ÷è ãîñ ïî äà ðñüêî¿ êîëîí³çàö³¿. Ïðàê òè÷í³ çàõîäè ñóòòºâî¿
íåé òðàë³çàö³¿ ñåïà ðà òèçìó âèç íà ÷àâ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð, ³ âîíè òàêîæ áóëè
íåîäíà êî âèìè: ïåðå âå äåííÿ â äâî ðÿ íñòâî ³ ÿêî¿ ñàìå ÷àñ òèíè ì³ñöå âî¿ çíàò³
÷è íàä³ëåííÿ ïðèâ³ëåÿìè. Äîçî âàíå äîïó ùåííÿ äî âëàäè çä³éñíþ âà ëîñÿ çà
óìîâè àñèì³ëÿö³¿ òà àêóëü òó ðàö³¿ ïåðè ôåð³éíî¿ åë³òè ç íàãî ëî ñîì íà äåìî -
íñòðó âàíí³ â³ääà íîñò³ ìîíàð õîâ³, â ïðî òè ëåæ íîìó âèïàäêó âîíà ïîçáàâ ëÿ -
ëàñÿ âëàä íèõ ïîâíî âà æåíü, ïðèâ³ëå¿â, íàâ³òü øëÿ õîì ô³çè÷ íîãî óñó íåííÿ
òà â³éñüêî âîãî ïðè äó øåííÿ ñïðî òèâó.
Âàæ ëè âîþ â ä³ÿëü íîñò³ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â áóëà êîí êðå òè çàö³ÿ
ïîë³òè÷ íèõ, ñîö³àëüíî-êóëü òóð íèõ ³ åêî íîì³÷íèõ çàõîä³â, ñïðÿ ìî âà íèõ íà
³íòåã ðàö³þ ì³ñöå âèõ ñòàí³â òà åòíî íàö³îíàëü íèõ ïðî øàðê³â ³ óãðó ïî âàíü,
âïî ðÿä êó âàííÿ òà ñïðî ùåííÿ ¿õíüî¿ ñîö³àëü íî¿ ãðà äàö³¿ ³ ïðè âå äåííÿ äî
ïåâ íî¿ îäíîð³äíîñò³ ç ðîñ³éñüêèìè ñîö³àëü íèìè ñòðóê òó ðàìè.
Ïîñ òó ïîâî çàâäÿêè ³í³ö³àòè âàì ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â ì³ñöåâå çàêî íî äà -
âñòâî ïðè âî äè ëîñÿ ó â³äïîâ³äí³ñòü ³ç çàãàëü íî äåð æàâ íèì. Ïîãîä æåí³ ç
³ìïå ðà òî ðîì íîð ìà òèâí³ ïðî ïî çèö³¿ ðîç ãëÿ äà ëèñÿ âèùèìè îðãà íàìè âëàäè
³ íàáó âàëè çíà ÷åííÿ çàêîíó, âàæ ëè âîãî êîí ñîë³äóþ ÷îãî ÷èí íèêà ºäèíîãî
³ìïå ðñüêîãî ïðà âî âîãî ïðî ñòîðó. Íàâ³òü îäíà ç íàé äå ìîê ðà òè÷í³øèõ Âåëè -
êèõ ðåôîðì, ñóäîâà 1864 ð., íå ïîõèò íóëà ïîçèö³é ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðà.
Ñóäîâ³ ñòà òóòè çàïðî âàä æó âà ëèñÿ â ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâàõ, çîê ðåìà
Êè¿âñüêîìó, ³ç çíà÷ íèìè â³äñòó ïàìè â³ä ñóäî âèõ ñòà òóò³â, ïîðó øåí íÿìè
âèïè ñà íèõ òàì ïðè íöèï³â, çîê ðåìà ùîäî ðîç ìå æó âàííÿ ñóäî âî¿ ³ âèêî íàâ -
÷î¿ âëàäè, íåäîò ðè ìàííÿ âèáîð íîñò³, ³ç çàì³íîþ ¿¿ ïðè çíà ÷åí íÿì íà
ïîñàäè, íåçì³ííîñò³ cóää³â òîùî.
Ðîç âè òîê ñîö³àëü íî¿ ñôåðè, ùî íàé ïåðøå ñïðèÿâ ³ìïå ðñüêîìó ïðî öå -
ñîâ³ é ãàðàí òó âàâ ñòàá³ëüí³ñòü â ðåã³îíàõ, äîñÿ ãàâñÿ øëÿ õîì ïîñè ëå íîãî
êîí òðîëþ òà ñïðÿ ìó âàííÿ ô³ñêàëüíî-ô³íàíñî âî¿ ä³ÿëü íîñò³ ì³ñöå âèõ óñòà -
íîâ ³ îðãàí³â ñàìîâ ðÿ äó âàííÿ é, çîê ðåìà, ö³íîâîþ ïîë³òèêîþ ùîäî òîâàð³â
ñòðà òåã³÷íîãî çíà ÷åííÿ (çåìëÿ, ë³ñ, õë³á), à òàêîæ îñíîâ íèõ ïðî äóêò³â ñïî -
æè âàííÿ. Íà ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â ÿê ïîâíî âàæ íèõ ïðåä ñòàâ íèê³â âåð õîâ -
íî¿ âëàäè â ðåã³îíàõ ïîêëà äà ëàñÿ â³äïîâ³äàëüí³ñòü çà óñó íåííÿ íàñë³äê³â
íàä çâè ÷àé íèõ ñèòóàö³é, îðãàí³çàö³þ äîïî ìîãè â ðàç³ íåâðî æàþ òà
åï³äåì³é, äîò ðè ìàííÿ çàãàëü íîãî ñàí³òàð íîãî ñòàíó, çàîõî ÷åííÿ ³íî çåì íî¿
òà âíóòð³øíüî¿ ³ìì³ãðàö³¿, à òàêîæ çà ñïî ëó ÷åííÿ ³ç öåí òðîì òà ñîö³àëüíå
ñòà íî âèùå çíå äî ëå íèõ.
Ôîð ìó âàííÿ áþðîê ðà òè÷ íîãî àïà ðàòó íàé ÿñ êðàâ³øå âèÿ âè ëîñÿ â
íàãëÿä³ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â çà ä³ÿëüí³ñòþ äåð æàâ íèõ ³íñòè òóö³é òà
îðãàí³â ñàìîâ ðÿ äó âàííÿ. Âîíè íå ëèøå ñõâà ëþ âàëè êàí äè äà òóðè íà
êåð³âí³ ïîñàäè ó ãóá åðíñüêèõ ³ íàä ãó á åðíñüêèõ óñòà íî âàõ, à é ñòâî ðþ âàëè
óìîâè, ùî çìó øó âàëè äâî ðÿ íñòâî â³äìîâ ëÿ òèñÿ â³ä ëîêàëü íîãî âèì³ðó äåð -
æàâ íî¿ ñëóæáè ³ ïåðåé ìà òèñÿ çàãàëüíî³ìïå ðñüêèìè ³íòå ðå ñàìè ÿê ñâî¿ìè
âëàñ íèìè. Ïîäàííÿ ç ïðåä ñòàâ ëåí íÿìè äî íàãî ðîä ì³ñöå âèõ ÷èíîâ íèê³â çà
159
Ã
åíåðàë-ãóáåðíàò
îðñò
âà ÿê ô
îðì
à óïðàâë³ííÿ óêðà¿íñüêèì
è ãóáåðí³ÿì
è
îñîá ëèâ³ çàñëóãè ñóï ðî âîä æó âà ëîñÿ îáîâ’ÿç êî âèì îá´ðóí òó âàí íÿì ãåíå -
ðàë-ãóáåð íà òîðà. ² ëèøå âíàñë³äîê ïîøè ðåííÿ ðåôîðì 1860-1870-õ ðîê³â
ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðè ïîçáàâ ëÿ ëèñÿ öüîãî ïðàâà, òà é òî çà âèê ëþ ÷åí íÿì
÷èí³â ñóäî âîãî ³ êîí òðîëü íîãî â³äîìñòâ5.
 ðàç³ íåï³äêî ðåííÿ âëàä³ ì³ñöåâà çíàòü óñó âà ëàñÿ â³ä óïðàâë³ííÿ, ³ ¿é
íà çì³íó ïðè õî äèâ ðîñ³éñüêèé ÷èíîâ íèê. Àáñåíòå¿çì ì³ñöå âîãî äâî ðÿ íñòâà
âàæèâ äëÿ âåð õîâ íî¿ âëàäè ÷è íå á³ëüøå, í³æ ó êîð³ííèõ ðîñ³éñüêèõ
ãóáåðí³ÿõ, ³ òîìó éîãî ïðèâ³ëå¿ ïîñè ëåíî êîí òðî ëþ âà ëèñÿ íà ãåíå ðàë-ãóáåð -
íà òî ðñüêîìó ð³âí³. Áàæàíà ³íòåã ðàö³ÿ äîñÿ ãà ëàñÿ àáî øëÿ õîì âæèòòÿ ñèëî -
âèõ çàñîá³â àáî îïå ðà òèâí³øèì óðÿ äó âàí íÿì, à âäîñ êî íà ëåí³ óïðàâë³íñüê³
ìåõàí³çìè ñòà âàëè íàä áàí íÿì ³ìïåð³¿. Òîæ ôîð ìó âàííÿ áþðîê ðàò³¿
çä³éñíþ âà ëîñÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðàìè çà òðüîìà ïðè íöè ïàìè: áåç ïî ñå ðåä -
íüî, çà óìîâè ëîÿëü íîñò³ åë³òè çàáåç ïå ÷ó âà ëàñÿ ¿¿ ó÷àñòü â óïðàâë³íñüêîìó
ïðî öå ñîâ³; îïî ñå ðåä êî âàíî, ³ç âñòà íîâ ëåí íÿì êîí òðîëþ çà ¿¿ ³ìïå ðñüêîþ
ñëóæ áîþ, òà ç ïîâíèì óñó íåí íÿì åë³òè â ðàç³ ¿¿ íåëî ÿëü íîñò³ â³ä îá³éìàííÿ
óïðàâë³íñüêèõ ïîñàä ÿê â äåð æàâ íèõ ñòðóê òó ðàõ, òàê ³ â ñòà íîâî-êîð ïî ðà -
òèâ íèõ îðãà íàõ.
Ïîºäíàííÿ â îñîá³ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðà öèâ³ëüíî¿ òà â³éñüêî âî¿ âëàäè
äàâàëî çìîãó øâèäêî ðåà ãó âàòè íà ñîö³àëüí³ ïðî öåñè ³ ñïðÿ ìî âó âàòè ¿õ,
õàé ³ ïðè ìó ñîâî, ó âèã³äíå äëÿ ³ìïå𳿠ð³÷èùå. Âæå ïåðø³ ãåíå ðàë-ãóáåð íà -
òîðè Ïðà âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿íè, ïî÷è íà þ÷è çîê ðåìà â³ä Ò.².Òóòîëì³íà, äóæå
ðåâ íèâî ñòà âè ëèñÿ äî òîãî, ùî âåð õîâíà âëàäà çàáè ðàëà ó íèõ â³éñüêîâ³
ïîâíî âà æåííÿ ³ ïåðå äà âàëà ¿õ â³éñüêî âèì ñàíîâ íè êàì6. Ñïåðøó ãåíå -
ðàë-ãóáåð íà òîðè â³äïîâ³äàëè çà ðåê ðóòñüê³ íàáîðè ñåðåä íåðîñ³éñüêîãî
íàñå ëåííÿ, ôîð ìó âàëè ì³ñöåâ³ â³éñüêîâ³ ñèëè â ðàç³ ³ìïå ðñüêèõ ïîòðåá, à ç
1861 ð. î÷î ëþ âàëè â³éñüêîâ³ îêðóãè, ùî çíà÷íî ñïðè ÿëî ïîñè ëåííþ ³íòåã -
ðàö³éíèõ ïðî öåñ³â. Íàï³ââ³éñüêî âèé õàðàê òåð âëàäè ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðà
ñóòòºâî äîïîâ íþ âàëè îðãàíè ïîë³ö³¿, ÿê³ òàêîæ éîìó ï³äïî ðÿä êî âó âà ëèñÿ.
Äî ìîá³ë³çàö³éíî¿ âàðòî äîäàòè é îõî ðîííó ôóíêö³þ, ÿêà áóëà îñîá ëèâî
ïîì³òíîþ äî ñòâî ðåííÿ ì³ñöå âî¿ ïîë³òè÷ íî¿ ïîë³ö³¿.
Âàæ ëèâå çàâäàííÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â ïîëÿ ãàëî ó ðóñèô³êàö³¿
ðåã³îí³â, ùî çä³éñíþ âà ëîñÿ ð³çíî ìàí³òíèìè øëÿ õàìè, àëå íàé å ôåê -
òèâí³øèì áóëî çàëó ÷åííÿ ì³ñöå âîãî äâî ðÿ íñòâà (çà âèíÿò êîì ïîëüñüêîãî)
äî óïðàâë³ííÿ çà óìîâè â³äìîâè â³ä åòí³÷íî¿ ³äåí òè÷ íîñò³. Àñèì³ëÿö³ÿ é
àêóëü òó ðàö³ÿ çä³éñíþ âà ëèñÿ ÷åðåç ðîñ³éñüêó êóëü òóðó, íàóêó, îñâ³òó òà
ñîö³àëüíó ñôåðó, êîøòè ó ÿê³ ñïðÿ ìî âó âà ëèñÿ çà àêòèâ íî¿ ó÷àñò³ ãåíå -
ðàë-ãóáåð íà òîð³â. Îñâ³òíÿ ðóñèô³êàö³ÿ áóëà ïð³îðè òåò íîþ – íå ëèøå
ðîñ³éñüêîþ ìîâîþ âåëîñÿ íàâ÷àííÿ ó øêî ëàõ óñ³õ ð³âí³â, à é à îñâ³òí³ óðÿ -
äîâ³ ïðî ãðàìè çàé ìàëè âàæ ëèâå ì³ñöå â ñòðà òåã³ÿõ àñèì³ëÿö³¿ ðåã³îíàëü íèõ
160
àðäíà
Ø àíè
òíåëà
Â
5 Ãðè áîâ ñêèé Â. Ãîñó äà ðñòâåí íîå óñòðî éñòâî è óïðàâ ëå íèå Ðîñ ñèé ñêîé èìïå -
ðèè. – Îäåññà, 1912. – Ñ. 134.
6 Æóêî âè÷ Ï. Í. Óïðàâ ëå íèå è ñóä â çàïàä íîé Ðîñ ñèè â öàðñòâî âà íèå Åêà òå -
ðèíû ²² // Æóð íàë Ìèíèñ òå ðñòâà íàðîä íîãî ïðî ñâå ùå íèÿ. – Íîâàÿ ñåðèÿ. –
ÑÏá., 1914. – ×. 51. – Êí.5. – Ñ. 32-33.
åë³ò7. Îñü ÷îìó îñâ³òíüîìó ôàê òîðó òàê áàãàòî ïðèä³ëÿëè óâàãè â
³íîåòí³÷íèõ ðåã³îíàõ, à ïðî ïîòðåáó çá³ëüøèòè ê³ëüê³ñòü îñâ³òí³õ
çàêëàä³â ïåðå êîí ëèâî éøëîñÿ ïðàê òè÷íî â êîæ íîìó âñåï³ääàí³éøîìó
äîíå ñåíí³. Ùîá ïðè ìó ñèòè Ìèêîëó ² çîñå ðå äè òèñÿ íà ïèòàí íÿõ îñâ³òè, â
îäíîìó ç òàêèõ äîíå ñåíü Êè¿âñüêó ïåðøó ã³ìíàç³þ çà ìàëî å ôåê òèâíó
ðóñèô³êàö³þ íàçâàíî «íè÷òîæ íîþ» ç ïðî ïî çèö³ºþ çàñíó âàòè äëÿ âèõî -
âàííÿ ïîëüñüêîãî äâî ðÿ íñòâà ùå é êàäå òñüêèé êîð ïóñ8. Ñàìå ç ö³ºþ
ìåòîþ çàêëà äàâñÿ ³ Óí³âåð ñè òåò ñâ. Âîëî äè ìèðà ó Êèºâ³. Îñü ÷îìó â
ïåð³îä êîí ñîë³äàö³¿ ³ìïå𳿠ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðè âèêî íó âàëè é îáîâ’ÿçêè
ïîïå ÷è òåë³â íàâ÷àëü íèõ îêðóã³â.
Ñàìå ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðè ñïðÿ ìî âó âàëè âåð õîâíó âëàäó, êîëè òà âèç -
íà ÷àëà îñâ³òíüî-êóëü òóðí³ öåí òðè äëÿ ôîð ìó âàííÿ ³ìïå ðñüêî¿ åë³òè. Äëÿ
óòâåð äæåííÿ ðîñ³éñüêî¿ ïðè ñóò íîñò³, ï³äêðåñ ëåííÿ ¿¿ â³éñüêî âî¿ âåëè÷³
Ïîë òàâà ñòà âàëà ì³ñòîì ïåðå áó âàííÿ êàäå òñüêîãî êîð ïóñó, â ÿêîìó îòðè ìó -
âàëè çíàííÿ ìîëîä³ äâî ðÿíè íå ëèøå Ïîë òà âñüêî¿, à é ×åðí³ã³âñüêî¿,
Õàðê³âñüêî¿ òà Êàòå ðè íîñ ëà âñüêî¿ ãóáåðí³é, òà ÿêîìó íà çíàê ïåðå ìîæ íî¿
Ïîë òà âñüêî¿ áèòâè ïðè ñâî þ âà ëîñÿ ³ì’ÿ Ïåòðà Âåëè êîãî9. Ãåíå ðàë-ãóáåð íà -
òîð áóâ òèì âèñî êî ïîñ òàâ ëå íèì ÷èíîâ íè êîì, ÿêèé îïå ðà òèâíî ôîð ìó âàâ
íàö³îíàëüíó ïîë³òèêó ñàìî äåð æàâ íî¿ ³ìïå𳿠â íàáó òèõ çåì ëÿõ, âäà þ ÷èñü
äî ïîä³ëó íàðîä³â â ñóá åòí³÷íîìó ïëàí³.
Ìàëî ðîñ³éñüêå ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâî (1802-1856), ïîíîâ ëåíå òà ðîç -
øè ðåíå çàâäÿêè ïðèºäíàííþ Õàðê³âñüêî¿ ãóáåðí³¿ ó 1836 ð., îõîï ëþ âàëî
äâà çíà÷ íèõ ðåã³îíè – ˳âîáå ðåæíó ³ Ñëîá³äñüêó Óêðà¿íó, íàñå ëåííÿ ÿêèõ
íà ïî÷àòêó ïîçà ìè íó ëîãî ñòîë³òòÿ ìàëî âèñî êèé ñòóï³íü ³íòåã ðî âà íîñò³
÷åðåç òðè âàëå (âïðî äîâæ ê³ëüêîõ ñòîë³òü) ïåðå áó âàííÿ ó ñêëàä³ ³ìïåð³¿,
îäíîð³äíå êîí ôåñ³éíå ñåðå äî âèùå òà ñïîð³äíåí³ ìîâó é êóëü òóðó. Ïîíîâ -
ëåííÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà ïðàã íóëà íå òàê ³ìïåð³ÿ, ÿê óêð à¿íñüêà
áþðîê ðà òè÷íà åë³òà, íàé âïëè âîâ³øà ÷àñ òèíà ÿêî¿ îòðè ìàëà âàæ ëèâ³
ïîñàäè â óðÿä³. Ôîð ìó þ÷è ïîë³òèêó ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â, âîíà ìàëà ìîæ -
ëè âîñò³ çáåð³ãàòè íå ëèøå âëàñí³ ïðàâà, à é ãàðàí òó âàòè äëÿ âñüîãî ìàëî -
ðîñ³éñüêîãî äâî ðÿ íñòâà ïðèâ³ëå¿, ÿêèõ íà ïî÷à òîê ñòîë³òòÿ áóëî íå òàê ³
ìàëî. Íàéàâ òî ðè òåòí³ø³ óðÿ äîâö³ óêð à¿íñüêîãî ïîõîä æåííÿ ñïðè ÿëè ïðè -
çíà ÷åííþ íà ïîñàäó ìàëî ðîñ³éñüêîãî ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðà âèñî êî -
îñâ³÷åíèõ ñàíîâ íèê³â, ñïðÿ ìî âó âàëè ¿õíþ ïîë³òèêó íà âëàñíó êîðèñòü,
îòðè ìó þ÷è ñàòèñ ôàêö³þ òà êîì ïåí ñó þ÷è òàêèì ÷èíîì âòðàòó ïîë³òè÷ íî¿
àâòî íî쳿 ³ çáåð³ãàþ÷è çåìåëüí³ âîëîä³ííÿ â Óêðà¿í³. Ïðèñ òî ñî âó þ ÷èñü,
âîíè çìó øó âàëè ³ìïåð³þ ðàõó âà òèñÿ ç âëàñ íèìè ³íòå ðå ñàìè. ̄ õí³é ïðè êëàä
161
Ã
åíåðàë-ãóáåðíàò
îðñò
âà ÿê ô
îðì
à óïðàâë³ííÿ óêðà¿íñüêèì
è ãóáåðí³ÿì
è
7 Äèâ. äåòàëüí³øå: Øàí äðà Â. Âäÿ÷íå ñëîâî äëÿ ïðî ôå ñîðà Ìàöó çàòî (àëå âñå
æ òàêè – äëÿ ÷îãî ñòâî ðþ âà ëèñÿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà ó Ðîñ³éñüê³é ³ìïåð³¿) //
Óêð à¿íñüêèé ãóìàí³òàð íèé îãëÿä. – 2002. – Âèï.8. – Ñ. 160.
8 ÖIJÀÊ Óêðà¿íè, ô. 553, îï. 2, ñïð. 436.
9 Íà öüîìó àêòèâíî íàãî ëî øó âàâ ó ñâî¿é ïðî ìîâ³ íà â³äêðèòò³ êîð ïóñó 6 ãðóäíÿ
1840 ð. ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð Ì. À. Äîë ãî ðó êîâ (Ïàâ ëîâ ñêèé È. Ô. Ïåò ðîâ ñêèé
ïîëòàâ ñêèé êîð ïóñ: Ê èñòî ðèè ýòîãî êîð ïóñà // Ðóñ ñêàÿ ñòà ðèíà. – 1886. – Êí.
12. – Ñ. 718-719.
íàñë³äóâàëà øëÿõòà, êîëèøíÿ êîçàöüêà ñòàð øèíà, ÿêó íå çà÷å ïèâ ïðî öåñ
êîîï òàö³¿ â ðîñ³éñüêó åë³òó. Ñïà ëàõ îïî çèö³éíî-ïàòð³îòè÷ íèõ ïî÷óòò³â ïðè
îáìå æåíí³ ïåðå õîäó øëÿõòè â äâî ðÿ íñòâî ñïðèÿâ çáå ðå æåííþ ïðàâ ³
ïðèâ³ëå¿â, ñåðåä íèõ ³ ïðèâ³ëåþ â³ëüíîãî ́ óðàëü íèö òâà, ÿêå ñòðè ìó âàëî åêî -
íîì³÷íå ðîçî ðåííÿ ¿õí³õ ìàëî çå ìåëü íèõ ìàºòíîñ òåé.
Äð³áíîìàºòíèì ìàëî ðîñ³éñüêèì ïîì³ùèêàì äâî ðÿ íñüêèé ñòà òóñ, íàáó -
òèé çàâäÿêè â³éñüêîâ³é ñëóæá³, õî÷à é ãàðàí òó âàâ ïðàâà òà ïðèâ³ëå¿
(âîëîä³ííÿ ñåëÿ íàìè, ìàºòêàìè ç âëàä íèìè ïîâíî âà æåí íÿìè ó ìåæàõ ñâî¿õ
ïîâ³ò³â ³ ãóáåðí³é), îäíàê ïðè ñêî ðþ âàâ âòðàòó åòí³÷íî¿ ³äåí òè÷ íîñò³. Äâî ðÿ -
íñüêà ìîëîäü, çäî áóâøè ðîñ³éñüêó îñâ³òó, âèð³çíÿ ëàñÿ âæå ³íøèìè, øëÿ õåò -
íèìè ìàíå ðàìè òà çäî ðî âèì ïðàã íåí íÿì çðî áèòè êàð’ºðó. ²íòå ëåê òó àëüíà
äèõî òîì³ÿ çîâí³øí³õ ïðîÿâ³â ïåðå õî äèëà ó âíóòð³øí³, ³ áàãàòî ç íèõ óæå
áóëè íå òàê³ âïåâ íåí³ ó íåîáõ³äíîñò³ â³äñòî þ âàòè ðåã³îíàëüí³ñòü Ìàëî -
ðîñ³¿. Çàï ðî ïî íî âàí³ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðàìè óìîâè ³äåí òèô³êàö³¿ ç
ðîñ³éñüêèìè ïàí³âíèìè âåðñòâàìè äàëè áàæàí³ íàñë³äêè. À íåäàâí³é
â³éñüêî âèé äîñâ³ä óêð à¿íñüêîãî êîçàö òâà, éîãî áëèçüê³ñòü äî ñåëÿ íñòâà
áóëè ñïðÿ ìî âàí³ íå ñò³ëüêè íà çàõèñò ³ìïåð³¿, ñê³ëüêè íà â³éñüêîâó òà ãîñ ïî -
äà ðñüêó êîëîí³çàö³þ ïðè êîð äîí íîãî ï³âäåí íîãî ðåã³îíó.
Áóä³âíèö òâî âåëè÷ íèõ äåð æàâ íèõ ïðèì³ùåíü ó ì³ñòàõ, øëÿõ³â, ñîö³àëü -
íî¿ ³íôðàñ òðóê òóðè, à òàêîæ îñâîºííÿ ïðè ðîä íèõ áàãàòñòâ áóëî ïîêëè êàíå
äåìî íñòðó âàòè óêð à¿íñüêîìó íàñå ëåííþ âåëè÷ Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïåð³¿. Îäíàê
äîñèòü øâèäêî (çà ÿêè õîñü òðè äåñÿòêè ðîê³â) äîì³íàíòîþ ó áóä³âíèöòâ³
ñòàëî ñïî ðóä æåííÿ â³éñüêî âèõ êàçàðì – àäæå ëþäñüê³ ðåñóðñè àêòèâíî
çàëó ÷à ëèñÿ äî ¿¿ â³éñüêî âîãî òà åêî íîì³÷íîãî óòâåð äæåííÿ. Êàòå ðèíà ²²
ñïðÿ ìî âó âàëà ïîë³òèêó íàì³ñíèê³â íà òå, ùîá çàõ³äí³ ïðîâ³íö³¿ “âîâ êàìè ó
ë³ñ íå äèâè ëèñÿ”, òåïåð æå ïîê³ðí³ ìàëî ðîñè, çà ñëî âàìè Ì.Ã.кïí³íà,
óïîä³áíè ëèñÿ äî âîë³â.
Ïåðå íå ñåííÿ ðåçè äåíö³¿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà ç Ïîë òàâè äî Õàð -
êîâà, äå â óí³âåð ñè òå òñüêèõ ñò³íàõ àêòèâ³çóâà ëîñÿ óêð à¿íñüêå ³íòå ëåê òó -
àëüíå æèòòÿ, ñâ³ä÷èëî, ùî ³ìïåð³ÿ çîñå ðå äèëà óâàãó íà íîâîìó
óïðàâë³íñüêîìó öåí òðîâ³. Ìîæíà ãîâî ðèòè ïðî ïî÷à òîê íîâîãî åòàïó ³íòåã -
ðàö³éíîãî ïðî öåñó, íîâó ñòàä³þ ðîç âèòêó ³ñòî ðè÷ íîãî ðåã³îíó, êîëè öåíòð
ïåðå ãëÿ äàâ ñâîº ñòàâ ëåííÿ äî Óêðà¿íè, ââà æà þ÷è, ùî ïàð òíå ðñüêèé ïåð³îä
äîá³ãຠê³íöÿ. Ãåî³ñòî ðè÷í³ çðó øåííÿ ïðè çâåëè äî òîãî, ùî Ìàëî ðîñ³ÿ, ðîç -
òà øî âàíà ïî ñóñ³äñòâó ç êîëèøí³ìè ãóáåðí³ÿìè Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿, ñòà âàëà
íàä³éíèì ³ìïå ðñüêèì àð’ºðãàð äîì, äåìîã ðàô³÷íèì äæå ðå ëîì äëÿ äîäàò êî -
âèõ â³éñüêî âèõ ôîð ìó âàíü 1812, 1830 òà 1856 ðîê³â. À ¿¿ òðó äîâ³ ðåñóðñè,
ïîºäíó þ ÷èñü ³ç â³éñüêî âèìè çàâäàí íÿìè ïîðóá³æíîãî êîð äîíó, ñïðÿ ìî âó -
âà ëèñÿ íà êîëîí³çàö³þ Íîâî ðîñ³¿. Ìàëî ðîñ³éñüê³ äâî ðÿíè â³ä³ãðàëè âàæ -
ëèâó ðîëü â ³ìïåðñüê³é ðîç áó äîâ³ äåð æàâè, àäæå áóëè ëîÿëü íèìè,
â³äïîâ³äàëü íèìè, ñëó æèëè ³ â ï³âäåí íî óê ð à¿íñüêèõ, ³ â ïðà âî áå ðåæ íèõ
ãóáåðí³ÿõ, òà é íå ò³ëüêè â íèõ. Ñòà òóñ Ìàëî ðîñ³¿ ÿê â³éñüêî âîãî òà åêî -
íîì³÷íîãî ðåçåðâó ³ìïå𳿠íàáóâຠïîñò³éíîñò³, ùî âíî ñèòü ó â³äíî ñèíè
öåí òðó òà “ÿäðî âî¿” åòíî òå ðè òî𳿠íîâå çàáàð âëåííÿ.
162
àðäíà
Ø àíè
òíåëà
Â
Ñâîºð³äí³ñòü ãåî ïîë³òè÷ íîãî, ïîë³åòí³÷íîãî ³ ñîö³îêóëü òóð íîãî ôàê -
òîð³â ϳâäíÿ, ùî â³ä³éøîâ äî Ðîñ³¿ âíàñë³äîê ïåðå ìîãè ó â³éí³ ç Òóðå÷ ÷è -
íîþ íàïðèê³íö³ ÕV²²² ñò., ïîòðåáà éîãî êîëîí³çàö³¿ çóìî âèëè
çàïðî âàä æåííÿ äåöåí òðàë³çîâà íî¿ ôîðìè âðÿ äó âàííÿ. Ó ñêëàä³ Êàòå ðè íîñ -
ëà âñüêî¿, Õåð ñî íñüêî¿, Òàâð³éñüêî¿ ãóáåðí³¿ òà Áåñ ñà ðà áñüêî¿ îáëàñò³ íîâå
ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâî ïîêëè êàíå áóëî ñòâî ðèòè íàä³éíèé çàõèñ íèé ïîÿñ
³ìïåð³¿. ϳâäåí íèé ðåã³îí â³ä³ãðà âàâ âàæ ëèâó îáîðîííó ôóíêö³þ ÿê ïðè êîð -
äîííà òåðè òîð³ÿ. À òàêîæ âèêî íó âàâ ðîëü ñàí³òàð íîãî ñòðè ìó âà÷à, áî ñàìå
÷åðåç ï³âäåíü ïðî íè êàëè é ïîøè ðþ âà ëèñÿ åï³äå쳿 ³íôåêö³éíèõ õâî ðîá.
³í ñòà âàâ ñèðî âèí íîþ áàçîþ äëÿ ðîñ³éñüêî¿ ïðî ìèñ ëî âîñò³ é ðèí êîì
çáóòó ÷åðåç ìîðñüê³ ïîðòè ¿¿ òîâàð³â, é íàáóâ ñòà òóñó “â³ëüíî¿ åêî íîì³÷íî¿
çîíè”, ùî äîç âî ëÿëî àêòèâ³çóâàòè çàëó ÷åííÿ ì³ñò-ïîðò³â äî ì³æíà ðîä íî¿
òîðã³âë³, ïåðå òâî ðèâøè ¿õ íà ìîðñüê³ âîðîòà äëÿ çáóòó, ïåðø çà âñå, çá³ææÿ.
Äàëåêî íå îñòàííþ ðîëü â³ä³ãðàëà âîºííà ñòðà òåã³ÿ, îñê³ëüêè òóò
áàãàòüìà óêð³ïëå íèìè ïóí êòàìè äîíå äàâíà âîëîä³ëà Îñìà íñüêà ³ìïåð³ÿ –
äàâí³é ³ íåïîñ òóï ëè âèé âîðîã Ðîñ³¿. Åòí³÷íà ñòðî êàò³ñòü ì³ãðàö³éíîãî òà
êîð³ííîãî íàñå ëåííÿ, ñåðåä ÿêîãî ïåðå âà æàëè íååë³òí³ ñîö³àëüí³ ãðóïè, ÿê ³
íåðîç âè íåí³ñòü ïîòåíö³éíî¿ îïî çèö³¿ (ïåâ íèé âèíÿ òîê ñòà íî âèëî ìîë äà -
âñüêå äâî ðÿ íñòâî òà êðèìñüê³ òàòàðè), çóìî âèëè ñâîºð³äí³ñòü åòíî ïîë³òè÷ -
íî¿ ñèòóàö³¿ íà ï³âäí³, ÿêà ðåãó ëþ âà ëàñü ³ ñòè ìó ëþ âà ëàñü íà
ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñüêîìó ð³âí³ âëàäè. Îäåð æàâ ëåííÿ ³ ðóñèô³êàö³ÿ â³äáó -
âà ëèñÿ ç íåçíà÷ íèì âèêî ðèñ òàí íÿì ñèëî âèõ ìåòîä³â. ̳ñöå âèé ãîñ ïî äà -
ðñüêèé ïîòåíö³àë íàáà ãàòî ïåðå âà æàâ ðîñ³éñüêó âèðîá íè÷ó òðà äèö³þ, áåç
÷îãî ³ìïåð³ÿ íå ìîãëà á íå ëèøå îñâî¿òè ï³âäåíü, à é ïåðå òâî ðèòè éîãî íà
ñòàá³ëüíó ïðè êîð äîííó òåðè òîð³þ. Àäì³í³ñòðà òèâíà ³íòåã ðàö³ÿ òóò ö³ëåñ -
ïðÿ ìî âàíî òà âïðàâíî ïîºäíó âà ëàñÿ ç êóëü òóð íîþ ðóñèô³êàö³ºþ.
Ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â ϳâäíÿ íàä³ëÿëè çíà÷ íîþ ñàìîñò³éí³ñòþ â òîð -
ãîâî-ãîñ ïî äàðñüê³é ñôåð³, ùî íàä à âàëî ìîæ ëèâ³ñòü øâèä êèìè òåì ïàìè,
çàâäÿêè ãíó÷ê³é ï³ëüãîâ³é ïîë³òèö³ ñòî ñîâíî çîâí³øí³õ ³ âíóòð³øí³õ
³ìì³ãðàíò³â, îñâî¿òè êðàé. Ãåî ïîë³òè÷ íèé ôàê òîð ñïðèÿâ òàêîæ òîìó, ùî
ï³âäåíí³ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðè á³ëüøå í³æ ³íø³ ïåðåé ìà ëèñÿ äèï ëî ìà òè÷ -
íèìè òà ïðî òèåï³äåì³÷íèìè çàõî äàìè. Îáîï³ëüíå, äåÿ êîþ ì³ðîþ ïàð òíå -
ðñüêå çàö³êàâ ëåííÿ äåð æàâè é ì³ñöå âèõ ìåø êàíö³â ñòâî ðèëî íà ï³âäí³
óí³êàëüíó ñèòóàö³þ, êîëè ÿêíàéò³ñí³øå ïåðå ïëå ëèñÿ ³íòå ðåñè ðîñ³éñüêîãî
ìîíàðõà òà éîãî ï³ääà íèõ. ²ìïåð³ÿ îòðè ìàëà â öüîìó ðåã³îí³ óðîê ãîñ ïî äà -
ðñüêî¿ êì³òëè âîñò³ òà ï³äïðèºìëè âîñò³, íàáóëà óí³êàëü íîãî äîñâ³äó äåð æàâ -
íî¿ âçàºìî䳿 ³ êîíñòðóê òèâ íîãî åòí³÷íîãî ñï³âðîá³òíèö òâà, îäíàê íå
çìîãëà äî ê³íöÿ íèì ñêî ðèñ òà òèñÿ ³ íå çàêð³ïèëà äîñÿã íó òèõ óñï³õ³â.
Ðåôîðìè, ÿê³ ó âíóòð³øí³é ÷àñ òèí³ ³ìïå𳿠äàëè ³ìïóëüñ ñîö³àëüíî-åêî -
íîì³÷íîìó ðîç âèòêó, ïðè âåëè òóò äî ïîçáàâ ëåííÿ ì³ñöå âîãî íàñå ëåííÿ
ïðèâ³ëå¿â ³ ââî äèëè êðàé ó çàãàëü íî ðîñ³éñüêèé ïîë³òè÷ íèé òà ïðà âî âèé
ïðîñò³ð, âíàñë³äîê ÷îãî áóëà ïîñòàâ ëåíà ï³ä ñóìí³â äîö³ëüí³ñòü ³ñíó âàííÿ
ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà.
Êè¿âñüêå ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâî ó ñêëàä³ îäíîé ìåí íî¿, Âîëè íñüêî¿ òà
Ïîä³ëüñüêî¿ ãóáåðí³é óòâî ðåíå íà óêð à¿íñüêèõ òåðè òîð³ÿõ íàéï³çí³øå – ó
163
Ã
åíåðàë-ãóáåðíàò
îðñò
âà ÿê ô
îðì
à óïðàâë³ííÿ óêðà¿íñüêèì
è ãóáåðí³ÿì
è
1830-õ ðîêàõ Õ²Õ ñò. Åë³òà éîãî, ùî ôîð ìó âà ëàñü íà òðà äèö³ÿõ ñòà íî âî¿
ìîíàðõ³¿ Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿, áðàëà ó÷àñòü ó ïîëüñüêèõ ïîâñòàí íÿõ, òîæ
çíàéòè êîì ïðîì³ñ ³ç íåþ âäà ëîñÿ íå â³äðàçó. ² îñê³ëüêè ñõè ëèòè
ðåã³îíàëüíó ñïî ëîí³çîâàíó øëÿõòó äî êîëà áî ðàö³¿ áóëî âàæêî, òî
êè¿âñüêèì ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðàì íàé äîâøå äîâå ëîñÿ âèêî íó âàòè
â³éñüêîâî-ïîë³òè÷íó ôóíêö³þ. Øëÿ õîì ³íòåí ñèâ íî¿ çàì³íè ì³ñöå âèõ
ïîì³ùèê³â ðîñ³éñüêèìè, à øëÿ õå òñüêîãî ñàìîâ ðÿ äó âàííÿ – ðîñ³éñüêèìè
óñòà íî âàìè âîíè ïðàã íóëè óñó íóòè øëÿõòó â³ä ïàíó âàííÿ íà àíåê ñî âà íèõ
çåì ëÿõ. Ðåâ³çóâàííÿ á³ëüø ñêëàä íî¿, í³æ ó Ðîñ³¿, ñîö³àëü íî¿ ñòðóê òóðè ìåòî -
äàìè, íàáëè æå íèìè äî â³éñüêî âèõ, äîçó âàííÿ ñòà íî âèõ ïðàâ ³ ïðèâ³ëå¿â –
àæ äî ïåðå âå äåííÿ ÷àñ òèíè øëÿõòè ó ñòàí ïëàò íèê³â ïîä àòê³â òà çàïðî âàä -
æåííÿ äëÿ íå¿ ðåê ðó òñüêî¿ ïîâèí íîñò³ – áóëî îñíîâ íèì çàâäàí íÿì ïåð øèõ
êè¿âñüêèõ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â. Ïðè âå äåííÿ â îäèí ³ òîé æå ÷àñ, õî÷à é
ð³çíèìè ìåòî äàìè, ñîö³àëü íî¿ ñòðóê òóðè íàñå ëåííÿ Ìàëî ðîñ³éñüêîãî ³
Êè¿âñüêîãî ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà äî ðîñ³éñüêîãî ñòàí äàðòó óïîä³áíþº
íàñòó ïàëüí³ ³ìïåðñüê³ çàõîäè â öèõ ðåã³îíàõ.
Ùîäî ïðàâà íàáóòòÿ äâî ðÿ íñüêîãî ñòà òóñó, òî âàðòî çàçíà ÷èòè, ùî îïî -
çèö³ÿ ë³âîáå ðåæ íî¿ øëÿõòè çóìî âèëà ìàéæå ìàñîâå âíå ñåííÿ ¿¿ äî äâî ðÿ -
íñüêèõ ðîäîâ³äíèõ êíèã (õî÷à öÿ êîì ïà ðà òèâíà ã³ïîòåçà ïîòðåáóº
ï³äêð³ïëåííÿ íàóêî âèìè ñòà òèñ òè÷ íèìè îá÷èñ ëåí íÿìè). Ðå³íêîð ïî ðàö³ÿ
ïðà âî áå ðåæ íî¿ øëÿõòè ïðè çâåëà äî ïåðå âå äåííÿ ¿¿ â àðì³þ ïëàò íèê³â ïîä -
àòê³â òà ïîñòà ÷àëü íèê³â ðåê ðóò³â ðîñ³éñüê³é àð쳿. Òàêèì ÷èíîì, êîëèøíþ
øëÿõòó ïðèð³âíÿëè äî ñåëÿí-îäíî äâîðö³â, ùî ñïðèé ìà ëîñÿ íåþ íàäòî
áîë³ñíî é äðà ìà òè÷íî, àäæå âîíà íå çíàëà òàêî¿ ³íñòè òóö³¿ ÿê “îáùèíà”.
Îñíîâ íèé êîíôë³êò ì³æ ïîëüñüêèìè ïîì³ùèêàìè é ðîñ³éñüêîþ
àäì³í³ñòðàö³ºþ ùîäî ïðàâà íà çåì ëå âî ëîä³ííÿ çóìî âèëî çîñå ðåä æåííÿ â
ðóêàõ îñòàí íüî¿ ïåðå ðîç ïîä³ëüíî¿ òà êîí òðî ëþ þ ÷î¿ ôóíêö³¿ çà âñ³ìà ôîð -
ìàìè çåì ëå íà áóòòÿ ³ çåì ëå âî ëîä³ííÿ, òîìó âèðàç íîþ ñòàëà «ãîñ ïî äà -
ðñüêî-ïîë³òè÷íà» ä³ÿëüí³ñòü ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîð³â. Çä³éñíþ âàíå íèìè
óïðàâë³ííÿ íàáóëî íàéð³çíî ìàí³òí³øîãî ñïðÿ ìó âàííÿ: â³ä çàêî íî äàâ ÷îãî
çàáåç ïå ÷åííÿ ïðî äàæó çåìåëü íèõ íàä³ë³â ðîñ³éñüêèì äâî ðÿ íàì äî ñòâî -
ðåííÿ ³ííî âàö³éíèõ óïðàâë³íñüêèõ ìîäå ëåé, çîê ðåìà ó ïðàê òèö³ ï³äïî ðÿä -
êó âàííÿ òà îðãàí³çàö³¿ ä³ÿëü íîñò³ ïîë³ö³éíèõ îðãàí³â10, ³ ïîøè ðåííÿ
¿õíüîãî äîñâ³äó íà âñþ ³ìïåð³þ.
Äèñ êðèì³íàö³ÿ òà äåïî ëîí³çàö³ÿ äâî ðÿ íñòâà óïîâ³ëüíþ âàëà ïîøè -
ðåííÿ íà ðåã³îí ë³áåðàëü íèõ ðåôîðì 1860-1870-õ ðð., à íåçäàòí³ñòü
ðîçï³çíàòè íàçð³âàþ÷³ íàö³îíàëüí³ ïðî áëåìè ïðè çâåëà äî çàãîñ òðåííÿ
ñîö³àëü íîãî ïðî òèñ òî ÿííÿ íàâêîëî äâîõ ñîö³îåòí³÷íèõ êîàë³ö³é: ïîëÿêè,
ºâðå¿ – ðîñ³ÿíè, óêðà¿íö³. Ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íà êîí êó ðåíö³ÿ â çåì ëå âî -
ëîä³íí³ ñïðè ÿëà ïåðåì³ùåííþ ïîëüñüêî¿ ³í³ö³àòèâè â ïðî ìèñ ëîâ³ñòü òà
164
àðäíà
Ø àíè
òíåëà
Â
10 Ñì. ïîä ðîá íåå: Àíó÷èí Å. Èñòî ðè ÷åñ êèé îáçîð ðàç âè òèÿ àäìè íèñ òðà -
òèâíî-ïîëè öåé ñêèõ ó÷ðåæ äå íèé â Ðîñ ñèè ñ «Ó÷ðåæ äå íèÿ î ãóáåð íèÿõ» 1775 ã.
äî ïîñëåä íåãî âðå ìåíè. – ÑÏá., 1872; Ñàìîé ëåíêî Å. Êèåâ ñêàÿ ãîðîä ñêàÿ
ïîëè öèÿ â ñåðå äèíå Õ²Õ- íà÷àëå ÕÕ ââ. – Ê., 2000.
áàíê³âñüêó ñïðàâó. Ñêðîìí³ íàñë³äêè ðóñèô³êàö³¿ çìó ñèëè ãåíå ðàë-ãóáåð íà -
òîð³â äîò ðè ìó âà òèñÿ ïðî ñå ëÿ íñüêî¿ ïîë³òèêè, ïåðå äáà÷ ëèâî ï³äòðè ìó âàòè
ñï³ëüíèêà ñåðåä êîð³ííîãî åòíîñó – îäíîâ³ðíå, õàé ³ êð³ïîñíå, ñåëÿ íñòâî òà
ì³ñöåâó ³íòåë³ãåíö³þ, ÿêà ïåðå áè ðàëà íà ñåáå ïðåä ñòàâ íèö òâî íàö³îíàëü -
íèõ ³íòå ðåñ³â, îð³ºíòó þ ÷èñü òàêîæ íà ñåëÿ íñòâî, ùî çáåð³ãàëî òðà äèö³¿
åòí³÷íî¿ óêð à¿íñüêî¿ êóëü òóðè. Öèì ³ ïîÿñíþºòüñÿ äîâ ãîò ðè âàëå ïåðå áó -
âàííÿ óêðà¿ íîô³ë³â â ³ìïåðñüê³é îðá³ò³.
Êîì ïðîì³ñ ³ç ïîëüñüêîþ åë³òîþ, äîñÿã íó òèé íà ïî÷àòêó ÕÕ ñò., áóâ
äîñèòü êðèõ êèì, àäæå áóâ çóìîâ ëå íèé íåîáõ³äí³ñòþ ë³êâ³äàö³¿ íåáåç ïå÷ -
íèõ ñîö³àëü íèõ ñïà ëàõ³â ï³ä ÷àñ ïîä³é 1905-1907 ðð.
Äëÿ ïîäî ëàííÿ ñïðî òèâó ì³ñöå âî¿ åë³òè â àðñå íàë³ ãåíå ðàë-ãóáåð íà -
òîð³â ïåðå áó âàëà é öåð êâà, ÿêà êîí òðî ëþ âà ëàñü ³ íàïðàâ ëÿ ëàñü íèìè äëÿ
ïîòðåá ³ìïåð³¿. Êð³ì òîãî, âîíè øèðîêî âäà âà ëèñÿ äî íàïðà öþ âàííÿ òà
çàñòî ñó âàííÿ ³ìïå ðñüêèõ ³äåî ëîã³é, ùî òàêîæ âèð³çíÿëî êè¿âñüêèõ ãåíå -
ðàë-ãóáåð íà òîð³â ç-ïîì³æ ³íøèõ.
Âäà þ ÷èñü äî çàõîä³â ðåï ðå ñèâ íîãî õàðàê òåðó, Ðîñ³éñüêà ³ìïåð³ÿ íàé -
äîâøå ç óñ³õ ðåã³îí³â óòðè ìó âàëà Ïðà âî áå ðåæíó Óêðà¿íó ó ñâîºìó ñêëàä³
áåç âèáîð ÷î¿ ñèñ òåìè ì³ñöå âî¿ âëàäè, çàïðî âà äèâøè òóò ôàê òè÷íî íàáëè æå -
íèé äî êîëîí³àëü íîãî òèï óïðàâë³ííÿ.
ßêùî ñïðî áó âàòè ïîáó äó âàòè ³ºðàðõ³þ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðñòâ, òî íà
ïåð øîìó, íàé áëèæ ÷îìó äî öåí òðó ì³ñö³, áóäå Ìàëî ðîñ³éñüêå, çà íèì éòèìå
Íîâî ðîñ³éñüêå ³ Áåñ ñà ðà áñüêå ³ ç âåëè êèì ïðîì³æêîì â³ä íèõ ìîæíà
íàçâàòè Êè¿âñüêå.
Àíàë³ç ³íñòè òóö³¿ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñüêî¿ âëàäè íà óêð à¿íñüêèõ òåðè -
òîð³ÿõ äຠçìîãó â³äìî âè òèñÿ â³ä ïðî ñòèõ ³ñòîð³îãðàô³÷íèõ ñòå ðå î òèï³â ³
â³ç³é, çà ÿêèìè Ðîñ³éñüêà ³ìïåð³ÿ òðè ìà ëàñÿ ëèøå íà ðåï ðåñ³ÿõ òà íàñèëë³.
Áà÷èìî, ùî íå âàðòî ³ãíî ðó âàòè é ³íø³ ìåòîäè òà ïðàê òèêè, ÿê³ âêà çó þòü –
äåð æàâí³ ìîæ ëè âîñò³ áóëè íàáà ãàòî ð³çíî ìàí³òí³øèìè é ñêëàäí³øèìè, à
ôîðìè óòðè ìó âàííÿ íàðîä³â â ³ìïåðñüê³é îðá³ò³ – ìîçà¿÷í³øèìè: ïðàê òè÷ -
íèìè, ïðî äóê òèâ íèìè, ãíó÷ êèìè òà îáå ðåæ íèìè, õî÷à é âîíè, çàñíî âàí³ íà
³ìïåðñüê³é ìîäåë³, íå âèò ðè ìàëè âèï ðî áó âàííÿ ÷àñîì. Ãíó÷ê³ñòü ³íòåã -
ðàö³éíîìó ïðî öå ñîâ³ íàä à âàëè ñàíîâ íèêè, ÿê³ ïåðå áó âàëè áåç ïî ñå ðåä íüî
íà ì³ñöÿõ, â îòî ÷åíí³ ì³ñöå âèõ åë³ò, ùî ñïðè ÿëî îïå ðà òèâ íîìó ðåà ãó âàííþ
íà áóäü-ÿê³ ñîö³àëüí³ ÿâèùà òà âèê ëèêè ³ìïåð³¿. Ìàñ øòàáí³ñòü ïîâíî âà -
æåíü ç ïîºäíàí íÿì íàé âè ùî¿ ðåã³îíàëü íî¿ öèâ³ëüíî¿ òà â³éñüêî âî¿ âëàä
ñïðè ÿëè òîìó, ùî ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðè ìèòòºâî ðåà ãó âàëè íà áóäü-ÿê³
ñîö³àëüí³ çì³íè òà ïðî òèñ òî ÿííÿ åë³ò, ÿê³ ìîãëè áóòè íåáåç ïå÷ íèìè äëÿ
³ìïå𳿠é çîê ðåìà çàãðî æó âàòè ñåïà ðà ò èñòñüêèìè ðóõàìè ¿¿ ö³ë³ñíîñò³. Íàá -
ëè æåí³ñòü äî ìîíàðõà ñòà âàëà çàïî ðó êîþ òîãî, ùî íàé âèù³ íà÷àëü íèêè
êðà¿â, îòðè ìó þ÷è â³ä ³ìïå ðà òîðà ïîë³òè÷í³ ïîâíî âà æåííÿ, ìîãëè äîïóñ -
òèòè òàê òè÷í³ ïðî ðà õóíêè, àëå â ñòðà òåã³÷íèõ çàâäàí íÿõ – íàâðÿä ÷è, áî
âîíè áóëè íåçì³ííèìè – çáå ðåãòè ³ìïåð³þ áóäü-ÿêîþ ö³íîþ. Ó òîìó ÷èñë³ é
àäàï òàö³ºþ ñîö³îåòí³÷íèõ îñîá ëè âîñ òåé ïðè ôîð ìó âàíí³ ³ìïå ðñüêîãî ïðî -
ñòîðó, òðàíñ ôîð ìàö³ºþ àäì³í³ñòðà òèâ íî¿ ñòðóê òóðè é äèíàì³÷íèì êîíñòðó -
þ âàí íÿì âçàºìíîãî ñï³âðîá³òíèö òâà â óïðàâë³íí³ Ðîñ³éñüêîþ ³ìïåð³ºþ.
165
Ã
åíåðàë-ãóáåðíàò
îðñò
âà ÿê ô
îðì
à óïðàâë³ííÿ óêðà¿íñüêèì
è ãóáåðí³ÿì
è
Îêðåñ ëåííÿ ôóíêö³îíàëü íîãî áàãàæó ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñüêî¿ ôîðìè
âðÿ äó âàííÿ ï³äâî äèòü äî ç’ÿ ñó âàííÿ ùå îäí³º¿ õàðàê òåð íî¿ íàóêî âî¿ ïðî -
áëåìè, ÿêó àêòóàë³çóâàâ ʳì³òàêà Ìàöó çàòî11. Ñóòü ¿¿ ïîëÿãຠó ïîøóêó ïðè -
íöèï³â, íà ÿêèõ çä³éñíþ âà ëàñÿ ðîç áó äîâà Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïåð³¿. Âíàñë³äîê
áàãà òî àñ ïåê òíîãî àíàë³çó ãåíå ðàë-ãóáåð íà òîðñòâ äðó ãî¿ ïîëî âèíè Õ²Õ òà
ïî÷àòêó ÕÕ ñò. â³í ï³äõî äèòü äî âèñ íîâêó ïðî äîì³íóâàííÿ òåðè òîð³àëü -
íîãî, à íå åòí³÷íî-ôåäå ðàëü íîãî ï³äõîä³â. Ç ö³ºþ òî÷ êîþ çîðó ìîæíà áóëî á
³ ïîãî äè òèñÿ, ÿêáè íå çâà æàòè íà ïðè çíà ÷åííÿ òèõ òåðè òîð³àëü íèõ ðåôîðì,
ï³ñëÿ ÿêèõ ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà çá³ëüøó âàëè ñâî¿ ãåîã ðàô³÷í³ ìàñ -
øòàáè, çì³íþâàëè âëàñí³ öåí òðè ïåðå áó âàííÿ òà âíî ñèëè íîâ³ îá’ºäíóþ÷³
³äå¿ äëÿ ³ìïåð³¿. Éäåòüñÿ ïðî òå, ùî ñêîð³øå çà âñå, åòí³÷íèé ïðè íöèï âñå æ
òàêè áóâ äîì³íóþ ÷èì ³ ïîºäíó âàâñÿ ç àäì³í³ñòðà òèâíî-òåðè òîð³àëü íèì òà
íàáè ðàâ ïîë³òè÷ íîãî âìî òè âó âàííÿ. Á³ëüø ³íòåã ðî âàíà, à çíà ÷èòü
ðóñèô³êîâàíà ãóáåðí³ÿ ââî äè ëàñÿ äî ñêëàäó ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà ç òèì,
ùîá âèêî ðèñ òî âó âàòè ¿¿ ñòóï³íü ³íòåã ðàö³¿ ÿê åôåê òèâ íèé çðà çîê äëÿ âñüîãî
ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà. Óïðàâë³ííÿ, ïðà âîâà, à òàêîæ ïîä àò êîâà òà ðåê ðó -
òñüêà ñèñ òåìè ïî÷è íàëè óí³ô³êîâó âà òèñÿ äî â³äïîâ³äíî¿ çìî äåëü î âà íî¿
ðîñ³éñüêî¿ ñòðóê òóðè.
Òàêîþ ãóáåðí³ºþ äëÿ Ìàëî ðîñ³éñüêîãî ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà áóëà
Õàðê³âñüêà, êîëèøíÿ Ñëîá³äñüêî-Óêð à¿íñüêà ãóáåðí³ÿ, ÿêà âíàñë³äîê ïîãðà -
íè÷ íîãî ðîç òà øó âàííÿ íà îáîðîíí³é ë³í³¿ ïðîòè êðè ìñüêèõ òàòàð
êîëîí³çóâà ëàñÿ ðîñ³éñüêèìè â³éñüêî âèìè ïåðå ñå ëåí öÿìè.  ðåçóëü òàò³
àñèì³ëÿòî ðñüêîãî åôåêòó â³éñüêî âî¿ ñïðàâè ñòóï³íü ³íòåã ðî âà íîñò³ ö³º¿
ãóáåðí³¿ áóâ âèùèì çà ãóáåðí³¿ ç åòí³÷íèì óêð à¿íñüêèì íàñå ëåí íÿì. Äëÿ
Íîâî ðîñ³éñüêîãî ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà – Êàòå ðè íîñ ëà âñüêà òà ÷àñ òêîâî
Õåð ñî íñüêà, ÿê³ áóëè çðàç êîì äëÿ Òàâð³éñüêî¿ ãóáåðí³¿ ç êðè ìñüêî òà òà -
ðñüêèì íàñå ëåí íÿì òà Áåñ ñà ðà áñüêî¿ îáëàñò³ ç ðóìóí³çîâà íîþ òà ìîë äà -
âñüêîþ åë³òàìè.
À äëÿ Êè¿âñüêîãî ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà ç íàé âïëè âîâ³øîþ
ïîëüñüêîþ åë³òîþ òàêîþ ñòà âàëà âëàñíå Êè¿âñüêà ãóáåðí³ÿ, àäæå Êè¿â ïåðå -
áó âàâ ó ñêëàä³ Ðîñ³¿ ç 1667 ð., ÷àñó éîãî ïåðå äà÷³ г÷÷þ Ïîñ ïî ëè òîþ Ðîñ³¿
çà ïðèºäíàííÿ äëÿ áîðîòüáè ç Îñìà íñüêîþ ³ìïåð³ºþ äî Ñâÿ ùåí íîãî ñîþçó.
Ñïðîáè ïåðå ãëÿ íóòè êîð äîíè Âîëè íñüêî¿ ãóáåðí³¿ äëÿ çìåí øåííÿ ¿¿
«ïîëüñüêîñò³» ï³ä ÷àñ ñ³÷íå âîãî ïîâñòàííÿ 1863 ð.12, «äîäà þ÷è» ïîâ³òè Ïîë -
òà âñüêî¿, ×åðí³ã³âñüêî¿ ³ Õåð ñî íñüêî¿ ãóáåðí³é, íå áóëè ðåàë³çîâàí³ ëèøå
÷åðåç ¿¿ óí³êàëüíå ëàí äøàô òíå ïîëî æåííÿ ó ñêëàä³ Êè¿âñüêîãî ãåíå -
ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà.
166
àðäíà
Ø àíè
òíåëà
Â
11 Ìàöó çàòî Ê. Ãåíå ðàë-ãóáåð íà òî ðñòâà â Ðîñ ñèé ñêîé èìïå ðèè: îò ýòíè ÷åñ êîãî
ê ïðî ñòðà íñòâåí íîìó ïîä õîäó // Íîâàÿ èìïåð ñêàÿ èñòî ðèÿ ïîñòñî âåò ñêîãî
ïðî ñòðà íñòâà: Ñá. ñòà òåé / Ðåä. È Ãåðà ñè ìîâ, Ñ. Ãëå áîâ À. Êàï ëó íîâ ñêèé è äð.
– Êàçàíü, 2004. – Ñ. 427-458.
12 Øàí äðà Â. Ïðî ïðè çíà ÷åííÿ àäì³í³ñòðà òèâíî-òåðè òîð³àëü íèõ ðåôîðì ó
Ðîñ³éñüê³é ³ìïå𳿠// Ïðîá ëåìè ³ñòî𳿠Óêðà¿íè 19- ïî÷àòêó 20 ñò. – Ê., 2006. –
Âèï. 12. – Ñ. 21.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-29587 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0087 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T13:25:59Z |
| publishDate | 2007 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Шандра, В. 2011-12-17T21:19:00Z 2011-12-17T21:19:00Z 2007 Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії / В. Шандра // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 155-166. — Бібліогр.: 12 назв. — укр. XXXX-0087 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29587 uk Інститут історії України НАН України Регіональна історія України Ретроспективне дослідження територіального устрою України Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії Article published earlier |
| spellingShingle | Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії Шандра, В. Ретроспективне дослідження територіального устрою України |
| title | Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії |
| title_full | Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії |
| title_fullStr | Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії |
| title_full_unstemmed | Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії |
| title_short | Генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі Російської імперії |
| title_sort | генерал-губернаторства як форма управління українськими губерніями у складі російської імперії |
| topic | Ретроспективне дослідження територіального устрою України |
| topic_facet | Ретроспективне дослідження територіального устрою України |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29587 |
| work_keys_str_mv | AT šandrav generalgubernatorstvaâkformaupravlínnâukraínsʹkimiguberníâmiuskladírosíisʹkoíímperíí |