Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела

Збережено в:

Бібліографічні деталі
Опубліковано в: :	Регіональна історія України
Дата:	2007
Автор:	Вирський, Д.
Формат:	Стаття
Мова:	Ukrainian
Опубліковано:	Інститут історії України НАН України 2007
Теми:	Історична урбаністика
Онлайн доступ:	https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29593
Теги:	Додати тег Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
Назва журналу:	Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
Цитувати:	Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела / Д. Вирський // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 247-258. — Бібліогр.: 29 назв. — укр.

Репозитарії

Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine

id	nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-29593
record_format	dspace
spelling	Вирський, Д. 2011-12-17T21:39:51Z 2011-12-17T21:39:51Z 2007 Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела / Д. Вирський // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 247-258. — Бібліогр.: 29 назв. — укр. XXXX-0087 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29593 Цей матеріал є журнальною версією вступного розділу до 2-го, виправленого та суттєво доповненого видання моєї монографії “«Українне місто»: Кременчук від заснування до 1764 р.” (1-е видання: К., 2004. – 436 с. – здійснене власним видавництвом Інстутуту історії України НАНУ із традиційно скромним накладом). Підготовлене до друку нове видання, на жаль, загальмувалося через затримку фінансування проекту. uk Інститут історії України НАН України Регіональна історія України Історична урбаністика Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела Article published earlier
institution	Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
collection	DSpace DC
title	Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела
spellingShingle	Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела Вирський, Д. Історична урбаністика
title_short	Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела
title_full	Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела
title_fullStr	Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела
title_full_unstemmed	Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела
title_sort	кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела
author	Вирський, Д.
author_facet	Вирський, Д.
topic	Історична урбаністика
topic_facet	Історична урбаністика
publishDate	2007
language	Ukrainian
container_title	Регіональна історія України
publisher	Інститут історії України НАН України
format	Article
issn	XXXX-0087
url	https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/29593
citation_txt	Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела / Д. Вирський // Регіональна історія України: Зб. наук. ст. — К.: Інститут історії України НАН України, 2007. — Вип. 1. — С. 247-258. — Бібліогр.: 29 назв. — укр.
work_keys_str_mv	AT virsʹkiid kremenčuččinakordonipredstavlennâístoríografíâtadžerela
first_indexed	2025-11-26T09:04:18Z
last_indexed	2025-11-26T09:04:18Z
_version_	1850619170181349376
fulltext	Äìèòðî Âèðñüêèé ÊÐÅÌÅÍ×Ó××ÈÍÀ: ÊÎÐÄÎÍÈ ÏÐÅÄÑÒÀÂËÅÍÍß, ²ÑÒÎÐ²ÎÃÐÀÔ²ß ÒÀ ÄÆÅÐÅËÀ1 Êîð äîíè – òî âëàñíå óí³âåð ñàëüíà ö³íí³ñòü. Àäæå âîíè ïîòð³áí³ ÿê òèì, õòî çáèðàºòüñÿ ¿õ çàõè ùàòè, òàê ³ òèì, õòî ïðàãíå ¿õ ïîäî ëàòè. Â³äòàê, âäà ìîñÿ äî îêðåñ ëåííÿ êîð äîí³â ñàìî î ÷å âèä íîãî äëÿ áàãàòüîõ ïîíÿòòÿ – Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíà. * * * Ñàì òåðì³í ïîõî äèòü â³ä íàçâè ì³ñòà Êðå ìåí ÷óê (íèí³ – ðàé öåíòð Ïîë òà âñüêî¿ îáë.) ³ îçíà÷àº ïåâ íèé ïðîñò³ð ïàíó âàííÿ òâî ðå íî¿ â öüîìó îñå ðåäêó öèâ³ë³çàö³¿. Ó íàóêî âèé îá³ã òåðì³í “Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíà” çàïðî âàä - æåíî, çäàºòüñÿ, ç ëåã êî¿ ðóêè êðàºçíàâö³â 20-õ ðð. ÕÕ ñò.2, åíòóç³àñò³â òîãî ÷àñ íî¿ ïîë³òèêè êîðåí³çàö³¿-óêðà¿í³çàö³¿. Ïåðøå éîãî ÷³òêå òåðè - òîð³àëüíå âèç íà ÷åííÿ ïîäàâ Ì.Òêà ÷åíêî ó ñâîºìó “Íàðèñ³ ³ñòîð³¿ Êðå ìåí - ÷ó÷ ÷èíè äî ïî÷àòêó ÕVIII ñò.” (1929 ð.). Çà íèì “òåðè òîð³ÿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè ì³ñòè ëàñÿ â ï³âäåííî-çàõ³äí³é ÷àñ òèí³ êîëèø íüî¿ Ïîë òà - âñüêî¿ ãóáåðí³¿, à òåïåð óâ³õîäèòü äî ñêëàäó Êðå ìåí ÷óöü êî¿ îêðóãè Ó.Ñ.Ð.Ð.”3 Àëå, âæå òàì ñàìî, Òêà ÷åíêî îáìî âèâñÿ, ùî “áåç ïå ðå÷íî, òà òåðè òîð³ÿ, íà ÿêó ïîøè ðþ âàâñü åêî íîì³÷íèé âïëèâ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè, áóëà íà áàãàòî á³ëüøà ïðîòè çàçíà ÷å íî¿”. ßê ïîáà ÷èìî íèæ÷å, áëèæ÷å äî öüîãî çàóâà æåííÿ âèç íà ÷åíî ãåîã ðàô³÷í³ êîð äîíè Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè ó äàíîìó äîñë³äæåíí³. Êîëè çãàäóºìî “ïðîñò³ð”, íå çàâæäè éäåòüñÿ ïðî ãåîã ðàô³þ, àëå öå, áåç ïå ðå÷íî, ïåðøå, ùî ñïàäàº íà äóìêó. Â³äòàê âèç íà ÷è ìîñÿ ç ãåîã - ðàô³÷íèìè êîð äî íàìè Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè. Âîíè äëÿ íå¿ çîâñ³ì íå ñàìî î ÷å - © Ðåã³îíàëüíà ³ñòîð³ÿ Óêðà¿íè. Çá³ðíèê íàóêî âèõ ñòà òåé. Âèïóñê 1. – Ñ. 247-258. © Äìèòðî Âèðñüêèé, 2007 1 Öåé ìàòåð³àë º æóð íàëü íîþ âåðñ³ºþ âñòóï íîãî ðîçä³ëó äî 2-ãî, âèï ðàâ ëå íîãî òà ñóòòºâî äîïîâ íå íîãî âèäàííÿ ìîº¿ ìîíîã ðàô³¿ “«Óêðà¿ííå ì³ñòî»: Êðå ìåí - ÷óê â³ä çàñíó âàííÿ äî 1764 ð.” (1-å âèäàííÿ: Ê., 2004. – 436 ñ. – çä³éñíåíå âëàñ - íèì âèäàâ íèö òâîì ²íñòó òóòó ³ñòîð³¿ Óêðà¿íè ÍÀÍÓ ³ç òðà äèö³éíî ñêðîì íèì íàêëà äîì). Ï³äãî òîâ ëåíå äî äðóêó íîâå âèäàííÿ, íà æàëü, çàãàëü ìó âà ëîñÿ ÷åðåç çàòðèìêó ô³íàíñó âàííÿ ïðî åêòó. 2 Äèâ. íàïðèê ëàä: Çàíô³ðîâà Í. Ç ïîáóòó Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè (Ñåëî Êóöå âî ëîâêà)// Êðàºçíà âñòâî. – 1928. – ¹4; ÷è îñü ïðè êëàä ðîñ³éñüêî ìîâ íî¿ êàëüêè: Ïîëî - âîé-Ïîëÿí ñêèé Ê. Âîî ðó æåí íàÿ áîðüáà ñ äåíè êèí öàìè íà Âåð õíåä íåï ðîâ - ùèíå è Êðå ìåí ÷óã ùèíå (Èç âîñ ïî ìè íà íèé)// Ëåòî ïèñü Ðåâî ëþ öèè. – 1926. – ¹ 5. – Ñ. 86-101. 3 Òêà ÷åíêî Ì. Íàðèñ ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè äî ïî÷àòêó ÕVIII ñò.// Çàïèñêè ³ñòî - ðè÷íî-ô³ëîëîã³÷íîãî â³ää³ëó ÂÓÀÍ. – Êí.24. – Ê., 1929. – Ñ. 55. âèäí³, àäæå “ïðè ðîä íèõ” êîð äîí³â ó öüîìó ïåðåäï³ëë³ Âåëè êîãî Ñòåïó ôàê òè÷íî íå ³ñíóº. Óò³ì, Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíà ìàº ñâîþ ïðè ðîäíó â³ñü – ð³÷êó Äí³ïðî. Âîíà ³ âèêîíóº òóò ðîëü îñíîâ íîãî ñòðóê òó ðó þ ÷îãî ÷èí íèêà ì³ñöå âî¿ “öèâ³ë³çàö³¿”. Ïðè òîêè Äí³ïðà çàäà þòü ãîëîâí³ íàïðÿìè åêñïàíñ³¿ îñòàí - íüî¿. Ñàìå ÷åðåç öå Ïðà âî áå ðåæíà Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíà, äå º ëèøå îäíà âåëèêà äí³ïðîâà ïðè òîêà – ð³÷êà Òÿñ ìèí, ñóòòºâî ïîñòóïàºòüñÿ â òåì ïàõ îñâîºííÿ ¿¿ ë³âîáå ðåæí³é ÷àñ òèí³, äå ìàºìî ïîòóæí³ áàñåéíè Ñóëè, Ïñëà, Âîðñêëè ³ ìåí øîãî, àëå íå òàêîãî âæå íåïîì³òíîãî Ñóõîãî Êàãàì ëèêà (íå ñë³ä îòî òîæ íþ âàòè ñó÷àñ íèé íåáëèñ êó ÷èé ñòàí ö³º¿ ñèëüíî çì³íåíî¿ ëþäñüêèì âòðó ÷àí íÿì ð³÷êè ç ¿¿ ïåðâ³ñíèì ïîòåíö³àëîì). Îòæå, íå äèâíî, ùî ñàìå ë³âîáå ðåæíå ì³ñòî ñïðî ìîã ëîñÿ ñòàòè öåí òðîì äëÿ öüîãî êðàþ4 4 (çàââàæó, ùî ºäèíèé ã³äíèé êîí êó ðåíò Êðå ìåí ÷óêà íà Ïðà âî áå ðåææ³ – Êðèë³â ðîç òà øî âó âàâñÿ ÿêðàç ó ãèðë³ Òÿñ ìèíó). Äí³ïðîâà â³ñü çóìî âèëà é íåð³âíîì³ðí³ñòü ïîøè ðåííÿ âïëèâó Êðå - ìåí ÷óêà â íàïðÿì êàõ ï³âíî÷³ òà ï³âäíÿ. Àäæå, ïðè ðîäíî, ùî çà òå÷³ºþ âåëè êî¿ ð³êè ìàí äðó âàòè ëåãøå, àí³æ ïðîòè. Â³äòàê, ãðóáî êàæó÷è, Êðå - ìåí ÷ó÷ ÷èíà ìàº ôîðìó, ÿêà íàãàäóº ðàäøå åë³ïñ, í³æ ³äåàëü íèé øàð. ² îñíîâíà áîðîòüáà çà ðåã³îíàëüíó ïåðø³ñòü çàâæäè òî÷è ëàñÿ ïðàê òè÷íî ëèøå ì³æ ï³âí³÷í³øèìè öåí òðàìè (êð³ì óæå çãà äà íîãî Êðè ëîâà, öå ïåðå - äóñ³ì Ãîðî äèùå-Ãðà äèçüê òà ×èãè ðèí-Ä³áðîâà), íà ï³âäí³ (íàä Âîðñêëîþ òà äàë³ íà Îðåëü òà Ñàìàðó) êîí êó ðåíö³þ Êðå ìåí ÷óêó ñêëà äàëè á³ëüøîþ ì³ðîþ “êîí òè íåí òàëüí³” (â³ääà ëåí³ â³ä äí³ïðî âîãî “óçáå ðåææÿ”) öåí òðè – Ïîë òàâà òà Êîáå ëÿêè (óò³ì, çàïîð³çüêèé êîøî âèé ².Ñ³ðêî ìàâ ó ñåðå äèí³ 1670-õ ðð. ïëàíè çðî áèòè Êåëå áåðäó öåí òðîì ñâî¿õ åêñïàíñ³îí³ñòñüêèõ 248 é èêüñ ð è Â î ð ò è ì Ä 4Âèêî ðèñ òî âó âàíå òóò ïîíÿòòÿ “êðàé” çàïî çè ÷åíå ó Ô.Áðî äåëÿ (äèâ. ï³äðîçä³ë “Ï³äðîçä³ëè íàé ïðîñò³ø³, ï³äðîçä³ëè íàé âè ùîãî ïîðÿäêó”, îñîá ëèâî ïóíêò “Ãàìà ïðî ñòîð³â” (ñ. 248-252) â: Áðî äåëü Ô. Ìàòåð³àëüíà öèâ³ë³çàö³ÿ, åêî íîì³êà ³ êàï³òàë³çì, XV-XVIII ñò. – Ò. 3. ×àñ ñâ³òó. – Ê., 1998). Áðî äåëü ÷ëå íó âàâ ïðîñò³ð íà êàí òîíè (ñàìå ì³ñòî-ì³ñòå÷êî òà íàé áëèæ÷à îêî ëèöÿ (áë.170 êâ.êì), ÿêà çäàòíà çàáåç ïå ÷èòè éîãî íåîáõ³äíîþ äëÿ ïðî ñòîãî â³äòâî ðåííÿ ñ³ëüñüêî ãîñ ïî - äà ðñüêîþ ïðî äóêö³ºþ); êðà¿ – òåðåíè “ç÷åï ëåí³ ì³ñòîì, ÿêå ïàíó âàëî íàä íèìè, ëåäü âèâè ùó þ ÷èñü”, ñïè ðà þ ÷èñü íà ïåâíó “åêî íîì³÷íó ö³ë³ñòü”, à ùå á³ëüøå íà “êóëü òóðíó ðåàëüí³ñòü”, ÿêó â³í ç ñåáå ïðåä ñòàâ ëÿâ (ïðè êëàäè ðîçì³ð³â êðàþ Áðî äåëü íàâî äèòü ³ â 1000 êâ.êì ³ â 3298 êâ.êì, ³ îñê³ëüêè â³í æå ãàäàâ, ùî ÷èì ñëàáøå çàñå ëå íèé êðàé, òèì øèðø³ éîãî êîð äîíè, öå ïîíÿòòÿ ö³ëêîì ìîæ ëèâî çàñòî ñî âó âàòè äî Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè. Â ïðè é íÿ òèõ ìíîþ êîð äî íàõ âîíà çàéìàº áëèçüêî 10 òèñ. êâ.êì, àëå ïîëî âèíà ö³º¿ òåðè òîð³¿ ïðè ïàäàº íà ìàéæå íåçà ñå - ëåíå Ïðà âî áå ðåææÿ (êð³ì îêî ëèöü Êðè ëîâà, ùî òàêîæ ïåð³îäè÷íî çíå ëþä íþ - âàëè), òà é íà Ë³âîáå ðåææ³ ïðî òÿ ãîì âñüîãî ö³êàâîãî íàì ïåð³îäó ïîêàç íèêè çàëþä íåííÿ àæ í³ÿê íå ñÿãàëè ºâðî ïå éñüêèõ ñòàí äàðò³â); òà ïðîâ³íö³¿ – ïðî - ñòîðè (15-25 òèñ. êâ.êì) íà êøòàëò Áóð ãóíä³¿, ÿê³ Áðî äåëü ââàæàº ñïðàâæí³ìè “â³ò÷èç íàìè” äëÿ ëþäèíè XV-XVIII ñò. äî ñôîð ìó âàííÿ ìîäåð íèõ íàö³¿. Äëÿ ïåðâ³ñíî¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè ð³âíåì ïðîâ³íö³¿ áóëî, çîê ðåìà, Êè¿âñüêå âîºâîäñòâî Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿. Çàâ âàæó, ùî âîíî çà òåðè òîð³ºþ â÷åò âåðî á³ëüøå çà âåð õíþ ìåæó ðîçì³ðó, ïðè é íÿòó äëÿ “ñòàí äàð òíî¿” ïðîâ³íö³¿ Áðî äåëÿ (ó 1587 ð. Êè¿âñüêå âîºâîäñòâî ïðî ñòÿãàºòüñÿ íà 99.919 êâ.êì, à â 1632 ð. íàâ³òü íà 107.113 êâ.êì), ùî çàãà ëîì ï³äêð³ïëþº ìîº “íåñòàí äàð òíå” âèç íà ÷åííÿ ³ ðîçì³ð³â Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè. Ñó÷àñ íèì â³äïîâ³äíè êîì ö³º¿ ³äåí òè÷ íîñò³ ìîæå áóòè âèç íàíà òîæ ñàì³ñòü Ïîäí³ïðî â’ÿ. çàì³ð³â ó öüîìó “êóò³” òà é ó Ïåðå âî ëî÷íè, ïî÷è íà þ÷è ç ê³íöÿ XVII ³ äî ñåðå äèíè XVIII ñò., áóëî ê³ëüêà åï³çîä³â, êîëè âîíà áóëà íàäçâè÷àéíî ïîì³òíà íà êðàéîâîìó ð³âí³). Ìîæ ëèâî, óñï³õ Êðå ìåí ÷óêà ó çìà ãàíí³ ç ³íøèìè “êîí òè íåí òàëü - íèìè” ñòî ëè öÿìè ïîÿñíþºòüñÿ ÿêðàç âèñî êîþ êîí êó ðåíö³ºþ çà öåé òèòóë ñàìå ó Íàäïñ³ëë³, ÿêå ìîãëî ïðå òåí äó âàòè íà “ïðè ðîäíó” çâåðõí³ñòü ³ íàä ºäèíèì ì³ñòîì íà ïðè ëåã ëîìó Ñóõîìó Êàãàì ëèêó. Àäæå ïîä³ëåíèé íà äîñèòü ïîòóæí³ ïðè òîêè (ð³÷êè Õîðîë, Ãîâ òâà òà ³í.) Ïñåë äàâàâ ìîæ - ëèâ³ñòü êîí êó ðó âàòè çà ïåðø³ñòü ó ñâîºìó áàñåéí³ é Ãàäÿ÷ó, ³ Ãîâòâ³, é Ìèð ãî ðîäó, ³ Õîðîëó, ³ (íàéï³çí³øå) Ñîðî÷èíöÿì. Åìàí ñè ïàö³ÿ Êðå ìåí ÷óêà â³ä âïëèâó Ëóáåí (ñòî ëèöÿ Ïîñóëëÿ) òà ×èãè ðèíà (ñòî ëèöÿ Íàä òÿñ ìèííÿ) ìàº, éìîâ³ðíî, âæå ö³ëêîì àíòðî ïî öåí - òðè÷íå, ïîâ’ÿ çàíå ³ç ëþäñüêîþ ä³ÿëüí³ñòþ ïîõîä æåííÿ. Éäåòüñÿ íàñàì ïå - ðåä ïðî ïàä³ííÿ Ë³âîáå ðåæ íî¿ Âèø íå âåò ÷èíè (âîëîä³íü êí. ßðåìè Âèø íå âåöü êîãî ³ç öåí òðîì ó Ëóá íàõ) ó ðåçóëü òàò³ Êîçàöü êî¿ ðåâî ëþö³¿ ñåðå äèíè XVII ñò. òà ðóé íàö³þ ãåòü ìà íñüêîãî ×èãè ðèíà òóð êàìè 1678 ð. ³ ïåðå òâî ðåííÿ ïðà âî áå ðåæ íî¿ äí³ïðî âî¿ ñìóãè (³ç Íàä òÿñ ìèí íÿì âêëþ÷íî) íà ðóêîò âîðíó ïóñ òåëþ çà äîìîâ ëå íîñ òÿìè ì³æ ðîñ³éñüêèì, ïîëüñüêèì òà òóðåöüêèì óðÿäàìè. Çàâåð øó þ÷è öåé ãåî- òà àêâà ïîë³òè÷ íèé îãëÿä, âàðòî çàçíà ÷èòè, ùî âïëèâ ãîëîâ íèõ íàä ðåã³îíàëü íèõ äí³ïðî âèõ “ìåò ðî ïîë³é” (íà ãîð³ Êè¿â, ó ïîíèç çÿõ Çàïîð³ææÿ, à çãî äîì Êàòå ðè íîñ ëàâà-Äí³ïðî ïåò ðî âñüêà) ëèøàâñÿ â Êðå ìåí ÷óö³ íåïî õèò íèì çà áóäü-ÿêèõ ÷àñ³â. Îòæå, àáè âèñ ëî âè òèñü ïî ìîæ ëè âîñò³ ðåëüºôíî, ï³ä Êðå ìåí ÷ó÷ ÷è - íîþ íà ñòîð³íêàõ ö³º¿ êíèãè ìàºòüñÿ íà óâàç³ ðåã³îí, ÿêèé ëîêàë³çóºòüñÿ âçäîâæ Äí³ïðà, îáìå æå íèé ç ë³âîãî áîêó íèæí³ìè òå÷³ÿìè Ñóëè òà Âîðñêëè (à âðÿäè-ãîäè ìîæå ñÿãàòè ³ ãèðëà Îðåë³), ç ïðà âîãî – íèæíüîþ òå÷³ºþ Òÿñ ìèíà ³ ðàéî íîì íàâïðîòè ãèðëà Âîðñêëè. ßêùî îð³ºíòó âà òèñü íà ñó÷àñí³ íàñå ëåí³ ïóí êòè, òî öå áóäóòü ë³í³¿ Æîâ íèí, Âåðåì³¿âêà – Öàðè - ÷àíêà; ×èãè ðèí – Ìèøó ðèí Ð³ã. ßê áà÷èìî, Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíà ñêëàäàºòüñÿ ç ÷àñ òèí 4-õ ñó÷àñ íèõ îáëàñ òåé: 1) Ïîë òà âñüêî¿, 2) Ê³ðîâîã ðà äñüêî¿, 3) ×åð - êàñü êî¿ 4) Äí³ïðî ïåò ðî âñüêî¿, àáî çà ðàéî íàìè: 1) Ãëî áè íñüêèé (à ÷àñ - òêîâî, ìîæ ëèâî, ³ Ñåìåí³âñüêèé), Êðå ìåí ÷óöü êèé, Êîçåëü ùè íñüêèé, Êîáå ëÿöü êèé; 2) Ñâ³òëî âî äñüêèé, Îíóôð³¿âñüêèé (òà ÷àñ òêîâî Îëåê - ñàíäð³éñüêèé); 3) ×èãè ðè íñüêèé (÷àñ òêîâî); 4) Âåðõíüîäí³ïðîâñüêèé (ïî÷àñòè) òà Öàðè÷àíñüêèé (òàêîæ ÷àñòêîâî). Íà ö³é òåðè òîð³¿ ìåøêàº ñüî ãîäí³ áëèçüêî 1 ìëí. ÷îëîâ³ê, à, îòæå, äî 2% íàñå ëåííÿ Óêðà¿íè. Ó ñàìîìó Êðå ìåí ÷óö³ – 231 òèñ. æèòåë³â, òîáòî íå ìåíø ÷âåðò³ ëþä íîñò³ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè. Çðî çóì³ëî, ùî ³ãíî ðó âàííÿ ³ñòî - ðè÷ íî¿ ñïàä ùèíè òàêîãî ðîç ëî ãîãî êðàþ âåäå äî ñïîò âî ðåííÿ é ñó÷àñ íèõ â³ç³é ³ñòîð³¿ Óêðà¿íè çàãàëîì. Îáðàí³ äëÿ äîñë³äæåííÿ õðî íî ëîã³÷í³ êîð äîíè âèìà ãà òè ìóòü çíà÷íî êîðîò øèõ ðîç ’ÿñ íåíü. Àäæå, õî÷à ÿ ³ ï³äòðè ìóþ àâòî ðè òåòíó ã³ïîòåçó ³ñòîð³îãðàô³÷íîãî ïîõîä æåííÿ ïðî ïåð øî çàñ íó âàííÿ Êðå ìåí ÷óêà çà ÷àñ³â Â³òîâ òî âîãî “ïðî ðèâó” ó Âåëè êèé Ñòåï íà ðóáåæ³ ÕIV-XV ñòîë³òü, 249 Ê ðåì åí÷ó÷÷èíà: êîðäîíè ïðåäñò àâëåííÿ, ³ñò îð³îãðàô ³ÿ ò à äæ åðåëà àëå âñå æ âîë³þ ðîç ïî ÷àòè ñâîþ ïðàöþ â³ä ïåð øèõ ïèñü ìî âèõ çãà äîê öüîãî òîïîí³ìó, à çãî äîì ì³ñòà. Âîíè æ íàëå æàòü ñàìå äî ñåðå äèíè XVI ñò. Òà é ç òî÷êè çîðó òÿã ëîñò³ òà áåç ïå ðåð âíîñò³ öèâ³ë³çàö³éíîãî ðîç - âèòêó – öå ö³ëêîì äîðå÷ íèé ðóá³æ. Â³äìîâà â³ä ÷ëå íó âàííÿ êðå ìåí ÷óöü - êîãî ÷àñó çà äåð æàâ íîþ íàëåæí³ñòþ (ð³÷ïîñ ïî ëè òñüêèé ïåð³îä, ïåð³îä äåð æà âîò âîð ÷èõ çìà ãàíü Óêð à¿íñüêîãî ãåòü ìà íàòó, ï³äðîñ³éñüêèé ïåð³îä) ïîâ’ÿ çàíà, ïî-ïåðøå, ç ïðè íöè ïî âèì íàãî ëî øåí íÿì íà âíóòð³øí³õ ïðî - öå ñàõ ðîç âèòêó ì³ñöå âîãî ñîö³óìó, à, ïî-äðóãå, ç ïîãëÿ äîì íà âåñü îçíà ÷å - íèé ÷àñî âèé ïðîì³æîê êð³çü ïðè çìó ãåíåçè ôåíî ìåíà óêð à¿íñüêî¿ Êîçà÷ ÷èíè (ãàäàþ, ùî íà Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èí³ âåñòè ìîâó ïðî ôàê òè÷íå êîçàöüêå ïàíó âàííÿ ìîæíà â íàáà ãàòî øèð øèõ õðî íî ëîã³÷íèõ êîð äî íàõ, àí³æ öå ïðè é íÿòî ùîäî, ñêàæ³ìî, ö³ëî¿ Íàääí³ïðÿ íñüêî¿ Óêðà¿íè). Ó çâ’ÿçêó ç öèì çàóâà æåí íÿì ïîñòàëà ³ âåð õíÿ ìåæà äîñë³äæåííÿ – 1764 ð³ê. Âîíà ïîâ’ÿ çàíà ç ë³êâ³äàö³ºþ êîçàöü êîãî ëàäó íà á³ëüø³é ÷àñòèí³ Êðåìåí÷ó÷÷èíè, ÿêó ïîãëèíóëà íîâîóòâîðåíà Íîâîðîñ³éñüêà ãóáåðí³ÿ. Ìåòî äî ëîã³÷í³ êîð äîíè öüîãî äîñë³äæåííÿ âèã ëÿ äà þòü ñòðî êàòî òà ïî-ñâîºìó åêëåê òè÷íî. Îñê³ëüêè òóò äîñèòü ÷àñòî ìîâà éäå ïðî ïðåä ñòàâ - ëåííÿ çîâñ³ì íîâîãî äæå ðåëü íîãî ìàòåð³àëó, óíèê íóòè âèêî ðèñ òàííÿ ôóí äà ìåí òàëü íèõ íåîïî çè òèâ³ñòñüêèõ òåõí³ê áóëî íåìîæ ëèâî5. Ïðàê - òè÷íà â³äñóòí³ñòü ñòðóê òó ðàë³ñòñüêèõ íàðî áîê íà ́ ðóíò³ “êðå ìåí ÷ó êîç íà - âñòâà” ñõè ëÿëà äî çàïîâ íåííÿ ö³º¿ ³ñòîð³îãðàô³÷íî¿ ëàêóíè, ìîæ ëèâî êîø òîì ìîä íèõ íàðàç³ äåêîíñòðóêòèâ³ñòñüêèõ ïðàêòèê. Âåëè êîþ ê³ëüê³ñòþ ³íñï³ðóþ ÷èõ ³äåé òà ìîäå ëåé öå äîñë³äæåííÿ çàâäÿ÷óº ïðà öÿì ôðàí öóçü êîãî ³ñòî ðèêà, ë³äåðà ò.çâ. äðó ãîãî ïîêîë³ííÿ “àííàë³ñò³â” – Ôåð íàíà Áðî äåëÿ. Ñàìå óÿâ ëåííÿ ïðî Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíó ÿê ïðî “³ñòî ðè÷ íèé ïåð ñî íàæ”, áåç ïå ðå÷íî, íàä è õà ëîñÿ ïåðå äìî âîþ äî ïåð - øîãî âèäàííÿ “Ñåðåä çåì íîãî ìîðÿ òà ñåðåä çåì íî ìî ðñüêîãî ñâ³òó çà äîáè Ôèëèïà ²²” (1946 ð.)6. Ïåðå êî íà íèé, ùî ñïðàâ æíÿ ðåöåïö³ÿ òâîð ÷îñò³ Áðî - äåëÿ íà â³ò÷èç íÿ íîìó ³ñòî ðè÷ íîìó ìàòåð³àë³ ùå íå â³äáó ëàñü, ³ áðî - äåë³âñüêà ïðî ãðàìà äîñë³äæåíü ìàº òóò ùå íå âè÷åð ïàí³ ïåð ñïåê òèâè7. Ç íîâ³òí³øèõ ³ñòîð³îãðàô³÷íèõ ïðàê òèê, ùî ïðàã íóòü ïîºäíàííÿ “äîñâ³ä³â ³ç ñòðóê òó ðàìè, îñî áèñ òèõ âçàºìèí ³ç ñîö³àëü íèìè ñèñ òå ìàìè 250 é èêüñ ð è Â î ð ò è ì Ä 5 ß ö³ëêîì ïîä³ëÿþ âèñ ëîâ ëåíó íåùî äàâíî òåçó Ñ.Ëåï ’ÿâêà ïðî òå, ùî “óêð à - ¿íñüêà ³ñòî ðè÷íà íàóêà ïîâèííà äî ê³íöÿ ïðî éòè åòàï íàêî ïè ÷åííÿ ³ çàñâîºííÿ êðè òè÷ íîãî ìàñèâó ôàêò³â (íèí³ ó ôîðì³ ñâîºð³äíîãî “ñòèõ³éíîãî ïîçè òèâ³çìó”) ³ ëèøå òîä³ áóäå ó çìîç³ ïîâíîö³ííî çàñâî þ âàòè áóäü-ÿê³ íîâ³ ìåòî äî ëîã³¿” (äèâ.: Ëåï ’ÿâêî Ñ. Êîçàöüê³ â³éíè ê³íöÿ ÕVI ñò. â Óêðà¿í³. – ×åðí³ã³â, 1996. – Ñ.12). 6 Áðî äåëü Ô. Ñðå äè çåì íîå ìîðå è ñðå äè çåì íî ìîð ñêèé ìèð â ýïîõó Ôèëèïïà ²². – ×.1. – Ì., 2002. – Ñ. 15-23. 7 Õî÷à äîñâ³ä ôðàí öóçü êî¿ øêîëè “Àííàë³â” º ÷è íå íàé êðàùå â³äîìèì “çàõ³äíèì” ìåòî äî ëîã³÷íèì ïðî äóê òîì (ç ÿêîãî º âæå íàâ³òü íàâ÷àëüí³ ïîñ³áíèêè, äèâ.: Äþïîí-Ìåëü íè ÷åíêî Æ.-Á., Àäàäóðîâ Â. Ôðàí öóçüêà ³ñòîð³îãðàô³ÿ ÕÕ ñòîë³òòÿ. – Ëüâ³â, 2001) ïîì³òíèõ êîí êðåòíî-³ñòî ðè÷ íèõ îïðà - öþ âàíü óêð à¿íñüêîãî ³ñòî ðè÷ íîãî ìàòåð³àëó çà “âç³ðöÿìè”, çàïðî ïî íî âà íèìè “àííàë³ñòàìè”, ÿ ïðè ãà äàòè íå ìîæó. àáî ëîêàëü íîãî ç ãëî áàëü íèì”8, âàðòî îêðåìî çãà äàòè àíòðî ïî ëîã³÷íî çàáàð âëåí³ ì³êðî³ñòîð³þ (òà ¿¿ íàö³îíàëüí³ êëîíè – áðè òà íñüêó ëîêàëüíó ³ñòîð³þ òà í³ìåöüêó ³ñòîð³þ ïîâñÿê äåí íîñò³) òà ò.çâ. “³ñòîð³þ çíèçó”. Âîíè íàä èõ íóëè íà åêñïå ðè ìåíòè ³ç çì³íîþ ìàñ øòàáó ï³ä ÷àñ ðîç ãëÿäó ð³çíî ìàí³òíèõ ïîä³é òà íà óâàãó äî äîñâ³ä³â ëþäåé ç êîëà òèõ, êîãî ÷àñòî îêðåñ ëþ þòü ÿê “ìîâ ÷àçíà á³ëüø³ñòü” àáî é äî íåòè ïî âèõ ñòîð³í íàòóðè “çâè÷ íèõ” ãðàâö³â íà ³ñòîðè÷í³é àðåí³. ßê äîñë³äíèêó, ïðî ôåñ³éíèé äîñâ³ä ÿêîãî ïîâ’ÿ çà íèé ïåðå äóñ³ì ³ç ñþæå òàìè ³íòå ëåê òó àëü íî¿ ³ñòîð³¿, áëèçü êèìè ìåí³ áóëè òàêîæ åêñïå ðè - ìåíòè ³ç íàðà òèâ³ñòè÷ íèìè òåõí³êàìè. ² õî÷à ÿ óíè êàâ îñîá ëèâî ðàäè - êàëü íèõ ñïðîá ó öüîìó äóñ³9, ñïîä³âàþñü, óâàãà äî ë³òåðà òóð íèõ ïðè íàä ìîãî òåê ñòó ïðè ïàäå äî ñìàêó ÷èòà÷åâ³. Ç-ïîì³æ ñó÷àñ íèõ ïðàê òèê â³ò÷èç íÿ íîãî ³ñòîð³îïè ñàííÿ ãëè áî êèé âïëèâ íà äàíå äîñë³äæåííÿ ñïðà âèëè ìåòî äî ëîã³÷í³ ïðî ïî çèö³¿ çíà íîãî çíàâöÿ ïðî áëå ìà òèêè ³ñòîð³¿ ðàí íüî ìî äåð íî¿ Óêðà¿íè – Íàòàë³ ßêî âåíêî. ×èìàëå çíà ÷åííÿ äëÿ âèêî íàííÿ ö³º¿ ïðàö³ ìàëè ³ñòîð³îãðàô³÷í³ ³äå¿ ².Êîëåñ íèê ³ Â.Êðàâ ÷åíêà, à òàêîæ äæå ðå ëîç íàâ÷³ ïîðàäè-ïðî ïî çèö³¿ Â.Ñòå ïàí êîâà, Þ.Ìèöèêà, Ë.Òèìî øåíêà, À.Ïèâî âàðà òà áàãàòüîõ ³íøèõ â³ò÷èçíÿíèõ ³ñòîðèê³â. * * * Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíà ÿê îá’ºêò ³ñòîð³îïè ñàííÿ íå ìîæå ïîõâà ëè òèñÿ áàãà - òîþ ³ñòîð³îãðàô³÷íîþ òðà äèö³ºþ. Âëàñíå, â îáðà íèõ äëÿ öüîãî äîñë³äæåííÿ ìåæàõ, íàóêî âèõ ïðàöü âçà ãàë³ íå ³ñíóº, àëå äîáðå â³äîìî, ùî â³äñóòí³ñòü ïðåä ñòàâ ëåííÿ “ö³ëîãî” çîâñ³ì íå îçíà÷àº òîãî ñàìîãî ùîäî “÷àñ òîê” – îêðå ìèõ åëå ìåíò³â. Ðîç ãëÿ íóòè, ÿê íàðîä æó âà ëèñü, âèäîçì³íþâà ëèñü òà çàäëÿ ÿêèõ øèð øèõ êàð òèí îá’ºäíó âà ëèñü ö³ åëå ìåí - òàðí³ ÷àñ òî÷êè ³ñòîð³îïè ñàííÿ, ³ º çàâäàí íÿì äàíîãî íàðèñó. Ïðè íàã³äíî çàóâàæó, ùî óêð à¿íñüêà àêà äåì³÷íà ³ñòîð³îãðàô³ÿ çàãà ëîì ôîð ìó âà ëàñü âåëè êîþ ì³ðîþ ÿê ðåã³îíàëüíà ³ñòîð³ÿ (àäæå íå ìàëà êëà - ñè÷ íî¿ ï³äïîðè ó âèã ëÿä³ íàö³¿-äåð æàâè). Â³äòàê, ï³ºòåò äî ðåã³îíàë³çìó ïëå êàëè ÷è íå âñ³ íàóêîâ³ îñå ðåäêè òîãî ÷àñ íî¿ Óêðà¿íè. Ç îñòàí íüî¿ òðå - òèíè Õ²Õ ñò. ì³öíèé ôóí äà ìåíò ï³ä ðåã³îíàëüí³ äîñë³äæåííÿ (÷è òî ï³ä “çåìåëü íèé” íàïðÿì ó â³ò÷èç íÿí³é ³ñòîð³îãðàô³¿) çàêëàëà ïðîâ³äíà â³ò÷èç íÿíà ³ñòîð³îãðàô³÷íà øêîëà êè¿âñüêèõ ³ñòî ðèê³â-äîêó ìåí òàë³ñò³â ç õàðèç ìà òè÷ íîþ ïîñòàòòþ Â.Á.Àíòîíîâè÷à íà ÷îë³10. 251 Ê ðåì åí÷ó÷÷èíà: êîðäîíè ïðåäñò àâëåííÿ, ³ñò îð³îãðàô ³ÿ ò à äæ åðåëà 8 Äèâ.: Íîâ³ ïåð ñïåê òèâè ³ñòîð³îïè ñàííÿ/ Çà ðåä. Ï.Áåðêà. – Ê., 2004. – Ñ. 146. 9 Áàð âèñ òèé îãëÿä òàêèõ åêñïå ðè ìåíò³â äèâ.: Áåðê Ï. ²ñòîð³ÿ ïîä³é ³ â³äðîä æåííÿ íàðà òèâó// Íîâ³ ïåð ñïåê òèâè ³ñòîð³îïè ñàííÿ. – Ñ. 344-363. 10 Äîê ëàä íèé íàðèñ ñòà íîâ ëåííÿ ³ñòî ðè÷ íî¿ ðåã³îíàë³ñòèêè â Óêðà¿í³ äèâ.: Âåð - ìå íè÷ ß. ²ñòî ðè÷íà ðåã³îíàë³ñòèêà â Óêðà¿í³: ñïðîáà êîí öåï òó àëü íîãî àíàë³çó. – Ê., 2001; ¯¿ æ. Òåî ðå òèêî-ìåòî äî ëîã³÷í³ ïðî áëåìè ³ñòî ðè÷ íî¿ ðåã³îíàë³ñòèêè â Óêðà¿í³. – Ê., 2003. Íå äèâíî, ùî é êëà ñè÷íà ïðàöÿ “â³êó ³ñòîð³¿”, ïðè ñâÿ ÷åíà Êðå ìåí - ÷óêó, áóëà íàïè ñàíà ó÷íåì îñòàí íüîãî – Ôåäî ðîì Íèêî ëàé ÷è êîì11. Éîãî “Ãîðîä Êðå ìåí ÷óê” âèé øîâ äðó êîì ó ñòî ëè÷ íîìó ñàíêò-ïåòåð áó ðçüêîìó âèäàâ íèöòâ³ 1891 ð. Ó ÷àñ òèí³, ïðè ñâÿ ÷åí³é êîçàöüê³é äîá³, ïðàöÿ Íèêî - ëàé ÷èêà ́ ðóí òó âà ëàñü ìàéæå âèíÿò êîâî íà äæå ðå ëàõ, îïóáë³êîâà íèõ øêî - ëîþ Àíòîíîâè÷à â ìîíó ìåí òàëü íèõ ñåð³ÿõ “Àêòû, îòíî ñÿ ùè åñÿ ê èñòî ðèè Þãî-Çàïàä íîé Ðîññèè” òà “Àðõèâ Þãî-Çàïàäíîé Ðîññèè”. Ç êè¿âñüêèìè ³ñòî ðè êàìè-äîêó ìåí òàë³ñòàìè ïîâ’ÿ çà íèé òàêîæ ³íøèé “êëà ñèê” ³ñòîð³îãðàô³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè – Îëåê ñàíäð Ëàçà ðå âñüêèé. Îñîá - ëèâî çíà÷ íèé âíå ñîê â³í çðî áèâ ó äîñë³äæåííÿ íàä ñ óëüñüêî¿ Êðå ìåí ÷ó÷ - ÷èíè (äèâ. éîãî “Èñòî ðè ÷åñ êèå î÷åðêè Ïîë òàâ ñêîé Ëóáåí ùèíû ÕVII-XVIII ââ.”12), ð³çíî ìàí³òíà ³íôîð ìàö³ÿ ç ³ñòîð³¿ êðàþ ïðåä ñòàâ ëÿ - ëàñü íèì ³ â ³íøèõ ïðà öÿõ ç éîãî âåëè÷åçíîãî òâîð÷îãî äîðîáêó. ×èñ ëåíí³ ìàòåð³àëè ç ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè ó ÕVIII ñò. îïðà öþ âàâ Îëåêñ³é Àíäð³ºâñüêèé, ä³ÿëüí³ñòü ÿêîãî òàê ñàìî ïîâ’ÿ çàíà ïåðå âàæíî ç êè¿âñüêèì íàóêî âèì îñå ðåä êîì13. Óò³ì, ñï³âïðà öþ âàâ â³í ³ ç íàóêîâ öÿìè Êàòå ðè íîñ ëàâà òà Îäåñè, ÿê³ â òîé ÷àñ ïî÷è íà þòü ³íòåí ñèâíî îñâî þ âàòè ïðî áëå ìà òèêó êîçàöü êîãî Çàïî ðîææÿ (¿õ âíå ñîê îñîá ëèâî ïîì³òíèé ó äîñë³äæåíí³ ò³º¿ ÷àñ òèíè Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè, ùî çãî äîì ïåðå áó âàëà ó ñêëàä³ Íîâî ðîñ³¿)14. Äî çãà äà íîãî “äîêó ìåí òà ë èñòñüêîãî” äîðîáêó ê³íöÿ Õ²Õ – ïî÷àòêó ÕÕ ñò. ìîæíà òàêîæ â³äíåñòè ³ ïðàöþ òðüîõ â³éñüêî âèõ ³ñòî ðèê³â (îô³öåð³â ðîñ³éñüêîãî Ãåíå ðàëü íîãî Øòàáó) òà âèäàâö³â äæå ðåë ÕVIII ñò. – Äìèòðà Ìàñ ëî âñüêîãî, Îëåê ñàí äðà Ìèøëàºâñüêîãî òà Îëåêñ³ÿ Áàéîâà. Ùîäî çóñèëü ïåð øîãî, òî îñîá ëèâî ñë³ä â³äçíà ÷èòè âèäàííÿ íèì ÷èñ ëåí - íèõ ìàòåð³àë³â ñòî ñîâíî ðîñ³éñüêî-òóðåöü êî¿ â³éíè 1735-1739 ðð., òâîð÷³ñòü äðó ãîãî áóëà, ïåâ íîþ ì³ðîþ, ùå áàãà òîã ðàíí³øîþ ³ òîð êà ëàñÿ ð³çíî ìàí³òíèõ àñïåêò³â â³éñüêî âî¿ ñïðàâè ó ÕVIII ñò., òðåò³é ñòàâ àâòî ðîì êëà ñè÷ íî¿ ïðàö³ ïðî ðîñ³éñüêî-òóðåöüêó â³éíó 1735-1739 ðð. Ç “ì³ñöå âèõ” ³ñòîð³îãðàô³â-ïåð øîï ðîõ³äíèê³â íà çãàäêó çàñëó ãîâóº õ³áà ùî êðþê³âñüêèé ñâÿ ùå íèê Âàñèëü Íèêè ôî ðîâ, äîñë³äíèê ïðà âî áå - ðåæ íî¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè, ÿêèé ó 1876-1878 ðð. íà øïàëü òàõ “Ïðè áàâ ëå íèé ê Õåð ñîí ñêèì åïàð õè àëü íûì âåäî ìîñ òÿì” âèäàâ ñâî¿ “Î÷åðêè 252 é èêüñ ð è Â î ð ò è ì Ä 11 Äëÿ Êîáå ëÿ÷ ÷èíè òàêîþ êëà ñè÷ íîþ ïðà öåþ ñòàëà ðîáîòà ïðîòî³ºðåÿ Ìèêîëè Ïèðñüêîãî: Ïèð ñêèé Í. Èñòî ðè ÷åñ êèé î÷åðê ïîñå ëå íèé Êîáå ëÿê ñêîãî óåçäà âîîáùå è èñòî ðè ÷åñ êèé è öåð êîâíî-ñòà òèñ òè ÷åñ êèé î÷åðê ïîñå ëå íèé Êîáå ëÿê - ñêîãî óåçäà, ðàñ ïî ëî æåí íûõ ïî ðåêå Âîðñêëå â ÷àñ òíîñòè. – Êîáå ëÿêè, 1908. 12 Äèâ.: ×òå íèÿ â Èñòî ðè ÷åñ êîì Îáùåñ òâå Íåñ òîðà-ëåòî ïèñöà. – Êí.Õ². – Ê., 1896. – Ñ. 34-203. 13 Äèâ.: Àíäðèåâñêèé À.À. Ìàòå ðè àëû äëÿ èñòî ðèè þæíî ðóñ ñêîãî êðàÿ â XVIII ñò. (1715-1774). – Îäåññà, 1886; Éîãî æ. Èñòî ðè ÷åñ êèå ìàòå ðè àëû èç àðõèâà Êèåâ ñêîãî ãóáå ðíñêîãî ïðàâ ëå íèÿ. – Ê., 1881-1886 (Âèï.1-10) òà ³í. 14 Îñîá ëèâó ö³íí³ñòü äëÿ ìåíå ìàëè ìàòåð³àëè Ôåî äîñ³ÿ Ìàêà ðå âñüêîãî, äèâ.: Ìàêà ðåâ ñêèé Ô. Ìàòå ðè àëû äëÿ èñòî ðèêî-ñòà òèñ òè ÷åñ êîãî îïè ñà íèÿ Åêà òå ðè - íîñ ëàâ ñêîé åïàð õèè. Öåð êâè è ïðè õîäû ïðî øåä øåãî XVIII ñòî ëå òèÿ. – Äí-ñüê, 2000 (ðåï ðèíò ç Êàòå ðè íîñ ëà âñüêîãî âèäàííÿ 1880 ð.). Àëåêñàíäðèéñêîãî óåçäà Õåð ñîí ñêîé ãóáåð íèè”. Çãî äîì â³í ïåð øèì çâåð íóâñÿ ³ äî ñþæåòó Êóðóê³âñüêî¿ áèòâè 1625 ð. Éîãî ñòàòòþ ïðî ò³ ïîä³¿ îïóáë³êóâàâ ñëàâ íîçâ³ñíèé â ³ñòîð³¿ óêð à¿íñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿ ÷àñî ïèñ “Êèåâ ñêàÿ Ñòàðèíà” (¹4 çà 1885 ð.). Çà ïðî áëå ìà òè êîþ òà ìåòî äî ëîã³ºþ äî óêð à¿íñüêèõ ³ñòî ðèê³â-äîêó - ìåí òàë³ñò³â áëèçüê³ áóëè ³ ¿õ ïîëüñüê³ êîëåãè. Ç íèõ íàéá³ëüøå äëÿ ï³çíàííÿ ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè (ïåðå âàæíî â ïåð³îä ÕVI-XVII ñò.) çðî - áèëè Îëåê ñàíäð ßáëî íî âñüêèé (âèäàí³ íèì 22-òîìí³ “Zrodla dziejowe” (1876-1910) òà ³íø³ ïðàö³ äîñü î ãîäí³ êîðèñ òó þòüñÿ ïîïè òîì ó íàóêîâö³â) “ òà Åäâàðä Ðóë³êîâñüêèé (àâòîð ãàñåë ç ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè ó 14-òîì - íîìó âèäàíí³ ”Slownik Geograficzny Krolewstwa Polskiego i innych krajow slowianskich… (1880-97)). Ðåçóëü òà òîì ïë³äíîãî ñèí òåçó ïîëüñüêî¿ òà óêð à¿íñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³é ñòàëà ïðàöÿ Â’ÿ ÷åñ ëàâà Ëèïè íñüêîãî “Z dziejow Ukrainy” (Êè¿â, 1912). Àâòîð ö³º¿ “êóëü òî âî¿” ïðàö³ óêð à¿íñüêèõ ³ñòî ðèê³â-äåð æàâ íèê³â äîñë³äèâ íà ¿¿ ñòîð³íêàõ ³ñòîð³þ êîíôë³êòó íà Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èí³ 1646-1648 ðð. (ì³æ ìàã íà òàìè Ïîòîöü êèìè ³ Þ.Íåìè ðè ÷åì), ïðåä ñòà âèâøè éîãî ÿê ÷è íå íàé âè ðàçí³øå ëîêàëüíå ïåðåäâ³ñòÿ Õìåëüíè÷÷èíè. Íàñ òóï íèé êðîê â àêà äåì³÷íîìó îïðà öþ âàíí³ ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷óêà òà éîãî îêî ëèöü áóâ çðîá ëå íèé âæå ó÷íÿìè íàéá³ëüø â³äîìîãî ó÷íÿ Àíòîíîâè÷à – Ìèõàéëà Ãðó øå âñüêîãî. Ìîâà ïðî Ìèêîëó Òêà ÷åíêà òà Ñåðã³ÿ Øàì ðàÿ, ÿê³ âæå â Êèºâ³ ó “Çàïèñ êàõ ³ñòî ðè÷íî-ô³ëîëîã³÷íîãî â³ää³ëó ÂÓÀÍ” ó 1929 ð. (êí. 24) âèäàëè ñâî¿ ïðàö³: ïåð øèé – ïðî ë³âîáå - ðåæíó Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíó (ç Êðþ êî âèì) (“Íàðèñ ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè äî ïî÷àòêó XVIII ñò.”15); äðó ãèé – ïîäàâ ÷èìàëî ìàòåð³àë³â ïðî ¿¿ ïðà âî áå - ðåæíó ÷àñ òèíó (“Äî ³ñòîð³¿ çàëþä íåííÿ Ñòå ïî âî¿ Óêðà¿íè â XVIII ñò. (Êðèë³âùèíà é Ëèçà âåò ùèíà)”). Îáèäâ³ ðîáîòè º êëà ñè÷ íèìè çðàç êàìè â³ò÷èç íÿ íî¿ íåîïî çè òèâ³ñòñüêî¿ ³ñòîð³îãðàô³¿ ç ¿¿ äîñê³ïëè âèì ôàê òîã - ðàô³çìîì, àëå òàêîæ ³ ç óíèêàííÿì “³ñòîð³¿-ïðîáëåìè”. Îêðåì³ àñïåêòè ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè ïîòðàï ëÿëè â öåé ÷àñ ó ïîëå óâàãè Í.Ïîëî íñüêî¿-Âàñè ëåíêî, Ì.Òèùåíêà, Ì.Ñëàá ÷åíêà òà ³í16. Ìîæíà ñêà çàòè, ùî íà öüîìó àêà äåì³÷íà òðà äèö³ÿ ´ðóí òîâ íîãî, áàçî âà íîãî íà àâòåí òè÷ íèõ äæå ðå ëàõ îïðà öþ âàííÿ ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè îáðèâàºòüñÿ 253 Ê ðåì åí÷ó÷÷èíà: êîðäîíè ïðåäñò àâëåííÿ, ³ñò îð³îãðàô ³ÿ ò à äæ åðåëà 15 Ó òâîð ÷èõ ïëà íàõ Ì.Òêà ÷åíêà áóëî ïðî äîâ æèòè ñâ³é íàðèñ ³ íà ÕVIII ñò. (çáå - ðåã ëèñÿ íàâ³òü íà÷åðêè ö³º¿ ïðàö³), àëå â³í òàê ³ íå áóâ ðåàë³çîâà íèé (îêðåì³ æ ìàòåð³àëè, ç³áðàí³ äëÿ íîâîãî íàðèñó, ñòàëè îñíî âîþ äëÿ îêðå ìî¿ ñòàòò³, äèâ.: Òêà ÷åíêî Ì. Óòâî ðåííÿ Íîâî¿ Ñåðá³¿ íà Çàïîð³çüêèõ çåì ëÿõ ó 1752 ð.// Óêðà¿íà. – 1926. – Êí.2-3. – Ñ. 146-159). 16 Íà æàëü, íåîïóáë³êîâà íèìè ëèøè ëèñÿ òàê³ òâîðè ÿê: Ëàçà ðå âñüêà Êàòå ðèíà. Ãåíå ðàëüíå ñë³äñòâî ïðî ìàºòíîñò³ Ïîë òà âñüêîãî òà Ìèð ãî ðî äñüêîãî ïîëê³â. 1729-1730 ðð. (²Ð ÍÁÓÂ. – Ô.Õ. – Ñïð.8477) òà ï³äãî òîâ ëåí³ íåþ äî äðóêó 1932 ð. ìàòåð³àëè îáîõ ñë³äñòâ (Òàì ñàìî. – Ñïð.8475-8476) (óêðàé ð³äê³ñíèì º ³ ¿¿ æ âèäàííÿ ãåíå ðàëü íîãî ñë³äñòâà ïðî ìàºòíîñò³ Ëóáå íñüêîãî ïîëêó, ö³êàâîãî òóò ÿê äæå ðåëî â³äîìîñ òåé ïðî ÷èãè ðèí-ä³áðî âñüêó ñîòíþ, äèâ.: Óêð à¿íñüêèé àðõ³â/ âèäàº Àðõåîãðàô³÷íà Êîì³ñ³ÿ ÂÓÀÍ. – Ò.4. – Ê, 1931); Ìàí äçþê ²âàí. Òàòà ð - (íå òàê áóëî ç îïðà öþ âàí íÿì ñþæåò³â ïåðå âàæíî ç ÕÕ ñò., àëå âîíè íå º ïðåä ìå òîì öüîãî ³ñòîð³îãðàô³÷íîãî íàðèñó). Ì³ñöåâà, íàçâåìî ¿¿ êðàºçíàâ÷à, òðà äèö³ÿ, âåëè êîþ ì³ðîþ íàñë³äóâàëà êðàù³ çðàçêè ³ñòîð³îïè ñàííÿ ñâîãî ÷àñó. Â³äòàê, ìàºìî “Èñòî ðè ÷åñ êîå îïè ñà íèå ãîðîäà Êðå ìåí ÷óãà ñ åãî óåç äîì” êðå ìåí ÷óöü êîãî ÷èòà÷à Êàðàìç³íà òà Áàí òèøà-Êàìå íñüêîãî (âèäàíå ï³ä àðõà¿ ÷íèì ïñåâ äîí³ìîì “Ïîä ãî ðîäí³é ñòà ðî æèë” ó Êðå ìåí ÷óö³ 1891 ð.), “Èñòî ðèêî-àðõå î ëî ãè - ÷åñ êèé î÷åðê áûâ øàãî Ïèâî ãîð ñêîãî ìîíàñ òèðÿ…” ÷èòà÷à Àíòîíîâè÷à ñâÿ ùå íèêà Îëåê ñàí äðà Ìàò ÷åíêà (âèäàíèé â Êðå ìåí ÷óö³ 1891 ð.). Òîãî æ ðîêó â Ïîë òàâ³ Âàñèëü Áó÷ íå âè÷ âèäàâ (íà øïàëü òàõ “Ïîë òàâ ñêèõ ãóáå - ðíñêèõ âåäî ìîñ òåé” òà îêðå ìîþ â³äáèò êîþ (32 ñòîð.)) íàðèñ “Êðå ìåí ÷óã è ïîñàä Êðþ êîâ”. Éîãî íàóêîâ³ âàð òîñò³ Íèêî ëàé ÷èê îö³íèâ íåâè ñîêî, àëå âèç íà âàâ êîðèñí³ñòü ïðàö³ äëÿ ïîïó ëÿ ðè çàö³¿ çíàíü ïðî ð³äíèé êðàé17. Óí³êàëüí³ ìàòåð³àëè ç ³ñòîð³¿ ì³ñöå âîãî êðàþ â ïåðø³ äåñÿ òèë³òòÿ ÕÕ ñò. áóëè ç³áðàí³ òà îïðàöü î âàí³ äîñë³äíè êàìè, ÿê³ ãóð òó âà ëèñÿ íàâêîëî Ïîë òà âñüêî¿ òà Êàòå ðè íîñ ëà âñüêî¿ ãóá åðíñüêèõ àðõ³âíèõ êîì³ñ³é. Óò³ì, ¿õ âèäàííÿ âñå æ äàþòü íàéá³ëüøå ³íôîð ìàö³¿ ïðî âæå ïîñòêî çàöüê³ – íîâî ðîñ³éñüê³ òà ìàëî ðîñ³éñüê³ ïåð³îäè â ³ñòîð³¿ Êðåìåí÷ó÷÷èíè. Ïåâí³ çäî áóòêè ìàâ ³ ì³ñöå âèé êðàºçíàâ ÷èé ðóõ 20-õ ðð. ÕÕ ñò. Ñë³ä çàçíà ÷èòè, ùî ³ â³í âåëè êîþ ì³ðîþ áóâ äèðè ãî âà íèé ç³ øïàëüò “ñòî ëè÷ - íîãî” (ðåñ ïóáë³êàíñüêîãî) êè¿âñüêîãî ÷àñî ïèñó “Êðàºçíà âñòâî”18. Ç-ïîì³æ “ïðîâ³íö³éíèõ” çäî áóòê³â âàðòî â³äçíà ÷èòè ÿê³ñíå âèäàííÿ 2-ãî òîìó çá³ðíèêà “Ïîë òàâ ùèíà”, çä³éñíåíå 1927 ð. ñèëàìè Ïîë òà âñüêîãî äåð æàâ íîãî ìóçåþ ³ì. Â.Ã.Êîðî ëåíêà (óïî ðÿä íèêè Ì.Ô³ëÿíñüêèé, ß.Ðèæåíêî, çàãàëüíà ðåäàêö³ÿ Ì.Êðè âî ðîò ÷åíêà). Áåç ïî ñå ðåä íüî ö³êàâèé òóò ðîçä³ë Õ² “²ñòî ðè÷í³ ÷àñè íà Ïîë òàâ ùèí³” ï³äãî òó âàâ À.Êîçà ÷åíêî. Âàðòî çàââà æèòè, ùî ÷àñ òèíà êðàºçíàâ ÷èõ ïðàöü öüîãî ïåð³îäó äîñ³ íå îïóáë³êîâàíà19. Ï³ñëÿ ïîãðîìó 30-õ ðð. ÕÕ ñò., ÿêèé íå îá³éøîâ æîä íîãî óêð à¿íñüêîãî ³ñòî ðè÷ íîãî îñå ðåäêó, àêà äåì³÷íèé ïðî åêò ï³äãî òîâêè ìîíó ìåí òàëü íî¿ “²ñòîð³¿ ì³ñò ³ ñ³ë ÓÐÑÐ” íà ðóáåæ³ 60-õ òà 70-õ ðð. ÕÕ ñò. äàâ íîâå äèõàííÿ ì³ñöå âîìó êðàºçíà âñòâó ³ íà Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èí³. Íà æàëü, â³í òàêîæ çðî áèâ êîìï³ëÿö³þ, ÷àñòî-ãóñòî íàâ³òü áåç ïîñè ëàííÿ íà äæå ðåëà, ñòàí - 254 é èêüñ ð è Â î ð ò è ì Ä ñüêèé íàïàä ó XVIII â. (ñòàòòÿ äëÿ æóð íàëó “Óêðà¿íà” íàïè ñàíà áëèçüêî 1929 ð. – ²Ð ÍÁÓÂ. – Ô.Õ. – Ñïð. 17698). 17 Íèêî ëàé ÷èê Ô. [ðåö.] Áó÷ íå âè÷ Â. Êðå ìåí ÷óã è ïîñàä Êðþ êîâ. Ïîë òàâà 1891 ã.// Êèåâ ñêàÿ ñòà ðèíà. – 1892. – ¹5. – Ñ. 306-309. 18 Ç íèì çîê ðåìà áóëè ïîâ’ÿ çàí³ êðå ìåí ÷óöüê³ àâòîðè íåâå ëè÷ êî¿ ³ñòî ðè÷ íî¿ äîâ³äêè ïðî ì³ñòî, äèâ.: Ìîëîê³â-Æóðñüêèé Ï.Ï., Íå÷àºâ Ì.Ì., Ðîæ äåñ òâå - íñüêèé Ñ.Ì. Êðå ìåí ÷óê. – Êðå ìåí ÷óê, 1929. 19 Äèâ. íàïðèê ëàä: Áó÷ íå âè÷ Â.Å. Ïîë òàâ ùèíà. Ñòàòüè î íàñå ëåí íûõ ïóí êòàõ Êîáå ëÿê ñêîãî, Êîí ãðàä ñêîãî, Ïîë òàâ ñêîãî óåç äîâ è î ðåêàõ Ïîë òàâ ùèíû (1927 ð., 96 àðê. – çáåð³ãàºòüñÿ â ²Ð ÍÁÓÂ. – Ô.Õ. – Ñïð.11512-11578); Áðè äóí Òèìîô³é. Ì³ñòî Õîðîë òà éîãî ïîâ³ò (143 àðê., ñòîð.38-48 â³äñóòí³ – ²Ð ÍÁÓÂ. – Ô.Õ. – Ñïð.11510. (ïðàöÿ íàïè ñàíà ðàí³øå, äåñü ï³ñëÿ 1914 ð., àëå, çäàºòüñÿ, ñàìå â öåé ÷àñ éøëîñÿ ïðî ¿¿ ï³äãî òîâêó äî âèäàííÿ); Íîâûå Ñàí æàðû, Êîáå - ëÿê ñêîãî óåçäà (12 àðê. – ²Ð ÍÁÓÂ. – Ô.Õ. – Ñïð.11698). äàð òîì äëÿ ïðàöü ç ì³ñöå âî¿ ³ñòîð³¿ (ïðî â³äâåð òèé ïëàã³àò òà ô³êòèâíå ñï³âàâ òî ðñòâî, ùî òàê ñàìî ðîçêâ³òëè áóé íèì öâ³òîì, áàãàòî ïèñàòè, ìàáóòü, íå âàðòî). Íà òâîð÷³ñòü ó ñòèë³ “íîæèöü òà êëåþ” óêóï³ ç ïîïó ëÿ ðè çàö³ºþ íå êðà ùîãî ´àòóíêó ãð³øèëè, çîê ðåìà, ÿê êîëåê òèâíà ïðàöÿ êðå ìåí ÷óöü êèõ êðàºçíàâö³â “Íàðèñ ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷óêà” (Êðå ìåí ÷óê, 1995 ð., äå ðîçä³ëè ïðî ïîä³¿ äî Õ²Õ ñò. ãîòó âàâ Â.Þøêî), òàê ³ (ìåí øîþ ì³ðîþ) ïðàöÿ çíà - íîãî ôàõ³âöÿ ç ³ñòîð³¿ ðåâî ëþö³éíîãî ðóõó ê³íöÿ Õ²Õ – ïî÷àòêó ÕÕ ñò., ïðî ôå ñîðà-êðå ìåí ÷ó æà íèíà Ëüâà ªâñå ëå âñüêîãî “²ñòîð³ÿ Êðå ìåí ÷ó÷ - ÷èíè äî Õ²Õ ñòîë³òòÿ” (Êðåìåí÷óê, 1995). ßêùî õàðàê òå ðè çó âàòè ñó÷àñ íèé ñòàí êðàºçíàâ ÷èõ äîñë³äæåíü íà Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èí³ ïîçà ìåæ àìè Êðå ìåí ÷óêà, òî íàé êðàùå â îçíà ÷å íèõ ãåîã - ðàô³÷íèõ ìåæàõ âåäåòüñÿ ðîç ðîáêà òåì, ïîâ’ÿ çà íèõ ç Äí³ïðî ïåò ðî âñüêîì (ÿê öåí òðîì íèí³øíüî¿ îáëàñò³ òà êîëèø íüî¿ ãóáåðí³¿ òà ³ñòî ðè÷ íî¿ Íîâî - ðîñ³¿). Áåç ïå ðå÷íî, íà öüîìó ïîçíà ÷è ëàñü íàÿâí³ñòü òóò âåëè êîãî óí³âåð - ñè òå òñüêîãî îñå ðåäêó (ÿêèé, áóâàº, äîç âîëÿº ñîá³ é ï³äêî ðåííÿ ñòî ëè÷ íèõ ³íñòè òóö³é20). Íàéá³ëüø áåçâ³äðàäíà ñèòóàö³ÿ íà ê³ðîâîã ðàäñüê³é ÷àñ òèí³ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè21. Íà Ïîë òàâ ùèí³ íîâèìè íàðîá êàìè ùîäî ö³êàâîãî òóò ïåð³îäó ñüî ãîäí³ õèçó þòüñÿ õ³áà àðõå î ëîãè22 òà îñâ³òÿíè23, õî÷à ÿê³ñü ïîîäè íîê³ “ïðî áóä æåííÿ” ³íòå ðåñó äî ì³ñöå âîãî ìèíó ëîãî (õî÷à é ïåðå - âàæíî â ³ñòî ðèêî-ïóáë³öèñ òè÷í³é ÷è òî ïàê ì³ôîëîã³÷íî-ëåãåí äàðí³é ôîðì³) ìîæíà â³äçíà ÷èòè, ñêàæ³ìî, â Ãëî áè íîìó24 (ìîæ ëèâî, òóò ãðàº 255 Ê ðåì åí÷ó÷÷èíà: êîðäîíè ïðåäñò àâëåííÿ, ³ñò îð³îãðàô ³ÿ ò à äæ åðåëà 20 Ùîéíî îäèí ç òàêèõ “çàñëà íèõ êîçà÷ê³â” ïîä à ðó âàâ íîâó ïðàöþ ç ëîêàëü íî¿ ³ñòîð³¿, äèâ.: Ìèöèê Þ.À. Öàðè ÷àíêà êîçàöüêà: Äî 400-ë³òòÿ çàñíó âàííÿ Öàðè - ÷àíêè. – Ê., 2004. – 85 ñ. Íà “äí³ïðî ïåò ðî âñüêîìó” ð³âí³ öÿ ïðàöÿ, çäàºòüñÿ, ñóòòºâî âïëè íóëà íà ï³äãî òîâêó òðîõè øèð øîãî êðàºçíàâ ÷îãî ïîñ³áíèêà, äèâ.: Ñâ³òëåíêî Ñ.²., Á³ëîê³íü À.Ì. Ïðèîð³ëëÿ: ³ñòî ðèêî-êðàºçíàâ÷³ íàðèñè: Íàâ÷. ïîñ³á./ Çà çàã. ðåä. ïðîô. Ì.Ì.Äðîíÿ. – Äí-ñüê, 2004. 21 Ùîï ðàâäà, ùîéíî äî÷å êà ëàñÿ äðóêó íîâà “îáëàñíà” â³çèò³âêà: Êóçèê Á.Ì., Á³ëîøàïêà Â.Â. Ê³ðîâîã ðàä ùèíà: ³ñòîð³ÿ òà ñó÷àñí³ñòü öåí òðó Óêðà¿íè. Â 2 òò. – Äí-ñüê, 2005. Âèäàííÿ áàãàòî ³ëþñ òðî âàíå, àëå òåêñò óêðàé ïðèì³òèâ íèé. 22 Ñóï ðó íåíêî Î.Á., Êóëà òîâà ².Ì., Ìèðî íåíêî Ê.Ì., Êðà êîâà ².Â., Ò³òêîâ Î.Â. Ñòà ðî æèò íîñò³ Êðå ìåí ÷óêà. Àðõåîëîã³÷í³ ïàì ’ÿòêè òåðè òîð³¿ òà îêðóãè ì³ñòà. – Ïîë òàâà-Êðå ìåí ÷óê, 2004; Ñóï ðó íåíêî Î.Á., Êóëà òîâà ².Ì., Ìèðî íåíêî Ê.Ì., Àðòåì’ºâ À.Â., Ìàºâñüêà Ñ.Â. Ñòà ðî æèò íîñò³ îêî ëèöü Êîì ñî ì îëüñüêà. – Ïîë - òàâà, 2005; Ñóï ðó íåíêî Î.Á., Ìàºâñüêà Ñ.Â., Àðòåì’ºâ À.Â., Ãîð áåíêî Ñ.Î. Êóð ãàíè ç ïîõî âàí íÿìè çîëî òî îð äè íñüêîãî ÷àñó ïîáëèçó Âîëî øè íîãî ó ïîíèçç³ Ïñëà. – Ê.-Ïîë òàâà, 2006. 23 Á³ëîóñüêî Î.À., Ìîê ëÿê Â.Î. Íîâà ³ñòîð³ÿ Ïîë òàâ ùèíè. Äðóãà ïîëî âèíà ÕVI – äðóãà ïîëî âèíà XVIII ñòîë³òòÿ: Ïðîá íèé ï³äðó÷ íèê äëÿ 8 êëàñó. – Ïîë òàâà, 2003; Á³ëîóñüêî Î.À., Ñóï ðó íåíêî Î.Á., Ìèðî íåíêî Ê.Ì. Ñåðåä íüîâ³÷íà ³ñòîð³ÿ Ïîë òàâ ùèíè. V – I ïîëî âèíà XVI ñòîë³òòÿ: Ï³äðó÷ íèê äëÿ 7 êë. – Ïîë òàâà, 2004. 24 Ñîðî êî ïóä ².Î. Ãëî áèíå: â³ä õóòîðà äî ì³ñòà. – Ãëî áèíå, 2003 (ïðàöÿ öÿ, ùîï - ðàâäà, ñòâî ðåíà íå ³ñòî ðè êîì ³ ìàº á³ëüøå ñï³ëüíîãî ç ïàíåã³ðè÷ íèì, àí³æ ³ñòîð³îãðàô³÷íèì æàí ðîì). Äèâ. òàêîæ ïðàö³ öüîãî àâòîðà ïðî ñåëèùà Ïîã ðåáè òà Ïóçè êîâå: Ñîðî êî ïóä ². Ïîã ðåáè: â÷îðà, ñüî ãîäí³, çàâòðà: ²ñòî - ðè÷íî-ïóáë³öèñ òè÷ íèé íàðèñ. – Ãëî áèíå, 1997; Éîãî æ. Ïóçè êîâå ðåôîðìóºòüñÿ: ²ñòî ðè÷íî-ïóáë³öèñ òè÷ íèé íàðèñ. – Ãëî áèíå, 1998. ðîëü ñòà òóñ ðàé öåí òðó), Á³ëèêàõ25, Áóãà¿âö³26 òà Êîì ñî ì îëüñüêó (ÿêèé, çäàºòüñÿ, ïðå òåíäóº íà áàãàòó Êåëå áåð äÿ íñüêó ñïàä ùèíó). Îêðåìî ñë³ä çãà äàòè äîâîë³ ö³êàâ³ ìèð ãî ðîäñüê³ êðàºçíàâ÷³ ðîçâ³äêè Ë.Ðîç ñîõè27. Íà ×åð êà ùèí³ ñàì ³ñòî ðè÷ íèé ãåòü ìà íñüêèé ×èãè ðèí ç Ñóáî òî âèì ó êóï³ õ³áà ç Ìîò ðî íè íñüêèì ìîíàñ òè ðåì, çäàºòüñÿ, ùå ì³öíî çàòó ëÿ þòü ³íøó ³ñòî ðè÷íó ×èãè ðèí ùèíó. Óò³ì, ùîéíî ïîáà ÷èâ ñâ³ò íàâ÷àëü íèé ïîñ³áíèê ç ¿¿ ³ñòîð³¿ Â.Ëàçó ðåíêà28. Ç ³íøîãî “÷åð êàñü êîãî” êðàºçíàâ ÷îãî äîðîáêó íà îñîá ëèâó óâàãó çàñëó ãî âó þòü ïðàö³ Þ.Ìàðè íî âñüêîãî29. Íàñàìê³íåöü çàóâàæó, ùî öå äîñë³äæåííÿ áóëî á êóäè ìåíø ö³êàâèì òà ³íôîð ìà òèâ íèì áåç âåëè ÷åç íîãî êîì ïëåêñó ñïåö³àëü íî¿ ôàõî âî¿ (³ íå ëèøå ³ñòî ðè÷ íî¿) ë³òåðà òóðè, ÿêà çàãà ëîì íå ìàëà íà óâàç³ ïðåä ñòàâ ëåííÿ ìèíó ëîãî Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè ó ö³ë³ñíîìó âèã ëÿä³. Áàãà òîã ðàíí³ñòü ³ “íåñïîä³âàíà êîðèñí³ñòü” ïî÷åð ïíó òèõ çâ³äòè ôàêò³â äîç âîëÿº ö³ëêîì îïòèì³ñòè÷íî îö³íþâàòè ïåð ñïåê òèâè ïîä àëü øèõ êðå ìåí ÷ó êîç íàâ ÷èõ äîñë³äæåíü íà çàñà äàõ ðîç øè ðåííÿ ¿õ êîìïàðàòèâ³ñòè÷íèõ îáð³¿â. * * * Òðà äèö³éíèé äëÿ ïðî ôåñ³éíîãî ³ñòî ðèêà çàêëèê “Äî äæå ðåë!” ó âèïàäêó äàíîãî äîñë³äæåííÿ ìàº äîäàò êîâó âàãó, îñê³ëüêè, ÿê áóëî çàçíà - ÷åíî â ïîïå ðåä íüîìó ³ñòîð³îãðàô³÷íîìó íàðèñ³, äîñ³ ³ñíó þòü âåëè ÷åçí³ “á³ë³ ïëÿìè” ó ïðåä ñòàâ ëåíí³ ìèíó ëîãî Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè ÿê çà ïðî ñòî ðî - âîþ, òàê ³ õðî íî ëîã³÷íîþ øêà ëîþ âèì³ðó. Îñîá ëèâî òóò íå ïîùàñ òèëî XVIII ñò., õî÷à çà áàãà òñòâîì òà ð³âíåì çáå ðå æåííÿ äæå ðåëü íèõ êîì - ïëåêñ³â âîíî çíà÷íî âèãðàº íà òë³ ïîïå ðåäí³õ ÕVI òà XVII ñòîë³òü. Áåçó ìîâíî, òóò áàãàòî âàæèòü òà îáñòà âèíà, ùî êëà ñè÷ íèé óêð à - ¿íñüêèé ³ñòî ðè÷ íèé “ãðàíä-íàðà òèâ” òàê ³ íå áóâ í³êîëè äîâå äå íèé äî îñòàí íüîãî â³êîâîãî â³äòèíêó ðàí íüîãî ìîäåðíó (Ì.Ãðó øå âñüêèé, ÿê äîáðå â³äîìî, â ìîíó ìåí òàëüí³é “²ñòîð³¿ Óêðà¿íè-Ðóñè” çóïè íèâñÿ íà 1658 ð.). Äîñèòü ÷èñ ëåíí³ ïðè íàã³äí³ îïðà öþ âàííÿ îêðå ìèõ òåì òà ïðî - áëåì, ïîâ’ÿ çà íèõ ³ç XVIII ñò., íå ìîæóòü ââà æà òèñÿ ñïðàâä³ àäåê âàò íîþ çàì³íîþ. Â³äòàê, ñàìå ï³ä ÷àñ ðîáîòè ç äæå ðå ëàìè, ùî ïîõî äèëè ç öüîãî ñòîë³òòÿ, ìåí³ íàé ÷àñò³øå äîâî äè ëîñü â³ä÷ó âàòè ñåáå äæå ðå ëîç íàâ - 256 é èêüñ ð è Â î ð ò è ì Ä 25 Ëàòà À.Ò. Á³ëèêè: ³ñòî ðè÷íå ìèíóëå â äîêó ìåí òàõ, ñïî ãà äàõ ³ õóäîæí³õ òâî ðàõ: ²ñòî ðè÷íå äîñë³äæåííÿ. – Ê., 2002 (âæå 4-å äîïîâ íåíå ³ äîîï ðàöü î âàíå âèäàííÿ). 26 Òêà ÷åíêî Ï.À Ñåëî ìîº: (Ñòîð³íêè ç ³ñòîð³¿ ñåëà Áóãà¿ âêè íà Ïîë òàâ ùèí³). – Ãëî áèíå, 2001. 27 Ðîç ñîõà Ë. Ìèð ãî ðî äñüêà ñòà ðî âèíà. Äîñë³äæåííÿ. Ñòàòò³. Íàðèñè. Ðîçâ³äêè. – Êîáå ëÿêè, 2002. Ùîéíî âèé øëà äðó êîì é íîâà ¿¿ ïðàöÿ: Ðîç ñîõà Ë.Î. Ãðó çèíè â Óêðà¿í³. Øëÿ õàìè Äàâèäà Ãóðàì³øâ³ë³. – Ìèð ãî ðîä, 2005. 28 Ëàçó ðåíêî Â. ²ñòîð³ÿ ×èãè ðèí ùèíè (ç íàé äàâí³øèõ ÷àñ³â äî ñüî ãî äåííÿ). – ×åð êàñè, 2004. 29 Ìàðè íî âñüêèé Þ.Þ. Ç ³ñòîð³¿ ñåëà Æîâ íèíå â XVI-XVIII ñò.// Óêð. ³ñòîð. æóðí. – 1987. – ¹7. – Ñ.114-120; Éîãî æ. ×åð êàñüêà ìèíóâ øèíà. Ïðà âîñ ëàâí³ ìîíàñ - òèð³ íà òåðåí³ ñó÷àñ íî¿ ×åð êàñü êî¿ îáëàñò³ äî 1917 ðîêó. – ×åð êàñè, 1997. – Êí.². öåì-ïåð øîï ðîõ³äöåì (÷è òî ïåð øî ÷è òà ÷åì), àí³æ äîñâ³ä÷å íèì ³ñòîð³îãðà ôîì. Îñíîâí³ äæå ðåëüí³ çíàõ³äêè ïîõî äÿòü ç ôîíä³â Öåí òðàëü íîãî äåð æàâ - íîãî ³ñòî ðè÷ íîãî àðõ³âó â ì.Êè¿â (ÖÄ²ÀÓÊ) òà ²íñòè òóòó ðóêî ïèñ³â Íàö³îíàëü íî¿ á³áë³îòåêè Óêðà¿íè ³ì.Â.².Âåð íà äñüêîãî (²Ð ÍÁÓÂ), õî÷à îêðåì³ äîêó ìåíòè ìåí³ ïîùàñ òèëî çíàéòè é ó Ãîëîâ íîìó àðõ³â³ àêò³â äàâí³õ ó Âàð øàâ³ (AGAD – Archiwum Glowny Aktow Dawnich w Warszawi). Öå, çîê ðåìà, ñâ³ä÷åííÿ ïðî ïîõ³ä êîçàê³â (ó ò.÷. êðå ìåí ÷ó æàí) 1653 ð. íà Ìîçèð ùèíó, ïðèâ³ëåé Êðå ìåí ÷óêó êîðîëÿ ßíà-Êàçè ìèðà 1659 ð., ïðèâ³ëåé-íàä àííÿ íà Êðå ìåí ÷óöüêå ñòà ðîñ òâî â³ä êîðîëÿ ßíà ²²² Ñîáåñü êîãî 1689 ð. òà äåÿê³ êàð òîã ðàô³÷í³ ìàòåð³àëè ÕVIII ñò. ïðî Íàä - òÿñ ìè íñüêå ïðè êîð äîííÿ. Ç ìàòåð³àëàìè ëþñ òðàö³¿ Êè¿âñüêîãî âîºâîäñòâà 1631 ð. (àðõ³â Ñàí ãóøê³â) òà îêðå ìèìè ³íøèìè äæå ðå ëàìè ìåí³ äîâå ëîñÿ îçíà éî ìè òèñÿ â Êðàêîâ³ (Archiwum Panstwowe w Krakowie). Ö³êàâèìè ñòàëè òàêîæ ìàòåð³àëè á³áë³îòåêè Îññîë³íñüêèõ (ëèñ òó - âàííÿ ôåëüäìàð øàëà Ì³í³õà òà ³íøèõ ðîñ³éñüêèõ ÷èí³â ç ¿õ ïîëüñüêèìè êîëå ãàìè ç ïðè âîäó êîíôë³êò³â íà ïðè êîð äîíí³ íàïå ðå äîäí³ òà â ïåð³îä ðîñ³éñüêî-òóðåöü êî¿ â³éíè 1735-1739 ðð. – ðóêî ïèñ ¹2684/²²). Ç íèìè ÿ îçíà éî ìèâñÿ çà ïîñå ðåä íèö òâîì ì³êðîô³ëüì³â, êîòð³ çáåð³ãàþòüñÿ â Íàö³îíàëüí³é á³áë³îòåö³ (Biblioteka Narodowa) ó Âàð øàâ³ (mf ¹26613). Ó ÖÄ²ÀÓÊ íàéá³ëüøå ìàòåð³àë³â äëÿ öüîãî äîñë³äæåííÿ áóëî ïî÷åð - ïíóòî ç ôîíä³â 51 (Ãåíå ðàëüíà â³éñüêîâà êàí öå ëÿð³ÿ), 59 (Êè¿âñüêå ãóá - åðíñüêå ïðàâë³ííÿ), 102 (Ìèð ãî ðî äñüêà ïîëêîâà êàí öå ëÿð³ÿ), 103 (Ìèð ãî ðî äñüêèé ïîëêî âèé ñóä) òà 127 (Êè¿âñüêà äóõîâíà êîí ñèñ òîð³ÿ). Îêðåì³ äîêó ìåíòè ïîõî äÿòü òàêîæ ç ôîíä³â 52 (Ãåíå ðàëüíà ñêàð áîâà êàí - öå ëÿð³ÿ), 55 (Êàí öå ëÿð³ÿ ì³í³ñòå ðñüêîãî ïðàâë³ííÿ), 56 (Ãåíå ðàëü íèé â³éñüêî âèé ñóä), 57 (Ãåíå ðàëü íèé îïèñ Ë³âîáå ðåæ íî¿ Óêðà¿íè 1765-1769 ðð.), 64 (Ñîòåíí³ êàí öå ëÿð³¿ Ë³âîáå ðåæ íî¿ Óêðà¿íè), 229 (Ê³ø Íîâî¿ Çàïîð³çüêî¿ Ñ³÷³), 269 (Êàí öå ëÿð³ÿ ãåòü ìàíà Ê.Ðîçó ìî âñüêîãî), 1104 (Êè¿âñüêà ãàðí³çîííà êàí öå ëÿð³ÿ), 1501 (Ïîõ³äíà Ãåíå ðàëüíà â³éñüêîâà êàí öå ëÿð³ÿ), 1632 (Êîì³ñ³ÿ åêî íîì³¿), 131 (Êèºâî-Ñëó ïñüêèé Ïóñ - òèííî-Ìèêî ë à¿âñüêèé ÷îëîâ³÷èé ìîíàñ òèð). Çàó âàæó, ùî îïðàöü î âàí³ ìíîþ ôîíäè òà îêðåì³ äîêó ìåíòè ñòà íîâ ëÿòü (îñîá ëèâî ùîäî ÕVIII ñò.) õ³áà âåðõ³âêó òîãî “àéñáåðãà” äæå ðåë, ùî ìîæóòü áóòè ùå çàëó ÷åí³ äî ïîä³áíèõ äîñë³äæåíü. Â ²Ð ÍÁÓÂ îïðàöü î âó âà ëèñü ìàòåð³àëè ôîíäó ² (çá³ðêà Î.Ëàçà ðå - âñüêîãî); ôîíäó ²²: âèïèñêè (³ç çá³ðêè ²ñòî ðè÷ íî¿ Ñåêö³¿ ²ñòî - ðè÷íî-Àðõåîãðàô³÷íîãî ³íñòè òóòó ÓÀÍ) ç ìàòåð³àë³â Áºëãî ðî äñüêîãî ñòîëó çà 1660-1667 ðð. (ñïð.15401-15424) òà Ðîç ðÿä íîãî ïðè êàçó ð³çíèõ ñòîë³â çà 1662 ð. (ñïð.15544), çá³ðêè ïîëêîâ íèêà ²ëë³ Íîâèöü êîãî (¹1 – ñïð.13960-14039 çà 1680-1697 ðð., ¹2 – ñïð.14040-14171 çà 1670-1696 ðð., ¹3 – ñïð.14172-14288 çà 1679-1696 ðð., ¹4 – ñïð.14289-14460 çà 1679-1697 ðð., ¹5 – ñïð.14462-14664 çà 1679-1697 ðð., ¹6 – ñïð.14664-14816 çà 1680-1699 ðð., à òàêîæ ñïð.14500-14599); ôîíä³â Õ (ÂÓÀÍ) òà 113 (ðîáî÷³ íîòàòêè Ì.Òêà÷åíêà) òîùî. 257 Ê ðåì åí÷ó÷÷èíà: êîðäîíè ïðåäñò àâëåííÿ, ³ñò îð³îãðàô ³ÿ ò à äæ åðåëà Íåâå ëèêà ê³ëüê³ñòü àðõ³âíèõ ìàòåð³àë³â ïîõî äèòü ç Äåð æàâ íîãî àðõ³âó Äí³ïðî ïåò ðî âñüêî¿ îáëàñò³ (ÄÀÄÎ). Ïåð âàæíî âîíè ñòî ñó þòüñÿ îêðåñ ëåííÿ äîë³ äåÿ êèõ “ãåðî¿â” âæå ïîçà 1764 ð., ó “íîâî ðîñ³éñüêèé” ïåð³îä ì³ñöå âî¿ ³ñòîð³¿. Çðî çóì³ëî, ùî âåëèêó ê³ëüê³ñòü ìàòåð³àë³â äîñë³äæåíî çà âæå âèä ðó - êó âà íèìè äæå ðå ëàìè, çíà÷íà ÷àñ òèíà ç ÿêèõ í³êîëè íå çàëó ÷à ëàñÿ äî ïðàöü ç ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè. Ïðè ÷îìó ñïðîñ òî âàíî ÷èìàëî âèê ðèâ - ëåíü ó òëó ìà ÷åíí³ äåÿ êèõ òàêèõ äæå ðåë, ùî òðàï ëÿ ëèñÿ ó òâî ðàõ, ÿê³ íàëå æàòü äî ïîïå ðåä íüî¿ ³ñòîð³îãðàô³÷íî¿ òðàäèö³¿. Îêðåì³ äæå ðåëüí³ çíàõ³äêè ÿ ïîðà õó âàâ ìîæ ëè âèì ïîä àòè â Äîäàò êàõ äî çãà äó âà íî¿ ìîíîã ðàô³¿. Âîíè õ³áà ïî÷àñòè ìîæóòü çàì³íèòè õðåñ òî - ìàò³þ ç ³ñòîð³¿ Êðå ìåí ÷ó÷ ÷èíè, ïðî åêò âèäàííÿ ÿêî¿ ìåí³ íå âäà ëîñÿ ðåàë³çóâàòè ³ç íåçà ëåæ íèõ â³ä îêðå ìîãî äîñë³äíèêà îáñòà âèí. Íà â³äì³íó â³ä ïåð øîãî âèäàííÿ ö³º¿ ìîíîã ðàô³¿, òóò ÿ ìàþ çìîãó îïóáë³êóâàòè é ³ëþñ òðà òèâí³ ìàòåð³àëè, ùî º ó ìîºìó ðîçïîðÿäæåíí³. 258

Кременчуччина: кордони представлення, історіографія та джерела

Репозитарії

Схожі ресурси