Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Нові дослідження пам’яток козацької доби в Україні |
|---|---|
| Datum: | 2012 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Polnisch |
| Veröffentlicht: |
Центр пам’яткознавства НАН України і УТОПІК
2012
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/40561 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali / T. Srogosz // Нові дослідження пам’яток козацької доби в Україні: Зб. наук. ст. — 2012. — Вип. 21, ч. 2. — С. 88-92. — Бібліогр.: 16 назв. — пол. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860249280930906112 |
|---|---|
| author | Srogosz, T. |
| author_facet | Srogosz, T. |
| citation_txt | Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali / T. Srogosz // Нові дослідження пам’яток козацької доби в Україні: Зб. наук. ст. — 2012. — Вип. 21, ч. 2. — С. 88-92. — Бібліогр.: 16 назв. — пол. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Нові дослідження пам’яток козацької доби в Україні |
| first_indexed | 2025-12-07T18:40:55Z |
| format | Article |
| fulltext |
88
8. Chojnowski А., Bruski J. Ukraina / Andrzej Chojnowski, Jan Bruski. –
Warszawa: Trio, 2006. – 409 s.
9. Сzołowski A. Udostojnienie herbu Jana Wyhowskiego, hetmana wojsk zaporoskich, z r.
1659 / Aleksander Czołowski. // Misięcznik heraldyczny. – 1909. – Nr.12 – S. 165-168.
10. Halecki O. Das Nationalitätenproblem Im Alten Polen / Oskar Halecki. –
Krakau: Zentral Verlagsbureau des Polnischen Obersten Nationalkomitess, 1916. – 105 s.
11. Halecki O. O pierwotnym herbie Wyhowskich / Oskar Halecki. // Misięcznik
heraldyczny. – 1910. – Nr. 6-7 – S. 106-107.
12. Luba-Radzimiński Z. Materyały do historyi oblężenia i obrony Lwowa w 1672 r.
z dodaniem kilku szczegółów odnoszących się do życia i spraw domowych Jana Eliasza z
Łąki Łąckiego, chorążego ziem pruskich, generał majora wojsk JKM. cudzoziemskich,
ówczesnego komendanta Lwowa / Zygmunt Luba-Radzimiński. – Kraków: W drukarni
«Czasu» Fr. Kluczyckiego I Sp., 1884. – 60 s.
13. Pierzchała L. Kronika Polskiego Towarzystwa Heraldycznego / Ludwik
Pierzchała // Miesięcznik Heraldyczny. – 1933. – Nr. 12. – S. 193-203.
14. Tomkiewicz W. Powstanie kozackie w roku 1630 / Władysław Tomkewicz. //
Przegląd powszechny. – 1930. – T. 187. – S. 104-128.
15. Tomkewicz W. Testament Jeremijego Wiśniwieckiego / Władysław Tomkewicz
// Miesięcznik Heraldyczny. –1930. – Nr. 4 – S. 67-76.
16. Tomkiewicz W. Jeremi Wisniowiecki (1612 – 1651) / Władysław Tomkewicz. –
Warszawa: nakladem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego,1933.– XVI. – 406 s.
17. Semkowicz W. Rozwój nauk pomocniczych historii w latach 1886-1936 /Władysław
Semkowicz. – Lwów: Z drukarni Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1937. – 33 s.
Tadeusz Srogosz (Częstochowa),
професор, доктор хабілітований
Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali
Prace historyczne Ludwika Kubali wciąż wzbudzają zainteresowanie,
wydawane są w formie reprintów, aczkolwiek do dziś brak solidnego naukowego
opracowania oraz wnikliwej oceny jego bogatej i różnorodnej twórczości. Jeśli
nie liczyć prac ogólnych i wydań słownikowych, to niewiele osób zajmowało się
badaniami nad historiografią lwowskiego uczonego. Przedstawicielka
poznańskiego ośrodka badań nad historią wojskowości, Aleksandra Kubiak,
zajęła się militarnymi aspektami twórczości Ludwika Kubali1. Autorka
stwierdziła, że pomimo wielu braków prace Ludwika Kubali są nadal przydatne
dzięki informacjom o faktach z zakresu uzbrojenia, wyposażenia, sposobu
prowadzenia wojen, obyczajowości, strategii i taktyki. Oksana Ruda poddała
analizie dorobek historiograficzny Ludwika Kubali dotyczący stosunków polsko-
ukraińskich w XVII w., zwłaszcza zaś wojen kozackich2. Autorka zwróciła
uwagę na próbę obiektywnej oceny przyczyn i przebiegu walk. Ludwik Kubala
był jednak badaczem, który te zagadnienia rozpatrywał z pozycji polskich i tylko
częściowo uwzględnił wizje strony ukraińskiej.
Ludwik Kubala urodził się 9 września 1838 r. w Kamienicy pod Limanową,
zaś zmarł 30 września 1818 r. we Lwowie3. Przyszły badacz epoki staropolskiej,
89
studiował prawo, historię i filozofię w Krakowie i Wiedniu. Brał czynny udział w
przygotowaniach do powstania styczniowego. Był szefem policji powstaniowej w
Krakowie, za co przesiedział prawie dwa lata w więzieniu. Po wyjściu na
wolność podjął przerwane w 1863 r. starania o uzyskanie doktoratu na
Uniwersytecie Jagiellońskim, co zakończyło się sukcesem w 1867 r. Po
nieudanych staraniach o katedrę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie
przeniósł się do Lwowa, gdzie pracował jako profesor gimnazjalny, od 1883 r.
łącząc obowiązki pedagoga ze stanowiskiem kierownika lwowskiej Biblioteki
Pawlikowskich. Już od 1873 r. zaczęły ukazywać się drukiem szkice poświęcone
wydarzeniom i osobom siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej, które zostały
opublikowane w latach 1880-1881 w dwóch tomach jako Szkice historyczne. W
kolejnych latach ukazywały się kolejne tomy tego dzieła. Ludwik Kubala poświęcał
się też różnorodnym inicjatywom społecznym dla miasta Lwowa. Był członkiem
Akademii Umiejętności i doktorem honoris causa Uniwersytetu Lwowskiego.
Jednym z podstawowych pytań odnośnie historiografii Ludwika Kubali jest
sposób opisu postaci. Właśnie malowniczość osób, literackie ujęcia4, sprawiły, że
Henryk Sienkiewicz po ukazaniu się Szkiców historycznych zaczął pisać Trylogię.
Sienkiewiczowskie opisy Kozaków, tworzone niewątpliwie pod wpływem
dziejopisarstwa Ludwika Kubali, do dziś wywołują kontrowersje i emocje.
Natomiast napisana w połowie lat pięćdziesiątych XX w. powieść Władysława
Zambrzyckiego, która dotyczy stosunków Rzeczypospolitej z Moskwą w XVII w.
(zderzenia dwóch światów/mentalności: europejskiej i azjatyckiej), a inspirowana
szkicem Ludwika Kubali Poselstwo Puszkina w Polsce, pozostała w
maszynopisie ze względu na funkcjonowanie cenzury do 2007 r.5 W swoich
rozważaniach nie będę zagłębiał się ani w skomplikowane oceny relacji polsko-
ukraińskich, jak również w metodologiczne dywagacje odnośnie roli jednostek i
mas w dziejach, lecz zatrzymam się nad problemem sposobu konstruowania
postaci historycznych przez Ludwika Kubalę.
Ludwik Kubala w swoich pracach historycznych przedstawił całą galerię
postaci Kozaków: od hetmana zaporoskiego Bohdana Chmielnickiego, jego
synów i innych osób z jego otoczenia, pułkowników, do osób mniej znaczących,
ale potrzebnych w danym momencie do konstruowania narracji. Jedynie tak
zwaną czerń kozacką i chłopską ukazał jako masę.
Niewątpliwie centralną postacią w narracji o wojnach kozackich pozostawał
Bohdan Chmielnicki. Ludwik Kubala widział wiele okoliczności społecznych,
kulturowych, narodowych, religijnych etc., które doprowadziły do wybuchu
powstania w 1648 r., aczkolwiek według niego bezpośrednią przyczyną była
osobista krzywda Chmielnickiego . Mimo że dość powszechnie Ludwikowi
Kubali odmawiano kompetencji wojskowych (czasami również padały oskarżenia
o niedostatki w krytyce źródeł i analitycznego myślenia), na tle stosunków
społeczno-politycznych i militarnych scharakteryzował on Chmielnickiego jako
dobrego wodza i polityka, wręcz męża stanu, prowadzącego aktywną politykę
zagraniczną i umiejącego organizować działania dywersyjne na głębokim
zapleczu armii koronnej. Na przykład w 1651 r. emisariusze Chmielnickiego
90
wprowadzali zamieszanie i trwogę w Rzeczypospolitej, co prowadziło między
innymi do powstania na Podhalu (rozprawa Kostka Napierski). Potrafił być
również przebiegły. Na przykład pod Zborowem początkowo prosił króla o
przebaczenie, „zaręczał wierność i posłuszeństwo, i oświadczał, że gotów ustąpić
buławy Zabuskiemu, jeśli taka wola królewska”6. Chmielnicki zręcznie
kształtował opinię społeczną, nawet w obliczu niebezpieczeństwa potrafił
przekonać do swoich racji czerń chłopską. Ludwik Kubala w wielu swoich
szkicach rysował obraz skomplikowanej gry Chmielnickiego między
Rzeczypospolitą, Chanatem Krymskim, Mołdawią i Wołoszczyzną, Turcją,
Rosją, Siedmiogrodem, Szwecją etc.
Ludwik Kubala bynajmniej nie ograniczył się do roli politycznej i militarnej
Chmielnickiego, lecz przedstawił go jako człowieka nie pozbawionego uczuć i emocji,
co przejawiło się między innymi szacunkiem do zasłużonego żołnierza z przeciwnego
obozu Mikołaja Zaćwilichowskiego, czy dość gwałtownym uczuciem do Heleny
Czaplińskiej (II voto Chmielnickiej). Równie realistycznie, przywołując ówczesne
źródła, Ludwik Kubala opisał śmierć Chmielnickiego i autentyczną żałobę nie tylko
najbliższych, lecz także ludu ukraińskiego7. Wyliczanie pochwał, jakich nie szczędził
hetmanowi zaporoskiemu Ludwik Kubala, przekroczyłoby znacznie rozmiary pracy,
dlatego ograniczę się do jednego zdania: „Był to człowiek pod każdym względem
nadzwyczajnych wymiarów – przerastał ludzi wysoko uzdolnionych do tego stopnia, że
wkraczał w dziedziny niepochwytne”8.
Jednak najbardziej kontrowersyjnym tematem, po Ludwiku Kubali raczej
omijanym przez historyków, jest pijaństwo Chmielnickiego. Historyk napisał
między innymi: „Wszelkie działania wojenne zależały od tego, czy hetman był
pijany czy trzeźwy. Od tego również zależała karność i posłuszeństwo w obozie.
Kiedy on pił, piło i wojsko całe. Nie było wtedy mowy o posłuszeństwie;
pułkownicy chowali się po namiotach, kupy chłopstwa rzucały się jedne na drugie
i rabowały w obozie. Zdawało się, że niema siły ludzkiej, któryby mogła
przywrócić porządek, dopóki on nie otrzeźwiał”9. No cóż, nie pierwszy i nie
ostatni przywódca narodu mający problem z alkoholem. Dla równowagi podam,
że protektor podstarościego Daniela Czaplińskiego, wroga Chmielnickiego,
hetman wielki koronny Mikołaj Potocki pod Korsuniem w 1648 r. siedział
podobno pijany w karecie, zamiast dowodzić armią, i otrzeźwiał dopiero w
niewoli. Jeden z pamiętnikarzy napisał o nim: „więcej radził o kieliszkach i
szklanicach, niżeli o dobru Rzeczypospolitej i całości onej”10.
Starszy syn Chmielnickiego, Timofiej (zwany zdrobniale lub pogardliwie
Tymoszka), opisany jest najobszerniej w rozprawie Wyprawa żwaniecka w kontekście
skomplikowanych stosunków politycznych i militarnych w Mołdawii. Ludwik Kubala
bardzo realistycznie opisał jego śmierć pod Suczawą, cytując dosłownie
siedemnastowieczne źródło: „Puszkarz wycelował, kula uderzyła w wóz, przy którym
siedział Tymoszek i pił z Kozakami. Zgruchotawszy oś, ugodziła kawałkami tejże
Tymosza z taką siłą, że mózg wyprysnął a on sam na miejscu bez duszy pozostał”11. Z
racji późniejszego pojawienia się w życiu publicznym Ludwik Kubala znacznie mniej
uwagi poświęcił młodszemu synowi Chmielnickiego, Jerzemu.
91
W narracji Ludwika Kubali często przewija się postać Iwana Wyhowskiego12,
aczkolwiek najwięcej w rozprawie Ugoda hadziacka. Przyszły hetman kozacki i
wojewoda skromnie rozpoczął karierę. Chmielnicki docenił jego znajomość języków, a
widząc jego sprawność i pracowitość mianował go pisarzem wojska zaporoskiego.
Ludwik Kubala dość szczegółowo scharakteryzował jego karierę i taktykę polityczną w
okresie samodzielnej działalności, a także, aczkolwiek mniej, życie prywatne.
W wielu pracach, najbardziej zaś w rozprawie Bitwa pod Beresteczkiem
Ludwik Kubala pozytywnie przedstawił umiejętność kierowania ludźmi i sztukę
dowódczą pułkowników kozackich. Musieli oni samodzielnie działać, najpierw w
czasie powitania chana w obozie i „niedyspozycji” Chmielnickiego, a zwłaszcza
później, po uprowadzeniu hetmana zaporoskiego przez Tatarów. W narracji
Ludwika Kubali sprawnie dowodzili wojskiem zastępujący wówczas
Chmielnickiego Filon Dziedziała i Iwan Bohun. Według historyka Dziedziała
„był starym, doświadczonym żołnierzem, na polityce się nie rozumiał, szlachty
polskiej nienawidził, króla czcił i wenerował, wierzył tylko w regularne wojsko i umiał
wypełniać rozkazy”13. Po okrzyknięciu go zdrajcą na hetmana wybrano
najpopularniejszego pułkownika w wojsku kozackim Bohuna. Ludwik Kubala napisał o
nim: „Odwaga lwa, chytrość węża, przebiegłość lisa i lekkomyślność wichru, drgały w
każdej żyle jego. Wolność, step, wojna były jego żywiołem, mało go obchodziło, z kim i
gdzie, byle go żadnem dłuższem zajęciem nie krępowano. Geniusz wojenny i kaprys
kobiecy stworzyły tego Kozaka, któremu nie było równego”14. Tylko przypadek i panika
dopełniły klęski wojska kozackiego, nie zaś błędy w dowodzeniu.
Postacią bardzo popularną dzięki powieści Ogniem i mieczem jest Dymitr
Burłaj. Ludwik Kubala opisał tę postać jako wielkiego wojownika, który był
pułkownikiem kozackim, sławnym z wypraw na Morze Czarne, zwłaszcza zaś z
powodu zdobycia Synkopy15. Kubala nie podaje szczegółowo okoliczności jego
śmierci. Stało się to w czasie próby obejścia na czele Kozaków zadnieprzańskich
obozu polskiego i zdobycia kwatery regimentarza Andrzeja Firleja.
Ludwik Kubala podał o wiele większy zestaw nazwisk pułkowników
kozackich, ale – co przecież zrozumiałe – zwykle w kontekście toczących się
działań wojennych lub innych okoliczności, na przykład stosunku do ugody
perejasławskiej lub hadziackiej.
Lwowski historyk barwnie kreślił postacie Kozaków z połowy XVII w.,
charakteryzując nie tylko ich wkład do dziejów politycznych i militarnych, lecz
również przedstawiając szczegóły ich życia, w tym emocje i słabości.
Współcześnie teoretycy dużo uwagi poświęcają na tak zwane historiograficzne
kreowanie bohaterów16. Czy Ludwik Kubala musiał kreować postacie Kozaków,
czy raczej ich opisy powstawały w sposób naturalny, gdyż odzwierciedlały treści
zawarte w przekazach źródłowych i nastroje zbiorowości? Ludwik Kubala nie znał
oczywiście zaleceń tak zwanej nowoczesnej historiografii, ale zauważamy w jego
narracji ujęcia mikrohistoryczne, czy stosowanie dialogów (co w jego epoce nie
stanowiło wcale rzadkości). Tutaj zapewne tkwiła tajemnica popularności i inspiracji
literackich. Charakterystyka postaci historycznych i ich działalność w narracji Ludwika
Kubali, w tym także Kozaków, wymaga jednak dalszych, gruntownych badań.
92
1. A. Kubiak, Badania nad dziejami wojskowości w twórczości Ludwika Kubali, w: Studia z
dziejów polskiej historiografii wojskowej, t. I, red. B. Miśkiewicz, Poznań 1975, s. 101-115.
2. O. Ruda, Ludwik Kubala jako badacz dziejów stosunków polsko-ukraińskich XVII
wieku, w: Wielokulturowe środowisko historyczne Lwowa w XIX i XX w., t. II, red. J.
Maternicki, L. Zaszkilniak, Rzeszów 2004, s. 209-217.
3. Dane biograficzne z: W. Czapliński, H. Wereszycki, Kubala Ludwik (1838-1918),
działacz powstańczy 1863, historyk, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 16, Wrocław –
Warszawa – Kraków – Gdańsk 1971, s. 2-5; M. Wierzbicka, Kubala Ludwik, w: Słownik
historyków polskich, Warszawa 1994, s. 273-274.
4. Aleksandra Kubiak oceniła, że narracja Ludwika Kubali bardziej przypomina
gawędę historyczną niż typową pracę naukową (op. cit., s. 110).
5. W. Zambrzycki, W oficynie Elerta. Luźne zapiski księgarskie z roku 1650,
Warszawa 2007.
6. L. Kubala, Szkice historyczne, t. I, Warszawa 1901, s. 153.
7. Ibidem, t. V, Lwów-Warszawa 1917, s. 214-216.
8. Ibidem, t. III, Warszawa-Kraków 1910, s. 8.
9. Ibidem, t. I, s. 270.
10. J. Jerlicz, Latopisiec albo Kroniczka…, t. I, wyd. K.W. Wójcicki, Warszawa 1853, s. 63-64.
11. L. Kubala, op. cit., t. II, Warszawa-Kraków 1901, s. 231.
12. Używa imienia Jan, gdyż Wyhowski był polskim szlachcicem (ibidem, t. VI,
Lwów 1922, s. 85).
13. Ibidem, t. I, s. 297.
14. Ibidem, t. I, s. 301.
15. Ibidem, t. I, s. 123-124.
16. W polskiej metodologii historii najbardziej znane są opinie na ten temat Jerzego Topolskiego
(Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Warszawa 1998, s. 311-321).
Іван Тимів (Калуш Івано-Франківської області), історик
завідувач етнографічного музею Калущини
Розгром гетьманом Яном Собеським татарських військ на
Калущині у жовтні 1672 р.
У цьому році минає 340 років від часу переможної битви польського
короля Яна Собеського з татарами на землях Калуського староства. Тоді
було врятовано тисячі українських невільників від продажу в рабство,
призупинено пограбування й розорення краю. Перемога засвідчила активну
участь населення Прикарпаття в боротьбі з ординцями.
Найдостовірніше джерело, в якому розповідається про перебіг битви –
це лист безпосереднього учасника подій – коронного гетьмана Яна
Собеського до короля Михайла Вишневецького (1669-1673), а не Яна
Казимира (1648–1668), як пише В. Грабовецький, бо, як видно із хронології
правління, Ян Казимир на час битви уже не був королем [1]. Матеріали
цього листа, написаного Яном Собеським до згаданого короля 14 жовтня
1672 р., а також „Щоденника розгрому татар Яном Собеським, маршалком і
гетьманом великим коронним у 1672 році”, автором якого був, очевидно,
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-40561 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 2078-0850 |
| language | Polish |
| last_indexed | 2025-12-07T18:40:55Z |
| publishDate | 2012 |
| publisher | Центр пам’яткознавства НАН України і УТОПІК |
| record_format | dspace |
| spelling | Srogosz, T. 2013-01-20T09:36:07Z 2013-01-20T09:36:07Z 2012 Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali / T. Srogosz // Нові дослідження пам’яток козацької доби в Україні: Зб. наук. ст. — 2012. — Вип. 21, ч. 2. — С. 88-92. — Бібліогр.: 16 назв. — пол. 2078-0850 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/40561 pl Центр пам’яткознавства НАН України і УТОПІК Нові дослідження пам’яток козацької доби в Україні Історико-краєзнавчі дослідження пам’яток пізнього середньовіччя Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali Article published earlier |
| spellingShingle | Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali Srogosz, T. Історико-краєзнавчі дослідження пам’яток пізнього середньовіччя |
| title | Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali |
| title_full | Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali |
| title_fullStr | Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali |
| title_full_unstemmed | Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali |
| title_short | Postacie Kozaków w historiografii Ludwika Kubali |
| title_sort | postacie kozaków w historiografii ludwika kubali |
| topic | Історико-краєзнавчі дослідження пам’яток пізнього середньовіччя |
| topic_facet | Історико-краєзнавчі дослідження пам’яток пізнього середньовіччя |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/40561 |
| work_keys_str_mv | AT srogoszt postaciekozakowwhistoriografiiludwikakubali |