Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття)
Saved in:
| Published in: | Регіональна історія України |
|---|---|
| Date: | 2007 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2007
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29592 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) / А. Непомнящий // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 229-244. — Бібліогр.: 63 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-29592 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Непомнящий, А. 2011-12-17T21:37:12Z 2011-12-17T21:37:12Z 2007 Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) / А. Непомнящий // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 229-244. — Бібліогр.: 63 назв. — укр. XXXX-0087 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29592 uk Інститут історії України НАН України Регіональна історія України Регіональна історіографія Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) |
| spellingShingle |
Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) Непомнящий, А. Регіональна історіографія |
| title_short |
Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) |
| title_full |
Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) |
| title_fullStr |
Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) |
| title_full_unstemmed |
Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) |
| title_sort |
основні напрями досліджень з кримознавства (кінець xviii - початок xx століття) |
| author |
Непомнящий, А. |
| author_facet |
Непомнящий, А. |
| topic |
Регіональна історіографія |
| topic_facet |
Регіональна історіографія |
| publishDate |
2007 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Регіональна історія України |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
XXXX-0087 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29592 |
| citation_txt |
Основні напрями досліджень з кримознавства (кінець XVIII - початок XX століття) / А. Непомнящий // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 229-244. — Бібліогр.: 63 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT nepomnâŝiia osnovnínaprâmidoslídženʹzkrimoznavstvakínecʹxviiipočatokxxstolíttâ |
| first_indexed |
2025-11-27T00:01:59Z |
| last_indexed |
2025-11-27T00:01:59Z |
| _version_ |
1850787097197150208 |
| fulltext |
Àíäð³é Íåïîì íÿ ùèé
ÎÑÍÎÂͲ ÍÀÏÐßÌÈ
ÄÎÑ˲ÄÆÅÍÜ Ç
ÊÐÈÌÎÇÍÀÂÑÒÂÀ
(ʲÍÅÖÜ XVIII – ÏÎ×ÀÒÎÊ ÕÕ
ÑÒÎ˲ÒÒß)
ÕV²²² ñòîë³òòÿ ñòàëî ïåð³îäîì ïðè âåð íåííÿ ñâ³òîâî¿ óâàãè äî Êðèìó ³
âîä íî ÷àñ â³äïðàâ íîþ â³õîþ ó ðîç âèòêó êðè ìîç íà âñòâà ÿê îêðå ìîãî íàóêî -
âîãî íàïðÿìó. Çàíå ïàä ðàí³øå ìîãóò íüîãî Êðè ìñüêîãî õàíñòâà òà áåç ïî -
ñå ðåä íüî ïîâ’ÿ çà íèé ³ç öèì ïðî öåñ ïîñòó ïî âîãî ðîç øè ðåííÿ Ðîñ³éñüêî¿
³ìïå𳿠íà ï³âäåíü; ³íòå ðåñ äî íàñè ÷å íî¿ ³ñòî𳿠Êðèìó, ÿêèé í³êîëè íå çãà -
ñàâ; ñïðîáè îñìèñ ëèòè ïîë³òè÷ íèé ³ ñîö³àëüíî-åêî íîì³÷íèé óñòð³é Êðè ì -
ñüêîãî õàíñòâà, ÿêèé âñå ùå çàëè øàâñÿ çàãàä êîþ äëÿ ºâðî ïåéö³â,
çðóé íó âàëè ³íôîð ìàö³éíèé âàêóóì, ùî äîâ ãèé ÷àñ ³ñíó âàâ íàâêîëî ö³º¿
äåð æàâè. Ïîêà çîâî, ùî óæå â òîé ÷àñ îêðåì³ àñïåêòè ðîç âèòêó âèâ ÷åííÿ
³ñòî𳿠Êðèìó çíàé øëè âèñâ³òëåííÿ â íèçö³ íàóêî âèõ äîñë³äæåíü
á³áë³îãðàô³÷íîãî ïðîô³ëþ. Ö³ ïðàö³ ñòàëè ïåâ íîþ áàçîþ äëÿ ïîä àëü øèõ
íàóêî âèõ ðîçâ³äîê, ñïðè ÿëè ñèñ òå ìà òè çàö³¿ áàãà òîã ðàí íîãî ïðî öåñó âèâ -
÷åííÿ êðàþ.
Ïåð øèì äîñâ³äîì óçà ãàëü íþ þ ÷î¿ ³ñòî ðèêî-á³áë³îãðàô³÷íî¿ õàðàê òå -
ðèñ òèêè ïðî öåñó âèâ ÷åííÿ Êðèìó ñòàëî äîñë³äæåííÿ Ïàâëà Ìèõàé ëî -
âè÷à Ëåîíòüºâà (1822-1875) “Îáçîð èññëå äî âà íèé î êëàñ ñè ÷åñ êèõ
äðåâ íîñ òÿõ ñåâåð íîãî áåðåãà ×åð íîãî ìîðÿ”1, ó ÿêîìó ïðè âå äåíî ñïè ñîê
äîñë³äíèê³â òà ¿õ ïðàöü, ïî÷è íà þ÷è ç 1725 ðîêó (äå Áîç) äî ñåðå äèíè XIX
ñòîë³òòÿ, ïîäàí³ ¿õ àíî òàö³¿ ç³ âêàç³âêîþ íàÿâ íèõ ïîìè ëîê, ðîç êðèòà
ä³ÿëüí³ñòü ïåð øèõ íàóêî âèõ îðãàí³çàö³é, ÷è¿ ïðî ãðàìè áóëè ïîâ’ÿ çàí³ ç
âèâ ÷åí íÿì ï³âîñ òðîâà (Ïåòåð áó ðçüêå Àðõåîëîãî-íóì³çìà òè÷íå òîâà ðèñ -
òâî, Îäåñüêå òîâà ðèñ òâî ³ñòî𳿠òà ñòà ðî æèò íîñ òåé). Àëå Ï.Ì.Ëåîíòüºâ
ðîç ãëÿ íóâ ëèøå íàéá³ëüø ÿñêðàâ³ òâîðè, çàëè øèâøè ïîçà ñâî¿ì “Îáçî -
ðîì” çíà÷íó ÷àñ òèíó êíèæ êî âî¿ òà æóðíàëüíî¿ ïðîäóêö³¿ åïîõè.
Ëèøå íàïðèê³íö³ XIX ñò. ³ñòîð³îãðàôè ïîâåð íó ëèñÿ äî ïèòàííÿ
³ñòî𳿠âèâ ÷åííÿ Êðèìó. Ó äîñë³äæåíí³ îäåñü êîãî â÷å íîãî Âëà äèñ ëàâà
Íîð áåð òî âè÷à Þðãå âè÷à (1819-1898) “Çàìå ÷à íèÿ î íåêî òî ðûõ ìåñ òíîñ -
òÿõ Íîâî ðîñ ñèé ñêîãî êðàÿ, çàñëó æè âà þ ùèõ àðõå î ëî ãè ÷åñ êîãî èññëå äî -
© Ðåã³îíàëüíà ³ñòîð³ÿ Óêðà¿íè. Çá³ðíèê íàóêî âèõ ñòà òåé. Âèïóñê 1. – Ñ. 229-244. © Àíäð³é Íåïîì íÿ ùèé, 2007
1 Ëåîí òüåâ Ï. Ì. Îáçîð èññëå äî âà íèé î êëàñ ñè ÷åñ êèõ äðåâ íîñ òÿõ ñåâåð íîãî
áåðåãà ×åð íîãî ìîðÿ // Ïðî ïè ëåè: Ñá. ñò. ïî êëàñ ñè ÷åñ êîé äðåâ íîñòè, èçäà âà -
å ìûé Ï. Ëåîí òüå âûì.– 2-å èçä.– Ì., 1856.– Êí. 1, îòä. 2.– Ñ. 67-101.
âà íèÿ”2 áóëà ïðåä ñòàâ ëåíà ³ñòîð³ÿ âèâ ÷åííÿ áàãà òèõ àðõå î ëîã³÷íèìè
çíàõ³äêàìè ðàéîí³â Êðèìó. Ó á³ëüø ´ðóí òîâí³é ôîðì³ öå ïèòàííÿ áóëî
ðîç ãëÿ íóòå Â.Í.Þðãå âè ÷åì ó äîñë³äæåíí³ “Îá àðõå î ëî ãèè â öàðñòâî âà -
íèå èìïå ðàò ðèöû Åêà òå ðèíû II” (1897 ð.), äå ðîç êðèò³ îñíîâí³ ïî䳿
ïî÷àò êî âîãî åòàïó öüîãî ïðî öåñó3, ïîêà çàíà ðîëü âèïàä êî âèõ çíàõ³äîê ó
ðîç âèòêó äîñë³äæåíü ³ çðîñ òàííÿ óâàãè äî Êðèìó ïðîâ³äíèõ ðîñ³éñüêèõ
³ñòî ðèê³â. Îñíîâí³ â³õè ³ñòî𳿠àðõå î ëîã³÷íîãî âèâ ÷åííÿ Êðèìó â XIX
ñòîë³òò³ âèê ëà äåí³ ó ïðàö³ Àäîëüôà ̳õàåë³ñà4. Àâòîð íå âì³ñòèâ
ìàòåð³àë, ïîâ’ÿ çà íèé ³ç ïóáë³êàö³ºþ ðåçóëü òàò³â äîñë³äæåííÿ öèõ
çíàõ³äîê, îáìå æèâ øèñü ëèøå ïåðåë³êîì â³äêðèòò³â.
“Îáùèé îáçîð èçó÷å íèÿ êðûì ñêèõ äðåâ íîñ òåé ñî âðå ìåíè ïðè ñî å -
äè íå íèÿ Êðûìà ê Ðîñ ñèé ñêîé Äåð æàâå” ñêëàâ â³äîìèé êè¿âñüêèé â÷å -
íèé-êðè ìîç íà âåöü Þë³àí Àíäð³éîâè÷ Êóëà êî âñüêèé (1855-1919)5. Çà
ê³ëüê³ñòþ çãà äà íèõ é îõà ðàê òå ðè çî âà íèõ êðè ìîç íàâ÷èõ ïðàöü ê³íöÿ
XVIII – ïåð øî¿ ïîëî âèíè XIX ñòîë³òòÿ îãëÿä Þ.À.Êóëà êî âñüêîãî
ïîñòóïàºòüñÿ ïðàö³ Ï.Ì.Ëåîíòüºâà. Çã³äíî ³ç ñâî¿ì ôàõîì, Þ.À.Êóëà êî -
âñüêèé á³ëüøó óâàãó ïðèä³ëèâ ³ñòî𳿠àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü ó Êåð÷³,
çîê ðåìà, ñòâî ðåííþ òà ä³ÿëü íîñò³ Êåð ÷å íñüêîãî ìóçåþ ñòà ðî æèò íîñ òåé,
çàõî äàì Ðîñ³éñüêîãî àðõå î ëîã³÷íîãî òîâà ðèñ òâà òà Àðõåîëîã³÷íî¿ êîì³ñ³¿
ç îðãàí³çàö³¿ íàóêî âèõ äîñë³äæåíü ó Êåð÷³. Íèì âïåðøå âèîê ðåì ëåí³
“Îò÷åòû èìïå ðà òîð ñêîé Àðõåîëîãè÷åñêîé êîìèñ ñèè” ÿê âèäàííÿ, ùî
ì³ñòÿòü ÷èñ ëåíí³ êðè ìîç íàâ÷³ ìàòåð³àëè (ïóáë³êàö³¿ Ë.Å.Ñòå ôàí³,
Â.Ã.Ò³çåí ãà ó çåíà), ðîç êðè òèé ðîç âè òîê íóì³çìà òè÷ íèõ äîñë³äæåíü. Â
öüîìó çâ’ÿçêó àâòî ðîì ïîä àíî õàðàê òå ðèñ òèêó ïðàöü äðó ãî¿ ïîëî âèíè
XIX ñòîë³òòÿ, ùî º äîïîâ íåí íÿì äî ðîç ðî áîê Ï.Ì.Ëåîíòüºâà.
Àíàëîã³÷íå, àëå á³ëüø ´ðóí òîâíå ³ñòî ðèêî-á³áë³îãðàô³÷íå äîñë³äæåííÿ
áóëî îïóáë³êîâàíå â 1915 ðîö³ Ìèêî ëîþ ²âàíî âè ÷åì Íîâî ñà äñüêèì
(1859-1941)6. Ó ïðàö³ ïîñòàâ ëå íèé àêöåíò íà åï³ãðàô³÷í³ â³äêðèòòÿ â
Êðèìó, ðîç ðîáêó ³ âèäàííÿ çíàé äå íèõ íàïèñ³â. Âïåðøå áóëè ïðåä ñòàâ -
ëåí³ õàðàê òå ðèñ òèêè ÷èñ ëåí íèõ çàïè ñîê ìàíäð³âíèê³â ïî Êðèìó,
äåòàëüíî ðîç êðèòà ä³ÿëüí³ñòü ñòî ëè÷ íèõ ³ñòî ðèê³â â ãàëóç³ åï³ãðàô³êè. Ó
äîñë³äæåíí³ íàçâàí³ îñíîâí³ ìîíîã ðàô³¿, ïðè ñâÿ ÷åí³ Êðèìó (XIX ñò.),
230
é
è
ùÿ í
ì
î
ïå
Í
é³
ð
äí
À
2 Þðãå âè÷ Â. Í. Çàìå ÷à íèÿ î íåêî òî ðûõ ìåñ òíîñ òÿõ Íîâî ðîñ ñèé ñêîãî êðàÿ,
çàñëó æè âà þ ùèõ àðõå î ëî ãè ÷åñ êîãî èññëå äî âà íèÿ // Òðóäû VI Àðõåëîãè÷åñêîãî
ñúåçäà â Îäåññå, 1884 ã. – Îäåññà, 1888. – Ò. 2. – Ñ. 29-41.
3 Þðãå âè÷ Â. Í. Îá àðõå î ëî ãèè â öàðñòâî âà íèå èìïå ðàò ðèöû Åêà òå ðèíû II //
ÇÎÎÈÄ. – 1897. – Ò. 20, îòä. 5. – Ñ. 23-29.
4 Ìèõà ý ëèñ À. Õóäî æåñ òâåííî-àðõå î ëî ãè ÷åñ êèå îòêðû òèÿ çà ñòî ëåò. – Ì., 1913.
– II, IV, 403 ñ.
5 Êóëà êîâ ñêèé Þ. À. Ïðîø ëîå Òàâ ðèäû: Êðàò êèé èñòî ðè ÷åñ êèé î÷åðê. – 2-å èçä.
– Ê., 1914. – Ñ. 139-154. Äèâ. äîêë.: Íåïîì íÿ ùèé À. À. Èç èñòî ðèè ïîä ãî òîâêè
«Àðõåîëîãè÷åñêîé êàðòû Êðûìà»: Ïî äàí íûì ïåðå ïèñêè Þ. À. Êóëà êîâ ñêîãî ñ
À. È. Ìàð êå âè ÷åì // Ñó÷àñí³ ïðî áëåìè äîñë³äæåííÿ, ðåñ òàâ ðàö³¿ òà çáå ðå -
æåííÿ êóëü òóð íî¿ ñïàä ùèíè: Çá. íàóê. ïðàöü ç ìèñ òåö òâîç íà âñòâà, àðõ³òåê òó -
ðîç íà âñòâà, ³ êóëü òó ðî ëî㳿. – Ê., 2006. – Âèï. 3, ÷. 2. – Ñ. 127-142.
6 Íîâî ñàä ñêèé Í. È. Ãðå ÷åñ êàÿ ýïèã ðà ôèêà. – 2-å èçä. – Ì., 1915. – ×. 1. – III,
254, IV ñ.
ïåðå ðà õî âàí³ (áåç çàçíà ÷åííÿ ñòà òåé) ïðîâ³äí³ íàóêîâ³ âèäàííÿ, â ÿêèõ
ðîçì³ùóâàëèñÿ êðèìîçíàâ÷³ ïóáë³êàö³¿.
Õàðàê òåð íîþ îñîá ëèâ³ñòþ óçà ãàëü íþ þ ÷èõ ³ñòî ðèêî-á³ áë³ îãðà ô³÷ -
íèõ êðè ìîç íàâ÷èõ îãëÿä³â, ï³äãî òîâ ëå íèõ çà äîðà äÿ íñüêèõ ÷àñ³â, ñòàëà
íàÿâí³ñòü ó íèõ çãà äîê ëèøå íàé ãî ëîâí³øèõ òâîð³â, îñíîâ íèõ òåí äåíö³é ó
äîñë³äæåí íÿõ êðàþ. Ïðè öüîìó îñíîâíà ÷àñ òèíà ïóáë³êàö³é çàëè øà ëàñÿ
ïîçà ¿õ ïîëåì çîðó.
Ó äîðà äÿ íñüêèé ïåð³îä áóëè ï³äãî òîâ ëåí³ ñèñ òå ìà òè÷í³ îãëÿäè ³ñòîð³¿
àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü Õåð ñî íåñà Òàâð³éñüêîãî (Õ.Ï.ßùóð æè -
íñüêèé)7, ñòà ðî æèò íîñ òåé ϳâäåííî-Çàõ³äíîãî òà ϳâäåí íîãî Êðèìó
(À.².Ìàð êå âè÷)8.  öèõ ³ñòîð³îãðàô³÷íèõ ðîçâ³äêàõ îñíîâ íèé àêöåíò
ïîñòà â ëå íèé íà âèâ ÷åííÿ õðî íî ëîã³÷íî¿ êàíâè â³äêðèòò³â ³ îïèñ íàéá³ëüø
ö³êàâèõ çíàõ³äîê.
Ó öåé ÷àñ áóëî çä³éñíåíî ê³ëüêà ñïðîá óçà ãàëü íåííÿ ôîðì ³ ï³äñóìê³â
íàóêî âî¿ ä³ÿëü íîñò³ Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà ñòà ðî æèò íîñ òåé,
íàéá³ëüø çíà÷ íîãî çà ñêëà äîì ó÷å íèõ êðè ìîç íàâ÷îãî öåí òðó. Ó ïðà öÿõ
Ï.Ê.Áðóíà, Á.Â.Âàð íåêå, Î.Ê.Ìàð êîâà, Ì.Ã.Ïîï ðó æåíêà9 îêðåñ ëåí³
îñíîâí³ íàïðÿìè ä³ÿëü íîñò³ Òîâàðèñòâà, âêà çàíà êîí êðåòíà ðîëü êîæ íîãî
ç éîãî ÷ëåí³â ó íàóêî âèõ ðîç ðîá êàõ. Îäíî ÷àñíî â öèõ íàðè ñàõ ì³ñòèòüñÿ
âåëèêà ê³ëüê³ñòü ³íôîð ìàö³¿ ïðî õ³ä âèâ ÷åííÿ Êðèìó, ³ñòîð³îãðàô³÷í³
îö³íêè ïðàöü.
Ñó÷àñ íèêè íåîäíî ðà çîâî óçà ãàëü íþ âàëè äîñâ³ä ðîáîòè Òàâð³éñüêî¿
â÷å íî¿ àðõ³âíî¿ êîì³ñ³¿. Âèä³ëÿºòüñÿ ö³ëà ãðóïà îãëÿä³â ä³ÿëü íîñò³ öüîãî
ì³ñöå âîãî íàóêî âîãî öåí òðó10. Õàðàê òåðíî, ùî âîíà àíàë³çóºòüñÿ íà ôîí³
ðîç âèòêó àíà ëîã³÷íèõ êðàºçíàâ ÷èõ îðãàí³çàö³é ïî âñ³é êðà¿í³, ùî äàº
ìîæ ëèâ³ñòü á³ëüø ÷³òêî ïðåä ñòà âèòè ìàñ øòàáí³ñòü ïðî âå äå íèõ ó Êðèìó
ðîá³ò.
231
Î
ñíî
âí³ íà
ï
ð
ÿì
è
ä
î
ñë³ä
æ
åíü ç êð
è
ì
î
çíà
âñò
âà
7 ßùóð æèí ñêèé Õ. Ï. Î÷åðê àðõå î ëî ãè ÷åñ êèõ ðàç âå äîê è èññëå äî âà íèé â
îáëàñòè Õåð ñî íåñà Òàâ ðè ÷åñ êîãî // ÈÒÓÀÊ. – 1888. – ¹ 5. – Ñ. 106-114.
8 [Ìàð êå âè÷ À. È.] Èç îáëàñòè àðõå î ëî ãèè // Êðûì ñêîå ñëîâî. – 1906. – 17 ÿíâ.;
Ìàð êå âè÷ À. È. Ðàñ êîïêè íà Ìàí ãóïå // Þæíîå ñëîâî. – 1913. – 17 àâã.
9 Áðóí Ô. Ê. Îäåñ ñêîå îáùåñ òâî èñòî ðèè è äðåâ íîñ òåé, åãî çàïèñêè è àðõå î ëî -
ãè ÷åñ êèå ñîáðà íèå // Òðóäû Îäåñ ñêîãî ñòà òèñ òè ÷åñ êîãî êîìè òåòà. – 1870. –
Âûï. 4. – Ñ. 69-101; Åãî æå. Òðèä öà òè ëå òèå Îäåñ ñêîãî îáùåñ òâà èñòî ðèè è
äðåâ íîñ òåé, åãî çàïèñêè è àðõå î ëî ãè ÷åñ êèå ñîáðà íèÿ // ÇÎÎÈÄ. – 1872. – Ò. 8,
îòä. 3. – Ñ. 328-351; [Âàð íåêå Á. Â.] Èìïå ðà òîð ñêîå Îäåñ ñêîå îáùåñ òâî èñòî -
ðèè è äðåâ íîñ òåé, 1839-1914 // ÆÌÍÏ. – 1914. – ¹ 12, îòä. 4. – Ñ. 47-61; Ìàð -
êîâ À. Ê. Èìïå ðà òîð ñêîå Îäåñ ñêîå îáùåñ òâî èñòî ðèè è äðåâ íîñ òåé: Îáçîð åãî
äåÿ òåëü íîñòè çà 1839-1888 ã. // Âåñ òíèê àðõå î ëî ãèè è èñòî ðèè. – 1888. – Âûï.
7, îòä. 3. – Ñ. 22-33; Ïîï ðó æåíêî Ì. Ã. Èìïå ðà òîð ñêîå Îäåñ ñêîå îáùåñ òâî
èñòî ðèè è äðåâ íîñ òåé: Ïî ïîâîäó 75-ëåòèÿ åãî ñóùåñ òâî âà íèÿ // ÈÂ. – 1914. –
¹ 11. – Ñ. 544-555.
10 Àíäðååâñêèé È. Å. Ó÷å íûå àðõèâ íûå êîìèñ ñèè â 1888 ã. // ÐÑ. – 1889. – ¹ 12. –
Ñ. 805-826; Äîâ íàð-Çàïî ëüñêèé Ì. Â. Îáçîð äåÿ òåëü íîñòè ó÷å íûõ ãóáå ðíñêèõ
àðõèâ íûõ êîìèñ ñèé 1896-1898 // Òðóäû Îäèí íàä öà òîãî Àðõåîëîãè÷åñêîãî
ñúåçäà â Êèåâå, 1899. – Ì., 1902. – Ò. 2. – Ñ. 90-99; Ïîê ðîâ ñêèé Í. Â. Ãóáå -
ðíñêèå ó÷å íûå àðõèâ íûå êîìèñ ñèè. – ÑÏá., 1908; Òðó âî ðîâ À. Îò÷åò î äåÿ -
òåëü íîñòè ãóáå ðíñêèõ ó÷å íûõ àðõèâ íûõ êîìèñ ñèé â 1890-ì ãîäó // ÐÀ. – 1891. –
¹ 12. – Ñ. 583-606.
Ó äðóã³é ïîëî âèí³ XIX – íà ïî÷àòêó ÕÕ ñò. áóëè çðîá ëåí³ ïåðø³
ñïðîáè ñèñ òå ìà òè çàö³¿ òâîð ÷îñò³ îêðå ìèõ êðè ìîç íàâö³â. Íàéá³ëüø
ïîøè ðå íîþ ôîð ìîþ äëÿ ðîçì³ùåííÿ ïîä³áíèõ àíàë³òè÷ íèõ äîñë³äæåíü
ñòàëè çá³ðíèêè íà ÷åñòü öèõ ä³ÿ÷³â íàóêè: Ä.Â.Àéíàëîâà, Ä.Ì.Àíó÷èíà,
Î.Î.Áîá ðè íñüêîãî, À.ß.Ãàð êàâ³, Þ.À.Êóëà êî âñüêîãî, Â.Â.Ðàä ëîâà,
Î.Ñ.Óâà ðîâà, Ï.Ñ.Óâà ðî âî¿11. Ó âì³ùåíèõ ó íèõ á³îá³áë³îãðàô³÷íèõ îãëÿ -
äàõ òâîð ÷îñò³ â÷å íèõ ïðåä ñòàâ ëåíà êàíâà ¿õ æèòòÿ, ïîêà çà íèé âíå ñîê ó
ðîç âè òîê íàóêî âèõ äîñë³äæåíü, ïåðå ðà õî âàí³ îñíîâí³ ïðàö³.
Çàãà ëîì, ó äîðà äÿ íñüêèé ïåð³îä íå áóëî ðîç ðîá ëåíî îãëÿä³â òâîð -
÷îñò³ á³ëüøîñò³ ³ñòî ðèê³â-êðè ìîç íàâö³â, ïåðå äóñ³ì, ïðîâ³íö³éíèõ, ÷èé
âíå ñîê â íàóêó, â ïåðå âàæí³é á³ëüøîñò³, âèñâ³òëå íèé íà ð³âí³ íåêðî -
ëîã³÷íèõ çàì³òîê. Íå áóëî ñòâî ðåíî é óçà ãàëü íþ þ ÷îãî äîñë³äæåííÿ ïðî
ðîç âè òîê ³ñòî ðèêî-êðè ìîç íàâ÷èõ äîñë³äæåíü.
Õàðàê òå ðèñ òèêà ñòàíó íàóêî âîãî æèòòÿ Êðèìó â ðåâî ëþö³éí³ ðîêè
ïîä àíà â îãëÿ äîâ³é ñòàòò³ Â. ². Âåð íà äñüêîãî, äå íàçâàí³ îñíîâí³ íàóêîâ³
öåí òðè Êðèìó é îêðåñ ëåí³ ¿õ ôîðìè òà ï³äñóìêè ðîáîòè12.
Àêòèâíî ðîç ðîá ëÿ ëèñÿ ïèòàííÿ ³ñòî𳿠âèâ ÷åííÿ Êðèìó â 20-³ ðîêè
ÕÕ ñòîë³òòÿ. Äî öüîãî ïåð³îäó â³äíî ñèòüñÿ ïîÿâà óçà ãàëü íþ þ ÷èõ ïðàöü
ïðî ä³ÿëüí³ñòü Òàâð³éñüêî¿ â÷å íî¿ àðõ³âíî¿ êîì³ñ³¿ (À.².Ìàð êå âè÷), Êåð -
÷å íñüêîãî (Þ.Þ.Ìàðò³) ³ Õåð ñî íåñü êîãî (Ê.Å.Ãð³íåâè÷)13 ìóçå¿â ñòà ðî -
âèíè. Ó íèõ äåòàëüíî âèê ëà äåí³ ïî÷àò êîâ³ åòàïè ôîð ìó âàííÿ öèõ
íàóêî âèõ öåíòð³â, íàâå äåíà õàðàê òå ðèñ òèêà ä³ÿëü íîñò³ êðàºçíàâö³â,
ï³äâå äåí³ çàãàëüí³ ï³äñóìêè ðîáîòè. Êíèãè Êîñ òÿí òèíà Åäó àð äî âè÷à
Ãð³íåâè÷à (1891-1970) òà Þë³ÿ Þë³éîâè÷à Ìàðò³ (1874-1959) çàáåç ïå ÷åí³
âåëè êîþ ê³ëüê³ñòþ ³ëþñ òðàö³é òà ôîòîã ðàô³é, ùî íàäຠ¿ì îñîá ëè âî¿
ö³ííîñò³. Äîñë³äæåííÿ âàæ ëèâ³ ùå é òèì, ùî ¿õ àâòî ðàìè áóëè äèðåê òîðè
öèõ ìóçå¿â, àðõå î ëîãè, ùî äîñ êî íàëî çíàëè íþàíñè ìóçåé íî¿ òà ïàì ’ÿò -
êî î õî ðîí íî¿ ðîáîòè. ²ñòî ðèêè âèä³ëÿþòü ð³çí³ åòàïè ðîç âèòêó ìóçå¿â ³
àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü – â³ä äèëå ò àíòñüêèõ ðîç êî ïîê äî ñóâîðî
íàóêî âèõ ðîç ðî áîê, íàìà ãà þòüñÿ ïîÿñ íèòè ïðè ÷èíè óïîâ³ëüíåííÿ ðîá³ò â
îêðåì³ ïåð³îäè. Ó íàðè ñàõ íàî÷íî ïðî³ëþñ òðî âàíà äîïî ìîãà, íàä àíà Êåð -
÷å íñüêîìó ìóçåþ ñòà ðî æèò íîñ òåé ³ Ñêëàäó ì³ñöå âèõ ñòà ðî æèò íîñ òåé
ñòîëè÷íèìè é îäåñüêèìè àðõåîëîãàìè.
Ó ðàäÿ íñüêèé ïåð³îä ïåâíà óâàãà áóëà ïðèä³ëåíà õàðàê òå ðèñ òèö³
ä³ÿëü íîñò³ îð³ºíòàë³ñò³â-êðè ìîç íàâö³â.  óçà ãàëü íþ þ ÷îìó äîñë³äæåíí³
232
é
è
ùÿ í
ì
î
ïå
Í
é³
ð
äí
À
11 Äèâ. äîêë.: Íåïîì íÿ ùèé À. À. ²ñòî ðè÷íå êðè ìîç íà âñòâî (ê³íåöü XVIII – ïî÷à òîê
ÕÕ ñòîë³òòÿ): Á³îá³áë³îãðàô³÷íå äîñë³äæåííÿ. – ѳìôå ðî ïîëü, 2003.
12 Âåð íàä ñêèé Â. Î íàó÷íîé ðàáîòå â Êðûìó â 1917-1921 ãã. // Íàóêà è åå ðàáîò -
íèêè. – 1921. – ¹ 4. – Ñ. 3-12. Äèâ. òàêîæ: Íåïîì íÿ ùèé À. À. Àðñåíèé Ìàð êå -
âè÷: Ñòðà íèöû èñòî ðèè êðûì ñêîãî êðà å âå äå íèÿ. – Ñèì ôå ðî ïîëü, 2005. – 432
ñ.
13 Ìàð êå âè÷ À. È. Òðèä öà òè ïÿ òè ëå òèå ñóùåñ òâî âà íèÿ Òàâ ðè ÷åñ êîé ó÷å íîé
àðõèâ íîé êîìèñ ñèè // Ðóñ ñêèé èñòî ðè ÷åñ êèé æóð íàë. – 1922. – ¹ 8. –
Ñ. 307-309; Ìàðòè Þ. Þ. Ñòî ëåò Êåð ÷åí ñêîãî ìóçåÿ: Èñòî ðè ÷åñ êèé î÷åðê. –
Êåð÷ü, 1926; Ãðè íå âè÷ Ê. Ý. Ñòî ëåò õåð ñî íåñ ñêèõ ðàñ êî ïîê, 1827-1927: Èñòî -
ðè ÷åñ êèé î÷åðê ñ ýêñ êóð ñè îí íûì ïëà íîì. – Ñåâàñ òî ïîëü, 1927.
Ì.Ê.Äìèòð³ºâà14 íàçâàí³ îñíîâí³ íàóêîâ³ ³íòå ðåñè ñõî äîç íàâö³â ó Êðèìó,
ïð³çâèùà â÷å íèõ òà ¿õ ïðàö³. Çíà÷íà óâàãà â ðàäÿíñüê³é ³ñòîð³îãðàô³¿ áóëà
ïðèä³ëåíà òâîð ÷îñò³ ñõî äîç íàâö³â: Â.Ä.Ñìèð íîâà (Â.Î.Ãîð äëå âñüêèé,
Ì.Ê.Äìèòð³ºâ, Î.Ì.Êîíî íîâ, À.Ñ.Òâå ðåò³íîâà)15, Â.Â.Áàð òîëüäà
(Í.Ì.Àêðàìîâ, Ì.Ì.Òóìà íî âè÷)16, Â.Î.Ãîð äëå âñüêîãî (À.Ï.Áàç³ÿíö,
Ì.Î.Áàñ êà êîâ, Å.Å.Áåð òåëüñ)17, Î.Ì.Ñàìîé ëî âè÷à (Ô.Ä.Àøí³í,
Ë.Â.Äìèòð³ºâà, Á.Â.Ëóí³í)18, Ï.Î.Ôàëºâà (Á.Â.Ëóí³í)19. Ó öèõ ïðà öÿõ,
ïðè îïèñ³ æèòòºâî¿ êàíâè âêà çà íèõ ³ñòî ðèê³â, â³äçíà ÷àâñÿ òàêîæ ¿õ âíå -
ñîê ó ðîç âè òîê âèâ ÷åííÿ Êðèìó, ó÷àñòü â åêñïå äèö³ÿõ, ðîáîò³ ì³ñöå âèõ
íàóêî âèõ òîâà ðèñòâ, íàçâàí³ îñíîâí³ ïðàö³.
20-³ ðîêè ÕÕ ñòîë³òòÿ ô³êñó þòü ïî÷à òîê ³ñòîð³îãðàô³¿ êðè ìñüêîãî
ìóçåºçíà âñòâà (Ì.Ñ.Áàð ñà ìîâ, Ê.Å.Ãð³íåâè÷, Þ.Þ.Ìàðò³, Ë.Î.Ìîéñººâ,
Î.Ñ.Ìîéñººâ)20. Ðîç êðè âà ëèñÿ ïåðå âàæíî ôîðìè òà ìåòîäè ðîç âèòêó
ìóçåé íî¿ ñïðàâè â Êðèìó. Óò³ì, ïðèä³ëèâøè îñíîâíó óâàãó õîäó ïîïîâ -
íåííÿ ìóçåé íèõ ç³áðàíü, àâòîðè çàëè øèëè ïîçà ïîëåì çîðó õàðàê òå ðèñ -
òèêó ä³ÿëü íîñò³ ïîä âèæ íèê³â ìóçåé íî¿ ñïðàâè. Ùîíàéá³ëüøå
(Þ.Þ.Ìàðò³) ïðî ñòå æåíà ¿õ ðîëü â àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåí íÿõ, àëå îïó -
ùåíà õàðàê òå ðèñ òèêà ¿õ á³áë³îãðàô³÷íî¿ ñïàä ùèíè. Çíà÷íî ìåíøå âèâ ÷à -
ëàñÿ ³ñòîð³ÿ ðîç âèòêó êðè ìñüêèõ ìóçå¿â ³ ä³ÿëü íîñò³ ïîä âèæ íèê³â
233
Î
ñíî
âí³ íà
ï
ð
ÿì
è
ä
î
ñë³ä
æ
åíü ç êð
è
ì
î
çíà
âñò
âà
14 Äìèò ðèåâ Í. Ê. Òðóäû ðóñ ñêèõ ó÷å íûõ â îáëàñòè òþð êî ëî ãèè // Ó÷å íûå
çàïèñêè ÌÃÓ. – 1946. – Âûï. 107. – Ñ. 63-70.
15 Ãîð äëåâ ñêèé Â. À. Ïàìÿòè Â. Ä. Ñìèð íîâà, 1846-1922 // Ãîð äëåâ ñêèé Â. À.
Èçáðàí íûå ñî÷è íå íèÿ:  4 ò. – Ì.: Íàóêà, 1968. – Ò. 4. – Ñ. 408-419; Dmitrijev N.
K. V. D. Smirnov // The Journal of the Royal Asiatic society of Great Britain and
Ireland. – 1928. – Pt. 2. – P. 408-410; Êîíî íîâ À. Í. Èñòî ðèÿ èçó÷å íèÿ òþðêñêèõ
ÿçû êîâ â Ðîñ ñèè: Äîîê ò ÿáðüñêèé ïåðèîä. – 2-å èçä. – Ë., 1982; Òâå ðå òè íîâà À.
Ñ. Â. Ä. Ñìèð íîâ – èñòî ðèê Òóð öèè // Ñîâåò ñêàÿ òþð êî ëî ãèÿ. – 1972. – ¹ 4. – Ñ.
103-114.
16 Àêðàìîâ Í. Ì. Âûäà þ ùèéñÿ ðóñ ñêèé âîñ òî êî âåä Â. Â. Áàð òîëüä: Íàó÷íî-áèîã -
ðà ôè ÷åñ êèé î÷åðê / Ïîä ðåä. Á. À. Ëèò âèí ñêîãî. – Äóøàíáå, 1963; Òóìà íî âè÷
Í. Í. Îïè ñà íèå àðõèâà àêà äå ìèêà Â. Â. Áàð òîëüäà // Óìíÿ êîâ È. È.
Àííîòèðîâàííàÿ áèá ëè îã ðà ôèÿ àêà äå ìèêà Â. Â. Áàð òîëüäà. – Ì., 1976. – Ñ.
231-468.
17 Áàçè ÿíö À. Ï. Âëà äè ìèð Àëåêñàíäðîâè÷ Ãîð äëåâ ñêèé. – Ì., 1979; Àêàäåìèêó
Âëà äè ìèðó Àëåêñàíäðîâè÷ó Ãîð äëåâ ñêîìó ê åãî ñåìè äå ñÿ òè ëå òèþ: Ñá. ñò. –
Ì., 1953.
18 Àøíèí Ô. Ä. Àëåêñàíäð Íèêî ëà å âè÷ Ñàìîé ëî âè÷, 1880-1938 // Íàðîäû Àçèè è
Àôðèêè. – 1963. – ¹ 2. – Ñ. 243-264; Àøíèí Ô. Ä., Àëïàòîâ Â. Ì. Àðõèâíûå
äîêó ìåíòû î ãèáåëè àêà äå ìèêà À. Í. Ñàìîé ëî âè÷à // Âîñ òîê. – 1996. – ¹ 5. – Ñ.
153-162; Äìèò ðè åâà Ë. Â. Ìàòå ðè àëû ê îïè ñà íèþ ðóêî ïèñ íîãî íàñëå äèÿ
À. Í. Ñàìîé ëî âè÷à // Íàðîäû Àçèè è Àôðèêè. – 1996. – ¹ 3. – Ñ. 206-211;
Ëóíèí Á. Â. Èñòî ðè îã ðà ôèÿ îáùåñ òâåí íûõ íàóê â Óçáå êèñ òàíå: Áèî áèá ëè îã -
ðà ôè ÷åñ êèå î÷åðêè. – Òàø êåíò, 1974. – Ñ. 325-332.
19 Ëóíèí Á. Â. Æèçíü è òðóäû âîñ òî êî âåäà-òþð êî ëîãà Ï. À. Ôàëåâà // Îáùåñ -
òâåí íûå íàóêè â Óçáå êèñ òàíå. – 1967. – ¹ 9. – Ñ. 43-48.
20 Áàð ñà ìîâ Í. Ñ. Ôåî äî ñèé ñêèé àðõå î ëî ãè ÷åñ êèé ìóçåé è ãàëå ðåÿ
Àéâàçîâñêîãî // Êðûì. – 1928. – ¹ 1 (6), âûï. 2. – Ñ. 101-104; Ìîè ñååâ Ë. À.
Ñåâàñ òî ïî ëüñêèé âîåííî-èñòî ðè ÷åñ êèé ìóçåé è ïàìÿò íèêè îáîðîíû
1854-1855 ãã.: Ïî ïîâîäó ðåîð ãà íè çà öèè // Êðà å âå äå íèå. – 1926. – ¹ 1. – Ñ.
126-129; Ìîè ñååâ À. Ñ. Íàó÷ íàÿ äåÿ òåëü íîñòü ßëòèí ñêîãî åñò.-èñò. ìóçåÿ çà
1918-1921 ãã.: Àðõåîëîãèÿ è ãåî ëî ãèÿ // Çàïèñêè ßëòèí ñêîãî åñòåñ òâåííî-èñòî -
ðè ÷åñ êîãî ìóçåÿ. – 1922. – ¹ 1. – Ñ. 2-3.
ìóçåé íî¿ ñïðàâè â 30-³ – 60-³ ðð. ÕÕ ñòîë³òòÿ. Âåëèêà ÷àñ òèíà íàïè ñà íèõ
ó öåé ÷àñ ïðàöü, ùî ñòî ñó þòüñÿ íàøî¿ òåìà òèêè, ïðåä ñòàâ ëåíà ïîïó ëÿð -
íèìè ïåðå ðîá êàìè îïóáë³êîâà íîãî ðàí³øå. ²ç äîñë³äæåíü öüîãî ïåð³îäó
âèä³ëèìî ïðàö³ Ô.Ò.Ãóñà ðîâà, Ã.Ä.Áºëîâà, Ã.Ã.Ìåçåí öå âî¿21, äå íàçâàí³
îñíîâí³ åòàïè ôîð ìó âàííÿ îêðå ìèõ ìóçåé íèõ êîëåêö³é.
³äðîä æåííÿ ³ñòî ðèêî-êðàºçíàâ ÷èõ òðà äèö³é, áóð õëè âèé ðîç âè òîê â
Óêðà¿í³ òà Ðîñ³éñüê³é Ôåäå ðàö³¿ â îñòàíí³ äåñÿ òèð³÷÷ÿ ³ñòî ðèêî-êðàºçíàâ -
÷èõ äîñë³äæåíü ñïðèÿâ ïîÿâ³ íèçêè óçà ãàëü íþ þ ÷èõ äèñ åð òàö³éíèõ
äîñë³äæåíü, ïîâ’ÿ çà íèõ ³ç ð³çíèìè åòà ïàìè âèâ ÷åííÿ Êðèìó. Ó
äîñë³ äæåí í³ ²ðèíè Âîëî äè ìèð³âíè Òóíê³íî¿ “Ñòà íîâ ëå íèå êëàñ ñè ÷åñ êîé
àðõå î ëî ãèè â Ðîñ ñèè (XVIII – ñåðå äèíà XIX ââ.)”22 ðîç ãëÿ íóòî ïðî öåñ
ðîç âèòêó àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü ó Êðèìó â çàçíà ÷å íèé ïåð³îä,
óïåðøå ïîêà çàíà ðîëü ïîäî ðî æåé ó âèâ ÷åíí³ Êðèìó, ââå äåíî äî íàóêî -
âîãî îá³ãó íèçêó íåîïóáë³êîâà íèõ ïðàöü ². Ï. Áëà ðàì áåðãà, Ï. À. Äþá -
ðþêñà, Ï. ². Êüîï ïåíà. Ó äèñ åð òàö³¿ îïè ñà íèé ïðî öåñ ñòâî ðåííÿ
ì³ñ öå â èõ öåí òð³â äëÿ âèâ ÷åííÿ êëà ñè÷ íî¿ àðõå î ëî㳿 ϳâí³÷íîãî Ïðè ÷îð -
íî ìîð’ÿ â 1903-1838 ðð. (Ñ.-Ïåòåð áóðã, Îäåñà, Êåð÷), ñòà íîâ ëåííÿ
îðãàí³çàö³éíî¿ ñòðóê òóðè êëà ñè÷ íî¿ àðõå î ëî㳿 ϳâí³÷íîãî Ïðè ÷îð íî -
ìîð’ÿ (1839-1859 ðð.) (Îäåñüêå òîâà ðèñ òâî ³ñòî𳿠òà ñòà ðî æèò íîñ òåé,
Ðîñ³éñüêå àðõå î ëîã³÷íå òîâà ðèñ òâî). Ðîç ãëÿ íóòî îñíîâíó ïðî áëå ìà òèêó
äîñë³äæåíü ó ãàëóç³ åï³ãðàô³êè, íóì³çìà òèêè, ³ñòî ðè÷ íî¿ ãåîã ðàô³¿ òà
àðõå î ëîã³÷íî¿ òîïîã ðàô³¿. Ó ðÿä³ íàóêî âèõ ïóáë³êàö³é ².Â.Òóíê³íî¿
(1980-1990-õ ðð.) ïðî ñòå æåíà ðîëü îêðå ìèõ ³ñòî ðèê³â ó âèâ ÷åíí³
ϳâí³÷íîãî Ïðè ÷îð íî ìîð’ÿ (Á.Â.Âàð íåêå, Ñ.Î.Æåáåëü îâà, ª.ª.Êüî ëåðà,
Ï.².Êüîï ïåíà, Í.Ï.Êîí äà êîâà, Î.Ì.Îëåí³íà)23. Îêðåì³ ðîç ðîáêè äî ñë³ä -
íèöÿ ïðè ñâÿ òèëà ³ñòî𳿠Êåð ÷å íñüêîãî ³ Ôåî äîñ³éñüêîãî ìóçå¿â ñòà ðî -
234
é
è
ùÿ í
ì
î
ïå
Í
é³
ð
äí
À
21 Áàð ñà ìîâ Í. Ñ. Ôåî äî ñèé ñêèé àðõå î ëî ãè ÷åñ êèé ìóçåé è ãàëå ðåÿ
Àéâàçîâñêîãî // Êðûì.– 1928.– ¹ 1 (6), âûï. 2.– Ñ. 101-104; Ìîè ñååâ Ë. À.
Ñåâàñ òî ïî ëüñêèé âîåííî-èñòî ðè ÷åñ êèé ìóçåé è ïàìÿò íèêè îáîðîíû
1854-1855 ãã.: Ïî ïîâîäó ðåîð ãà íè çà öèè // Êðà å âå äå íèå.– 1926.– ¹ 1.– Ñ.
126-129; Ìîè ñååâ À. Ñ. Íàó÷ íàÿ äåÿ òåëü íîñòü ßëòèí ñêîãî åñò.-èñò. ìóçåÿ çà
1918-1921 ãã.: Àðõåîëîãèÿ è ãåî ëî ãèÿ // Çàïèñêè ßëòèí ñêîãî åñòåñ òâåííî-èñòî -
ðè ÷åñ êîãî ìóçåÿ.– 1922.– ¹ 1.– Ñ. 2-3.
22 Òóí êèíà È. Â. Ñòà íîâ ëå íèå êëàñ ñè ÷åñ êîé àðõå î ëî ãèè â Ðîñ ñèè, XVIII – ñåðå -
äèíà XIX ââ.: Àâòîðåô. äèññ… êàíä. èñò. íàóê.– Ë., 1989.
23 Òóí êèíà È. Â. Íîâûå ìàòå ðè àëû ê áèîã ðà ôèè ïðîô. Á. Â. Âàð íåêå // Äðåâ íåå
Ïðè ÷åð íî ìîðüå: III ÷òå íèÿ ïàìÿòè ïðî ôåñ ñîðà Ïåòðà Îñè ïî âè÷à Êàðûø êîâ -
ñêîãî.– Îäåññà, 1996.– Ñ. 109-110; Òóí êèíà È. Â., Ôðî ëîâ Ý. Ä. Èñòî ðè îã ðà ôè -
÷åñ êèå ýòþäû Ñ. À. Æåáå ëåâà: Èç íåèç äàí íîãî íàó÷íîãî íàñëå äèÿ // ÂÄÈ.–
1993.– ¹ 1.– Ñ. 182-194; ¹ 2.– Ñ. 172-201; Òóí êèíà È. Â. Ýêñïå äè öèÿ Å. Å.
Êåëåðà â Êðûì â 1804 è 1821 ãã. // Òåçèñû äîê ëà äîâ Êðûì ñêîé íàó÷íîé êîí ôå -
ðåí öèè «Ïðîá ëåìû àíòè÷ íîé êóëü òóðû».– Ñèì ôå ðî ïîëü, 1998.– ×. 3.– Ñ.
307-309; Òóí êèíà È. Â. Àâòîãðàôû àðõå î ëî ãîâ â àëü áîìå Ï. È. ʸïïåíà // ÑÀ.–
1987.– ¹ 4.– Ñ. 220-227; Òóí êèíà È. Â. Í. Ï. Êîí äà êîâ: Îáçîð ëè÷ íîãî ôîíäà //
Àðõèâû ðóñ ñêèõ âèçàí òè íèñ òîâ â Ñàíêò-Ïåòåð áóðãå / Ïîä ðåä. È. Ï. Ìåä âå -
äåâà.– ÑÏá., 1995.– Ñ. 95-119; Òóí êèíà È. Â. À. Í. Îëå íèí è äðåâ íîñòè Þæíîé
Ðîñ ñèè // Òðóäû ñåìèíàðà «Ïðîá ëåìû èñòî ðèè è èñòî ðè îã ðà ôèè àðõå î ëî ãè -
÷åñ êîé íàóêè».– ÑÏá., 1995.– Ñ. 18-27.
æèò íîñ òåé24. Ó ñâî¿õ ïðà öÿõ ².Â.Òóíê³íà îäíà ç ïåð øèõ â ³ñòîð³îãðàô³¿
ïðî äå ìî íñòðó âàëà íàÿâí³ñòü ÷èñ ëåí íèõ íàóêî âèõ çâ’ÿçê³â ì³æ ì³ñöå âèìè
é ñòî ëè÷ íèìè ³ñòî ðè êàìè òà ¿õ âïëèâ íà õ³ä ³ñòî ðè÷ íèõ äîñë³äæåíü. Äî
íàóêî âîãî îá³ãó áóâ ââå äå íèé çíà÷ íèé çà îáñÿ ãîì àðõ³âíèé ìàòåð³àë. Àëå,
ïðèä³ëèâøè îñíîâíó óâàãó áåç ïî ñå ðåä íüî àðõå î ëîã³÷íèì äîñë³äæåí íÿì,
².Â.Òóíê³íà íå ðîç ãëÿäຠð³çí³ ôîðìè ïóáë³êàö³é ðåçóëü òàò³â öèõ ïðàöü,
îñîá ëèâî ìàëîâ³äîìèõ, âì³ùåíèõ ó ïåð³îäè÷ íèõ âèäàí íÿõ, ùî íå äàº
ïîâíîãî óÿâ ëåííÿ ïðî õ³ä ïðî öåñó ñòà íîâ ëåííÿ ³ñòî ðèêî-êðè ìîç íàâ ÷èõ
äîñë³äæåíü. Ëîã³÷íèì çàâåð øåí íÿì ´ðóí òîâ íèõ ñòóä³é ².Â.Òóíê³íî¿ â
ãàëóç³ ³ñòî𳿠ðîç âèòêó àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü íà ϳâäí³ Óêðà¿íè ñòàëà
¿¿ ìîíîã ðàô³ÿ “Ðóñ ñêàÿ íàóêà î êëàñ ñè ÷åñ êèõ äðåâ íîñ òÿõ þãà Ðîñ ñèè
(XVIII – ñåðå äèíà ÕÕ â)”25, à òàêîæ äîê òî ðñüêà äèñ åð òàö³ÿ ïåòåð áó ðçüêî¿
äîñë³äíèö³26.
Ó äèñ åð òàö³éíîìó äîñë³äæåíí³ Òåòÿíè Ôåäîð³âíè Ãðè ãîð’ºâî¿ “Ñòà -
íîâ ëå íèå è ðàç âè òèå êðà å âå äå íèÿ íà Þãå Óêðà èíû (80-å ãã. XVIII â. –
60-³ ãã. XIX â.)” ðîç ãëÿäàºòüñÿ ïðî áóä æåííÿ íàóêî âîãî ³íòå ðåñó äî âèâ -
÷åííÿ ³ñòî𳿠êðàþ, âíå ñîê íàâ÷àëü íèõ çàêëàä³â Îäåñè â öþ ñôåðó,
êðàºçíàâ÷à ä³ÿëüí³ñòü Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà ñòà ðî æèò íîñ òåé,
ðîáîòà ùîäî âèâ ÷åííÿ òà îõî ðîíè ñòà ðî æèò íîñ òåé, êîì ïëåê òó âàííÿ
ìóçåé íèõ êîëåêö³é27. Âïåðøå ïðî äå ìî íñòðî âàíà ðîëü ì³ñöå âî¿ ïåð³îäè÷ -
íî¿ ïðåñè (“Îäåñü êèé âåñ òíèê”, “Òàâ ðè ÷åñ êèå ãóáå ðíñêèå âåäî ìîñòè”) ó
âèâ ÷åíí³ ï³âîñ òðîâà. Ðàçîì ³ç òèì, õî÷ ó ïðàö³ îêðåñ ëåí³ îñíîâí³ íàïðÿìè
³ñòî ðèêî-êðàºçíàâ ÷îãî âèâ ÷åííÿ Êðèìó íàïðèê³íö³ XVIII – ïåð øèé ïîëî -
âèí³ XIX ñò., àëå ðîç ãëÿ íóò³ âîíè çàãà ëîì. Íàç âàí³ ïð³çâèùà ëèøå
íàéá³ëüø â³äîìèõ êðàºçíàâö³â, íå â³äíîâ ëåíà ïîâíà á³áë³îãðàô³ÿ ¿õ
íàóêî âî¿ ñïàä ùèíè. Ïîçà ïîëåì çîðó Ò.Ô.Ãðè ãîð’ºâî¿ çàëè øèâñÿ òàêîæ
îñíîâ íèé ìàñèâ äîñë³äæåíü ïðîâ³äíèõ ³ñòî ðèê³â ò³º¿ åïîõè (À.Á.Àøèê,
Î.Î.Áîð çåíêî, Ô.Ì.Äîì áðî âñüêèé, Ä.Â.Êàðåéøà, Ì.².Íàäºæä³í,
ß.Â.Å.Òåò áó- äå- Ìàð³íü¿ òîùî). Ó íèçö³ ïóáë³êàö³é Ò.Ô.Ãðè ãîð’ºâà ïðî à -
235
Î
ñíî
âí³ íà
ï
ð
ÿì
è
ä
î
ñë³ä
æ
åíü ç êð
è
ì
î
çíà
âñò
âà
24 Òóí êèíà È. Â. Ê èñòî ðèè àðõå î ëî ãè ÷åñ êîãî èçó÷å íèÿ Òàìàí ñêîãî ïîëó îñ òðîâà
â êîíöå XVIII – ïåð âîé ÷åò âåðòè XIX ââ. // Áîñ ïîð ñêèé ñá.– Ì., 1993.– Âûï. 2.–
Ñ. 6-24; åå æå: Ïåð âûå ãîäû äåÿ òåëü íîñòè Êåð ÷åí ñêîãî ìóçåÿ äðåâ íîñ òåé //
Àðõåîëîãèÿ è èñòî ðèÿ Áîñ ïîðà.– Êåð÷ü, 1999.– Âûï. 3.– Ñ. 39-59; åå æå: Ñîç -
äà íèå Ôåî äî ñèé ñêîãî ìóçåÿ äðåâ íîñ òåé // Äðåâ íåå Ïðè ÷åð íî ìîðüå: IV-å ÷òå -
íèÿ ïàìÿòè ïðî ôåñ ñîðà Ï. Î. Êàðûø êîâ ñêîãî.– Îäåññà, 1998.– Ñ. 138-143.
25 Òóí êèíà È. Â. Ðóñ ñêàÿ íàóêà î êëàñ ñè ÷åñ êèõ äðåâ íîñ òÿõ Þãà Ðîñ ñèè (XVIII –
ñåðå äèíà XIX ââ.).– ÑÏá., 2002. Äèâ. ðåö. íà öþ ìîíîã ðàô³þ: Íåïîì íÿ ùèé À.
À. ¥ðóí òîâíå äîñë³äæåííÿ ç á³îá³áë³îãðàô³¿ ϳâí³÷íîãî Ïðè ÷îð íî ìîð’ÿ //
Á³áë³îòå÷ íèé â³ñíèê.– Êè¿â, 2003.– ¹ 5.– Ñ. 58-59; éîãî æ: Èñòî ðèÿ èçó÷å íèÿ
Êðûìà â ëèöàõ: // Êóëü òóðà íàðî äîâ Ïðè ÷åð íî ìîðüÿ.– 2003.– ¹ 39.–
Ñ. 133-134.
26 Òóí êèíà È. Â. Ðóñ ñêàÿ íàóêà î êëàñ ñè ÷åñ êèõ äðåâ íîñ òÿõ Þãà Ðîñ ñèè (XVIII –
ñåðå äèíà ÕÕ â.): Àâòîðåô. äèññ... ä-ðà èñò. íàóê.– ÑÏá., 2002.
27 Ãðè ãîðü åâà Ò. Ô. Ñòà íîâ ëå íèå è ðàç âè òèå êðà å âå äå íèÿ íà Þãå Óêðà èíû, 80-å
ã. XVIII â.– 60-å ã. XIX â.: Àâòîðåôåðàò äèññ… êàíä. èñò. íàóê.– Êèåâ, 1991.
íàë³çóâàëà êðàºçíàâ÷ó ñïàä ùèíó Ì.Í.Ìóð çà êå âè÷à28, ñëó æè òåë³â êóëüòó
ï³âäíÿ Óêðà¿íè29 òà âèñâ³òèëà ¿õ ðîëü ó ïðî öåñ³ âèâ ÷åííÿ Êðèìó. Ó
ñïåö³àëü íîìó äîñë³äæåíí³ íåþ ðîç êðèòà îðãàí³çàö³ÿ îõî ðîíè ïàì ’ÿ òîê ó
Êðèìó â XIX ñòîë³òò³ â ð³÷èù³ ä³ÿëü íîñò³ Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà
ñòà ðî æèò íîñ òåé, ïîêà çàíà ³ñòîð³ÿ ñòâî ðåííÿ é îñíîâí³ ôîðìè ðîáîòè
ìóçå¿â â Êðèìó30.
Ó íàøîìó äîñë³äæåíí³, ïðè ñâÿ ÷å íîìó ðîç âèòêó ³ñòî ðè÷ íîãî êðàºçíà -
âñòâà Êðèìó â äðóã³é ïîëî âèí³ XIX – íà ïî÷àòêó XX ñòîë³òòÿ31, ðîç âè -
íåíà õðî íî ëîã³÷íà êàíâà ðîáîòè Ò.Ô.Ãðè ãîð’ºâî¿ â³äíîñíî Êðèìó.
Ðîç ãëÿ íóòà ä³ÿëüí³ñòü ïðîâ³äíèõ ì³ñöå âèõ êðàºçíàâö³â Â.Õ.Êîí äà ðàê³,
Ô.Ô.Ëàø êîâà, À.².Ìàð êå âè÷à ç âèâ ÷åííÿ ³ñòî𳿠òà åòíîã ðàô³¿ Êðèìó;
ðîëü ì³ñöå âî¿ ïåð³îäè÷ íî¿ ïðåñè ó âèâ ÷åíí³ òà ïîøè ðåíí³ êðàºçíàâ ÷èõ
çíàíü; ïîä àíà çàãàëüíà õàðàê òå ðèñ òèêà êðè ìîç íàâ ÷èõ äîñë³äæåíü
Òàâð³éñüêî¿ â÷å íî¿ àðõ³âíî¿ êîì³ñ³¿, ìóçå¿â, ñòàòèñòè÷íèõ êîì³òåò³â
Êðèìó.
Ó äèñ åð òàö³éíèõ äîñë³äæåí íÿõ Äìèòðà Âàñèëü î âè÷à Ïîòºõ³íà “Âíå -
ñîê “Òàâð³éñüêî¿ â÷å íî¿ àðõ³âíî¿ êîì³ñ³¿” ³ “Òàâð³éñüêîãî òîâà ðèñ òâà
³ñòîð³¿, àðõå î ëî㳿 òà åòíîã ðàô³¿” ó âèâ ÷åííÿ ³ñòî𳿠Êðèìó” (1994 ð.)32 é
²ãîðÿ Ìèõàé ëî âè÷à Ñèìî íåíêà “Â÷åí³ àðõ³âí³ êîì³ñ³¿ â Óêðà¿í³: ²ñòîð³ÿ,
ä³ÿëüí³ñòü, çäî áóòêè (ê³íåöü Õ²Õ – ïî÷. ÕÕ ñò.)” (2001 ð.)33 ðîç ãëÿ íóò³
îñíîâí³ íàïðÿìè òà ôîðìè ä³ÿëü íîñò³ íàéá³ëüø àâòî ðè òåò íîãî ì³ñöå -
âîãî íàóêî âîãî öåí òðó. Íà æàëü, ïîçà ïîëåì çîðó öèõ ³ñòî ðèê³â çàëè -
øèâñÿ çíà÷ íèé ìàñèâ àðõ³âíèõ äæå ðåë, çîê ðåìà, ôîíä³â Êðè ìñüêîãî
ðåñ ïóáë³êàíñüêîãî êðàºçíàâ ÷îãî ìóçåþ ³ç ïðî áëåìè, ÿêà âèâ÷àºòüñÿ. Íå
âèêî ðèñ òàíà é åï³ñòî ëÿðíà ñïàä ùèíà ÷ëåí³â Êîì³ñ³¿, ùî â³äêëà ëàñÿ ó
ì³ñöå âèõ òà öåí òðàëü íèõ àðõ³âàõ. Ó ïðà öÿõ Ä. Â. Ïîòºõ³íà òà ². Ì. Ñèìî -
íåíêà íå ðîç ãëÿ äà þòüñÿ á³îãðàô³÷í³ ìàòåð³àëè êðàºçíàâö³â. Îñíîâíà
óâàãà ïðèä³ëåíà õàðàê òå ðèñ òèö³ ¿õ îïóáë³êîâà íî¿ ñïàä ùèíè íà ñòîð³íêàõ
“Èçâåñ òèé Òàâ ðè ÷åñ êîé ó÷å íîé àðõèâ íîé êîìèñ ñèè”. Ïîâí³ñòþ ïîçà
236
é
è
ùÿ í
ì
î
ïå
Í
é³
ð
äí
À
28 Ãðè ãîð’ºâà Ò. Ô. Iñòî ðèêî-êðàºçíàâ÷à äiÿëüíiñòü Ì. Í. Ìóð çà êå âè÷à // IV Ðåñ ïó -
áëiêà íñüêà êîí ôå ðåí öiÿ ç iñòî ðè÷ íîãî êðàºçíà âñòâà: Òåçè äîï. òà ïîâiäîì. – Ê.,
1989. – Ñ. 61-62.
29 Ãðè ãîð’ºâà Ò. Ô. Ó÷àñòü äóõî âå íñòâà â iñòî ðèêî-êðàºçíàâ ÷èõ äîñëiäæåí íÿõ //
Ðåëiãiéíà òðà äèöiÿ â äóõîâ íîìó âiäðîä æåííi Óêðà¿íè: Ìàòåð iàëè Âñå óê ð à -
¿íñüêî¿ íàóêî âî¿ êîí ôå ðåíöi¿. – Ïîë òàâà, 1992. – Ñ. 107-108.
30 Ãðè ãîð’ºâà Ò. Ô. Âèâ ÷åííÿ, îõî ðîíà i ñïî ðóä æåííÿ ïàì ’ÿ òîê iñòîði¿ òà êóëü òóðè
â Êðèìó, ÿê îäèí ç íàïðÿìêiâ êðàºçíàâ ÷èõ äîñëiäæåíü // Îõî ðîíà, âèêî ðèñ -
òàííÿ òà ïðî ïà ãàíäà ïàì ’ÿ òîê iñòîði¿ òà êóëü òóðè â Óêðà¿íñüêié ÐÑÐ: Çá. ìåòî -
äè÷ íèõ ìàò-ëiâ: Â 6-òè ÷. – Ê., 1989. – ×. 5. – 89 ñ.
31 Íåïîì íÿ ùèé À. À. Ðîç âè òîê iñòî ðè÷ íîãî êðàºçíà âñòâà â Êðèìó â 2-é ïîëî âèí³
Õ²Õ – ïî÷àòêó ÕÕ ñòîë³òü: Àâòîðåôåðàò äèñ... êàíä. ³ñò. íàóê. – Äí³ïðî ïåò -
ðîâñüê, 1994.
32 Ïîòåõ³í Ä. Â. Âêëàä «Òàâð³éñüêî¿ â÷å íî¿ àðõ³âíî¿ êîì³ñ³¿» ³ «Òàâð³éñüêîãî
òîâà ðèñ òâà ³ñòîð³¿, àðõå î ëî㳿 òà åòíîã ðàô³¿» ó âèâ ÷åííÿ ³ñòî𳿠Êðèìó:
Àâòîðåô. äèñ... êàíä. ³ñò. íàóê. – Êè¿â, 1994.
33 Ñèìî íåíêî ². Ì. Â÷åí³ àðõ³âí³ êîì³ñ³¿ â Óêðà¿í³: ²ñòîð³ÿ, ä³ÿëüí³ñòü, çäî áóòêè,
ê³íåöü Õ²Õ – ïî÷à òîê ÕÕ ñò.: Àâòîðåô. äèñ... êàíä. ³ñò. íàóê. – Êè¿â, 2001.
óâà ãîþ öèõ àâòîð³â ëèøà ëàñÿ òàêîæ íàé áà ãàòøà ðóêî ïèñíà ñïàä ùèíà
÷ëåí³â ÒÂÀÊ, ùî çáå ðåã ëàñÿ â ð³çíèõ àðõ³âíèõ ç³áðàí íÿõ.
Ó äîê òîðñüê³é äèñ åð òàö³¿ Âàð ôî ëî ìåÿ Ñòå ïà íî âè÷à Ñàâ ÷óêà “²ñòî -
ðèêî-íàóêî âèé àíàë³ç ä³ÿëü íîñò³ ïðè ðîäîíàóêî âèõ òîâà ðèñòâ ï³âäíÿ
Óêðà¿íè, Êðèìó òà Áåñ ñà ðà᳿: äðóãà ïîëî âèíà XIX – ïî÷à òîê ÕÕ ñò.”34
ðîç ãëÿ íóòà ä³ÿëüí³ñòü ãðî ìà äñüêèõ íàóêî âèõ îðãàí³çàö³é Êðèìó (Êðè -
ìñüêå òîâà ðèñ òâî äîñë³äíèê³â òà ëþáè òåë³â ïðè ðîäè, Êðè ìñüêî-Êàâ êà -
çñüêèé ã³ðñüêèé êëóá), ùî â³ä³ãðàëè âàæ ëèâó ðîëü ó ðîç âèòêó
³ñòî ðèêî-êðàºçíàâ ÷èõ äîñë³äæåíü ó Êðèìó ê³íöÿ XIX – íà ïî÷àòêó ÕÕ ñò.
Ó ïðàö³ äîñë³äæåí³ ôîð ìó âàííÿ é îñíîâí³ åòàïè ðîç âèòêó öèõ òîâà ðèñòâ,
¿õ îðãàí³çàö³éíà ñòðóê òóðà, çâ’ÿçêè ì³ñöå âèõ íàóêî âèõ ñï³âòî âà ðèñòâ ³ç
óí³âåð ñè òå òñüêèìè öåí òðàìè Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïå𳿠òà ªâðîïè, êóëü -
òóðíî-ïðîñâ³òíèöüêà ä³ÿëüí³ñòü òîâà ðèñòâ. Ó äàí³é äèñ åð òàö³¿ ðîç êðèòà
êðàºçíàâ÷à ä³ÿëüí³ñòü Ì.Î.Ãîëîâê³íñüêîãî, Ñ.Î.Ìîê ðæåöü êîãî,
Î.À.ßíàòè òà ³íøèõ êðàºçíàâö³â Êðèìó. Îêðåì³ ñþæåòè ç ö³º¿ ïðî áëåìè
ðîç ãëÿ íóò³ òàêîæ ó íèçö³ ³íøèõ ïóáë³êàö³é Â.Ñ.Ñàâ ÷óêà35.
Çàðîä æåííÿ òà ðîç âè òîê ïðè ðî äîç íàâ ÷èõ äîñë³äæåíü ó Êðèìó â ê³íö³
XVIII – íà ïî÷àòêó ÕÕ ñòîë³òòÿ ðîç ãëÿ íóòî â äèñ åð òàö³¿ Êàòå ðèíè
Îëåêñ³¿âíè ×åð íåíêî “Ñòà íîâ ëåííÿ ³ ðîç âè òîê ïðè ðî äîç íàâ ÷èõ
äîñë³äæåíü ó Êðèìó (ê³íåöü XVIII – ïî÷. ÕÕ ñòîë³òòÿ)”36. ²ñòî ðèê ñôî êó -
ñó âàëà óâàãó íà çíà ÷åíí³ åêñïå äèö³é Ïåòåð áó ðçüêî¿ Àêàäå쳿 íàóê, çàïè -
ñîê ìàíäð³âíèê³â, ä³ÿëü íîñò³ ïðè ðî äîç íàâ ÷èõ òîâà ðèñòâ Êðèìó,
Êðè ìñüêîãî êîì³òåòó òà ѳìôå ðî ï îëüñüêîãî ïðè ðîäî-³ñòî ðè÷ íîãî ìóçåþ
ó âèâ ÷åíí³ ðåã³îíó.  äèñ åð òàö³¿ ïðåä ñòàâ ëåí³ á³î³ñòîð³îãðàô³÷í³ õàðàê -
òå ðèñ òèêè ª.Ô.Âóëüôà, Â.Ì.Äìèòð³ºâà, Ê.Ô.Êåñ ñëåðà, Ñ.Î.Ìîê ðæåöü -
êîãî, Õ.Õ.Ñòå âåíà òîùî. Ö³ ñþæåòè òàêîæ áóëè ðîç âè íåí³ Å.À.×åð íåíêî â
íèçö³ íàóêî âèõ ïóáë³êàö³é37.
Ïèòàííÿ ðîç âèòêó àðõå îã ðàô³÷íèõ äîñë³äæåíü ó äîðà äÿ íñüêîìó
êðè ìîç íàâñòâ³ ÷àñ òêîâî ðîç ãëÿ äà þòüñÿ â äèñ åð òàö³éíîìó äîñë³äæåíí³ òà
ïóáë³êàö³ÿõ Á.Ñ.Âàòóë³, Â.Ì.Õìà ðñüêîãî, íàóêî âèõ ðîçâ³äêàõ À.Ä.Ñòå ïà -
237
Î
ñíî
âí³ íà
ï
ð
ÿì
è
ä
î
ñë³ä
æ
åíü ç êð
è
ì
î
çíà
âñò
âà
34 Ñàâ ÷óê Â. Ñ. Èñòî ðèêî-íàó÷íûé àíà ëèç äåÿ òåëü íîñòè åñòåñ òâåí íî íà ó÷ íûõ
îáùåñòâ Þãà Óêðà èíû, Êðûìà è Áåñ ñà ðà áèè: Âòî ðàÿ ïîëî âèíà XIX – íà÷àëî
ÕÕ âåêà: Àâòîðåô. äèññ... äîêò. èñò. íàóê.– Äíåï ðî ïåò ðîâñê, 1996.– 50 ñ.
35 Ñàâ ÷óê Â. Ñ. Åñòåñ òâåí íî íà ó÷ íûå îáùåñ òâà þãà Ðîñ ñèé ñêîé èìïå ðèè: Âòî ðàÿ
ïîëî âèíà XIX – íà÷àëî ÕÕ â.– Äíåï ðî ïåò ðîâñê, 1994.– 232 ñ.; Åãî æå. ²ñòî -
ðè÷íå êðàºçíà âñòâî â ïðè ðîä íè÷î-íàóêî âèõ òîâà ðèñ òâàõ Êðèìó äðó ãî¿ ïîëî -
âèíè Õ²Õ – ïî÷àòêó ÕÕ ñò. // Âñå óê ð à¿íñüêà íàóêîâà êîí ôå ðåíö³ÿ «²ñòî ðè÷íå
êðàºçíà âñòâî â Óêðà¿í³: Òðà äèö³¿ òà ñó÷àñí³ñòü». Ó 2 ÷.– Ê., 1995.– ×. 1.–
Ñ. 30-31.
36 ×åð íåíêî Å. Î. Ñòà íîâ ëåííÿ ³ ðîç âè òîê ïðè ðî äîç íàâ ÷èõ äîñë³äæåíü â Êðèìó,
ê³íåöü XVIII – ïî÷à òîê ÕÕ ñòîë³òòÿ: Àâòîðåôåðàò äèñ… êàíä. ³ñò. íàóê.– Ê.,
1998.
37 ×åð íåíêî Ê. À. Êðûì ñêîå îáùåñ òâî åñòåñ òâî èñ ïû òà òå ëåé è ëþáè òå ëåé ïðè -
ðîäû: ñòðóê òóðà è äåÿ òåëü íîñòü // Îáùåñ òâà åñòåñ òâî èñ ïû òà òå ëåé ïðè óíè -
âåð ñè òå òàõ äîðå âî ëþ öè îí íîé Ðîñ ñèè: Ê 125-ëåòèþ íà÷àëà äåÿ òåëü íîñòè.– Ë.,
1990.– Ñ. 33-34; Åå æå. Ïðîñâ³òíèöüêà ä³ÿëüí³ñòü Êðè ìñüêîãî òîâà ðèñ òâà ïðè -
ðî äîç íàâö³â òà ëþáè òåë³â ïðè ðîäè // Ïîïó ëÿð³çàö³ÿ íàóêè â Óêðà¿í³: ²ñòîð³ÿ ³
ñó÷àñí³ñòü.– Ê., 1992.– Ñ. 55-68.
íñüêîãî38. Ïðè öüîìó õàðàê òå ðèçóºòüñÿ ä³ÿëüí³ñòü Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà
³ñòî𳿠òà ñòà ðî æèò íîñ òåé (òåìà òèêà ïîøóê³â ³ äîñë³äæåííÿ àðõ³âíèõ
ôîíä³â). Îêðåìà óâàãà ïðèä³ëåíà ðîç ðîá êàì â öüîìó íàïðÿìêó
À.Î.Ñêàëü êî âñüêîãî. Çàâ äÿêè ïóáë³êàö³ÿì îäåñü êîãî â÷å íîãî, äîê òîðà
³ñòî ðè÷ íèõ íàóê, ïðî ôå ñîðà Âàäèìà Ìèõàé ëî âè÷à Õìà ðñüêîãî39 äî
íàóêî âîãî îá³ãó ââå äåíî íèçêó íîâèõ ðóêî ïèñ³â ³ç îñî áî âîãî ôîíäó
À.Î.Ñêàëü êî âñüêîãî â Ðîñ³éñüê³é ñåêö³¿ àðõ³âó Ñ.-Ïåòåð áó ðçüêî¿ ô³ë³¿
²íñòè òóòó ðîñ³éñüêî¿ ³ñòî𳿠ÐÀÍ. Ðàçîì ³ç òèì êðè ìîç íàâ ÷èé íàïðÿ ìîê ó
òâîð ÷îñò³ À.Î.Ñêàëü êî âñüêîãî íå áóëî âèä³ëåíî, âèïó ùåíî ç óâàãè ÷èñ -
ëåíí³ íåîïóáë³êîâàí³ ðóêî ïèñè, ïðè ñâÿ ÷åí³ âèâ ÷åííþ Êðè ìñüêîãî ï³âîñ -
òðîâà, íå çàëó ÷åíà çíà÷íà ÷àñ òèíà ëèñ òó âàííÿ â÷åíîãî.
Ïðåä ìå òîì ñïåö³àëü íèõ äîñë³äæåíü ñòàëà ïàì’ÿòêîç íàâ÷à ä³ÿëüí³ñòü
Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà ñòà ðî æèò íîñ òåé ³ éîãî ì³æíà ðîäí³
çâ’ÿçêè40. Ó öèõ äîñë³äæåí íÿõ ðîç êðèò³ îñíîâí³ ìåòîäè òà ôîðìè ðîáîòè
Òîâà ðèñ òâà, íàçâàí³ ïð³çâèùà ïðîâ³äíèõ ³ñòî ðèê³â, îêðåñ ëåíà òåìà òèêà ¿õ
äîñë³äæåíü. Âàãî ìèì âíåñ êîì â ³ñòîð³þ íàóê ï³âäíÿ Óêðà¿íè ñòàëà óçà -
ãàëü íþ þ÷à ìîíîã ðàô³ÿ ïðî ä³ÿëüí³ñòü Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà
ñòà ðî æèò íîñ òåé, ï³äãî òîâ ëåíà Â.Ì.Õìà ðñüêèì41. Çàç íà ÷èìî òàêîæ, ùî ó
1989 ðîö³ îäåñü êèìè ³ñòî ðè êàìè áóâ ï³äãî òîâ ëå íèé íàóêî âèé çá³ðíèê
“150 ëåò Îäåñ ñêîìó îáùåñ òâó èñòî ðèè è äðåâ íîñ òåé”, äî ÿêîãî óâ³éøëè
òåçè äîïîâ³äåé îäíîé ìåí íî¿ êîí ôå ðåíö³¿. Ó ðîç ðîá êàõ Ñ.À.Áóëà òî âè÷à,
Â.Ï.Âàí ÷ó ãîâà, À.Ã.Çàãè íàéëà, Ò.Ë.Ñàìîé ëî âî¿ ðîç ãëÿ íóò³ îêðåì³
ñþæåòè ä³ÿëü íîñò³ ö³º¿ íàóêî âî¿ ñï³âäðóæíîñò³, çîêðåìà, äîñë³äæåííÿ ç
âèâ÷åííÿ íóì³çìàòèêè Êðèìó.
Îá’ºêòîì îêðå ìèõ äîñë³äæåíü ó ðàäÿ íñüêèé ³ ïîñòðà äÿ íñüêèé
ïåð³îäè ñòàëà ä³ÿëüí³ñòü ïðîâ³äíî¿ êðàºçíàâ ÷î¿ îðãàí³çàö³¿ Êðèìó –
Òàâð³éñüêî¿ â÷å íî¿ àðõ³âíî¿ êîì³ñ³¿. ßê ïåðøå äîñë³äæåííÿ, ùî ïîâåð -
238
é
è
ùÿ í
ì
î
ïå
Í
é³
ð
äí
À
38 Âàòóëÿ Á. Ñ. Ðàç âè òèå àðõå îã ðà ôèè íà Óêðà èíå â XIX – íà÷àëå ÕÕ ââ.:
Àâòîðåôåðàò äèññ… êàíä. èñò. íàóê.– Ê., 1953; Îí æå. Èç èñòî ðèè àðõå îã ðà ôè -
÷åñ êîé ïðàê òèêè íà Óêðà èíå â XIX-ÕÕ ââ. // Èñòî ðè ÷åñ êèé àðõèâ.– 1957.– ¹ 2.–
Ñ. 192-195; Õìà ðñüêèé Â. Ì. À. Î. Ñêàëü êî âñüêèé, 1808-1898: Àðõåîãðàô³÷íà
ä³ÿëüí³ñòü: Àâòîðåô. äèñ… êàíä. ³ñò. íàóê.– Ê., 1994; ³í æå. Ïî÷à òîê àðõå îã -
ðàô³÷íî¿ ä³ÿëü íîñò³ â Îäåñ³ // Çàïèñêè ³ñòî ðè÷ íîãî ôàêóëü òåòó / Îäåñü êèé
äåðæ. óí-ò ³ì. ². ². Ìå÷ íè êîâà.– Îäåñà, 1997.– Âèï. 5.– Ñ. 183-192; Ñòå ïàí ñêèé
À. Ä. Ê èñòî ðèè íàó÷íî-èñòî ðè ÷åñ êèõ îáùåñòâ â äîðå âî ëþ öè îí íîé Ðîñ ñèè //
Àðõåîãðàôè÷åñêèé åæå ãîä íèê çà 1974 ãîä.– Ì., 1975.– Ñ. 38-55.
39 Õìà ðñüêèé Â. Ì. Ç ³ñòî𳿠àðõ³âíî¿ ñïðàâè â Îäåñ³: Ïðî íàìà ãàííÿ À. Î. Ñêàëü -
êî âñüêîãî çàñíó âàòè ó 30-40-â³ ðð. Õ²Õ ñò. ³ñòî ðè÷ íèé àðõ³â // Çàïèñêè ³ñòî ðè÷ -
íîãî ôàêóëü òåòó / Îäåñü êèé äåðæ. óí-ò ³ì. ². ². Ìå÷ íè êîâà.– Îäåñà, 1997.–
Âèï. 5.– Ñ. 192-198; ³í æå. Ç ³ñòî𳿠ðîç âèòêó àðõå îã ðàô³¿ íà ϳâäí³ Óêðà¿íè:
Àïîëëîí Ñêàëü êî âñüêèé // Òàì æå.– 1998.– Âèï. 6.– Ñ. 1-319; ³í æå. Êàìå -
ðàëüíà àðõå îã ðàô³ÿ ó ä³ÿëü íîñò³ Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà ñòà ðî æèò íîñ -
òåé, 40-â³ – ïî÷. 50-õ ðð. Õ²Õ ñò. // Òàì æå.– 2000.– Âèï. 10.– Ñ. 41-51.
40 Ñàëü öîâà Î. À. Ïàì ’ÿò êîç íàâ÷à ä³ÿëüí³ñòü Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà
ñòà ðî æèò íîñ òåé // Ïðàö³ Öåí òðó ïàì ’ÿò êîç íà âñòâà.– 1993.– Âèï. 2.– Ñ. 60-69;
Ëèñî ÷åíêî ². Ä. Àðõ³â Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà ñòà ðî æèò íîñ òåé //
Çá³ðíèê îãëÿä³â ôîíä³â â³ää³ëó ðóêî ïèñ³â / Á-êà ÀÍ ÓÐÑÐ.– Ê., 1962.– Ñ. 49-61.
41 Õìà ðñüêèé Â. Ì. Àðõåîãðàô³÷íà ä³ÿëüí³ñòü Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà
ñòà ðî æèò íîñ òåé.– Îäåñà, 2002.
íóëî ÒÂÀÊ ³ç äîâ ãîë³òíüîãî çàáóòòÿ, ïðàöÿ ³êòîðà Éîñè ïî âè÷à
Ô³ëîíåíêà (1884-1977) íå ïîçáàâ ëåíà ôàê òî ëîã³÷íèõ íåòî÷ íîñ òåé42.
Ñóïå ðå÷ ëè âèì º âíå ñîê â ðîç âè òîê êðè ìîç íàâ ÷èõ ñòóä³é (çîê ðåìà – ó âèâ -
÷åííÿ ä³ÿëü íîñò³ Òàâð³éñüêî¿ â÷å íî¿ àðõ³âíî¿ êîì³ñ³¿) Ñ.Á.Ô³ë³ìîíîâà43.
²ç ñó÷àñ íèõ çàõ³äíîºâðî ïå éñüêèõ äîñë³äæåíü, ïðè ñâÿ ÷å íèõ
âèñâ³òëåííþ ïðî öåñó âèâ ÷åííÿ ϳâí³÷íîãî Ïðè ÷îð íî ìîð’ÿ, ³íòå ðåñ ñòà -
íî âèòü ìîíîã ðàô³ÿ Ã.Õàóñ ìàíà (1998 ð.)44. Õî÷ îñíîâíà óâàãà â êíèç³
ïðèä³ëåíà àíàë³çó ñîö³àëü íèõ ³ íàö³îíàëü íèõ òå÷³é ó Íîâî ðîñ³éñüêîìó
óí³âåð ñè òåò³, âàæ ëèâå ì³ñöå â³äâå äåíå á³îá³áë³îãðàô³÷í³é ³íôîð ìàö³¿ ïðî
ïðîôåñîð³â-³ñòîðèê³â.
Õàðàê òå ðè çó þ÷è ñó÷àñíó ³ñòîð³îãðàô³þ ïðî áëåìè, ïîòð³áíî çàçíà -
÷èòè, ùî ï³äñóì êîì áóð õëè âîãî ðîç âèòêó àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü â
Êðèìó ñòàëà ïîÿâà â ê³íö³ ÕÕ ñòîë³òòÿ ðÿäó óçà ãàëü íþ þ ÷èõ ïðàöü ³ç
³ñòî𳿠ðîç âèòêó àðõå î ëî㳿, äå çíà÷íå ì³ñöå ïðèä³ëÿºòüñÿ ³ñòî𳿠àðõå î -
ëîã³÷íîãî äîñë³äæåííÿ ï³âîñ òðîâà (Ã.Ñ.Ëåáåäºâ, Î.Î.Ôîð ìî çîâ)45. Õî÷
îñíîâ íèé àêöåíò ó öèõ ïðà öÿõ çðîá ëå íèé íà àíàë³ç³ ä³ÿëü íîñò³ ñòî ëè÷ íèõ
àðõå î ëîã³â, àâòîðè òîð êà þòüñÿ ïîñò³éíèõ íàóêî âèõ êîí òàêò³â êîðè ôå¿â
íàóêè ò³º¿ åïîõè ç ÷èñ ëåí íèìè ì³ñöå âèìè ñòà ðà òå ëÿìè ìóçåé íî¿ ñïðàâè
(À.Á.Àøèê, ².Î.Ñòåìïêîâñüêèé òîùî).
Îêðåì³ åï³çîäè, ïîâ’ÿ çàí³ ç ³ñòîð³ºþ àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü íà
ï³âîñ òðîâ³, ðîç ãëÿ íóò³ â ïðà öÿõ ².Á.Áðà øè íñüêîãî, Î.Ã.Ãåð öåíà, Â.Ì.Äà -
íè ëåíêà, Ä.Ñ.Êèðèë³íà, Ä.Â.Êîñ òåíêà, Â.Î.Êóòàé ñîâà, Í.Î.Ìàêà ðî âî¿.
Îñíîâíà óâàãà â íèõ çîñå ðåä æåíà íà õðî íî ëî㳿 íàéá³ëüø çíà ÷ó ùèõ
çíàõ³äîê. Ïðè öüîìó, ÿê ïðà âèëî, ïîçà óâà ãîþ çàëè øåíà ä³ÿëüí³ñòü ïîä -
âèæ íèê³â ³ñòî ðèêî-àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü. Íå ïðî ñòå æåíî âïëèâ
ó÷å íèõ ç âåëè êèõ íàóêî âèõ öåíòð³â íà ðîç âè òîê ì³ñöå âèõ äîñë³äæåíü.
Íèçêà ïóáë³êàö³é, ïðè ñâÿ ÷å íèõ âèäàò íèì àðõå î ëî ãàì (Ï.À.Äþá ðþêñó,
ª.ª.Êüî ëåðó), ìàþòü ñóòî ïîïó ëÿð íèé õàðàê òåð (Â.Ì.Äàíèëåíêî).
Ïðèí öè ïîâî íîâèì ï³äõî äîì äî âèñâ³òëåííÿ ³ñòî𳿠âèâ ÷åííÿ êðè -
ìñüêèõ ñòà ðî æèò íîñ òåé â³äð³çíÿºòüñÿ îïóáë³êîâàíå â 1999 ðîö³
äîñë³äæåííÿ ãîëîâ íîãî õîðî íè òåëÿ Êåð ÷å íñüêîãî äåð æàâ íîãî ³ñòî -
ðèêî-êóëü òóð íîãî çàïî âåä íèêà Â.Ì.Áîðîâ êî âî¿ “Êîë ëåê öè î íåðû è òîð -
239
Î
ñíî
âí³ íà
ï
ð
ÿì
è
ä
î
ñë³ä
æ
åíü ç êð
è
ì
î
çíà
âñò
âà
42 Ôèëî íåíêî Â. Íàó êîâà ä³ÿëüí³ñòü Òàâð³éñüêî¿ íàóêî âî¿ àðõ³âíî¿ êîì³ñ³¿ ³
Òàâð³éñüêîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòîð³¿, àðõå î ëî㳿 òà åòíîã ðàô³¿, 1887-1929 ðð. //
Àðõ³âè Óêðà¿íè.– 1967.– ¹ 1.– Ñ. 31-34.
43 Äèâ. äîêë.: Íåïîì íÿ ùèé À. À. Ïðî âèâ ÷åííÿ íàóêî âî¿ ñïàä ùèíè êðè ìñüêèõ
êðàºçíàâö³â // ²ñòî ðè÷ íèé æóð íàë. – 2005.– ¹ 6.– Ñ. 119-121.
44 Hausmann G. Universitat und Stadtlische Gesellschaft in Odessa, 1865-1917:
Soziale und nationale Selbstorganisation an der peripherie des Zarenreiches.–
Stuttgart, 1998.– (Quellen und Studien zurgeschichte des Ostlichen Europa; Bd.
49).
45 Ëåáå äåâ Ã. Ñ. Èñòî ðèÿ îòå ÷åñ òâåí íîé àðõå î ëî ãèè, 1700-1917 ãã.– ÑÏá., 1992;
Ôîð ìî çîâ À. À. Î ïåðè î äè çà öèè èñòî ðèè îòå ÷åñ òâåí íîé àðõå î ëîãè // Ðîñ ñèé -
ñêàÿ àðõå î ëî ãèÿ.– 1994.– ¹ 4.– Ñ. 219-225; Îí æå. Ïóø êèí è äðåâ íîñòè: Íàá -
ëþ äå íèÿ àðõå î ëîãà.– Ì., 2000; Îí æå. Ðóñ ñêèå àðõå î ëîãè â ïåðèîä
òîòà ëè òà ðèçìà: Èñòî ðè îã ðà ôè ÷åñ êèå î÷åðêè.– Ì., 2004.
ãîâöû êåð ÷åí ñêèìè äðåâ íîñ òÿìè”46, äå îñíîâíà óâàãà ïðèä³ëåíà
ïåð ñîí³ô³êàö³¿ òà á³îãðàô³ñòèö³ ïîä âèæ íèê³â ðîç âèòêó êðè ìñüêî¿ àðõå î -
ëî㳿. Äîñë³äæåííÿ ìຠíàðè ñî âèé õàðàê òåð. Ó íüîìó â õðî íî ëîã³÷í³é
ïîñë³äîâ íîñò³ â³äíîâ ëåíà ä³ÿëüí³ñòü ïðîâ³äíèõ ïîä âèæ íèê³â ì³ñöå âî¿
àðõå î ëî㳿: Ï.À.Äþá ðþêñà, ².Î.Ñòåì ïêî âñüêîãî, ².Ï.Áëà ðàì áåðãà,
Î.Î.Áîá ðè íñüêîãî, Î.Þ.Ëþöåíêà, Î.Â.Íîâè êîâà, ².À.Òåð ëåöü êîãî òîùî.
Âïåðøå â ³ñòîð³îãðàô³¿ ïîêà çàíà ðîëü ä³ÿ÷³â ì³ñöå âî¿ àäì³í³ñòðàö³¿ â ðîç -
âèòêó ³ñòî ðèêî-êðàºçíàâ ÷èõ äîñë³äæåíü (Ç.Ñ.Õåð õåóë³äçå, Ì.Ñ.Âîðîí -
öîâ). Âèñâ³òëåíà ä³ÿëüí³ñòü ì³ñöå âèõ êîëåêö³îíåð³â ñòà ðî æèò íîñ òåé äëÿ
çáå ðå æåííÿ àíòè÷ íî¿ ñïàä ùèíè. Àâòîð íå òîðêàºòüñÿ àñïåêòó ðîç ðîáêè
íàóêî âî¿ ñïàä ùèíè ³ñòî ðèêî-åòíîã ðàô³÷íèõ äîñë³äæåíü êðè ìîç íàâö³â.
Íàó êî âèé ð³âåíü ïðàö³ çíà÷íî çíèæóº â³äñóòí³ñòü äîâ³äêî âî-á³ áë³ îãðà -
ô³÷íîãî àïàðàòó.
Ó çâ’ÿçêó ç ïîñè ëåí íÿì óâàãè äî ðîë³ îñî áèñ òîñò³ äîñë³äíèêà â
³ñòîð³îãðàô³÷íîìó ïðî öåñ³ ñòàëè àêòèâíî ðîç ðîá ëÿ òèñÿ ïåð ñîí³ô³êîâàí³
ñþæåòè, ïîâ’ÿ çàí³ ç âèâ ÷åí íÿì âíåñêó îêðå ìèõ ³ñòî ðèê³â ó ðîç ðîáêó ò³º¿
àáî ³íøî¿ ïðî áëåìè. Íàñàì ïå ðåä, ðîç ãëÿ äà ëàñÿ ä³ÿëüí³ñòü ³ñòî ðèê³â
äîðà äÿ íñüêî¿ åïîõè, åì³ãðàíò³â, ÷èÿ òâîð÷³ñòü ïðî òÿ ãîì áàãàòüîõ ðîê³â
áóëà çàáóòà. Îêðåì³ ïóáë³êàö³¿ ïðè ñâÿ ÷åí³ õàðàê òå ðèñ òèö³ ä³ÿëü íîñò³
Ä.Â.Àéíàëîâà (À.Í.Àíôåðòüºâà, Í.Ã.Êîâ ïà íåíêî, Ñ.Ìàñ ëå íè öèí)47,
Ä.Ì.Àíó÷èíà (Â.Â.Áîã äà íîâ, Ã.Â.Êàð ïîâ)48, ².Ï.Áëà ðàì áåðãà (Ë.Ì.Ëà -
çåí êîâà, Ñ.À.Ñàïîæ íè êîâ)49, Î.Î.Áîð çåíêà (Í.Â.Òóðóøê³íà)50, ².Ì.Áå -
ðåç³íà (Á.Ì.Áàíö³ã, Í.À.Êóç íå öîâà, Î.Ì.Ñàìîé ëî âè÷)51, À.ß.Ãàð êàâ³
240
é
è
ùÿ í
ì
î
ïå
Í
é³
ð
äí
À
46 Áîðîâ êîâà Â. Í. Êîë ëåê öè î íåðû è òîð ãîâöû êåð ÷åí ñêèìè äðåâ íîñ òÿìè.–
Êåð÷ü, 1999.
47 Àíôåðòüåâà À. Í. Ä. Â. Àéíàëîâ: Æèçíü, òâîð ÷åñ òâî, àðõèâ // Àðõèâû ðóñ ñêèõ
âèçàí òè íèñ òîâ â Ñàíêò-Ïåòåð áóðãå / Ïîä ðåä. È. Ï. Ìåä âå äåâà.– ÑÏá., 1995.–
Ñ. 259-313; Êîâ ïà íåíêî Í. Ã. Ä. Â. Àéíàëîâ òà Óêðà¿íà // VIII Âñå óê ð à¿íñüêà
íàóêîâà êîí ôå ðåíö³ÿ «²ñòî ðè÷íå êðàºçíà âñòâî ³ êóëü òóðà»: Íàó êîâ³ äîï. òà
ïîâ.:  2 ÷.– Ê.-Õàðê³â, 1997.– ×. 1.– Ñ. 125-128; Ìàñ ëå íè öûí Ñ. Ä. Â. Àéíàëîâ //
Èñêó ññòâî.– 1987.– ¹ 7.– Ñ. 54-60.
48 Áîã äà íîâ Â. Â. Äìèò ðèé Íèêî ëà å âè÷ Àíó÷èí – àíòðî ïî ëîã è ãåîã ðàô,
1843-1923.– Ì., 1941; Êàð ïîâ Ã. Â. Ïóòü ó÷å íîãî: Î÷åðê æèçíè, íàó÷íîé è
îáùåñ òâåí íîé äåÿ òåëü íîñòè Ä. Í. Àíó÷èíà.– Ì., 1958.
49 Ëàçåí êîâà Ë. Ì. Êåð ÷åí ñêèé ìóçåé äðåâ íîñ òåé è åãî îñíî âà òåëè // Ïèëèã ðèìû
Êðûìà – Îñåíü’99: Ïóòå øåñ òâèÿ ïî Êðûìó, ïóòå øåñ òâåí íèêè î Êðûìå: IV
Êðûì ñêàÿ ìåæ äó íà ðîä íàÿ íàó÷.-ïðàêò. êîíô.: Ìàòå ðè àëû: Â 2 ò.– Ñèì ôå ðî -
ïîëü, 2000.– Ò. 1.– Ñ. 154-161; Ñàïîæ íè êîâ Ñ. À. Øåâ ÷åíêî, Áëà ðàì áåðãè è
Ìàâ ðî ìè õàëè // Íàó÷ íûå çàïèñêè / Èí-ò Ò. Øåâ ÷åíêî Îðåí áó ðãñêîãî ãîñ.
óí-òà.– Ì.; Îðåí áóðã, 1999.– Òåò ðàäü 6.
50 Òóðóø êèíà Í. Â. Ç ³ñòî𳿠âèâ ÷åííÿ ïðî áëåìè ñõîä íîç íà âñòâà â Îäåñ³ //
Çàïèñêè ³ñòî ðè÷ íîãî ôàêóëü òåòó / Îäåñü êèé äåðæ. óí-ò ³ì. ². ². Ìå÷ íè êîâà.–
Îäåñà, 2000.– Âèï. 10.– Ñ. 77-82.
51 Êóç íå öîâà Í. À., Äàí öèã Á. Í. È. Í. Áåðå çèí – ïóòå øåñ òâåí íèê ïî Çàêàâ êàçüþ,
Èðàíó è Áëèæ íåìó Âîñ òîêó // Êðàò êèå ñîîá ùå íèÿ Èí-òà âîñ òî êî âå äå íèÿ.–
1956.– Âûï. 22.– Ñ. 92-100; Ñàìîé ëî âè÷ À. Í. È. Í. Áåðå çèí, êàê òóð êî ëîã,
1818-1918 // Çàïèñêè Êîë ëå ãèè âîñ òî êî âå äîâ ïðè Àçèàòñêîì ìóçåå Ðîñ ñèé ñêîé
Àêàäåìèè íàóê.– 1925.– Ò. 1.– Ñ. 161-172.
(È.Â.À÷ ê³ íà ç³, ².Áåðë³í, Â.Ë.³õíî âè÷)52, Ã.Ì.Ãåí íàä³ (Ë.Ì.Ðàâè÷)53,
Â.Â.Ãðè ãîð’ºâà (Ä.Ï.Óðñó, ².Ä.×åð íèõ)54, Ì.Ñ.Äåð æàâ³íà (Ï.Í.Áåð êîâ)55,
Ì.Â.Äîâ íàð-Çàï îëüñüêîãî (Ã.Ä.Êàçüì³ð÷óê, Å.Ì.Ëóöåíêî, Ñ.².Ìèõàëü -
÷åíêî)56, Î.Ê.Êàçåì-Áåêà (Ì.Àáäóëëàºâ, ß.À볺â, Ä.Õ.Äæàí³-çàäå,
À.Ê.Ðçàºâ, Í.Á.Ñå¿ä-çàäå)57, Ï.².Êüîï ïåíà (Á.À.Âàëüñüêà, Â.Ï.Êîç ëîâ,
À.².Ìàð êå âè÷, Ë.Á.Ìîä çàëü î âñüêèé, Ë.Î.Ìèö)58, Î.².Ìàð êå âè÷à
(Â.Î.̳ðî ø íè ÷åíêî, Ç.Â.Ïåð øèíà, Î.Â.Ïîëî çî âñüêà, Ò.Ì.Ïîïîâà,
241
Î
ñíî
âí³ íà
ï
ð
ÿì
è
ä
î
ñë³ä
æ
åíü ç êð
è
ì
î
çíà
âñò
âà
52 À÷êèíàçè È. Â. Êðûì ÷àêè: Èñòî ðè îã ðà ôè ÷åñ êèé îáçîð ïî ïóá ëè êà öèÿì XIX –
íà÷àëà ÕÕ âåêà // Ìàòå ðè àëû ïî àðõå î ëî ãèè, èñòî ðèè è ýòíîã ðà ôèè Òàâ ðèè. –
Ñèì ôå ðî ïîëü, 1991. – Âûï. 2. – Ñ. 171-172; Áåð ëèí È. Àâðààì ßêîâ ëå âè÷ Ãàð -
êàâè // ÅÑ. – 1910. – Âûï. 4. – Ñ. 529-598; Âèõ íî âè÷ Â. Ë., Ëåáå äåâ Â. Â. Àâðààì
ßêîâ ëå âè÷ Ãàð êàâè // «Âåê»: Âåñ òíèê åâðåé ñêîé êóëü òóðû. – 1990. – ¹ 4. – Ñ.
50-52; Åãî æå. À. ß. Ãàð êàâè è åãî òðóäû ïî èñòî ðèè åâðååâ â Ðîñ ñèè // Èñòî ðè -
÷åñ êèå ñóäüáû åâðååâ â Ðîñ ñèè è â ÑÑÑÐ: Íà÷àëî äèà ëîãà: Ñá. ñò. – Ì., 1992.
– Ñ. 238-244.
53 Ðàâè÷ Ë. Í. Ã. Í. Ãåí íàäè, 1826-1880. – Ì., 1981.
54 Óðñó Ä. Ç ³ñòî𳿠ñõîä íîç íà âñòâà íà ϳâäí³ Óêðà¿íè // Ñõ³äíèé ñâ³ò. – 1994. – ¹
1/2. – Ñ. 135-150; ×åð íûõ È. Ä. Âîñ òî êî âå äå íèå â Îäåññå, 1828-1941 ãã. // Âîñ -
ïè òà íèå èñòî ðèè: Òåç. I îáëàñ òíîé èñòî ðèêî-êðà å âåä ÷åñ êîé íàó÷.-ïðàêò. êîíô.
– Îäåññà, 1989. – Ñ. 64-66.
55 Áåð êîâ Ï. Í. Êðàò êàÿ õàðàê òå ðèñ òèêà íàó÷íîé, ïåäà ãî ãè ÷åñ êîé è îáùåñ òâåí -
íîé äåÿ òåëü íîñòè // Ìàòå ðè àëû ê áèî áèá ëè îã ðà ôèè ó÷å íûõ ÑÑÑÐ. Ñåð. ëèòå -
ðà òóðû è ÿçûêà, âûï. 1: Íèêî ëàé Ñåâàñ òüÿ íî âè÷ Äåð æà âèí. – Ì.-Ë., 1949. – Ñ.
6-19.
56 Êàçü ìèð ÷óê Ã. Ä. Ì. Â. Äîâ íàð-Çàï îëüñüêèé ÿê äåêàá ðèñ òîç íà âåöü // Ó²Æ. –
1995. – ¹ 1. – Ñ. 80-86; Ëóöåíêî ª. Ì. Âíå ñîê Ì. Â. Äîâ íàð-Çàï îëüñüêîãî â
äæå ðå ëîç íà âñòâî Óêðà¿íè // Óêð à¿íñüêå àðõ³âîç íà âñòâî: ²ñòîð³ÿ, ñó÷àñ íèé ñòàí
òà ïåð ñïåê òèâè: Íàóê. äîï. Âñå óê ð à¿íñüêî¿ êîíô.: Â 2 ÷. – Ê., 1997. – ×. 1. – Ñ.
250-259; Åãî æå. ²ñòî ðèêî-êðàºçíà â ÷èé àñïåêò â íàóêîâ³é ñïàä ùèí³ ïðî ôå ñîðà
Ì. Â. Äîâ íàð-Çàï îëüñüêîãî // VIII Âñå óê ð à¿íñüêà íàóê. êîíô. «²ñòî ðè÷íå
êðàºçíà âñòâî ³ êóëü òóðà»: Íàóê. äîï. òà ïîâ.:  2 ÷. – Ê.-Õàðê³â, 1997. – ×. 1. – Ñ.
111-114; Åãî æå. Àðõåîãðàô³÷íà ä³ÿëüí³ñòü ïðî ôå ñîðà Êè¿âñüêîãî óí³âåð ñè -
òåòó Ì. Â. Äîâ íàð-Çàï îëüñüêîãî // Ñïåö³àëüí³ ãàëóç³ ³ñòî ðè÷ íî¿ íàóêè: Çá. íà
ïîøàíó Ìàðêà ßêè ìî âè÷à Âàð øàâ ÷èêà. – Ê., 1999. – Ñ. 194-197; Ìèõàëü ÷åíêî
Ñ. È. Èç èñòî ðèè âûñøåãî îáðà çî âà íèÿ íà Óêðà èíå â íà÷àëå ÕÕ â.: Äåÿ òåëü -
íîñòü â Êèåâå Ì. Â. Äîâ íàð-Çàïî ëüñêîãî // IV Ðåñ ïóáë³êàíñüêà íàóêîâà êîí ôå -
ðåíö³ÿ ç ³ñòî𳿠êðàºçíà âñòâà: Òåç. äîï. ³ ïîâ. – Ê., 1989; Åãî æå. Ì. Â.
Äîâ íàð-Çàï îëüñüêèé ó Êèºâ³ ó 1918 ð. // Ñòó䳿 ç àðõ³âíî¿ ñïðàâè òà äîêó ìåí òîç -
íà âñòâà. – 1999. – Ò. 5. – Ñ. 83-84.
57 Àáäóëëàåâ Ì. Êàçåì-Áåê – ó÷å íûé è ìûñ ëè òåëü. – Ìàõà÷-Êàëà: Àðíàì, 1963;
Àëèåâ ß. Ïðî ôåñ ñîð À. Ê. Êàçåì áåê. – Áàêó, 1940; Äæàíè-çàäå Ä. Õ. Ïîëè -
òèêî-ïðà âî âûå âîç çðå íèÿ Ì. Êàçåì-Áåêà: Àâòîðåô. äèñ. … êàíä. þðè äè÷. íàóê.
– Òáè ëèñè, 1988; Ðçàåâ À. Ê. Ìèðçà Êàçåì-Áåê, 1802-1870. – Áàêó, 1965;
Ìóõàì ìåä Àëè Êàçåì-Áåê. – Ì., 1989; Ñåèä-Çàäå Í. Á. Ëèí ãâèñ òè ÷åñ êèå
âçãëÿäû Ì. À. Êàçåì-Áåêà: Àâòîðåô. äèññ… êàíä. ôèëî ëîã. íàóê. – Áàêó, 1989.
58 Âàëüñêàÿ Á. À. Ñîá ðà íèÿ ñòà òèñ òè êîâ è ïóòå øåñ òâåí íè êîâ â Ñàíêò-Ïåòåð -
áóðãå â 40-õ ãîäàõ XIX â. // Èçâåñ òèÿ Ðóñ ñêîãî ãåîã ðà ôè ÷åñ êîãî îáùåñ òâà. –
1992. – Ò. 124, âûï. 2. – Ñ. 115-123; Êîç ëîâ Â. Ï. Êîëóìáû ðîñ ñèé ñêèõ äðåâ íîñ -
òåé. – Ì., 1981; Òî æå. – 2-å. Èçä. – Ì., 1985; Ìàð êå âè÷ À. È. Ïàìÿòè Ï. È.
ʸïïåíà // ÈÒÓÀÊ. – 1893. – ¹ 18. – Ñ. 119-125; Åãî æå. Ê áèîã ðà ôèè àêà äå -
ìèêà Ï. È. ʸïïåíà // Òàì æå. – 1914. – ¹ 51. – Ñ. 223-240; Ìîä çà ëåâ ñêèé Ë. Á.
Äíåâ íèêè àêàä. Ï. È. Êåï ïåíà // Âåñ òíèê Àêàäåìèè íàóê ÑÑÑÐ. – 1932. – ¹ 12.
– Ñòá. 68-70; Ìûö Ë. À. «Ìàòå ðè àëû, êîòî ðûì âðåìÿ íå îòíè ìàåò äîñ òî è -
íñòâà…»: Ïóòå âûå çàìåòêè Ï. È. ʸïïåíà, 1833-1834 // Ïèëèã ðèìû Êðûìà:
Îñåíü-98: Ïóòå øåñ òâèÿ ïî Êðûìó, ïóòå øåñ òâåí íèêè î Êðûìå: Ìåæ äó íà ðîä -
íàÿ íàó÷. êîíô: Ìàòå ðè àëû. – Ñèì ôå ðî ïîëü, 1999. – Ñ. 192-200.
Î.Î.Ñèíÿ âñüêà, Â.Ì.Õìà ðñüêèé)59, À.².Ìàð êå âè÷à (À.À.Íåïîì íÿ ùèé)60,
Í.Ä.Ïîëî íñüêî¿-Âàñè ëåíêî (À.À.Íåïîì íÿ ùèé)61, Ô.².Óñïå íñüêîãî
(Å.Þ.Áà ñà ðã³ íà62, Á.Ò.Ãîðÿé íîâ). Íàç âàí³ ïðàö³ ðîçð³çíÿ þòüñÿ çà øèðî -
òîþ îáñÿãó ìàòåð³àëó òà ñâî¿ì íàóêî âèì ð³âíåì. Òàê, òâîð ÷îñò³ îäíèõ
³ñòî ðèê³â ïðè ñâÿ ÷åí³ ìîíîã ðàô³÷í³ äîñë³äæåííÿ òà äèñ åð òàö³¿
(Ä. Ì. Àíó÷èí, Ã. Ì. Ãåí íàä³, Ì. Ñ. Äåð æàâ³í, Î. Ê. Êàçåì-Áåê,
Ì. Ï. Ïîãîä³í), à ³íøèì ëèøå íåâå ëèê³ çàì³òêè (Â. Â. Ãðè ãîð’ºâ), ÿê³, çâè -
÷àéíî, íå âèç íà ÷à þòü ¿õ ðîëü ó ðîç âèòêó ³ñòî ðèêî-êðè ìîç íàâ ÷èõ
äîñë³äæåíü. Íèçêà ïóáë³êàö³é íîñèòü êîìï³ëÿòèâ íèé, ïîïó ëÿð íèé õàðàê -
òåð (ñòàòò³ Â.Ê.Ãàðà ãóë³, Â.Ì.Äàíè ëåíêà, Ñ.Á.Ô³ë³ìîíîâà). Çàãà ëîì ö³
äîñë³äæåííÿ ì³ñòÿòü áàãàò³ á³îãðàô³÷í³ ìàòåð³àëè, àíàë³ç òâîð ÷îñò³
äîñë³äíèêà. Âåëèêà ¿õ ÷àñ òèíà áàçóºòüñÿ íà ´ðóí òîâí³é äæå ðåëüí³é áàç³.
Ó öèõ ðîç ðîá êàõ íå ñòà âè ëîñü çàâäàííÿ â³äòâî ðåííÿ á³îá³áë³îãðàô³÷íî¿
õàðàê òå ðèñ òèêè òâîð ÷îñò³ öèõ â÷åíèõ, òîìó öåé àñïåêò çàëèøèâñÿ íå
ïîðóøåíèì àâòîðàìè.
Îêðåì³ äîñë³äæåííÿ áóëè ïðè ñâÿ ÷åí³ õàðàê òå ðèñ òèö³ îñî áî âèõ
àðõ³âíèõ ôîíä³â ³ñòî ðèê³â, ùî äàëî ìîæ ëèâ³ñòü ââåñòè äî íàóêî âîãî
îá³ãó íîâ³ ìàòåð³àëè, çâåð íóòè óâàãó ôàõ³âö³â íà ðàí³øå íåâ³äîì³ àñïåêòè
òâîð ÷îñò³ â÷åíèõ.
Óçà ãàëü íþ þ ÷èìè ³ñòî ðèêî-á³áë³îãðàô³÷íîãî äîñë³äæåí íÿìè ç âèâ -
÷åííÿ ³ñòî𳿠òà åòíîã ðàô³¿ Êðèìó â ê³íö³ XVIII – íà ïî÷àòêó ÕÕ ñòîë³òü
íà îñíîâ³ àíàë³çó á³áë³îãðàô³÷íî¿ òà åï³ñòî ëÿð íî¿ ñïàä ùèíè ³ñòî -
ðèê³â-êðè ìîç íàâö³â ñòàëè íàø³ ìîíîã ðàô³¿ “²ñòî ðè÷íå êðè ìîç íà âñòâî
242
é
è
ùÿ í
ì
î
ïå
Í
é³
ð
äí
À
59 Ìèðîø íè ÷åíêî Â. À. Äåÿ òåëü íîñòü À. È. Ìàð êå âè÷à â Îäåñ ñêîì îáùåñ òâå
èñòî ðèè è äðåâ íîñ òåé: Ïî ìàòå ðè à ëàì «Çàïè ñîê» ÎÎÈÄ // Çàïèñêè ³ñòî ðè÷ -
íîãî ôàêóëü òåòó / Îäåñü êèé äåðæ. óí-ò ³ì. ². ². Ìå÷ íè êîâà. – Îäåñà, 1997. – Âèï.
5. – Ñ. 160-165; Åãî æå. È. À. Ëèí íè ÷åíêî î À. È. Ìàð êå âè÷å // Òàì æå. – 1998. –
Âèï. 7. – Ñ. 146-151; Ïåð øèíà Ç. Â., Ñèíÿ âñüêà Î. Î. Êðàºçíàâ÷³ ñòó䳿 Î. ².
Ìàð êå âè÷à // ²ñòîð³ÿ Óêðà¿íè: Ìàëîâ³äîì³ ³ìåíà, ïî䳿, ôàêòè: Çá. ñò. – Ê., 1999.
– Âèï. 6. – Ñ. 297-301; Ïîëî çî âñüêà Î. Â. Î. ². Ìàð êå âè÷ – ïðî ïîõîä æåííÿ
ñâîãî ðîäó // Çàïèñêè ³ñòî ðè÷ íîãî ôàêóëü òåòó / Îäåñü êèé äåðæ. óí-ò ³ì. ². ².
Ìå÷ íè êîâà. – Îäåñà, 1997. – Âèï. 5. – Ñ. 156-160; Ïîïîâà Ò. Í. Ñòðà íèöû èñòî -
ðè ÷åñ êîãî îáðà çî âà íèÿ è èñòî ðè ÷åñ êîé íàóêè â Îäåññå: À. È. Ìàð êå âè÷ //
Ñòðóê òóðà îñâ³òè â ðåã³îí³: Ïðîá ëåìè îïòèì³çàö³¿: Ìàòåð³àëè ì³æí. íàóê.-ïðàêò.
êîíô. – Õàðê³â, 1996. – Ñ.194-196; Åå æå. Àëåêñåé Èâà íî âè÷ Ìàð êå âè÷:
Çàìåòêè ê áèî èñ òî ðè îã ðà ôè ÷åñ êîìó ýòþäó // Àëåêñåé Èâà íî âè÷ Ìàð êå âè÷,
1847-1903: Áèî áèá ëè îã ðà ôè ÷åñ êèé óêà çà òåëü / Ïîä ðåä. Ò. Í. Ïîïî âîé; Îäåñ -
ñêèé ãîñ. óí-ò èì. È. È. Ìå÷ íè êîâà. – Îäåññà, 1997. – Ñ. 15-86; Ñèíÿ âñüêà Î. Î.
²ñòî ðèê Î. ². Ìàð êå âè÷: æèòòÿ òà òâîð÷³ñòü: Àâòîðåô. äèñ... êàíä. ³ñò. íàóê. –
Îäåñà, 2001; ¯¿ æ. ²ñòî ðèê Îëåêñ³é ²âàíî âè÷ Ìàð êå âè÷: Æèòòÿ òà ä³ÿëüí³ñòü: Äî
ñòîð³÷÷ÿ ç äíÿ ñìåðò³. – Îäåñà, 2003; Õìà ðñüêèé Â. Ì. Îëåêñ³é Ìàð êå âè÷ ÿê
àðõå îã ðàô: Äî ïîñòà íîâêè ïðî áëåìè // Çàïèñêè ³ñòî ðè÷ íîãî ôàêóëü òåòó /
Îäåñü êèé äåðæ. óí-ò ³ì. ². ². Ìå÷ íè êîâà. – Îäåñà, 1999. – Âèï. 8. – Ñ. 234-240.
60 Íåïîì íÿ ùèé À. À. Àðñåíèé Ìàð êå âè÷: Ñòðà íèöû èñòî ðèè êðûì ñêîãî êðà å âå -
äå íèÿ. – Ñèì ôå ðî ïîëü, 2005.
61 Íåïîì íÿ ùèé À. À. Í. Ä. Ïîëîí ñêàÿ-Âàñè ëåíêî è Êðûì // Èñòî ðè ÷åñ êîå íàñëå -
äèå Êðûìà. – 2004. – ¹ 8. – Ñ. 21-24.
62 Áàñàð ãèíà Å. Þ. Ðóñ ñêèé àðõå î ëî ãè ÷åñ êèé èíñòè òóò â Êîí ñòàí òè íî ïîëå:
Î÷åðêè èñòî ðèè. – ÑÏá., 1999.
(ê³íåöü XVIII – ïî÷à òîê ÕÕ ñòîë³òòÿ): Á³îá³áë³îãðàô³÷íå äîñë³äæåííÿ”
(2003 ð.), òà “Ïîä âèæ íèêè êðû ìî âå äå íèÿ” (2006 ð.)63 .
Òàêèì ÷èíîì, ùå â äîðà äÿ íñüêèé ïåð³îä áóëè çðîá ëåí³ ïåðø³ ñïðîáè
ñêëà äàííÿ ³ñòî ðèêî-á³áë³îãðàô³÷íèõ îãëÿä³â êîëî ñàëü íî¿ çà îáñÿ ãîì
îïóáë³êîâà íî¿ ñïàä ùèíè ç ³ñòî𳿠òà åòíîã ðàô³¿ Êðèìó (Þ.À.Êóëà êî -
âñüêèé, Ï.Ì.Ëåîíòüºâ, Ì.².Íîâî ñ åëüñüêèé, Â.Í.Þðãå âè÷). Îäíàê ó öèõ
ïðà öÿõ çíàé øëè â³äîá ðà æåííÿ ëèøå îäè íè÷í³ àñïåêòè ïðî áëåìè çà
âèá³ðîì óêëà äà÷³â. Ãîëîâ íîþ ïðè ÷è íîþ òàêîãî ñóá’ºêòèâ íîãî ï³äõîäó
ñòàëà â³äñóòí³ñòü ìåòî äî ëîã³÷íèõ ðîç ðî áîê ó ãàëóç³ ³ñòî𳿠íàóêè, ÿê³ äîç -
âî ëèëè á çàáåç ïå ÷èòè êîì ïëåê ñíèé ï³äõ³ä äî äîñë³äæåííÿ. Çà äîðà äÿ -
íñüêèõ ÷àñ³â, íà ð³çíèõ åòà ïàõ, ÿêùî é ðîáè ëèñÿ ñïðîáè ç³áðàòè âîºäèíî
âñ³ íàïðà öþ âàííÿ ³ç êðè ìîç íà âñòâà (Ã.Ì.Ãåí íàä³, À.².Ìàð êå âè÷), òî áóâ
â³äñóòí³é ¿õ àíàë³ç. Ñèñ òå ìà òè çó âà ëèñÿ é àíàë³çóâà ëèñÿ ò³ëüêè íàéá³ëüø
çíà ÷óù³ ïðàö³. Îñíîâ íèìè ïð³îðè òå òàìè ðîç âèòêó ³ñòîð³îãðàô³÷íèõ
äîñë³äæåíü ñòàëà ³ñòîð³ÿ àðõå î ëîã³÷íèõ ïîøóê³â ó Êðèìó, îãëÿäè ä³ÿëü -
íîñò³ Îäåñü êîãî òîâà ðèñ òâà ³ñòî𳿠òà ñòà ðî æèò íîñ òåé. Ç’ÿ âè ëèñÿ îäè -
íè÷í³ íàðèñè ïðî òâîð÷³ñòü ³ñòî ðèê³â-êðè ìîç íàâö³â, ó ÿêèõ íå áóëî
âèä³ëåíî àñïåêò ¿õ ä³ÿëü íîñò³ ç âèâ ÷åííÿ öüîãî êðàþ îêðåìî, à ïîä àíî
ëèøå çàãàëüíó õàðàêòåðèñòèêó ¿õ íàóêîâî¿ ñïàäùèíè.
Îêðåì³ ïèòàííÿ âèâ ÷åííÿ ³ñòî𳿠òà åòíîã ðàô³¿ Êðèìó áóëè ðîç âè íåí³
â ðàäÿ íñüêèé ïåð³îä. Ïåðå äóñ³ì, áóëî ïðî äîâ æåíå â³äíîâ ëåííÿ ³ñòîð³¿
àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü ó Êðèìó íà îñíîâ³ ðîáîòè Êåð ÷å íñüêîãî
ìóçåþ ñòà ðî æèò íîñ òåé ³ ìóçåþ â Õåð ñî íåñ³ (Ê.Å.Ãð³íåâè÷, Þ.Þ.Ìàðò³),
çíà÷íî ïðî ñó íó ëîñÿ âèâ ÷åííÿ ä³ÿëü íîñò³ Òàâð³éñüêî¿ â÷å íî¿ àðõ³âíî¿
êîì³ñ³¿ (À.².Ìàð êå âè÷, Â.É.Ô³ëîíåíêî). Îäíàê â³äíîâ ëåííÿ îñíîâ íèõ
íàïðÿì³â ä³ÿëü íîñò³ öèõ íàóêî âèõ öåíòð³â, õàðàê òå ðèñ òèêà äîêó ìåí òàëü -
íèõ ïàì ’ÿ òîê, ïîâ’ÿ çà íèõ ³ç ¿õ ðîáî òîþ, íå òîð êà ëàñÿ ïèòàííÿ â³äíîâ -
ëåííÿ á³îá³áë³îãðàô³¿ ä³ÿ÷³â öèõ îðãàí³çàö³é. Ïàðà ëåëüíî ðîç ðîá ëÿ ëàñÿ
òâîð÷³ñòü ïðîâ³äíèõ ³ñòî ðèê³â-êðè ìîç íàâö³â, íàñàì ïå ðåä, ñõî äîç íàâö³â.
Áóëè ñêëà äåí³ ́ ðóí òîâí³ ñïèñêè íàóêî âî¿ ñïàä ùèíè ðÿäó â÷å íèõ. Ðàçîì ³ç
òèì, ä³ÿëüí³ñòü îñíîâ íîãî êîð ïóñó ïîä âèæ íèê³â ðîç âèòêó ³ñòî ðè÷ íî¿
íàóêè íà ï³âîñ òðîâ³ çàëè øà ëàñÿ ïîçà óâà ãîþ. Çà ðàäÿ íñüêèõ ÷àñ³â íå áóëè
ïðî äîâ æåí³ ðîç ðîáêè XIX ñòîë³òòÿ ùîäî ñòâî ðåííÿ óçà ãàëü íþ þ ÷èõ ³ñòî -
ðèêî-á³áë³îãðàô³÷íèõ îãëÿä³â êðè ìîç íàâ ÷èõ äîñë³äæåíü. Ðàäÿ íñüêà ³ñòî -
ð³î ãðà ô³ÿ âçà ãàë³ ïðî³ãíî ðó âàëà àñïåêò ðîç âèòêó ³ñòî ðè êî-á³áë³ î ãðà ô³÷ íî ãî
âè â ÷åí íÿ Êðèìó äî 1920 ðîêó. ßñêðà âèì äîêà çîì ö³º¿ òåçè º äîñ òîâ³ðíèé
ôàêò, ùî çà âñ³ ðîêè ðàäÿ íñüêî¿ âëàäè íå ç’ÿ âè ëîñÿ æîä íî¿ ðåò ðîñ ïåê òèâ -
íî¿ á³áë³îãðàô³÷íî¿ ðîç ðîáêè ç ö³º¿ ïðî áëåìè.
Ó ïîñòðà äÿ íñüêèé ïåð³îä àêòèâíî ðîç ðîá ëÿ ëàñü ³ñòîð³ÿ ä³ÿëü íîñò³
ïðè ðî äî î õî ðîí íèõ òîâà ðèñòâ (Î.².Áðàò³íà, Â.Ñ.Ñàâ ÷óê, Ê.Î.×åð íåíêî),
243
Î
ñíî
âí³ íà
ï
ð
ÿì
è
ä
î
ñë³ä
æ
åíü ç êð
è
ì
î
çíà
âñò
âà
63 Íåïî ìÿ ùèé À. À. ²ñòî ðè÷íå êðè ìîç íà âñòâî (ê³íåöü XVIII – ïî÷à òîê ÕÕ
ñòîë³òòÿ): Á³îá³áë³îãðàô³÷íå äîñë³äæåííÿ. – ѳìôå ðî ïîëü, 2003; Åãî æå: Ïîä -
âèæ íèêè êðû ìî âå äå íèÿ. – Ñèì ôå ðî ïîëü, 2006.
Òàâð³éñüêî¿ â÷å íî¿ àðõ³âíî¿ êîì³ñ³¿ (À.À.Íåïîì íÿ ùèé, Ä.Â.Ïîòºõ³í,
².Ì.Ñèìî íåíêî). Äîñë³äæåííÿ áóëè ïðî âå äåí³ íà îñíîâ³ õàðàê òå ðèñ òèêè
ïðîâ³äíèõ ôîðì ðîáîòè öèõ ñï³âòî âà ðèñòâ, áåç ñïðîá â³äíî âèòè
á³îá³áë³îãðàô³¿ ñï³âïðàö³âíèê³â öèõ îðãàí³çàö³é. Ó ïðà öÿõ Ò.Ô.Ãðè -
ãîð’ºâî¿ òà ².Â.Òóíê³íî¿ âïåðøå áóëà çðîá ëåíà ñïðîáà ðîç ãëÿ íóòè, ÿê âèâ -
÷à ëàñÿ àðõå î ëîã³ÿ, ³ñòîð³ÿ òà åòíîã ðàô³ÿ Êðèìó â ³íøèõ íàóêî âèõ öåí òðàõ
(Îäåñà, Ñ.-Ïåòåð áóðã). Îäíàê íàóêîâà ñïàä ùèíà â÷å íèõ-êðè ìîç íàâö³â –
íàé âàæ ëèâ³øå á³áë³îãðàô³÷íå äæå ðåëî äëÿ õàðàê òå ðèñ òèêè ³ñòî𳿠âèâ -
÷åííÿ Êðèìó – íèìè ïðàê òè÷íî íå ðîç ãëÿäàºòüñÿ, à äîñë³äæó þòüñÿ
îñíîâí³ ôîðìè òà ìåòîäè ðîáîòè. Ó ïðà öÿõ Ò. Ô. Ãðè ãîð’ºâî¿ âêàçóºòüñÿ
íà ðîëü ïåð³îäè÷ íî¿ ïðåñè â ðîç âèòêó ³ñòî ðè÷ íèõ äîñë³äæåíü, àëå àíàë³ç
îñíîâ íèõ äæå ðåë â³äñóòí³é.  îñòàííº äåñÿ òèð³÷÷ÿ çíà÷íà óâàãà
ïðèä³ëåíà ðîë³ îñî áèñ òîñò³ ³ñòî ðèêà â ³ñòîð³îãðàô³÷íîìó ïðî öåñ³. Ó
çâ’ÿçêó ç öèì ç’ÿ âè ëàñü íèçêà ³ñòî ðèêî-á³áë³îãðàô³÷íèõ íàðèñ³â ïðî ïîä -
âèæ íèê³â êðè ìñüêî¿ ³ñòî ðè÷ íî¿ íàóêè (Ä.².Áðàò³íà, À.À.Íåïîìíÿùèé,
².Â.Òóíê³íà, Ä.Ï.Óðñó, Â.Ì.Õìàðñüêèé).
244
|