В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве
Рассматриваются идеи В.И. Вернадского о воздействии искусства на творческий потенциал ученого, о роли общечеловеческой культуры для развития научной интуиции и способностей исследователя. Розглядаються ідеї В.І. Вернадського про вплив мистецтва на творчій потенціал вченого, про роль загальнолюдської...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Наука та наукознавство |
|---|---|
| Дата: | 2007 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Російська |
| Опубліковано: |
Центр досліджень науково-технічного потенціалу та історії науки ім. Г.М. Доброва НАН України
2007
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/49171 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве / И.И. Мочалов // Наука та наукознавство. — 2007. — № 3. — С. 73-84. — Бібліогр.: 24 назв. — рос. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859741806444412928 |
|---|---|
| author | Мочалов, И.И. |
| author_facet | Мочалов, И.И. |
| citation_txt | В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве / И.И. Мочалов // Наука та наукознавство. — 2007. — № 3. — С. 73-84. — Бібліогр.: 24 назв. — рос. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Наука та наукознавство |
| description | Рассматриваются идеи В.И. Вернадского о воздействии искусства на творческий потенциал ученого, о роли общечеловеческой культуры для развития научной интуиции и способностей исследователя.
Розглядаються ідеї В.І. Вернадського про вплив мистецтва на творчій потенціал вченого, про роль загальнолюдської культури для розвитку наукової інтуїції та здібностей дослідника.
The paper examines V.I.Vernadsky’s ideas about the influence of arts on researcher’s creative capacities, about the role of the broad humanistic culture for the development of researcher’s scientific intuition and skills.
|
| first_indexed | 2025-12-01T18:56:21Z |
| format | Article |
| fulltext |
Â.Ï. Ëå î íîâ
Êàð òà íà óêè
Ðîç ãëÿ äà þòü ñÿ ïðî áëåìí³ ïè òàí íÿ, ùî ñòî ñó þòü ñÿ ðîç ðîá êè êàð òè íà óêè. Äî òà êèõ ïè òàíü â³äíî ñÿòü ñÿ
ïî íÿò òÿ îêðå ìî¿ íà óêè, âèä³ëåí íÿ íàéá³ëüø çà ãàëü íèõ òèï³â íàóê, âñòà íîâ ëåí íÿ çà ãàëü íî¿ ñèñ òå ìè êî îð äè -
íàò äëÿ êàð òè íà óêè. Âèð³øåí íÿ öèõ ïè òàíü äîç âî ëÿº ðîçì³ñòè òè íà êàðò³ íà óêè ó âïî ðÿä êî âà íî ìó âèã ëÿä³
çà ãàëüí³ òèïè íàóê òà îêðåì³ íà óêè. ßê íàñë³äîê íà êàðò³ íà óêè ðîçì³ùåíî 6 çà ãàëü íèõ òèï³â íàóê, âñå ðå -
äèí³ ÿêèõ çíà õî äèòü ñÿ 64 âå ëèê³ íà óêè òà áëèçü êî 1300 ÷àñ òêî âèõ íàóê.
È.È. Ìî ÷à ëîâ
.�/��.��� ���
��!���������
����
���
�� ���" �
������"�
����
Ðàñ ñìàò ðè âà þò ñÿ èäåè Â.È. Âåð íàä ñêî ãî î âîç äå éñòâèè èñ êó ññòâà íà òâîð ÷åñ êèé
ïî òåí öè àë ó÷å íî ãî, î ðîëè îá ùå ÷å ëî âåñ êîé êóëü òó ðû äëÿ ðàç âè òèÿ íà ó÷íîé èí òó è -
öèè è ñïî ñîá íîñ òåé èñ ñëå äî âà òå ëÿ.
Èñ êóñ ñò âî çà íè ìà ëî â æèç íè
Â.È.Âåð íàä ñêî ãî áîëü øîå ìå ñòî. Äîñ -
òè ãàå ìîå ÷å ëî âå êîì «âîç ìîæ íî áîëü -
øåå ñ÷à ñòüå, — ïè ñàë îí åùå â 1884 ã.,
— ñî ñòî èò êàê â óì ñò âåí íîì è õó äî æå -
ñò âåí íîì êðó ãî çî ðå, òàê è â ìà òå ðè àëü -
íîé îáåñ ïå ÷åí íî ñòè; óì ñò âåí íûé êðó -
ãî çîð — íàó êà; õó äî æå ñò âåí íûé —
èçÿù íûå èñ êóñ ñò âà, ïî ýçèÿ, ìó çû êà,
æè âî ïèñü, ñêóëüï òó ðà…» [1]. «Õó äî æå -
ñò âåí íóþ ëè òå ðà òó ðó ëþá ëþ è çà íåé
âíè ìà òåëü íî ñëå æó, — ïè ñàë îí ìíî ãî
ëåò ñïóñ òÿ. — Î÷åíü ëþá ëþ èñ êóñ ñò âî,
æè âî ïèñü, ñêóëüï òó ðó. Î÷åíü ëþá ëþ
ìó çû êó, ñèëü íî åå ïå ðå æè âàþ. Áîëü øîå
ìîå ëè øå íèå, ÷òî ðåä êî ìíå åå ïðè õî -
äèò ñÿ ñëó øàòü ïî ìîèì ãî äàì. Äîìà â
èç âåñò íîé ñòå ïå íè ýòî çà ìå íÿ ëî ìíå
õî ðî øåå ðà äèî, êî òî ðîå áûëî ó ìåíÿ â
Ìî ñê âå» [2]. Áëèç êè ìè äðóçü ÿ ìè Âåð -
íàä ñêî ãî áûëè èñ òî ðèê è ëè òå ðà òó ðî âåä
È.Ì.Ãðåâñ, èç âåñò íûé õó äîæ íèê
Â.À.Ôà âîð ñêèé. Ëè÷ íî áûë çíà êîì
Âåð íàä ñêèé ñ âå ëè êè ìè ðóñ ñêè ìè ïè ñà -
òå ëÿ ìè Ë.Í.Òîë ñòûì è À.Ì.Ãîðü êèì,
öå íèâ øè ìè íà ó÷ íîå òâîð ÷å ñò âî Âåð -
íàä ñêî ãî î÷åíü âû ñî êî. Õî ðî øî çíàë
Âåð íàä ñêèé òâîð ÷å ñò âî À.È.Ãåð öå íà,
Ð.Ðî ëà íà, Ì.À.Øî ëî õî âà è äðó ãèõ âû -
äàþ ùèõ ñÿ ïè ñà òå ëåé ñ ìè ðî âû ìè èìå -
íà ìè. Ãåòå è Òþò ÷åâ áûëè åãî ëþ áè ìû -
ìè ïî ýòà ìè.
Âû ñî êî öå íèë Â.È.Âåð íàä ñêèé âêëàä
â ìè ðî âîå èñ êó ññòâî ðóñ ñêèõ åãî ïðåä -
ñòà âè òå ëåé — ïè ñà òå ëåé, ïî ý òîâ, õó -
äîæ íè êîâ, êîì ïî çè òî ðîâ ÕIÕ—ÕÕ ââ.
Òàê, â 1897 ãîäó âî âðå ìÿ ðà áî òû â Ìîñ -
êâå Ìåæ äó íà ðîä íî ãî ãå î ëî ãè ÷åñ êî ãî
êîí ãðåñ ñà Âåð íàä ñêèé âìåñ òå ñ íå êî òî -
ðû ìè èíîñ òðàí íû ìè åãî ó÷àñ òíè êà ìè
ïî ñå òèë Òðåòü ÿ êîâ ñêóþ ãà ëå ðåþ. «Ìåíÿ
ñà ìî ãî, — ïè ñàë Âåð íàä ñêèé, — ïî ðà -
çè ëî åå áî ãà òñòâî, íå ñîì íåí íàÿ îãðîì -
íàÿ òà ëàí òëè âîñòü ðóñ ñêî ãî ãå íèÿ, è ÿ
ïå ðå æèë õî ðî øåå ÷ó âñòâî ïàò ðè î òèç ìà,
êîã äà ïðè ñó òñòâî âàë ïðè èñ êðåí íåì,
ïî ñòå ïåí íî íà ðîæ äà þ ùåì ñÿ â èíîñ -
òðàí öàõ, ÷ó âñòâå óäèâ ëå íèÿ è âîñ õè ùå -
íèÿ» [3, c. 162].
Â.È.Âåð íàä ñêèé îò ìå ÷à åò, ÷òî ïðè
âñåì âå ëè êîì çíà ÷å íèè ðóñ ñêî ãî èñ êó ñ -
ñòâà åãî èñ òî ðè ÷åñ êîå âõîæ äå íèå â ñî -
çíà íèå ÷å ëî âå ÷åñ òâà â öå ëîì, â íà öè î -
íàëü íîå ñà ìî ñîç íà íèå íà ðî äîâ Ðîñ ñèè
â òîì ÷èñ ëå, â ñèëó îïðå äå ëåí íûõ îá -
ñòî ÿ òåëüñòâ ïðî èñ õî äè ëî äà ëå êî íå ñðà -
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ��
�(�(�����
����%�����
����������
����
�&��������&�����
� È.È. Ìî ÷à ëîâ, 2007
çó, àâ òî ìà òè ÷åñ êè, à ëèøü èç âåñ òíîå,
èíîã äà äî âîëü íî äëè òåëü íîå âðå ìÿ
ñïóñ òÿ. Ýòî, îäíà êî, îò íþäü íå óìà ëÿ åò
âñå ìèð íî-èñ òî ðè ÷åñ êîé ðîëè ðóñ ñêî ãî
èñ êó ññòâà, òàê êàê âñÿ êîå ïîä ëèí íîå
èñ êó ññòâî, ïî ìíå íèþ Âåð íàä ñêî ãî, íà -
ðîä íî ïî ñâî å ìó ñó ùåñ òâó, ñâî è ìè êîð -
íÿ ìè îíî ãëó áî êî óõî äèò â æèçíü íà ðî -
äà, åå âû ðà æà åò è ïî òî ìó ðàíî èëè ïî -
çäíî åãî âëè ÿ íèå íå èç áåæ íî äîë æíî áó -
äåò ñ áîëü øîé ñè ëîé ñêà çàòü ñÿ â æèç íè
íà ðîä íûõ ìàññ. «Îïðå äå ëåí íàÿ èñ òî ðè -
÷åñ êàÿ ýïî õà, æèçíü äàí íî ãî íà ðî äà, —
ïè ñàë Âåð íàä ñêèé, — ïðî íè êà åò â ñà -
ìóþ ãëó áè íó õó äî æåñ òâåí íî ãî òâîð ÷åñ -
òâà, îíà ãî ðèò è ñâåð êà åò â ñî çäà íè ÿõ
âå ëè êèõ è ìà ëûõ åãî íî ñè òå ëåé, â èñ òî -
ðèè òå àò ðà. Åäâà ëè áó äåò îøè áî÷ íûì
âè äåòü â ýòèõ òâî ðå íè ÿõ ÷å ëî âå ÷åñ êîé
êóëü òó ðû ïðî ÿâ ëå íèå — ñà ìîå ãëó áî êîå
— æèç íè äàí íîé ýïî õè èëè äàí íî ãî íà -
ðî äà. Ïî íèì ìû ìî æåì èç ó÷àòü è ïî -
íè ìàòü äóøó íà ðî äà è æèçíü ýïî õè» [4,
c. 51]. Ïî ýòîé ïðè ÷è íå íà èñ êó ññòâî
Âåð íàä ñêèé ñìîò ðåë êàê íà ìî ãó ùåñ -
òâåí íûé ôàê òîð ôîð ìè ðî âà íèÿ ÷óâñòâ
è íà ñòðî å íèé ëþ äåé, ñî çíà íèÿ è ñà ìî -
ñîç íà íèÿ âñå ãî íà ðî äà â öå ëîì. Îòñþ äà
èì ïîä ÷åð êè âà ëàñü âàæ íîñòü çíà íèÿ
íà ðîä íû ìè ìàñ ñà ìè, êàæ äûì ãðàæ äà -
íè íîì èñ òî ðèè èñ êó ññòâà ñâî åé ñòðà íû
è äðó ãèõ íà ðî äîâ, áå ðåæ íî ãî îò íî øå -
íèÿ ê êëàñ ñè ÷åñ êî ìó íà ñëå äèþ ïðî -
øëî ãî.
«Â ýòîì îò íî øå íèè, — ïè ñàë Âåð íàä -
ñêèé, — èñ òî ðèÿ íà øå ãî íà ðî äà ïðåä -
ñòàâ ëÿ åò óäè âè òåëü íûå ÷åð òû, êàê áóä òî
â òà êîé ñòå ïå íè íå áû âà ëûå. Ñî âåð øàë -
ñÿ è ñî âåð øà åò ñÿ îãðîì íûé äó õîâ íûé
ðîñò, äó õîâ íîå òâîð ÷åñ òâî, íå âèä íûå è
íå ñîç íà âà å ìûå íè ñî âðå ìåí íè êà ìè, íè
äîë ãè ìè ïî êî ëå íè ÿ ìè ñïóñ òÿ. Ñ óäèâ -
ëå íè åì, êàê áû íå îæè äàí íî äëÿ ñà ìî ãî
íà ðî äà, îíè îò êðû âà þò ñÿ õî äîì ïî -
çäíåé øå ãî èñ òî ðè ÷åñ êî ãî èç ó÷å íèÿ…
Ïåð âîé îò êðû ëàñü âçî ðàì ìûñ ëÿ ùå ãî
÷å ëî âå ÷åñ òâà — è îñîç íà ëàñü íà øèì íà -
ðî äîì — ðóñ ñêàÿ ëè òå ðà òó ðà. Áû ëè íû
áûëè îò êðû òû â ýòîì ñìûñ ëå â êîí öå
ÕVØ ñòî ëå òèÿ, ÷àñ òüþ â ñðå äå, áëèç êîé
ê íà øåé Àêàäåìèè; óêðà èí ñêèå äóìû —
â íà ÷à ëå ïðî øëî ãî âåêà. Íî âå ëè êàÿ
íî âàÿ ðóñ ñêàÿ ëè òå ðà òó ðà âñêðû ëàñü â
ñâî åì çíà ÷å íèè ëèøü íà ïà ìÿ òè æè âó -
ùèõ ëþ äåé. Ïóø êèí âû ÿ âèë ñÿ òåì, ÷åì
îí áûë, ÷å ðåç íå ñêîëü êî ïî êî ëå íèé ïî -
ñëå ñâî å ãî ðîæ äå íèÿ. Åùå â 60-õ ãî äàõ
îäèí èç êðóï íåé øèõ çíà òî êîâ ðóñ ñêîé
ëè òå ðà òó ðû àêà äå ìèê Ï.Ï.Ïå êàð ñêèé,
ïðè ñòó ïàÿ ê èç ó÷å íèþ èñ òî ðèè ëè òå ðà -
òó ðû ïåò ðîâ ñêî ãî âðå ìå íè, ñòà âèë âîï -
ðîñ — èìå åò ëè ðóñ ñêàÿ ëè òå ðà òó ðà âî -
îá ùå êà êîå-íè áóäü ìè ðî âîå çíà ÷å íèå,
èëè åå èñ òî ðèÿ íå ìî æåò èç ó÷àòü ñÿ â
îäè íà êî âîì ìàñ øòà áå ñ èñ òî ðè åé âå ëè -
êèõ ìè ðî âûõ ëè òå ðà òóð è èìå åò ìåñ -
òíûé èí òå ðåñ, èí òå ðåñ, èñ òî ðè ÷åñ êè
âòî ðîñ òå ïåí íûé. Îí ðå øàë åãî èìåí íî
â ýòîì ïî ñëåä íåì ñìûñ ëå. Ýòî áûëî ïî -
ñëå Ïóø êè íà, Ëåð ìîí òî âà, Òþò ÷å âà,
Ãî ãî ëÿ — â ðàñ öâåò òâîð ÷åñ êî ãî âû ÿâ -
ëå íèÿ Òîë ñòî ãî, Äîñ òî åâ ñêî ãî, Òóð ãå -
íå âà. Ñåé ÷àñ âçãëÿä Ïå êàð ñêî ãî… êà -
æåò ñÿ àíàõ ðî íèç ìîì. Â ìèðå — íå ó íàñ
— âëàñ òè òå ëåì äóì, äóì ìî ëî äûõ ïî êî -
ëå íèé, öà ðèò Äîñ òî åâ ñêèé; ãëó áî êî âî -
øåë â îá ùå ÷å ëî âå ÷åñ êîå ìè ðî ïî íè ìà -
íèå. Íî ìè ðî âîå çíà ÷å íèå ðóñ ñêîé ëè -
òå ðà òó ðû íå áûëî ñî çíà íî åå íà ðî äîì;
îíî íå èì áûëî ââå äå íî â äðó ãóþ äó õîâ -
íóþ ñðå äó (ñ ýòèì óòâåð æäå íè åì âðÿä
ëè ìîæ íî ñî ãëà ñèòü ñÿ áå çî ãî âî ðî÷ íî —
È.Ì.). Êîã äà äå Âî ãþý îá ðà òèë âíè ìà -
íèå Çà ïà äà, â ÷àñ òíîñ òè ñïåð âà ôðàí -
öóç ñêî ãî, íà ìè ðî âîå çíà ÷å íèå ðóñ ñêîé
ëè òå ðà òó ðû, êîã äà íà ÷à ëîñü åå âõîæ äå -
íèå â îá ùåå ñî çíà íèå — èìåí íî ýòîò
ôàêò îò êðûë ãëà çà è òîìó íà ðî äó, ñî çäà -
íè åì êî òî ðî ãî îíà ÿâ ëÿ åò ñÿ. Îí ïî íÿë,
÷òî îí ñî çäàë… Åùå áî ëåå ÿðêî ýòî ñà -
ìîå ñâî éñòâî ïðî ÿâ ëÿ åò ñÿ â òîì åùå íå -
çà êîí ÷åí íîì äâè æå íèè, êî òî ðîå ñåé ÷àñ
èäåò â íà øåì íà ðîä íîì ñà ìî ñîç íà íèè
— â ïî íè ìà íèè íà øå ãî òâîð ÷åñ òâà â
æè âî ïè ñè è çîä ÷åñ òâå… Â ïðî íèê íî âå -
íèè â õó äî æåñ òâåí íóþ ñòà ðè íó âû ÿ âè -
ëàñü ïå ðåä íàìè ñî âåð øåí íî ïî ÷òè çà -
áû òàÿ, âî âñÿ êîì ñëó ÷àå ñî âåð øåí íî
íå îñîç íàí íàÿ, ïî ëî ñà îãðîì íî ãî íà -
ðîä íî ãî õó äî æåñ òâåí íî ãî òâîð ÷åñ òâà. Â
�� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
È.È. Ìî ÷à ëîâ
ðóñ ñêîé èêî íî ïè ñè è â ñâÿ çàí íîì ñ íåé
èñ êó ññòâå îò êðû ëîñü ÿâ ëå íèå, äëèâ øå å -
ñÿ ñòî ëå òèÿ (îò Õ²²² äî ÕV²² âåêà) —
ðàñ öâåò âå ëè êî ãî õó äî æåñ òâåí íî ãî
òâîð ÷åñ òâà, ñòî ÿ ùèé íà ðÿ äó ñ ýïî õà ìè
èñ êóññòâ, ìè ðî âîå çíà ÷å íèå êî òî ðûõ
âñå ìè ïðè çíà íî. Ïå ðåä íà øèì óäèâ -
ëåí íûì âçî ðîì îò êðû âà åò ñÿ âå ëè êîå
òâîð ÷åñ òâî òîãî æå ïî ðÿä êà, êàê è ðóñ -
ñêàÿ ëè òå ðà òó ðà ÕIÕ ñòî ëå òèÿ — ñî âåð -
øåí íî çà áû òîå, âîñ ñòà íàâ ëè âà å ìîå è
îæèâ ëÿ þ ùå å ñÿ òàê æå, êàê â ýïî õó Âîç -
ðîæ äå íèÿ èç çåì ëè âîç âðà ùà ëîñü â ñâî -
èõ îñòàò êàõ àí òè÷ íîå çîä ÷åñ òâî è ñêó -
ëüïòó ðà. Ýòî äðåâ íåå ðóñ ñêîå èñ êó ñ -
ñòâî, êàê ñåé ÷àñ ÿñíî âèä íî, ìîã ëî âîç -
íèê íóòü è ñó ùåñ òâî âàòü òîëü êî ïðè
óñëî âèè, ÷òî îíî áûëî ñâÿ çà íî â òå ÷å -
íèå ïî êî ëå íèé ãëó áî ÷àé øè ìè íè òÿ ìè
ñî âñåé æèç íüþ íà øå ãî íà ðî äà, ñ åãî
âû ñî êè ìè íà ñòðî å íè ÿ ìè è èñ êà íè ÿ ìè
ïðàâ äû. È ñî âåð øåí íî ÿñíî, ÷òî åãî
îñîç íà íèå åñòü ñåé ÷àñ ôàêò êðóï íåé øå -
ãî çíà ÷å íèÿ â æèç íè íà øå ãî íà ðî äà» [5,
c. 250—251].
Ìåæ äó èñ êó ññòâîì è íà óêîé, ñî ãëàñ íî
Â.È.Âåð íàä ñêî ìó, íå ñó ùåñ òâó åò íå ïðî -
õî äè ìîé ïðî ïàñ òè, îíè òåñ íî ìåæ äó ñî -
áîþ ñâÿ çà íû, íå ìå íåå òåñ íî, ÷åì íà óêà è
ôè ëî ñî ôèÿ. Ñâÿçü, ñó ùåñ òâó þ ùàÿ ìåæ äó
íà ó÷íûì è õó äî æåñ òâåí íûì òâîð ÷åñ -
òâîì, îò ìå ÷à åò ñÿ Âåð íàä ñêèì ïî ìåíü -
øåé ìåðå â ñëå äó þ ùèõ àñ ïåê òàõ.
1. Èñ êóñ ñò âî, êàê è íàó êà, èìå åò ñâî -
èì ïðåä ìå òîì âåñü îê ðó æàþ ùèé ÷å ëî -
âå êà ìèð, âåñü Êîñ ìîñ êàê öå ëîå. Èñ -
êóñ ñò âî êîñ ìè÷ íî ïî ñâî åìó ñó ùå ñò âó
— òà êî âà ïåð âàÿ ÷åð òà, ðîä íÿ ùàÿ èñ -
êóñ ñò âî ñ íàó êîé. «Õó äî æå ñò âåí íîå
òâîð ÷å ñò âî âû ÿâ ëÿ åò íàì êîñ ìîñ, ïðî -
õî äÿ ùèé ÷å ðåç ñîç íà íèå æè âî ãî ñó ùå -
ñò âà», îíî åñòü «õó äî æå ñò âåí íîå âîñ -
ïðî èç âå äå íèå îñ íîâ íûõ ÷åðò ñó ùå ãî —
êîñ ìî ñà» [6, c. 121].
2. Ñëå äó þ ùàÿ ÷åð òà, ñáëè æà þ ùàÿ èñ -
êó ññòâî ñ íà óêîé, çà êëþ ÷à åò ñÿ â òîì,
÷òî âñÿ êîå ïîä ëèí íîå èñ êó ññòâî ñòðå -
ìèò ñÿ, ïî ëüçó ÿñü ñâî è ìè ñðå äñòâà ìè,
àäåê âàò íî îò ðà çèòü ðå àëü íîñòü, äàòü åå
ïðàâ äè âîå èçî áðà æå íèå, ò.å. îíî ÿâ ëÿ -
åò ñÿ èñ êó ññòâîì ðå à ëèñ òè ÷åñ êèì. «ß äó -
ìàþ, ÷òî áîëü øîé ïè ñà òåëü, äà þ ùèé
îò ðà æå íèå ðå àëü íîé æèç íè, ãëóá æå
ïðî íè êà åò â îêðó æà þ ùåå, òàê æå êàê
ýì ïè ðèê-íà òó ðà ëèñò, ÷åì ýòî äå ëà åò
ôè ëî ñîô, äàæå êðóï íûé» [7]. Èñòèí íîå
çíà íèå î äå éñòâè òåëü íîñ òè äà åò ñÿ ïî ý -
òî ìó ÷å ëî âå êó íå òîëü êî íà óêîé, íî è
èñ êó ññòâîì. «Íà ó÷ íî âåð íîå ïî íè ìà -
íèå ðå àëü íîñ òè… ìî æåò ïðî ÿâ ëÿòü ñÿ â
÷å ëî âå êå ãëó áî êî è ïîëíî â ðàçóìîì íå
ãëóáîêî îõâàòûâàåìûõ õóäîæåñòâåííûõ
êðàñî÷íûõ îáðàçàõ, ìóçûêàëüíîé ãàð -
ìî íèè…» [8].
3. Òàê æå, êàê è íà óêà, èñ êó ññòâî ñòðå -
ìèò ñÿ â îò ðà æà å ìûõ åþ ÿâ ëå íè ÿõ äå é -
ñòâè òåëü íîñ òè âñêðûòü íå ÷òî îá ùåå,
òè ïè ÷åñ êîå, âû ÿ âèòü îïðå äå ëåí íóþ çà -
êî íî ìåð íóþ ñâÿçü ÿâ ëå íèé. «Èñêó ññòâî
ïî ñà ìîé ñóòè ñâî åé åñòü îò âëå ÷å íèå…
Ïî ý òî ìó àá ñî ëþò òàê îòðàæåí â èñ êó ñ -
ñòâå è âå÷åí» [9].
4. Òàê æå, êàê è â íà óêå, ïðî öåññ èñ òî -
ðè ÷åñ êî ãî èç ìå íå íèÿ èñ êó ññòâà íî ñèò
ãëó áî êî ïðå å ìñòâåí íûé õà ðàê òåð. Ïîä -
ëèí íîå èñ êó ññòâî, êàê è íà óêà, ïî ñâî åé
ïðè ðî äå âå÷ íî è íå èñ ÷åð ïà å ìî. «Â Øåê -
ñïè ðå è Äàí òå, â âå ëè êèõ ïðî èç âå äå íè ÿõ
ãðå ÷åñ êîé ïî ý çèè êàæ äîå ïî êî ëå íèå íà -
õî äèò íî âûå è íî âûå ÷åð òû; èõ íå çà ìå -
íÿò íè ïðè ñïî ñîá ëåí íûå ê íî âåé øèì
âðå ìå íàì ïîä ðà æà íèÿ, íè äî èç âåñ òíîé
ñòå ïå íè íà íèõ âîñ ïè òàí íûå íî âûå ñî -
çäà íèÿ ÷å ëî âå ÷åñ êî ãî ãå íèÿ. Òî æå ñà ìîå
âè äèì ìû è â äðó ãèõ îá ëàñ òÿõ èñ êó ññòâà.
Òà íî âàÿ ýïî õà ñêó ëüïòó ðû, çà ðîæ äå íèå
êî òî ðîé ìû, âå ðî ÿò íî, òå ïåðü ïå ðå æè âà -
åì, íè êîã äà íå óíè÷ òî æèò âïå ÷àò ëå íèÿ è
âëè ÿ íèÿ, êà êîå îêà çû âà åò è áó äåò îêà çû -
âàòü âå÷ íî þíàÿ äðåâ íÿÿ ãðå ÷åñ êàÿ ïëàñ -
òè êà; òî÷ íî òàê æå íî âûå ïðî èç âå äå íèÿ
âå ëè êèõ ìàñ òå ðîâ æè âî ïè ñè Õ²Õ ñòî ëå -
òèÿ íå çà ñòàâ ëÿ þò ïðåä à âàòü çà áâå íèþ
ïðî èç âå äå íèÿ õó äîæ íè êîâ ÕV² è ÕV²²
ñòî ëå òèé. Òî æå ñà ìîå âèä íî âñþ äó â èñ -
êó ññòâå: â ìó çû êå è àð õè òåê òó ðå, ðî ìà íå
è äðàìå» [4, c. 24].
5. Èñêó ññòâî, êàê è íà óêà, îá ëà äà åò
ñïî ñîá íîñ òüþ ê áåç ãðà íè÷ íî ìó âíóò ðåí -
íå ìó èç ìå íå íèþ, åãî èç ìå íå íèå áåñ êî -
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ��
�(�(�����
����%�����
����������
����
�&��������&�����
íå÷ íî. «Ïîñ êîëü êó ìîæ íî ïðî ñëå äèòü
èñ òî ðèþ èñ êó ññòâà, íåò êîí öà âîç ìîæ -
íî ìó ðàñ øè ðå íþ åãî îá ëàñ òè, êàê íåò
êîí öà íà ó÷íî ïî çíà âà å ìî ìó… Ñòà ðûå
ñî çäà íèÿ èñ êó ññòâà íå ïî ãà øà þò íî âûå
àêòû òâîð ÷åñ òâà… Îêå àí ôîðì èñ êóññòâ
áåç ãðà íè ÷åí» [4, c. 25, 26, 94].
Áëè çîñòü èñ êó ññòâà ê íà ó÷íî ìó òâîð -
÷åñ òâó, îò ìå ÷à åò Â.È.Âåð íàä ñêèé, èíîã -
äà ïðè âî äè ëà ê òîìó, ÷òî íå êî òî ðûå âû -
äà þ ùè å ñÿ õó äîæ íè êè ñòà íî âè ëèñü âìåñ -
òå ñ òåì è ó÷å íû ìè.  êà ÷åñ òâå ïðè ìå ðà
òà êî ãî õó äîæ íè êà-åñ òåñ òâî èñ ïû òà òå ëÿ
Âåð íàä ñêèé ññû ëà åò ñÿ íà âå ëè êî ãî íå -
ìåö êî ãî ïî ý òà Ãåòå. «Ãåòå, — ïè øåò Âåð -
íàä ñêèé, — ÿâ ëÿ åò ñÿ â ìè ðî âîé ëè òå ðà -
òó ðå ðåä êèì ñëó ÷à åì îä íî âðå ìåí íî âå -
ëè êî ãî ïî ý òà è êðóï íî ãî íà òó ðà ëèñ òà…
Èñêëþ ÷è òåëü íî ðåä êî ìè ðî âûå õó äî æåñ -
òâåí íûå äå ÿ òå ëè íå ðàç äåëü íî ñî ñâî èì
õó äî æåñ òâåí íûì òâîð ÷åñ òâîì îõâà ÷å íû
áûëè è íà ó÷íûì òâîð ÷åñ òâîì, èç ó÷å íè åì
ïðè ðî äû. Òîëü êî òðè èìå íè âû ñòó ïà þò,
ìíå êà æåò ñÿ, â ýòîì àñ ïåê òå, êàê ÿâ ëå íèÿ
îä íî ãî ïî ðÿä êà â ìè ðî âîé ëè òå ðà òó ðå:
Ïëà òîí, Ëå î íàð äî äî Âèí ÷è è Ãåòå… Äëÿ
Ãåòå ÷ó âñòâî è ïî íè ìà íèå ïðè ðî äû â èõ
õó äî æåñ òâåí íîì âû ðà æå íèè è â èõ íà -
ó÷íîì èñ êà íèè áûëè îäè íà êî âî äå ëîì
æèç íè, áûëè íå ðàç äå ëè ìû… Äëÿ íèõ
âñåõ — äëÿ Ãåòå î÷åíü ÿðêî — îá ëàñòü õó -
äî æåñ òâåí íî ãî òâîð ÷åñ òâà íå îò äå ëÿ ëàñü
îò òâîð ÷åñ òâà íà ó÷íî ãî. Íà ó÷ íûé è õó äî -
æåñ òâåí íûé îõâà òû áûëè ó íèõ ñî âìåñ -
òíû è îä íî âðå ìåí íû... Äëÿ Ãåòå íà ó÷íûé
òðóä áóê âàëü íî îõâà òû âàë âñþ åãî æèçíü.
Äëÿ íåãî íà ó÷íàÿ ðà áî òà íà òó ðà ëèñ òà â
òå ÷å íèå ïî ÷òè âñåé åãî æèç íè è äî ñà ìîé
åãî ñìåð òè áûëà æèç íåí íûì åæåä íåâ -
íûì äå ëîì, ñâÿ çàí íûì ñ îãðîì íîé çà òðà -
òîé ñèë, ìûñ ëè è ýíåð ãèè. Îí òàê æå, êàê
è â õó äî æåñ òâåí íîì òâîð ÷åñ òâå, â íåé íà -
õî äèò âû ðà æå íèå ñìûñ ëà æèç íè... Ãåòå
áûë âåñü ïðî íèê íóò — ìíî ãîê ðàò íî è
ìíî ãîê ðà ñî÷ íî ýòî âû ñêà çû âàë — ñî çíà -
íè åì íå ðàç äåëü íîñ òè è áëè çîñ òè õó äî -
æåñ òâåí íî ãî è åñ òåñ òâåí íî íà ó÷ íî ãî
òâîð ÷åñ òâà. Ýòî áûë íà òó ðà ëèñò-õó äîæ -
íèê, êî òî ðûé îò ðà æàë ñâîþ íà ó÷íóþ ðà -
áî òó â ñâî åì õó äî æåñ òâåí íîì òâîð ÷åñ òâå
è ÿñíî ñî çíà âàë íå ðàç ðûâ íîñòü õó äî æåñ -
ò âåí íî ãî è íà ó÷íî ãî îõâà òà «ïðè ðî äû».
Îí ãî âî ðèë ïðî ñâîå âðå ìÿ: «Çà áû ëè, ÷òî
íà óêà ïåð âî íà ÷àëü íî ðàç âè âà ëàñü èç ïî ý -
çèè». È îí çäåñü ñî âåð øåí íî ïðà âèëü íî
óêà çàë îäíó èç îñíîâ íûõ ñòðóé ñî çäà íèÿ
íà óêè, èì â ñâî åé æèç íè íà è áî ëåå ÿðêî
âûðàæåííóþ» [10, c. 5—6, 8].
Ïî ìíå íèþ Â.È.Âåð íàä ñêî ãî, ìîæ íî
ãî âî ðèòü äàæå îá îïðå äå ëåí íûõ ïðå è -
ìó ùåñ òâàõ èñ êó ññòâà ïå ðåä íà óêîé. Ýòè
ïðå è ìó ùåñ òâà çà êëþ ÷à þò ñÿ ïðå æäå
âñå ãî â òîì, ÷òî â èñ êó ññòâå ëè÷ íîñòü
ïðî ÿâ ëÿ åò ñÿ ãî ðàç äî ïî ëíåå è ãëóá æå,
÷åì â íà óêå, îíà ïðî ÿâ ëÿ åò ñÿ çäåñü íå
òîëü êî ïî òåí öè àëü íî, íî, ÷òî íå ìå íåå
âàæ íî, òàê æå è àê òó àëü íî. ×å ëî âå ÷åñ -
êàÿ ñóù íîñòü èñ êó ññòâà âû ñòó ïà åò íà
ïåð âûé ïëàí êàê äëÿ ñà ìèõ ñî çäà òå ëåé
õó äî æåñ òâåí íûõ ïðî èç âå äå íèé, òàê è
äëÿ òåõ, êòî ýòè ïðî èç âå äå íèÿ âîñ ïðè -
íè ìà åò, èìè õó äî æåñ òâåí íî íà ñëàæ äà -
åò ñÿ. Èñêó ññòâî áëè æå ñòî èò íå ïîñ ðå -
äñòâåí íî ê ÷å ëî âå êó, ÷åì íà óêà, áëà ãî -
äà ðÿ ÷åìó îíî îêà çû âà åò íà íåãî ñòîëü
ñèëü íîå ýìî öè î íàëü íîå âîç äå éñòâèå,
íà êà êîå íà óêà îêà çû âà åò ñÿ íå ñïî ñîá -
íîé. Â ýòîì ñìûñ ëå, èìåÿ â âèäó ýòó
ñòî ðî íó èñ êó ññòâà, Âåð íàä ñêèé ïè ñàë î
òîì, ÷òî «Ìàí ôðå äû è Ôà óñ òû óäîâ ëåò -
âî ðÿ þò áîëü øå ìó ÷ó âñòâó, ÷åì Íüþ òî -
íû, Ëà âó àçüå», òàê êàê ïåðâûå, â îò ëè -
÷èå îò âòîðûõ, «èìåþò âîçìîæíîñòü
îñòàòüñÿ è íà âåêè ëè÷íîñòÿìè è â íèõ
ïîëó÷àåò â îæèâîòâîðåííîé ïðèðîäå
ñìûñë æèçíü ëè÷íîñòè» [11].
Âî-âòî ðûõ, ïðå è ìó ùåñ òâà èñ êó ññòâà
ïå ðåä íà óêîé çà êëþ ÷à þò ñÿ òàê æå è â
òîì, ÷òî «èñ êó ññòâî ðàñ ïî ëà ãà åò ñî âåð -
øåí íî ñâî å îá ðàç íû ìè, íå ïîâ òî ðè ìû -
ìè ôîð ìà ìè âû ðà æå íèÿ ðå àëü íîñ òè,
áóäü òî çâó êî âûå ýëå ìåí òû ãàð ìî íèè
èëè çà êî íû, ñâÿ çàí íûå ñ êðàñ êà ìè, èëè
ìå òàë ëè ÷åñ êàÿ ôîð ìà ñòè õà» [4, c. 14].
Îäíà êî ôîð ìû õó äî æåñ òâåí íî ãî âû ðà -
æå íèÿ ðå àëü íîñ òè ãî ðàç äî áî ëåå òîí êè
è ãëó áî êè, ÷åì ýòî êà æåò ñÿ ÷å ëî âå êó íà
ïåð âûé âçãëÿä, êîã äà îíè èì ëî ãè ÷åñ êè
ôîð ìà ëè çó þò ñÿ è êëàñ ñè ôè öè ðó þò ñÿ.
Èõ ïî çíà íèå â èõ èñ òèí íîé ãëó áè íå, à
�� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
È.È. Ìî ÷à ëîâ
òåì áî ëåå îâëà äå íèå èìè, íå ìî ãóò áûòü
äîñ òèã íó òû ÷èñ òî ðàñ ñó äî÷ íûì îá ðà -
çîì. Íå èç áåæ íî, â ñèëó ñâî åé ñóá ú åê -
òèâ íîñ òè, îíè âîï ëî ùà þò ñÿ â èí òèì -
íûõ, ãëó áî êî èí äè âè äó àëü íûõ è íå ïîâ -
òî ðè ìûõ ïå ðå æè âà íè ÿõ ëè÷ íîñ òè, ëèøü
çà òåì âîï ëî ùà ÿñü â îïðå äå ëåí íûõ, ëî -
ãè ÷åñ êè «ïðå ïà ðè ðî âàí íûõ» ñõå ìàõ è
ðå êî ìåí äà öè ÿõ. Õó äî æåñ òâåí íîå òâîð -
÷åñ òâî, îò ìå ÷à åò Â.È.Âåð íàä ñêèé,
«òîëü êî òîë êî âà íè åì íà øèõ ïå ðå æè âà -
íèé ìû ìî æåì âû ðà çèòü ëî ãè ÷åñ êè ìè
îá ðà çà ìè — â ãàð ìî íèè è ïîä âèæ íîì
ìèðå çâó êîâ ìó çû êè, â öâå òå è ôîð ìå
çîä ÷åñ òâà, æè âî ïè ñè, âà ÿ íèÿ» [6, c.
121].  ýòîì òàê æå îäíà èç ïðè ÷èí èñ -
êëþ ÷è òåëü íî ñèëü íî ãî, çà òðà ãè âà þ ùå -
ãî ãëó áè íû ÷å ëî âå ÷åñ êîé ïñè õè êè, âëè -
ÿ íèÿ èñ êó ññòâà íà ëè÷ íîñòü.
Îäíà êî, åñëè èñ êó ññòâî èìå åò èç âåñ -
òíûå ïðå è ìó ùåñ òâà ïå ðåä íà óêîé, òî
íà óêà, ïî ìíå íèþ Â.È.Âåð íàä ñêî ãî,
òàê æå â ñâîþ î÷å ðåäü ðàñ ïî ëà ãà åò îïðå -
äå ëåí íû ìè ïðå è ìó ùåñ òâà ìè ïå ðåä èñ -
êó ññòâîì.
Âî-ïåð âûõ, íà óêà ïî ñâî åé ñóù íîñ òè
îäíà, åäè íà äëÿ âñå ãî ÷å ëî âå ÷åñ òâà. Ñî -
äåð æà íèå íà ó÷íûõ èñ òèí íå çà âè ñèò îò
èñ òî ðè ÷åñ êîé ýïî õè, íà öè î íàëü íûõ è
ðàñ îâûõ ðàç ëè ÷èé, îñî áåí íîñ òåé õà ðàê -
òå ðà ëè÷ íîñ òè, åå òåì ïå ðà ìåí òà è ò.ï.
Èíà ÷å îá ñòî èò äåëî ñ èñ êó ññòâîì. Ïî -
äîá íî ãî åäè íñòâà, êà êîå ìû íà áëþ äà åì
â íà óêå, â íåì íåò, òàê êàê íà ñî äåð æà -
íèå èñ êó ññòâà, ñïå öè ôè êó åãî ïî íè ìà -
íèÿ, îñî áåí íîñ òè åãî âû ðà æå íèÿ, íà
ôîð ìè ðî âà íèå õó äî æåñ òâåí íî ãî âêó ñà
è ò.ï. îêà çû âà þò íå ïîñ ðå äñòâåí íîå
âëè ÿ íèå ìíî ãî ÷èñ ëåí íûå è ñà ìûå ðàç -
íî îá ðàç íûå, òðóä íî ïîä äà þ ùè å ñÿ ó÷å -
òó, ôàê òî ðû èñ òî ðè ÷åñ êî ãî, îá ùåñ òâåí -
íî ãî, ïî ëè òè ÷åñ êî ãî, íà öè î íàëü íî ãî,
ëè÷ íî ãî è ò.ï. õà ðàê òå ðà. «Ïðèç íà âàÿ
âå÷ íóþ êðà ñî òó õó äî æåñ òâåí íî ãî ïðî -
èç âå äå íèÿ, ìû ÿñíî ïî íè ìà åì è íå èç -
áåæ íî ïðè çíà åì, ÷òî îò íî øå íèå ê íåé
÷å ëî âå ÷åñ êèõ èí äè âè äó ó ìîâ ìî æåò
ñèëü íî êî ëå áàòü ñÿ. Ìî ãóò ñó ùåñ òâî âàòü
öå ëûå êëàñ ñû ëþ äåé, ó êî òî ðûõ òå èëè
èíûå ïðî èç âå äå íèÿ èñ êó ññòâà äîë æíû
âû çû âàòü ñî âåð øåí íî ñâî å îá ðàç íûå,
íå î áû÷ íûå âïå ÷àò ëå íèÿ. Ðà çè òåëü íûé
ïðè ìåð ýòî ãî ïðåä ñòàâ ëÿ åò èñ òî ðèÿ ìó -
çû êè. Ó ðàç íûõ íà ðî äîâ èëè â ðàç íûå
ýïî õè æèç íè îä íî ãî è òîãî æå íà ðî äà
ïðî ÿâ ëÿ ëèñü â åãî ìó çû êå ñî âåð øåí íî
ðàç íûå îñíîâ íûå ñêà ëû òî íîâ. Íàï ðè -
ìåð, â èñ òî ðèè âû ñî êî ðàç âè òîé, ÷óæ -
äîé íàì ìó çû êè êè òàé öåâ èëè ÿïîí öåâ
îò ñó òñòâó þò äâà èç ñåìè îñíîâ íûõ òî -
íîâ íà øåé ìó çû êàëü íîé ñêà ëû. Â ýòîì
îò íî øå íèè ÷ðåç âû ÷àé íî ïî ó÷è òåëü íî
òî âïå ÷àò ëå íèå, êî òî ðîå ïðî èç âî äèò íà
åâ ðî ïåé ñêè îá ðà çî âàí íûõ ÿïîí öåâ
íàøà ìó çû êà. Íî è áî ëåå áëèç êàÿ íàì
ìó çû êà — ñëîæíûå ìóçûêàëüíûå ïî -
ñòðî å íèÿ èíäóñîâ êàæóòñÿ íàì
÷óæäûìè. Â èñòîðèè íàðîäîâ ðåçêî ìå -
íÿ ëèñü ñàìûå îñíîâíûå ïðåäñòàâëåíèÿ,
êàê ýòî ìû âèäèì â èñòîðèè ãðå÷åñêîé
ìóçûêè, ãäå îñíîâíàÿ ñêàëà íåñêîëüêî
ðàç ìåíÿëàñü. Íàéäåííûå äðåâíèå ãèì -
íû êàæóòñÿ íàì ñòðàííûìè è íå ìó çû -
êàëü íû ìè» [4, c. 25].
Âî-âòî ðûõ, â òî âðå ìÿ êàê íà óêà íà õî -
äèò ñÿ â ñî ñòî ÿ íèè ïðî ãðåñ ñèâ íî ãî èç -
ìå íå íèÿ, ðàç âè âà åò ñÿ ïî âîñ õî äÿ ùåé
ëè íèè, òà êî ãî ïðî ãðåñ ñà â èñ êó ññòâå,
ñî ãëàñ íî Â.È.Âåð íàä ñêî ìó, íå íà áëþ -
äà åò ñÿ, îí çäåñü îò ñó òñòâó åò. «Ìû íå ìî -
æåì ñâåñ òè ê åäè íî ìó ïðî öåñ ñó ðàç âè -
òèå èñ êó ññòâà, ëè òå ðà òó ðû, ìó çû êè. …
Áåñ ïëîä íû èñ êà íèÿ ïðî ãðåñ ñà, êàê åäè -
íî ãî ïðî öåñ ñà, â èñ òî ðèè çîä ÷åñ òâà, æè -
âî ïè ñè èëè ìó çû êè… Âåç äå ÷å ëî âå ÷åñ -
êèå ëè÷ íîñ òè äà âà ëè âðå ìå íà ìè òà êîå
ïî ëíîå âû ðà æå íèå, …êà êîå íå áûëî íè -
êîã äà ïî ñëå òîãî ïðå âçîé äå íî… Íå ñîì -
íåí íî, è çäåñü íà áëþ äà åò ñÿ èñ òî ðè ÷åñ -
êèé ïðî öåññ, íî ýòîò ïðî öåññ âè äåí âî
âñå íî âîì ïðî ÿâ ëå íèè ôîðì âû ðà æå -
íèÿ, ñâÿ çàí íîì ñ íî âîé ñðå äîé, íî âîé
ðàñ îé, íî âû ìè óñëî âè ÿ ìè æèç íè, íî ïî
ñó ùåñ òâó çäåñü íåò äâè æå íèÿ âïå ðåä ïî
ñðàâ íå íèþ ñ ïðî øëûì… Çäåñü ìû âè -
äèì èç ìå íå íèå, íî íå âè äèì ïðî ãðåñ ñà»
[4, c. 53]. «Â ìó çû êå… òàê æå êàê è â èñ -
êó ññòâå… íåò ïðî ãðåñ ñà â îá û÷ íîì ïî -
íè ìà íèè, …ïðî èç âå äå íèÿ ñòà ðîé äó õîâ -
íîé ìó çû êè, íà ïðè ìåð, ïðà âîñ ëàâ íîé
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ��
�(�(�����
����%�����
����������
����
�&��������&�����
öåð êâè, Ïà ëåñ òðè íû, Áàõà, Áåò õî âå íà,
×àé êîâ ñêî ãî, îäè íà êî âî âû ñî êè èëè
ìî ãóò áûòü âû ñî êè — ïî äî áíî ïðî èç âå -
äå íè ÿì Ãî ìå ðà, Ñî ôîê ëà, Äàí òå, Øåê -
ñïè ðà, Ãåòå, Ïóø êè íà, Òîë ñòî ãî» [12]1.
Îäíà êî è äîñ òî è íñòâà, è íå äîñ òàò êè
èñ êó ññòâà â ñðàâ íå íèè ñ íà óêîé, ñ òî÷ -
êè çðå íèÿ Â.È.Âåð íàä ñêî ãî, íî ñÿò âåñü -
ìà îò íî ñè òåëü íûé õà ðàê òåð, èõ íå ëüçÿ
äîã ìà òè çè ðî âàòü, ðàñ ñìàò ðè âàÿ îäíè
êàê àá ñî ëþò íîå äîá ðî, äðó ãèå êàê ñòîëü
æå àá ñî ëþò íîå çëî. Â èç âåñ òíîì ñìûñ ëå
«íå äîñ òàò êè» èñ êó ññòâà îá óñëîâ ëè âà þò -
ñÿ åãî «äîñ òî è íñòâà ìè», è íà î áî ðîò,
«íå äîñ òà òîê» â îä íîì îò íî øå íèè ÿâ ëÿ -
åò ñÿ «äîñ òî è íñòâîì» â äðó ãîì è ò.ä. Òàê,
îò ñó òñòâèå ïðî ãðåñ ñà â èñ êó ññòâå ñâè äå -
ò åëüñòâó åò, ïî ìíå íèþ Â.È.Âåð íàä ñêî -
ãî, ïðî ñòî î òîì, ÷òî «â ðàç íûå èñ òî ðè -
÷åñ êèå ïå ðè î äû äîñ òè ãàë ñÿ îäè íà êî -
âûé óðî âåíü ïîä ú å ìà ÷å ëî âå ÷åñ êî ãî
òâîð ÷åñ òâà. È ïî ý òî ìó ýòè ðàç íî îá ðàç -
íûå ñî çäà íèÿ îñòà þò ñÿ æè âû ìè âåêà»
[4, c. 53]. Ñëå äî âà òåëü íî, âñå ïîä ëèí íî
âåëèêîå èñêóññòâî ñàìûõ ðàçëè÷íûõ
èñòîðè÷åñêèõ ýïîõ äîëæíî «ìî ãó ùåñ -
òâåí íî îòðàçèòüñÿ íà ðîñòå ÷å ëî âå ÷åñ -
êîé ëè÷íîñòè ÕÕ âåêà» [12].
 ñèëó ñïå öè ôè ÷åñ êèõ îñî áåí íîñ òåé,
ïðè ñó ùèõ êàê íà óêå, òàê è èñ êó ññòâó,
îíè íå ìî ãóò áûòü íà öå ëî ñâå äå íû äðóã
ê äðó ãó, ïðåä ñòàâ ëÿ þò ñî áîé ðàç ëè÷ íûå
ôîð ìû ïðî ÿâ ëå íèÿ ÷å ëî âå ÷åñ êî ãî ñî -
çíà íèÿ. Îäíà êî èìåí íî ýòè ðàç ëè ÷èÿ,
ñó ùåñ òâó þ ùèå ìåæ äó íèìè, äå ëà þò èõ
ñâÿçü è åäè íñòâî êðàé íå æå ëà òåëü íû ìè
è äàæå íå èç áåæ íû ìè, íå îá õî äè ìû ìè.
«Ïðè õî äèò ñÿ ñëû øàòü, — ïè øåò Âåð -
íàä ñêèé, — î ïðî òè âî ðå ÷èè… ìåæ äó
íà ó÷íûì è ýñ òå òè ÷åñ êèì ìè ðî âîç çðå -
íè åì». Ñ ýòîé òî÷ êîé çðå íèÿ Â.È.Âåð -
íàä ñêèé ðå øè òåëü íî íå ñî ãëà øà åò ñÿ.
Îí ïîä ÷åð êè âà åò, ÷òî «ïðå êðà ùå íèå äå -
ÿ òåëü íîñ òè ÷å ëî âå êà â îá ëàñ òè èñ êó ñ -
ñòâà… íå ìî æåò íå îò ðà çèòü ñÿ áî ëåç -
íåí íûì, ìî æåò áûòü, ïîä àâ ëÿ þ ùèì îá -
ðà çîì íà íà óêå» [4, c. 53], òàê êàê «íà -
ó÷íàÿ ìûñëü òâî ðèò ñÿ â àò ìîñ ôå ðå èí -
òó è öèé âå ëè êèõ ïè ñà òå ëåé è ãëó áî êèõ
ñî çäà íèé õó äî æåñ òâåí íî ãî òâîð ÷åñ òâà»
[13, c. 156]. Âåð íàä ñêèé «íå ïðè çíà âàë
«ðàç âëå êà òåëü íî ãî» èñ êó ññòâà è öå íèë â
íåì ëèøü ïðîÿâëåíèå òâîð÷åñêîãî äóõà,
ðîäíÿùåãî èñêóññòâî ñ íàóêîé. Â åãî
ìèðîïîíèìàíèè èñêóññòâî áûëî íå îòú -
åì ëå ìîé ñòîðîíîé ìíîãîãðàííîé ÷å ëî -
âå ÷åñ êîé ìûñëè» [14, c. 10].
Íå òîëü êî èñ êó ññòâî, ïî ìíå íèþ
Â.È.Âåð íàä ñêî ãî, â ðÿäå ñâî èõ (ðàñ -
ñìîò ðåí íûõ âûøå) âàæ íûõ ìî ìåí òîâ
ñáëè æà åò ñÿ ñ íà ó÷íûì ïî çíà íè åì ðå -
àëü íîñ òè, íî è íà óêà, â ñâîþ î÷å ðåäü,
äå ëà åò ðÿä âàæ íûõ øà ãîâ íà âñòðå ÷ó èñ -
êó ññòâó, ñáëè æà åò ñÿ ñ õó äî æåñ òâåí íûì
îñâîåíèåì äåéñòâèòåëüíîñòè.
 òîé èëè èíîé ñòå ïå íè ýëå ìåí òû èñ -
êó ññòâà ÿâñòâåí íî ïðî íè êà þò â ñà ìóþ
èí òèì íóþ ëà áî ðà òî ðèþ íà ó÷íî ãî òâîð -
÷åñ òâà êàæ äî ãî åñ òåñ òâî èñ ïû òà òå ëÿ. Òîò
äó õîâ íûé ïîä ú åì, êî òî ðûé èñ ïû òû âà åò
ëè÷ íîñòü â ïå ðè î äû íà ïðÿ æåí íûõ íà -
ó÷íûõ ïî èñ êîâ, íå òîëü êî ïî ôîð ìå, íî
è ïî ñó ùåñ òâó ñðîä íè ïî ý òè ÷åñ êè-õó äî -
æåñ òâåí íî ìó âäîõ íî âå íèþ ïè ñà òå ëÿ,
ïî ý òà, êîì ïî çè òî ðà. Ìûø ëå íèå ó÷å íî ãî
â òà êèå ïå ðè î äû íå èç áåæ íî îêðà øè âà -
åò ñÿ â îïðå äå ëåí íûå îá ðàç íî-ýìî öè î -
íàëü íûå òîíà, òî ÿð êèå è îò ÷åò ëè âûå, òî
ïðî ÿâ ëÿ þ ùè å ñÿ â ôîð ìå ñìóò íûõ, íî
ãëó áî êèõ ïå ðå æè âà íèé. È çäåñü èñ êó ñ -
�� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
È.È. Ìî ÷à ëîâ
1 Ñëå äó åò, îäíà êî, èìåòü â âèäó, ÷òî â ñâî åé ðà áî òå «Î íà ó÷íîì ìè ðî âîç çðå íèè» (1902 ã.) Â.È.Âåð íàä -
ñêèé ñòî èò ïî ñó ùåñ òâó íà òî÷ êå çðå íèÿ ïðè çíà íèÿ ïðî ãðåñ ñà íå òîëü êî â íà óêå, íî è â èñ êó ññòâå.
Òàê, îí ïè øåò: «È âñå æå ìû íå ìî æåì îò ðè öàòü, ÷òî çäåñü ïðî èñ õî äèò ãëó áî êèé ïðî ãðåññ, èäåò ðîñò
è óãëóá ëå íèå èñ êó ññòâà; ïðî èç âå äå íèÿ íî âûõ àâ òî ðîâ, íå èç ìå íÿÿ è íå óíè÷ òî æàÿ èí äè âè äó àëü íîñ òè
äðåâ íèõ, îò êðû âà þò ïå ðåä íàìè ñî âåð øåí íî íî âûå îá ëàñ òè, íå äîñ òóï íûå ïî íè ìà íèþ ïðî øëûõ âå -
êîâ è êî òî ðûå ÿâ ëÿ þò ñÿ óäå ëîì íî âûõ òâîð öîâ. Òàê ïî ñòî ÿí íî ñî çäà þò ñÿ íî âûå ôîð ìû èñ êó ññòâà»
[4, c. 24—25]. Ëèøü âïîñ ëå äñòâèè (ñå ðå äè íà 1910-õ —1920-å ãîäû) Âåð íàä ñêèé îò êà çû âà åò ñÿ îò ýòîé
òî÷ êè çðå íèÿ. Ýòè ïðî òè âî ðå ÷èÿ ñâè äå ò åëüñòâó þò, î÷å âèä íî, î áîëü øîé ñëîæ íîñ òè ïðî áëå ìû ïðî -
ãðåñ ñà â èñ êó ññòâå, î íå îá õî äè ìîñ òè ïðå æäå âñå ãî ÷åò êî ãî îïðå äå ëå íèÿ ýòî ãî ïî íÿ òèÿ ïðè ìå íè òåëü -
íî ê õó äî æåñ òâåí íî ìó òâîð ÷åñ òâó, îò ûñ êà íèÿ äîñ òà òî÷ íî óáå äè òåëü íûõ åãî êðè òå ðè åâ. Çà ðå øå íèå
ñòîëü òðó äî åì êîé è ñïå öè àëü íîé çà äà ÷è Âåð íàä ñêèé, åñ òåñ òâåí íî, áðàòüñÿ íå ìîã.
ñòâî ïî ìî ãà åò íà é òè âû õîä òåì òîí êèì,
íå óëî âè ìûì, îò ÷àñ òè ïîä ñîç íà òåëü íûì
÷åð òàì íà ó÷íîé ìûñ ëè, êî òî ðûå — íà -
ðÿ äó ñ ÿì íû ìè è îïðå äå ëåí íû ìè ëî ãè -
÷åñ êè ìè ôîð ìà ìè — òàê æå ñî ñòàâ ëÿ þò
ñèëó è êðà ñî òó ÷å ëî âå ÷åñ êî ãî ìûø ëå íèÿ
âî îá ùå. «Ó÷å íûå, — ïè øåò Âåð íàä ñêèé,
— òå æå ôàí òà çå ðû è õó äîæ íè êè; îíè íå
âîëü íû íàä ñâî è ìè èäå ÿ ìè; îíè ìî ãóò
õî ðî øî ðà áî òàòü, äîë ãî ðà áî òàòü òîëü êî
íàä òåì, ê ÷åìó ëå æèò èõ ìûñëü, ê ÷åìó
âëå ÷åò èõ ÷ó âñòâî.  íèõ èäåè ñìå íÿ þò -
ñÿ; ïî ÿâ ëÿ þò ñÿ ñà ìûå íå âîç ìîæ íûå,
÷àñ òî ñó ìà ñ áðîä íûå; îíè ðî ÿò ñÿ, êðó -
æàò ñÿ, ñëè âà þò ñÿ, ïå ðå ëè âà þò ñÿ. È ñðå -
äè òà êèõ èäåé îíè æè âóò è äëÿ òà êèõ
èäåé îíè ðà áî òà þò» [15].
 ìî ëî äîñ òè ýòó «ôàí òàñ òè÷ íîñòü»
íà óêè è íà ó÷íî ãî òâîð ÷åñ òâà Â.È.Âåð -
íàä ñêèé èñ ïû òàë íà ñà ìîì ñåáå ñ îñî -
áåí íî áîëü øîé ñè ëîé. Òàê, íà ïðè ìåð, â
1888 ãîäó â ñâî åì ïèñü ìå èç Ìþí õå íà,
ãäå îí íà õî äèë ñÿ â òî âðå ìÿ â íà ó÷íîé
êî ìàí äè ðîâ êå, ðà áî òàÿ ïîä ðó êî âî -
äñòâîì èç âåñ òíî ãî êðèñ òàë ëîã ðà ôà
Ï.Ãðî òà, îí ïè øåò: «Ñ ãî ëî âîé ìîåé äå -
ëà åò ñÿ ñòðàí íîå: îíà êàê-òî òàê ìíî ãî
ôàí òà çè ðó åò, òàê ïî ëíà íå ïðå ðûâ íîé
ðà áî òîé, êàê äàâ íî, äàâ íî íå áûëà. Ìè -
íó òû, êîã äà òû îá äó ìû âà åøü òå èëè
èíûå âîï ðî ñû, êîã äà ñî å äè íÿÿ èç âåñ -
òíîå óæå íûíå, ñòà ðà åøü ñÿ ñâÿ çàòü ýòè
äàí íûå, íà é òè ñïî ñîá ïðî íèê íóòü ãëóá -
æå è äàëü øå â ñòðî å íèå âå ùåñ òâà — â
òà êèå ìè íó òû ïå ðå æè âà åøü êà êîå-òî
îñî áîå ñî ñòî ÿ íèå, ýòî íà ñòî ÿ ùèé ýêñ -
òàç. ß áî þñü, ÷òî Ãðîò ìåíÿ ïðè ìåò çà
ôàí òà çå ðà, ïî òî ìó ÷òî ÿ ïî ñòî ÿí íî âñå
âû äó ìû âàþ íî âîå (â÷å ðà íå óäåð æàë ñÿ
è åùå åìó íà ãî âî ðèë), íî äà âñå ðàâ íî,
ïî òî ìó ÷òî âñå ýòî ñèëü íåå ìåíÿ…» [16].
Ïî âñåì ýòèì ïðè ÷è íàì «ìèð õó äî æåñ -
òâåí íûõ ïî ñòðî å íèé, íå ñâî äè ìûõ â íå -
êî òî ðûõ ÷àñ òÿõ ñâî èõ, íà ïðè ìåð, â
ìóçûêå èëè çîä÷åñòâå, ñêîëüêî-íèáóäü
çíà÷èòåëüíî ê ñëîâåñíûì ïðåä ñòàâ ëå -
íè ÿì, îêàçûâàåò îãðîìíîå âëèÿíèå íà
íàó÷íûé àíàëèç ðåàëüíîñòè» [8, ë. 29].
Èç âñåõ âè äîâ èñ êó ññòâà ïî ýòîé ñïî -
ñîá íîñ òè «âû ðà çèòü íå âû ðà çè ìîå», ãëó -
áî êî ïðî íèê íóòü â èí òèì íûé ìèð íà -
ó÷íî ãî òâîð ÷åñ òâà Â.È.Âåð íàä ñêèé íà
ïåð âîå ìåñ òî ñòà âèë ìó çû êó. Â ìó çû êå
Âåð íàä ñêî ãî ïðè âëå êà åò åå àáñòðàê -
òíûé, áåñ ñëî âåñ íûé ÿçûê, ñïî ñîá íûé
âû ðà çèòü òà êèå òîí ÷àé øèå îò òåí êè
ìûñ ëè è âíóò ðåí íåé äó õîâ íîé æèç íè
÷å ëî âå êà, åãî ýìî öè î íàëü íûõ ïå ðå æè -
âà íèé, êî òî ðûå íå ìî ãóò áûòü âû ðà æå -
íû îá û÷ íûì ñëî âåñ íûì ÿçû êîì. «Ìíå
ïðåä ñòàâ ëÿ åò ñÿ ìó çû êà, — ïè ñàë Âåð -
íàä ñêèé, — ãëó áî ÷àé øèì ïðî ÿâ ëå íè åì
÷å ëî âå ÷åñ êî ãî ñî çíà íèÿ, èáî è â ïî ý -
çèè, è â íà óêå, è â ôè ëî ñî ôèè, ãäå ìû
èìå åì äåëî ñ ëî ãè ÷åñ êèì ïî íÿ òè åì è
ñëî âîì, ÷å ëî âåê íå âîëü íî è âñåã äà
îãðà íè ÷è âà åò — à ÷àñ òî èñ êà æà åò — òî,
÷òî îí ïå ðå æè âà åò è ÷òî îí ïî íè ìà åò. Â
ïðåä å ëå «ìûñëü èç ðå ÷åí íàÿ åñòü ëîæü»
(Òþò ÷åâ).  ìó çû êå ìû èìå åì íå èç ðå -
÷åí íûå ìûñ ëè. Åñëè îíè è èñ êà æå íû,
òî äðó ãèì îá ðà çîì. À ìî æåò áûòü, îíè
ìàëî èñ êà æå íû?» [12]. Ìûñ ëè, ôàí òà -
çèè, âïå ÷àò ëå íèÿ «÷àñ òî íå ëüçÿ ïå ðå -
äàòü ñëî âà ìè, íå ëüçÿ âñåã äà ðàñ ñêà çàòü
âñå, ÷òî ïå ðå ÷ó âñòâî âà íî è ïå ðå æè òî —
íå ëüçÿ íå ïî òî ìó, ÷òî áû áûë áå äåí
ÿçûê èëè ïëî õî èì âëà äå åøü, à íå ëüçÿ
ïî òî ìó, ÷òî ÿçûê ïî ñó ùåñ òâó íå ìî æåò
îõâà òèòü âñåé ìèñ òè ÷åñ êîé ñòî ðî íû äó -
õîâ íîé æèç íè. Ìû ïðè âûê ëè ãî âî ðèòü
î âàæ íîñ òè ïå ðå æè âà íèÿ èç âåñ òíûõ
âïå ÷àò ëå íèé èëè î òîì, ÷òî èíûå ÿâ ëå -
íèÿ ïðè ðî äû è èñ êó ññòâà âû çû âà þò ðî -
äñòâåí íûå íàñòðîåíèÿ ó ìàññû ëþäåé,
ñëîâàìè íå ïåðåäàâàåìûå. Îñîáåííî
ìóçûêà» [17]. «Ìóçûêà… — ýòî äðóãîé
ÿçûê èíòóèöèè, à íå ëîãèêè… Äîñ òè æå -
íèÿ ìóçûêè îòêðûâàþò íàó÷íûå èñ òè -
íû, ôèëîñîôñêèå ïîñòðîåíèÿ», ìî æåò
áûòü, î÷åíü ãëóáîêèå [18].
Ìóçûêà îêàçàëà áîëüøîå è ïëîäî -
òâîðíîå âëèÿíèå íà íàó÷íîå òâîð÷åñòâî
Â.È.Âåðíàäñêîãî, íà ÷òî îáðàùàë âíè -
ìàíèå ñàì ó÷åíûé. Òàê, ñðàâíèâàÿ ñâîå
íàó÷íîå òâîð÷åñòâî ñ òâîð÷åñòâîì íåêî -
òîðûõ âåëèêèõ êîìïîçèòîðîâ, Âåðíàä -
ñêèé ïèñàë: «ß äóìàþ, ÷òî áåññëîâåñíî
è áåññîçíàòåëüíî ÿ â íàó÷íîé ðàáîòå
ïðîíèêàþ òàê ãëóáîêî, êàê íå ïðîíè êà -
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ��
�(�(�����
����%�����
����������
����
�&��������&�����
åò ôèëîñîô è ðåëèãèîçíûé ìèñòèê-
ìûñëèòåëü ñëîâåñíî èëè ìûñëåííî. Ýòî
êàê êàêîé-íèáóäü ìóçûêàíò — Áàõ, èëè
Áåòõîâåí, èëè Ìîöàðò, èëè êòî äðóãîé
ïðîíèêàë «äî êîíöà» áåññëîâåñíî» [19].
Ïîçæå â îäíîì èç ïèñåì Âåðíàäñêîãî
ñâîåé âíó÷êå ìû íàõîäèì ñëåäóþùèå
î÷åíü èíòåðåñíûå ñòðîêè: «ß ìàëî ïî -
íèìàþ â ìóçûêå, — ïèøåò Âåðíàäñêèé,
— íî îíà ìíå ìíîãî (äàëà)2. ß ïåðåæèë
íå ðàç, ñëóøàÿ õîðîøóþ ìóçûêó, ãëó áî -
êîå âëèÿíèå íà ìîþ ìûñëü. Íåêîòîðûå
èç îñíîâíûõ ìîèõ èäåé, êàê èäåÿ î
çíà÷åíèè æèçíè â êîñìîñå, ñòàëè ìíå
ÿñíûìè âî âðåìÿ ñëóøàíèÿ õîðîøåé
ìóçûêè. Ñëóøàÿ åå, ÿ ïåðåæèâàë ãëó -
áîêèå èçìåíåíèÿ â ìîåì ïîíèìàíèè
îê ðóæàþùåãî. È ñåé÷àñ, â ñòàðîñòè,
ìíå î÷åíü íåäîñòàåò, ÷òî ÿ òàê ðåäêî
ìîãó ñëóøàòü õîðîøóþ ìóçûêó. Õîðî -
øåå ïåíèå ïòèö âûçûâàåò òî æå ñàìîå;
ýòî — îñîáûé ÿçûê. ß î÷åíü ðàä, ÷òî òû
ëþáèøü ìó çûêó» [20].
Â.È.Âåð íàä ñêèé âû ñî êî öå íèë ýñ òå -
òè ÷åñ êóþ ñòî ðî íó íà óêè, â îñî áåí íîñ òè
íà è áî ëåå áëèç êîé ê ìó çû êå â ñèëó ñâî -
èõ ñïå öè ôè ÷åñ êèõ îñî áåí íîñ òåé ìà òå -
ìà òè êè. Õî ðî øî, êîã äà ó ìà òå ìà òè êà,
îò ìå ÷àë Â.È.Âåð íàä ñêèé, «÷ó âñòâó åò ñÿ
õó äîæ íèê âî âçãëÿ äàõ íà ìà òå ìà òè êó,
÷òî íà è áî ëåå äëÿ ìåíÿ â ìà òå ìà òè êå
öåí íî. Òà êèå ìà òå ìà òè êè áîëü øå âñå ãî
ïî íè ìà þò êðà ñî òó è èç ÿ ùåñ òâî ìà òå ìà -
òè ÷åñ êèõ ïîñòðîåíèé», îòëè÷àÿñü òàêæå
è â ýòîì îòíîøåíèè îò «íàó÷íûõ ðå ìåñ -
ëåí íè êîâ» [21].
Êàê èñ òî ðè êà íà óêè Â.È.Âåð íàä ñêî ãî
î÷åíü èí òå ðå ñî âàë âîï ðîñ î õà ðàê òå ðå
âëè ÿ íèÿ ìó çû êè íà ðàç âè òèå íà ó÷íî ãî
çíà íèÿ. Êàê ôàêò äëÿ íåãî ýòî âëè ÿ íèå
íå âû çû âà ëî ñî ìíå íèé. «ßñíî è ãëó áî -
êî ñêà çû âà åò ñÿ â èñ òî ðèè íà ó÷íî ãî
òâîð ÷åñ òâà, — îò ìå ÷àë Âåð íàä ñêèé, —
ïðî íèê íî âå íèå â êóëü òóð íóþ æèçíü
èíñòðó ìåí òàëü íîé ìó çû êè… Íå ñëó ÷àé -
íû ñî âïà äå íèÿ â èõ èñ òî ðèè» [13, c.
160—161]. Ïî ý òî ìó «î÷åíü èí òå ðåñ íî
áûëî áû ïðî ñëå äèòü â ðå àëü íîé ôîð ìå
âëè ÿ íèå ìó çû êè íà íà ó÷íóþ ìûñëü. ×å -
ðåç âîç áóæ äå íèå âäîõ íî âå íèÿ? ×ó âñòâî
ãàð ìî íèè è èñ òî ðèÿ ýòî ãî ïî íÿ òèÿ â
ôè ëî ñî ôèè è íàóêå? «Ñìÿã ÷å íèå íðà -
âîâ»? Ïðî íèê íî âå íèå â ìó çû êàëü íîå
òâîð÷åñòâî è ÷åðåç ýñòåòèêó?» [12].
Èíòå ðåñ íûå ìûñ ëè âû ñêà çû âà þò ñÿ
Â.È.Âåð íàä ñêèì î ñâÿ çè êðèñ òàë ëîã ðà -
ôèè è ìó çû êè (ïî âî äîì äëÿ ÷åãî ïî ñëó -
æè ëè ðà áî òû ó÷å íè êà Âåð íàä ñêî ãî
Ê.Ï.Ôëî ðåí ñêî ãî). Â îä íîì èç ïè ñåì
Âåð íàä ñêèé óêà çû âà åò íà «ñâÿçü ñ ìó -
çû êàëü íîé ãàð ìî íè åé ãàð ìî íè÷ íîñ òè
ñòðî å íèÿ êðèñ òàë ëîâ», ÷òî îò ìå ÷à ëè
åùå Ãðàñ ñìàí, Ãîëüäøìèäò. «Ýòî íà -
ïðàâ ëå íèå ìûñ ëè, — äî áàâ ëÿ åò Âåð íàä -
ñêèé, — ìíå êà æåò ñÿ, èìå åò áîëü øîå
áó äó ùåå» [22]. Îí îò ìå ÷à åò áîëü øîå
çíà ÷å íèå «óêà çà íèÿ Ê.Ï.Ôëî ðåí ñêî ãî
íà ãàð ìî íè ÷åñ êèå çâó êè ïðè äðî æà íèè
ðàñ òó ùèõ êðèñ òàë ëîâ ëüäà. Ýòî, — ïè -
øåò Âåð íàä ñêèé, — íå òðî íó òàÿ îá ëàñòü
ÿâ ëå íèé êðèñ òàë ëè çà öèè, ñî âåð øåí íî
íå èç ó÷åí íàÿ ýêñ ïå ðè ìåí òàëü íî. Ñâÿçü
ìåæ äó ÿâ ëå íè ÿ ìè êðèñ òàë ëè çà öèè è
ìó çû êîé íå ñîì íåí íà, íî íå èç ó÷å íà»
[23]. Â ýòîì ñêà çà ëàñü îäíà èç õà ðàê òåð -
íûõ ÷åðò îá îá ùà þ ùå ãî ìûøëåíèÿ
Âåðíàäñêîãî — óìåíèå íàõîäèòü íå -
îæè äàí íûå è ïîòîìó êàçàâøèåñÿ ïà ðà -
äîê ñàëü íû ìè ñâÿçè òàì, ãäå èõ ìàëî êòî
ïðåäïîëàãàë.
Âñÿ êèé íà òó ðà ëèñò ñìîò ðèò íà îêðó æà -
þ ùóþ åãî ïðè ðî äó íå òîëü êî ãëà çà ìè
ó÷å íî ãî, íî òàê æå è ãëà çà ìè õó äîæ íè êà,
îí ëþ áó åò ñÿ åå êðà ñî òà ìè, ýñ òå òè ÷åñ êè
åå ïå ðå æè âà åò. Åñëè â íà óêå ðàâ íî âå ñèå
ìåæ äó ÷ó âñòâà ìè è ðàç óìîì ñìå ùå íî, òàê
�� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
È.È. Ìî ÷à ëîâ
2 Õà ðàê òåð íîå äëÿ Âåð íàä ñêî ãî ïðè çíà íèå. Åãî ïà ðà äîê ñàëü íîñòü áðî ñà åò ñÿ â ãëà çà, íî ïðî òè âî ðå ÷èå
çäåñü ëèøü âè äè ìîå. Ïîä ïî íè ìà íè åì ìó çû êè Âåð íàä ñêèé ðàç óìå åò çäåñü, î÷å âèä íî, åå òåõ íè ÷åñ êîå
ôîð ìàëü íîå ïî íè ìà íèå. Îòìå ÷àÿ æå äà ëåå, ÷òî ìó çû êà äîñ òàâ ëÿ åò åìó ñèëü íûå è ãëó áî êèå ïå ðå æè -
âà íèÿ, Âåð íàä ñêèé ïî ñó ùåñ òâó êàê ðàç è ãî âî ðèò î òîì ñî äåð æà òåëü íîì ïî íè ìà íèè, áåç êî òî ðî ãî
ïîä ëèí íî ýñ òå òè ÷åñ êîå âîñ ïðè ÿ òèå ìó çû êè íå âîç ìîæ íî. Îäíà êî, áó äó ÷è ÷å ëî âå êîì êðèñ òàëü íîé
÷åñ òíîñ òè (è ñêðîì íîñ òè), Âåð íàä ñêèé íå îá õî äèò ìîë ÷à íè åì íå äîñ òàò êè ñâî å ãî ìó çû êàëü íî ãî
îáðàçîâàíèÿ.
ñêà çàòü, â ñòî ðî íó ðàç óìà, òî â õó äî æåñ -
òâåí íîì òâîð ÷åñ òâå ýòî æå ðàâ íî âå ñèå
ñìå ùå íî â ñòî ðî íó ÷óâñòâ. Ïî ý òî ìó íà -
óêà è èñ êó ññòâî, òâîð ÷åñ òâî íà ó÷íîå è
òâîð ÷åñ òâî õó äî æåñ òâåí íîå ãàð ìî íè ÷åñ -
êè âçà èì íî äî ïîë íÿ þò äðóã äðó ãà. Â íà -
óêå âñåã äà â ÿâ íîì èëè ñêðû òîì âèäå
ïðè ñó òñòâó þò ýëå ìåí òû õó äî æåñ òâåí íî -
ãî òâîð ÷åñ òâà, òî÷ íî òàê æå êàê ýëå ìåí òû
íà ó÷íî ãî òâîð ÷åñ òâà èìå þò ñÿ â èñ êó -
ññòâå. Ïî ý òî ìó, óòâåð æäà åò Â.È.Âåð íàä -
ñêèé, íåò íè ÷å ãî ïëî õî ãî èëè «íå äîç âî -
ëåí íî ãî» â òîì, åñëè ó÷å íûé â êà êîé-òî
ñòå ïå íè ÿâ ëÿ åò ñÿ òàê æå è õó äîæ íè êîì.
Íàï ðî òèâ, ýòî âïîë íå çà êî íî ìåð íî è íå
òîëü êî íå ìå øà åò íà ó÷íî ìó òâîð ÷åñ òâó,
íî, íà î áî ðîò, åìó ñïî ñî áñòâó åò. «Ó÷å -
íûå, íà òó ðà ëèñ òû â òîì ÷èñ ëå, ÷àñ òî áû -
âà ëè è õó äîæ íè êà ìè â øè ðî êîì ñìûñ ëå
ýòî ãî ñëî âà» [10, c. 5]. Ìíî ãèå âû äà þ ùè -
å ñÿ íà òó ðà ëèñ òû, êàê ×.Äàð âèí, À.Óîë -
ëåñ, Â.Ì.Àð íîëüäè, Ìèê ëó õî-Ìàê ëàé,
Ïàë ëàñ, Ãìå ëèí, Ô.À.Èãíàòü åâ è ìíî ãèå
äðó ãèå, îò ìå ÷à åò Âåð íàä ñêèé, â ñâî èõ
ïðî èç âå äå íè ÿõ íå ðåä êî äà âà ëè íå òîëü êî
íà ó÷íîå, íî è «õó äî æåñ òâåí íî-íà ó÷íîå
âîñ ïðî èç âå äå íèå… áè îñ ôå ðû» («Áèãëü»
×.Äàð âè íà, «Ìà ëàé ñêèé àð õè ïå ëàã»
À.Óîë ëå ñà è äð.). «Ýòî ãî ðîäà êëàñ ñè êè
åñ òåñ òâîç íà íèÿ â ðÿäå ñëó ÷à åâ ñëè âà þò ñÿ
ñ õó äî æåñ òâåí íîé ëè òå ðà òó ðîé ïî ñâî åé
øè ðî êîé äîñ òóï íîñ òè äàæå áåç êîì ìåí -
òà ðèÿ… Ïî ý òè ÷åñ êàÿ ôîð ìà èç ëî æå íèÿ
íà ó÷íûõ äîñ òè æå íèé ÿâ ëÿ åò ñÿ ñà ìîé
äðåâ íåé ôîð ìîé íà ó÷íûõ òðàê òà òîâ» [10,
c. 10]. Êàê íà òè ïè÷ íûé ïðè ìåð òà êî ãî
íà òó ðà ëèñ òà, íà ó÷íîå òâîð ÷åñ òâî êî òî ðî -
ãî ïî ÷òè ñëè âà ëîñü ñ òâîð ÷åñ òâîì õó äî -
æåñ òâåí íûì, Âåð íàä ñêèé ññû ëà åò ñÿ íà
ðóñ ñêî ãî áî òà íè êà è ãå îã ðà ôà ïðî ôåñ ñî -
ðà À.Í.Êðàñ íî âà — ñâî å ãî áåç âðå ìåí íî
ñêîí ÷àâ øå ãî ñÿ äðó ãà. «À.Í.Êðàñ íîâ, —
ïè øåò Âåð íàä ñêèé, — áûë íå òîëü êî ó÷å -
íûì-íà òó ðà ëèñ òîì, îí áûë õó äîæ íè êîì,
ãëó áî êî ÷ó âñòâî âàâ øèì êðà ñî òû ïðè ðî -
äû… Îí ïû òàë ñÿ âñåã äà ïå ðå äàòü âïå ÷àò -
ëå íèÿ íå òîëü êî â äîñ òè æå íè ÿõ ñâî åé íà -
ó÷íîé ìûñ ëè, ãäå îíè èñ ÷å çà þò îò ïî ñòî -
ðîí íå ãî âçî ðà; îí â áëåñ òÿ ùèõ î÷åð êàõ
ïðè ðî äû è â õó äî æåñ òâåí íûõ îá ðà çàõ
ñâî èõ âïå ÷àò ëå íèé è ïå ðå æè âà íèé äå ëàë
èõ äîñ òóï íû ìè âñå ìó ðóñ ñêî ìó îá ùåñ -
òâó. Ýòè î÷åð êè… îêà çû âà ëè, áëà ãî äà ðÿ
åãî õó äî æåñ òâåí íî ìó òà ëàí òó è ãëó áè íå
÷ó âñòâà æèç íè è ïðè ðî äû, áîëü øîå âëè ÿ -
íèå â øè ðî êèõ êðó ãàõ ÷è òà òå ëåé… Íà òó -
ðà ëèñò-õó äîæ íèê À.Í.Êðàñ íîâ íå ðåä êî
äå ëàë ñî âåð øåí íî íå äî ïóñ òè ìûå â ñòðî -
ãèõ òðå áî âà íè ÿõ ñî âðå ìåí íîé íà óêè
ïðî ìà õè, ðà áî òàë áûñ òðî, èí òåí ñèâ íî è
êðàé íå íå áðåæ íî. È, îäíà êî, ïðè âñåì
òîì â åãî íà ó÷íîé ðà áî òå áûëè âå÷ íûå
ýëå ìåí òû çíà ÷è òåëü íûõ äîñ òè æå íèé, è
åäâà ëè áó äó ùèé èñ òî ðèê íà ó÷íîé ìûñ ëè
ðóñ ñêî ãî îá ùåñ òâà åãî âðå ìå íè ïðè ìåò
áåç èçìåíåíèÿ êðèòèêó ñîâðåìåííèêîâ»
[24, c. 1178—1179, 1181].
Îáîñ íî âû âàÿ âàæ íîñòü õó äî æåñ òâåí -
íî ãî âîñ ïðî èç âå äå íèÿ åñ òåñ òâî èñ ïû òà -
òå ëåì îêðó æà þ ùåé åãî ïðè ðî äû,
Â.È.Âåð íàä ñêèé ïè ñàë: «Íå ðåä êî â íàø
âåê òî÷ íî ãî çíà íèÿ ìû ñìîò ðèì ñ èç -
ëèø íåé íå áðåæ íîñ òüþ íà õó äî æåñ òâåí -
íîå òâîð ÷åñ òâî â íà ó÷íîì èñ êà íèè è â
íà ó÷íîé ëè òå ðà òó ðå. Ìû çà áû âà åì, ÷òî
ýòî òâîð ÷åñ òâî íå òîëü êî ÿâ ëÿ åò ñÿ ýëå -
ìåí òîì, ïî ìî ãà þ ùèì îò êðû âàòü íà -
ó÷íóþ èñ òè íó, íî ÷òî îíî è ñàìî ïî
ñåáå ïðåä ñòàâ ëÿ åò âå ëè êóþ öåí íîñòü,
èìå åò çíà ÷å íèå íå çà âè ñè ìî îò òîãî, ÷òî
äîñ òè ãà åò ñÿ áëà ãî äà ðÿ åìó ïðè ðå øå íèè
íà ó÷íîé çà äà ÷è. Õó äî æåñ òâåí íîå òâîð -
÷åñ òâî â ðà áî òàõ íà òó ðà ëèñ òà èã ðà åò íå
ìåíü øóþ, åñëè íå áîëü øóþ ðîëü, ÷åì
òà, êà êóþ îíî èã ðà åò â ðà áî òàõ èñ òî ðè -
êîâ. Õó äî æåñ òâåí íûå îïè ñà íèÿ ïðè ðî -
äû èëè âîñ ñîç äà íèÿ åå ïðî öåñ ñîâ ìî ãóò
áûòü ñðàâ íå íû ñ äâó ìÿ ñòî ðî íà ìè õó äî -
æåñ òâåí íî ãî òâîð ÷åñ òâà èñ òî ðè êà — êàê
ñ òîé, êî òî ðàÿ ïðî ÿâ ëÿ åò ñÿ â âîñ ñîç äà -
íèè èñ òî ðè êîì îá ðà çîâ ïðî øëî ãî èëè
ïî ðòðå òîâ åãî äå ÿ òå ëåé, òàê è òîé, êî òî -
ðàÿ ïðî ÿâ ëÿ åò ñÿ â çà ïèñ êàõ è âîñ ïî ìè -
íà íè ÿõ, èñ òî ðè ÷åñ êè òî÷ íî âîñ ïðî èç -
âî äÿ ùèõ íà ñòî ÿ ùåå, äà þ ùèõ ìà òå ðè àë
äëÿ èñ òî ðè êà â áó äó ùåì… Òî æå ñà ìîå
ìû èìå åì è â õó äî æåñ òâåí íîé ðà áî òå
íà òó ðà ëèñ òà. Áîëü øå òîãî: â âå÷ íî ñìå -
íÿ þ ùåì ñÿ õîäå âðå ìåí êàð òè íà ïðè ðî -
äû èëè åå ÷àñ òè, âîñ ïðî èç âî äè ìàÿ ïî
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ��
�(�(�����
����%�����
����������
����
�&��������&�����
æè âî ìó íà òó ðà ëèñ òîì, áûñ òðî è íå èç -
áåæ íî ïðè íè ìà åò õà ðàê òåð çà ïè ñîê î
ïðî øëîì; îíè ïðè îá ðå òà þò èíîã äà ÷å -
ðåç îäíî ïî êî ëå íèå óæå ãëàâ íûì îá ðà -
çîì èñ òî ðè ÷åñ êèé èí òå ðåñ, íå îò âå ÷àÿ
äå éñòâè òåëü íîñ òè. ×åì âûøå õó äî æåñ -
òâåí íûé òà ëàíò, ÷åì øèðå è ãëóá æå çà -
õâà ÷å íà îá ëàñòü ïðè ðî äû, òåì çíà ÷è -
òåëü íåå âàæ íîñòü äàí íî ãî ïðî èç âå äå -
íèÿ êàê èñ òî ðè ÷åñ êî ãî ïà ìÿò íè êà î íå -
äàâ íåì ïðî øëîì Çåì ëè. Òàêîå ïðîøëîå
ðèñóþò äëÿ íàñ ñòàðûå ïó òå øåñ òâåí íè -
êè, îïèñûâàþùèå èìè âèäåííîå â
ñòðàíàõ, ïîñëå íèõ ñîâñåì èçìåíèâøèõ
ñâîé îáëèê, íàïðèìåð, òàêèå õó äîæ íè -
êè-íà òó ðà ëèñ òû, êàê Ãóìáîëüäò èëè
Îäþáîí â Àìåðèêå. Ñ õîäîì âðåìåíè èõ
îïèñàíèÿ äàþò íàì êàðòèíû íå
ñóùåñòâóþùåé, à ñóùåñòâîâàâøåé ïðè -
ðî äû» [24, c. 1182—1183].
Õó äî æåñ òâåí íîå âîñ ïðè ÿ òèå ó÷å íûì
äå éñòâè òåëü íîñ òè íî ñèò âñåã äà ãëó áî êî
èí äè âè äó à ëè çè ðî âàí íûé õà ðàê òåð:
«Äàæå äëÿ êàæ äîé, ìàëî èç ìå íèâ øåé ñÿ,
ìåñ òíîñ òè êàð òè íà ïðè ðî äû õó äîæ íè -
êà-íà òó ðà ëèñ òà ìå íÿ åò ñÿ ñ êàæ äûì ïî -
êî ëå íè åì, òàê êàê êàæ äûé íà òó ðà ëèñò
âè äèò â íåé íî âîå è íå âè äèò òîãî, ÷òî
óâè äèò åãî ïî òî ìîê. Èáî âè äå íèå ïðè -
ðî äû, îñî áåí íî íà òó ðà ëèñ òîì, îò ðà æà åò
â ñåáå âñåã äà ïñè õè ÷åñ êèé óêëàä õó äîæ -
íè êà. Â ñâÿ çè ñî ñâî åé äó õîâ íîé ëè÷ -
íîñ òüþ èëè ñ ñî ñòî ÿ íè åì çíà íèé â
ñâîþ ýïî õó íà òó ðà ëèñò äàåò íàì òó èëè
èíóþ êàð òè íó îä íî ãî è òîãî æå ïðè ðîä -
íî ãî ÿâ ëå íèÿ, ïî äî áíî òîìó êàê æè âî -
ïè ñåö ðàç íîé ýïî õè è ðàç íî ãî íà ñòðî å -
íèÿ ñî âåð øåí íî ðàç íî ðè ñó åò îäíó è òó
æå âå ëè êóþ êàð òè íó ïðè ðî äû. Â êàæ -
äîì òà êîì íà ó÷íîì îïè ñà íèè ïðè ðî äû
åñòü ëè ðè ÷åñ êèé ýëå ìåíò. Îí âè äåí â
íåì äàæå òîã äà, êîã äà ëè÷ íîñòü àâ òî ðà
íè ãäå íå âû ñòó ïà åò ÿâíî. Óæå ïî îä íî -
ìó ýòî ìó êàð òè íà ïðè ðî äû âå÷ íî ìå íÿ -
åò ñÿ â ñî çíà íèè ÷å ëî âå ÷åñ òâà äàæå òîã -
äà, êîã äà îíà äà åò ñÿ íå ïî ý òà ìè èëè õó -
äîæ íè êà ìè, íî ó÷å íû ìè» [24, c. 1183].
Òà êèì îá ðà çîì, è õó äî æåñ òâåí íîå òâîð -
÷åñ òâî ó÷å íûõ, ñî ãëàñ íî Â.È.Âåð íàä -
ñêî ìó, êàê è òâîð ÷åñ òâî õó äîæ íè êîâ ïî
ïðî ôåñ ñèè, òàê æå íå ñòî èò íà ìåñ òå,
îíî èç ìå íÿ åò ñÿ è ðàç âè âà åò ñÿ ÷å ðåç èí -
äè âè äó àëü íîå õó äî æåñ òâåí íîå âè äå íèå
ó÷å íûì ìèðà, òàê êàê êàæ äûé ó÷å íûé
âåëèêóþ «êíèãó Ïðèðîäû» è ÷èòàåò, è
âèäèò ïî-ñâîåìó, îíî ðàñêðûâàåò ñóù -
íîñòü ïðèðîäíûõ ÿâëåíèé, ò.å. îáùåå è
òèïè÷åñêîå. Êàæäîå íîâîå ïîêîëåíèå
ó÷åíûõ óâåëè÷èâàåò è îáîãàùàåò ýòîò
ñâîåîáðàçíûé õóäîæåñòâåííûé ôîíä
÷åëîâå÷åñòâà.
Ýñ òå òè ÷å ñêîå ïå ðå æè âà íèå ó÷å íûì
ïðè ðî äû ïî ðî æ äà åò ó íåãî î÷åíü ñëîæ -
íûå è íå îáû÷ íûå ïî ñâî åìó õà ðàê òå ðó
÷óâ ñò âà, âû ñòó ïàþ ùèå êàê ìíî ãî ïëà íî -
âûé ýìî öèî íàëü íûé êîì ïëåêñ, ñèí òå -
çè ðóþ ùèé ñóì ìó îò äåëü íûõ ÷óâ ñò âåí -
íûõ âîñ ïðè ÿòèé, îùó ùå íèé â íå ÷òî öå -
ëîå. Ýòî ãî ðîäà ÷óâ ñò âà âû ñî êî ïîä íè -
ìà þò ñÿ íàä óðîâ íåì îáû÷ íûõ îùó ùå -
íèé, íå âû õî äÿ ùèõ çà ïðå äå ëû òðè âè -
àëü íûõ ÷óâ ñò âåí íûõ âîñ ïðè ÿòèé îò -
äåëü íûõ ñâîéñòâ è êà ÷åñòâ îê ðó æàþ ùèõ
÷å ëî âå êà ÿâ ëå íèé. Îçà ðÿ ÿñü ñâå òîì ðà -
çó ìà ó÷å íî ãî, ñïëå òà ÿñü ñ íèì âî åäè íî,
ýòè ÷óâ ñò âà ïðè íè ìà þò ÿðêî âû ðà æåí -
íóþ îáîá ùåí íóþ, òàê ñêà çàòü «ôè ëî -
ñîô ñêóþ» îê ðà ñêó. Îíè âû ðà æà þò ñî -
áîé ãëó áî êîå ýìî öèî íàëü íî-ïñè õè ÷å -
ñêîå îò íî øå íèå ÷å ëî âå êà óæå íå ê îò -
äåëü íûì ïðåä ìå òàì, ÿâ ëå íè ÿì è èõ
ñâîé ñò âàì, à ê ìèðó â öå ëîì, ò.å. ïðè -
íè ìà þò î÷å âèä íî êîñ ìè ÷å ñêóþ íà ïðàâ -
ëåí íîñòü, ñîç äà þò ó åñ òå ñò âî èñ ïû òà òå -
ëÿ îï ðå äå ëåí íîå êîñ ìè ÷å ñêîå ìè ðî -
îùó ùå íèå. Òà êèì îá ðà çîì, íå òîëü êî
ðà çóì ÷å ëî âå êà ñâîè ìè êîð íÿ ìè óõî äèò
â Êîñ ìîñ, â Êîñ ìîñ ñòðå ìÿò ñÿ òàê æå è
åãî ÷óâ ñò âà. ×óâ ñò âî ñëèÿ íèÿ ëè÷ íî ñòè
ó÷å íî ãî ñ âå ëè êèì öå ëûì Âñå ëåí íîé,
÷óâ ñò âî ñâî åãî íå ðàç ðûâ íî ãî åäèí ñò âà ñ
íèì, íå îò äå ëè ìî ñòè îò íåãî Â.È.Âåð -
íàä ñêèé íà çû âàë «÷óâ ñò âîì Êîñ ìî ñà»,
«÷óâ ñò âîì âå ëè êî ãî Êîñ ìî ñà» è ò.ï. [24,
c. 1179]. Â èñ òî ðèè ðàç âè òèÿ íàó êè ðîëü
ýòî ãî ÷óâ ñò âà Âåð íàä ñêèé îöå íè âà åò
î÷åíü âû ñî êî. Èñ õî äÿ èç åãî ðà áîò,
ìîæ íî îò ìå òèòü òå íå êî òî ðûå «êà íà -
ëû», ïî êî òî ðûì íà ïðàâ ëÿ åò ñÿ ó åñ òå ñò -
âî èñ ïû òà òå ëÿ ýòî ÷óâñòâî.
�� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
È.È. Ìî ÷à ëîâ
Âî-ïåð âûõ, ýòî ÷ó âñòâî åäè íîé Âñå -
ëåí íîé, ÷ó âñòâî íå óëî âè ìîé, íî ïðî -
÷íîé è ãëó áî êîé ñâÿ çè, îõâà òû âà þ ùåé
âñå ÿâ ëå íèÿ ïðè ðî äû. Âñå âå ëè êèå ó÷å -
íûå, îò ìå ÷àë Âåð íàä ñêèé, òà êèå êàê
Àðèñòîòåëü, Ãàð âåé, Ðåäè, Êþâüå, Áýð,
Ëà ìàðê, Äàð âèí, Ãóì áîëüäò è ìíî ãèå
äðó ãèå, îá ëà äà ëè «ïî ðà çè òåëü íî ãëó áî -
êèì ÷ó âñòâîì åäè íñòâà Ïðè ðî äû, åäè -
íñòâà Êîñ ìî ñà». Ýòî ÷ó âñòâî «ïðî íè êà -
ëî âñþ èõ ëè÷ íîñòü» [5, c. 254]. Îñòà -
íàâ ëè âà ÿñü íà õà ðàê òå ðèñ òè êå ñ ýòîé
ñòî ðî íû ÷ó âñòâà Êîñ ìî ñà ó À.Í.Êðàñ -
íî âà, Âåð íàä ñêèé óêà çû âà åò, ÷òî ëè ðè -
÷åñ êèé, õó äî æåñ òâåí íûé ýëå ìåíò, ïðè -
ñó ùèé íà ó÷íî ìó òâîð ÷åñ òâó ýòî ãî ó÷å -
íî ãî, «âñå âðå ìÿ äåð æàë åãî â àò ìîñ ôå -
ðå ïðè ðî äû êàê öå ëî ãî, ïè òàë åãî ÷ó â -
ñòâî åäè íñòâà ïðè ðî äû, êîñ ìî ñà, êî òî -
ðîå òàê ÿðêî ñêâî çèò â åãî ðà áî òàõ è êî -
òî ðîå ñåé ÷àñ íå ðåä êî òå ðÿ åò ñÿ ñðå äè
ñïå öè à ëèñ òîâ íà øå ãî âðå ìå íè. Â ñâÿ çè
ñ ýòèì åäè íñòâîì êîñ ìî ñà ó íåãî áûëî
ñòðåì ëå íèå èñ êàòü âñå âû ñøå ãî, âñå áî -
ëåå ïðå êðàñ íî ãî â ïðè ðî äå, è îí íå ðàç
ãî âî ðèë, ÷òî âû ñøåå õó äî æåñ òâåí íîå
íà ñëàæ äå íèå è âû ñøåå ÷ó âñòâî âå÷ íî ãî
êîñìîñà îí ïåðåæèâàë íî÷üþ â ïóñòûíå
â âîñòî÷íûõ îáëàñòÿõ Ñàõàðû. Ïåðåä
ýòèìè âïå÷àòëåíèÿìè áëåêëè äëÿ íåãî
âñå äðóãèå êðàñîòû ïðèðîäû» [24, c.
1179].
Âî-âòî ðûõ, ïðî ÿâ ëå íè åì ÷ó âñòâà Êîñ -
ìî ñà, ñî ãëàñ íî Â.È.Âåð íàä ñêî ìó, ÿâ ëÿ -
åò ñÿ óõî äÿ ùåå ñâî è ìè èñ òî êà ìè â ãëóáü
âå êîâ «äðåâ íåå ÷ó âñòâî ìè ðî âîé ãàð ìî -
íèè» [4, c. 16], ò.å. ÷ó âñòâî âçà èì íîé ñî -
ãëà ñî âàí íîñ òè, çà êî íî ìåð íîñ òè ïðè -
ðîä íûõ ÿâ ëå íèé è ïðî öåñ ñîâ. Ýòî ÷ó â -
ñòâî ìè ðî âîé ãàð ìî íèè ÿðêî ïðî ÿâ ëÿ -
åò ñÿ â õó äî æåñ òâåí íîì òâîð ÷åñ òâå âî îá -
ùå, íî îñî áåí íî áîëü øîé ñèëû âû ðà çè -
òåëü íîñ òè îíî äîñ òè ãà åò â ìó çû êå.
Îòñþ äà — ïðÿ ìîå âëè ÿ íèå èñ êó ññòâà,
ìó çû êè â îñî áåí íîñ òè, íà ðàç âè òèå íà -
óêè.  äðåâ íîñ òè ó÷å íûå è ôè ëî ñî ôû,
«íà áëþ äàÿ ïðà âèëü íûå — ïðî ñòûå ÷èñ -
ëî âûå — ñî îò íî øå íèÿ ìåæ äó ãàð ìî íè -
÷åñ êè ìè òî íà ìè ìó çû êè è ïðî èç âî äÿ -
ùè ìè èõ ïðåä ìå òà ìè, ïî ëà ãà ëè, ÷òî çà -
âè ñè ìîñòü ìåæ äó íèìè ñî õðà íÿ åò ñÿ
âñåã äà, äó ìà ëè, ÷òî êàæ äî ìó äâè ãà þ ùå -
ìó ñÿ ïðåä ìå òó, êàæ äî ìó ÿâ ëå íèþ, íà -
õî äÿ ùå ìó ñÿ â ïðî ñòûõ ÷èñ ëåí íûõ ñî îò -
íî øå íè ÿõ ñ äðó ãèì èëè îá ðà çó þ ùå ìó ñ
íèì ïðà âèëü íóþ ãå î ìåò ðè ÷åñ êóþ ôè ãó -
ðó (îò äåëü íûå ëè íèè êî òî ðûõ, êàê óæå
íà øëè ïè ôà ãî ðåé öû, íà õî äÿò ñÿ â ïðî -
ñòûõ ÷èñ ëåí íûõ ñî îò íî øå íè ÿõ), ñî îò -
âå òñòâó åò ñâîé òîí, íå ñëûø íûé íà øå ìó
ãðó áî ìó óõó, íî ïðî íè êà å ìûé íà øèì
âíóò ðåí íèì ñî çåð öà íè åì. Òîã äà ñ÷è òà -
ëè, ÷òî ïó òåì ñà ìî óã ëóá ëå íèÿ, ïî ãðó æå -
íèÿ â òàéíèêè äóøè ìîæíî ñëûøàòü
ãàðìîíèþ íåáåñíûõ ñâåòèë, íåáåñíûõ
ñôåð, âñåãî îêðóæàþùåãî. Èçâåñòíî,
êàê ãëóáîêî òàêîå èñêàíèå è óáåæäåíèå
îõâàòûâàëî äóøó Êåïëåðà, êîãäà îíî
ïðèâåëî åãî ê îòêðûòèþ åãî âå÷íûõ
çàêîíîâ» [4, c. 15—16].
Êàê âèä íî èç âû øå èç ëî æåí íî ãî, â
íà ó÷íîì òâîð ÷åñ òâå ÷ó âñòâî Êîñ ìî ñà â
ðàç íûõ åãî ïðî ÿâ ëå íè ÿõ è îò òåí êàõ è
ýñ òå òè ÷åñ êîå âîñ ïðè ÿ òèå ïðè ðî äû, ñî -
ãëàñ íî Â.È.Âåð íàä ñêî ìó, âçà èì íî äî -
ïîë íÿ þò è óñè ëè âà þò äðóã äðó ãà. ×ó â -
ñòâî åäè íñòâà, âå÷ íîñ òè è áåñ êî íå÷ íîñ -
òè Âñå ëåí íîé, åå çà êî íî ìåð íîñ òè (ãàð -
ìî íèè) ñî îá ùà åò õó äî æåñ òâåí íî ìó
âîñ ïðè ÿ òèþ ó÷å íûì ìèðà îñî áûé, íå -
âû ðà çè ìûé äî êîí öà ñëî âà ìè, ãëó áî êèé
ñìûñë, ïðè äà þ ùèé, â ñâîþ î÷å ðåäü,
ãëó áè íó è ïî ëíî òó åãî ýñ òå òè ÷åñ êî ìó
âè äå íèþ ïðè ðî äû, ëè ðè ÷åñ êî ìó åå ïå -
ðå æè âà íèþ, ëþ áî âà íèþ åå êðàñîòàìè.
×óâñòâî Êîñìîñà â öåëîì âûñòóïàåò êàê
âàæíåéøèé ñòèìóëèðóþùèé ôàêòîð
íàó÷íîãî ïîçíàíèÿ.
1. Âåð íàä ñêèé Â.È. Äíåâ íèê 1884 ãîäà. — Àðõèâ ÐÀÍ, ô. 518, îï. 2, åä. õð. 4, ë. 5.
2. Âåð íàä ñêèé Â.È. Îòâå òû íà âîï ðî ñû «Àíêåòû îá îðãà íè çà öèè íà ó÷íîé ðà áî òû» Ì.È.Åâäî êè ìî -
âà-Ðî êî òîâ ñêî ãî. 29 èþëÿ 1943 ã. — Òàì æå, ô. 518, îï. 2, åä. õð. 59, ë. 70.
3. Ñòðà íè öû àâ òî áè îã ðà ôèè Â.È.Âåð íàä ñêî ãî. — Ì.: Íà ó êà, 1981. — 350 ñ.
4. Âåð íàä ñêèé Â.È. Î÷åð êè è ðå÷è. — Êí. 2. — Ïåò ðîã ðàä, 1922. — 123 ñ.
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ��
�(�(�����
����%�����
����������
����
�&��������&�����
5. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïà ìÿ òè àêà äå ìè êà Ê.Ì. ôîí Áýðà // Âåð íàä ñêèé Â.È. Òðó äû ïî èñ òî ðèè íà óêè â
Ðîñ ñèè. — Ì.: Íà ó êà, 1988. — Ñ. 250—255.
6. Âåð íàä ñêèé Â.È. Èçáð.ñî÷. — Ò. 5. — Ì.: Èçä-âî ÀÍ ÑÑÑÐ, 1960. — 422 ñ.
7. Âåð íàä ñêèé Â.È. Äíåâ íè êî âûå çà ïè ñè. 1944. — Àðõèâ ÐÀÍ, ô. 518, îï. 2, åä. õð. 24, ë. 26.
8. Âåð íàä ñêèé Â.È. Íà ó÷ íàÿ ìûñëü êàê ïëà íåò íîå ÿâ ëå íèå. 1938. — Òàì æå, ô. 518, îï. 1, åä. õð. 149,
ë. 87—88.
9. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïèñü ìî ê Í.Å.Âåð íàä ñêîé îò 16 èþëÿ 1892 ã. — Òàì æå, ô. 518, îï. 7, åä. õð. 39,
ë. 111.
10. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ãåòå êàê íà òó ðà ëèñò // Áþë. Ìîñê. î-âà èñ ïûò. ïðè ðî äû. Îòä. ãåîë. — 1946. —
Ò. 21 (1). — Ñ. 5—13.
11. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïèñü ìî ê Í.Å.Âåð íàä ñêîé îò 5 èþëÿ 1890 ã. — Àðõèâ ÐÀÍ, ô. 518, îï. 7, åä. õð.
37, ë. 20.
12. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ìûñ ëè. 1920—1931. — Òàì æå, ô. 518, îï. 1, åä. õð. 162, ë. 4.
13. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ðà áî òû ïî èñ òî ðèè çíà íèé // Àêàäåìèÿ íàóê çà äå ñÿòü ëåò. — Ì.: Èçä. ÀÍ ÑÑÑÐ,
1927. — Ñ. 156—161.
14. Ôî êèí À.Ì. Íå êî òî ðûå ÷åð òû õà ðàê òå ðà è íà ó÷íî ãî îá ëè êà Â.È.Âåð íàä ñêî ãî // Âîñ ïî ìè íà íèÿ î
Â.È. Âåð íàä ñêîì. Ê 100-ëå òèþ ñî äíÿ ðîæ äå íèÿ. — Ì.: Èçä. ÀÍ ÑÑÑÐ, 1963. — Ñ. 10—20.
15. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïèñü ìî ê Í.Å.Âåð íàä ñêîé îò 2 èþëÿ 1887 ã. — Àðõèâ ÐÀÍ, ô. 518, îï. 7, åä. õð.
34, ë. 32.
16. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïèñü ìî ê Í.Å.Âåð íàä ñêîé. 1888. — Òàì æå, ô. 518, îï. 7, åä. õð. 35, ë. 7.
17. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïèñü ìî ê Í.Å.Âåð íàä ñêîé îò 28 àâ ãóñ òà 1894 ã. — Òàì æå, ô. 518, Îï. 7, åä. õð. 41,
ë. 76.
18. Âåð íàä ñêèé Â.È. Äíåâ íè êî âûå çà ïè ñè. 1943—1944. — Òàì æå, ô. 518, îï. 2, Åä. õð. 22, ë. 19.
19. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïèñü ìî ê Á.Ë.Ëè÷ êî âó îò 4 íî ÿá ðÿ 1940 ã. — Êà áè íåò-ìó çåé Â.È.Âåð íàä ñêî ãî.
20. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïèñü ìî ê âíó÷ êå (Òàíå) îò 30 äå êàá ðÿ 1943 ã. — Àðõèâ ÐÀÍ, ô. 518, îï. 2, åä. õð.
56, ë. 229—230.
21. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïèñü ìî ê Í.Å.Âåð íàä ñêîé îò 15 ñåí òÿá ðÿ 1890 ã. — Òàì æå, ô. 518, îï. 7, åä. õð.
37, ë. 53.
22. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïèñü ìî ê Ê.Ï.Ôëî ðåí ñêî ìó îò 16 ìàð òà 1944 ã. — Òàì æå, ô. 518, îï. 2, åä. õð. 62,
ë. 12.
23. Âåð íàä ñêèé Â.È. Çà ïèñ êà È.Ã.Áðó å âè ÷ó. Ìàðò 1944 ã.— Òàì æå, ô. 518, îï. 2, åä. õð. 61, ë. 17.
24. Âåð íàä ñêèé Â.È. Ïà ìÿ òè À.Í.Êðàñ íî âà // Ïðè ðî äà. — 1916. — ¹ 10. — Ñ. 1178—1183.
Ïî ëó ÷å íî 17.05.2007
².². Ìî ÷à ëîâ
Â.². Âåð íà äñüêèé ïðî ðîëü ìèñ òåö òâà â íà óêîâ³é òâîð ÷îñò³
Ðîç ãëÿ äà þòü ñÿ ³äå¿ Â.².Âåð íà äñüêî ãî ïðî âïëèâ ìèñ òåö òâà íà òâîð÷³é ïî òåíö³àë â÷å íî ãî, ïðî ðîëü çà ãàëü -
íî ëþ äñüêî¿ êóëü òó ðè äëÿ ðîç âèò êó íà óêî âî¿ ³íòó¿ö³¿ òà çä³áíîñ òåé äîñë³äíè êà.
�� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
È.È. Ìî ÷à ëîâ
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-49171 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0374-3896 |
| language | Russian |
| last_indexed | 2025-12-01T18:56:21Z |
| publishDate | 2007 |
| publisher | Центр досліджень науково-технічного потенціалу та історії науки ім. Г.М. Доброва НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Мочалов, И.И. 2013-09-13T17:44:39Z 2013-09-13T17:44:39Z 2007 В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве / И.И. Мочалов // Наука та наукознавство. — 2007. — № 3. — С. 73-84. — Бібліогр.: 24 назв. — рос. 0374-3896 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/49171 Рассматриваются идеи В.И. Вернадского о воздействии искусства на творческий потенциал ученого, о роли общечеловеческой культуры для развития научной интуиции и способностей исследователя. Розглядаються ідеї В.І. Вернадського про вплив мистецтва на творчій потенціал вченого, про роль загальнолюдської культури для розвитку наукової інтуїції та здібностей дослідника. The paper examines V.I.Vernadsky’s ideas about the influence of arts on researcher’s creative capacities, about the role of the broad humanistic culture for the development of researcher’s scientific intuition and skills. ru Центр досліджень науково-технічного потенціалу та історії науки ім. Г.М. Доброва НАН України Наука та наукознавство Методологія та соціологія науки В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве В.І. Вернадський про роль мистецтва в науковій творчості V.I. Vernadsky about the Role of Arts in Scientific Work Article published earlier |
| spellingShingle | В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве Мочалов, И.И. Методологія та соціологія науки |
| title | В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве |
| title_alt | В.І. Вернадський про роль мистецтва в науковій творчості V.I. Vernadsky about the Role of Arts in Scientific Work |
| title_full | В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве |
| title_fullStr | В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве |
| title_full_unstemmed | В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве |
| title_short | В.И. Вернадский о роли искусства в научном творчестве |
| title_sort | в.и. вернадский о роли искусства в научном творчестве |
| topic | Методологія та соціологія науки |
| topic_facet | Методологія та соціологія науки |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/49171 |
| work_keys_str_mv | AT močalovii vivernadskiioroliiskusstvavnaučnomtvorčestve AT močalovii vívernadsʹkiiprorolʹmistectvavnaukovíitvorčostí AT močalovii vivernadskyabouttheroleofartsinscientificwork |