Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ
Рассмотрены истоки представлений о наследственности человека в работах выдающихся философов, врачей и естествоиспытателей доменделеевского периода. Показан опережающий науку своего времени характер многих умозрительных открытий, подготовивших фундамент для формирования генетики человека. Выявлены пр...
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Наука та наукознавство |
|---|---|
| Datum: | 2007 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Russisch |
| Veröffentlicht: |
Центр досліджень науково-технічного потенціалу та історії науки ім. Г.М. Доброва НАН України
2007
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/49174 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ / Р.А. Фандо // Наука та наукознавство. — 2007. — № 3. — С. 108-118. — Бібліогр.: 21 назв. — рос. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860112895278317568 |
|---|---|
| author | Фандо, Р.А. |
| author_facet | Фандо, Р.А. |
| citation_txt | Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ / Р.А. Фандо // Наука та наукознавство. — 2007. — № 3. — С. 108-118. — Бібліогр.: 21 назв. — рос. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Наука та наукознавство |
| description | Рассмотрены истоки представлений о наследственности человека в работах выдающихся философов, врачей и естествоиспытателей доменделеевского периода. Показан опережающий науку своего времени характер многих умозрительных открытий, подготовивших фундамент для формирования генетики человека. Выявлены причины, затормозившие взаимопроникновение генетики и медицины в России.
Розглянуто витоки уявлень про спадковість людини у працях видатних філософів, лікарів і природодослідників доменделівського періоду. Показано випереджаючий науку свого часу характер багатьох умоглядних відкриттів, що підготували фундамент для формування генетики людини. Виявлено причини, які загальмували взаємопроникнення генетики і медицини в Росії.
Subject of analysis is the grassroots of perceptions about the evolutionary origin of a human, found in works of eminent philosophers, medical doctors and science researchers of pre-Mendel period. The nature of many theoretical discoveries is shown, which led the science of the time and laid the ground for the formation of human’s genetics. Reasons are outlined that hindered intertwining of genetics and health care in Russia.
|
| first_indexed | 2025-12-07T17:34:50Z |
| format | Article |
| fulltext |
Ð.À. Ôàí äî
&����7���� ��������
������� �!��
��
����
��� � �!�����������"����������
��������� ��� ����� �����
�������� �8
�
���������% ���" !�� �����
Ðàñ ñìîò ðå íû èñ òî êè ïðåä ñòàâ ëå íèé î íà ñëå äñòâåí íîñ òè ÷å ëî âå êà â ðà áî òàõ âû äà -
þ ùèõ ñÿ ôè ëî ñî ôîâ, âðà ÷åé è åñ òåñ òâî èñ ïû òà òå ëåé äî ìåí äå ëåâ ñêî ãî ïå ðè î äà. Ïî êà -
çàí îïå ðå æà þ ùèé íà óêó ñâî å ãî âðå ìå íè õà ðàê òåð ìíî ãèõ óìîç ðè òåëü íûõ îò êðû òèé,
ïîä ãî òî âèâ øèõ ôóí äà ìåíò äëÿ ôîð ìè ðî âà íèÿ ãå íå òè êè ÷å ëî âå êà. Âû ÿâ ëå íû ïðè ÷è -
íû, çà òîð ìî çèâ øèå âçà è ìîï ðî íèê íî âå íèå ãå íå òè êè è ìå äè öè íû â Ðîñ ñèè.
 ëþ áîé íà óêå ñó ùåñ òâó åò ñêðû òûé
ýòàï çà ðîæ äå íèÿ, èç ìå ðÿ å ìûé èíîã äà
âå êà ìè, ê êî òî ðî ìó èñ òî ðè êè íà óêè
âñåã äà ïðî ÿâ ëÿ þò ïî âû øåí íûé èí òå -
ðåñ. Ýòî ñâÿ çà íî ñ èç ó÷å íè åì îä íîé èç
öåí òðàëü íûõ íà óêî âåä ÷åñ êèõ ïðî áëåì
— âîñ ïðè ÿ òèÿ è îöåí êè íà ó÷íîé ñðå äîé
íî âûõ èäåé, îò êðû òèé, òå î ðå òè ÷åñ êèõ
îá îá ùå íèé.
Ïî ÷åð ïíó òûå èç èñ òî ðèè ìå äè öè íû
äàí íûå îøå ëîì ëÿ þò ðàç íî îá ðà çè åì
ïðåä ñòàâ ëå íèé î íà ñëå äñòâåí íîé ïðè -
ðî äå ÷å ëî âå êà, ïðè å ìà ìè ïðî âî äè ìûõ
èñ ñëå äî âà íèé, äîñ òèã íó òû ìè ðå çóëü òà -
òà ìè. Ïî ðîé áû âà åò òÿ æå ëî îò íåñ òè òå
èëè èíûå òå î ðå òè ÷åñ êèå è ïðàê òè ÷åñ -
êèå ðàç ðà áîò êè ê îïðå äå ëåí íîé îá ëàñ òè
çíà íèé èëè âû ÿñ íèòü äàòó ðîæ äå íèÿ
íà ó÷íîé äèñ öèï ëè íû. «Íà ó÷ íîå íà -
ïðàâ ëå íèå, êàê êî êåò ëè âàÿ äàìà, ñêðû -
âà åò ñâîé âîç ðàñò» [1]. Òàê ïðî è çîø ëî è
ñ ãå íå òè êîé ÷å ëî âå êà, êî òî ðàÿ îôîð ìè -
ëàñü òîëü êî â XX ñòî ëå òèè, à åå ïåð âûå
ðîñ òêè îá íà ðó æè âà þò ñÿ â ðà áî òàõ âû -
äà þ ùèõ ñÿ ìûñ ëè òå ëåé äðåâíîñòè.
Èíòó è òèâ íûå ïðåä ñòàâ ëå íèÿ î íà ñëå -
äñòâåí íîñ òè ìîæ íî íà é òè â òðó äàõ
äðåâ íåã ðå ÷åñ êèõ ôè ëî ñî ôîâ. Ñîã ëàñ íî
Äå ìîê ðè òó (470—380 ãã. äî í.ý.), âñå â
ìèðå ñî ñòî ÿ ëî èç íå äå ëè ìûõ ÷àñ òèö —
àòî ìîâ, à «ñåìÿ åñòü èñ òå ÷å íèå… èç âñå -
ãî òåëà è åãî âàæ íåé øèõ ÷àñ òåé — êîñ -
òåé, ìÿñà è æèë». Ãèï ïîê ðàò (460—377
ãã. äî í.ý.) òàê æå ïî ëà ãàë, ÷òî ïî ëî âûå
ïðî äóê òû ñî ñòî ÿò èç ýêñ òðàê òîâ, ïî ñòó -
ïà þ ùèõ èç âñå ãî îðãà íèç ìà, òàê ÷òî âñå
÷àñ òè òåëà íå ïîñ ðå äñòâåí íî âëè ÿ þò íà
ïðè çíà êè ïî òî ìñòâà. Â òðàê òà òå Ãèï -
ïîê ðà òà «Î ñâÿ ùåí íîé áî ëåç íè» ïî ëó -
÷è ëà ðàç âè òèå òî÷ êà çðå íèÿ Äå ìîê ðè òà,
ñî ãëàñ íî êî òî ðîé «ïðî èç ðàñ òà þ ùåå
ñåìÿ ïðî èñ õî äèò èç âñåõ ÷àñ òåé òåëà; èç
çäî ðî âûõ — çäî ðî âîå, à èç áîëü íûõ —
áîëü íîå» è ïî ý òî ìó «îò ôëåã ìà òè êà
ðîæ äà åò ñÿ ôëåã ìà òèê, îò æåë ÷íî ãî —
æåë ÷íûé, îò ÷à õî òî÷ íî ãî — ÷à õî òî÷ -
íûé è îò ñòðà äà þ ùå ãî ñå ëå çåí êîé —
ñòðà äà þ ùèé ñå ëå çåí êîé» [2, ñ. 500]. Ïî
ìíå íèþ Ãèï ïîê ðà òà, ìíî ãèå áî ëåç íè
ïå ðå äà þò ñÿ îò ïðåä êîâ, âîò, íà ïðè ìåð,
êàê îí ïè øåò îá ýïè ëåï ñèè: «×òî ïðå -
ïÿ òñòâó åò äëÿ ýòîé áî ëåç íè, åñëè îäåð -
æè ìû áûëè åþ îòåö è ìàòü, ïî ÿ âèòü ñÿ ó
êà êî ãî-ëèáî èç èõ ïî òîì êîâ?». «Íà ÷à ëî
îíà âå äåò, êàê è äðó ãèå áî ëåç íè, ïî íà -
ñëå äñòâó». «Êðî ìå òîãî, åñòü åù¸ äðó ãîå
âå ëè êîå äî êà çà ò åëüñòâî, ÷òî ýòà áî ëåçíü
íè ñêîëü êî íå áî æåñ òâåí íåå ïðî ÷èõ áî -
ëåç íåé, — ýòî èìåí íî òî, ÷òî ýòà áî -
ëåçíü ÿâ ëÿ åò ñÿ ó ôëåã ìà òè êîâ ïî ïðè -
ðî äå, à ó æåë ÷íûõ ñî âåð øåí íî íå ñëó ÷à -
åò ñÿ. À, ìåæ äó òåì, åñëè áû îíà áûëà
áî æåñ òâåí íåå äðó ãèõ, äîë æíî áûëî áû,
÷òî áû îíà ñëó ÷à ëàñü îäè íà êî âî ó âñåõ è
íå äå ëà ëà áû ðàç ëè ÷èÿ ìåæ äó æåë ÷íû -
ìè è ôëåãìàòèêàìè» [Òàì æå].
��� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
���� �����
�
���%����
�
���������%� �������&�
����
(((
� Ð.À. Ôàí äî, 2007
Áîëü øîå çíà ÷å íèå â ôîð ìè ðî âà íèè
ðàç ëè÷ íûõ ïðè çíà êîâ, ïî Ãèï ïîê ðà òó,
ïðè íàä ëå æà ëî ÷å ëî âå ÷åñ êî ìó ñå ìå íè.
«Ñåìÿ, âû ïó ùåí íîå æåí ùè íîé, áû âà åò
èíîã äà ñèëü íåå, èíîã äà ñëà áåå; òàê æå
òî÷ íî è âû ïó ùåí íîå ìóæ ÷è íîþ… Åñëè
îò îá îèõ îòî é äåò áî ëåå ñèëü íîå ñåìÿ,
ðîæ äà åò ñÿ ìàëü ÷èê, à åñëè áî ëåå ñëà áîå
— äå âî÷ êà» [3, ñ. 228]. Ãèï ïîê ðàò ñ÷è -
òàë, ÷òî ñåìÿ êàê ìóæ ÷è íû, òàê è æåí -
ùè íû ïðî èñ õî äèò èç âñå ãî òåëà, ïðè ÷åì
èç ñëà áûõ ÷àñ òåé òåëà ïî ÿâ ëÿ åò ñÿ ñëà -
áîå ñåìÿ, à èç ñèëü íûõ — ñèëü íîå. È
åñëè îò êà êîé-ëèáî ÷àñ òè òåëà äëÿ ñå ìå -
íè áîëü øå ïðè âõî äèò îò ìóæ ÷è íû, ÷åì
îò æåí ùè íû, òî ðå áå íîê ñòà íî âèò ñÿ áî -
ëåå ïî õî æèì íà îòöà; åñëè æå îò êà -
êîé-òî ÷àñ òè áî ëåå ïðè âíî ñèò ñÿ îò
æåí ùè íû, òî ðå áå íîê ñòà íî âèò ñÿ áî ëåå
ïî õî æèì íà ìàòü. Îäíà êî íå ìî æåò
áûòü òà êî ãî ïëî äà, êî òî ðûé áû âçÿë âñå
ïî ëíîñ òüþ òîëü êî îò îä íî ãî èç ñóï ðó -
ãîâ, òàê êàê ñåìÿ äëÿ ðå áåí êà ïðè õî äèò
è îò ìóæ ÷è íû, è îò æåí ùè íû. Òà êèì
îá ðà çîì, ìûñ ëè òåëü äå ëà åò âû âîä, ÷òî
íå êî òî ðûå ïðè ðîä íûå êà ÷åñ òâà íà ñëå -
äó þò ñÿ îò ðî äè òå ëåé è ïå ðå äà þò ñÿ
äàëü íåé øèì ïî òîì êàì. Äàí íîå óòâåð -
æäå íèå íà ìíî ãèå âåêà ïðåä âîñ õè òè ëî
ïðåä ñòàâ ëå íèå î íà ñëå äî âà íèè ðàç ëè÷ -
íûõ ïðè çíà êîâ è áî ëåç íåé ÷å ëî âå êà è
îá ú ÿñ íè ëî ýì ïè ðè ÷åñ êèå ôàê òû, íà -
êîï ëåí íûå íà ïðî òÿ æå íèè ìíî ãî âå êî -
âîé èñòîðèè ðàçâèòèÿ ìåäèöèíû.
Ïðîá ëå ìó ïðî èñ õîæ äå íèÿ ïî ëîâ ó ÷å -
ëî âå êà îá ñóæ äàë Ýìïå äîêë, ïî ëà ãàÿ,
÷òî åñëè ñåìÿ îá îèõ ðî äè òå ëåé îäè íà -
êî âî ãî ðÿ ÷î — ðîæ äà þò ñÿ ìàëü ÷è êè, è
îíè ïî õî æè íà îòöà. Åñëè ñåìÿ ðî äè òå -
ëåé îäè íà êî âî õî ëîä íîå, òî ðîæ äà þò ñÿ
äå âî÷ êè, ñõîä íûå ñ ìà òåðüþ. Ïðè óñëî -
âèè ñëè ÿ íèÿ ãî ðÿ ÷å ãî ñå ìå íè îòöà è õî -
ëîä íî ãî ìà òå ðè ðîæ äà þò ñÿ ìàëü ÷è êè,
ïî õî æèå íà ìà òå ðåé. Äå âî÷ êà ñòà íî âèò -
ñÿ ïî õî æåé íà îòöà, åñëè ñëè âà åò ñÿ ãî -
ðÿ ÷åå ñåìÿ ìà òå ðè ñ õî ëîä íûì îòöà.
Êîã äà ñåìÿ ðàñ ïà äà åò ñÿ íà ÷àñ òè, òî
ðîæ äà þò ñÿ äâîé íè è òðîé íè [4].
Òå î ðèþ ñâî èõ ïðåä øåñ òâåí íè êîâ î
ïðî èñ õîæ äå íèè ñå ìå íè èç âñåõ ÷àñ òåé
òåëà ïîä âåðã êðè òè êå Àðèñòîòåëü
(384—322 ãã. äî í.ý.), äî êà çû âàÿ, ÷òî
ñåìÿ îá ðà çó åò ñÿ â îïðå äå ëåí íûõ ÷àñ òÿõ
òåëà. Òàê, êàñ òðà öèÿ ñàì öîâ ïðè âî äèò ê
èç ìå íå íèþ âñå ãî îðãà íèç ìà, ïðè áëè -
æàÿ åãî ê ïðè ðî äå äðó ãî ãî ïîëà. Îí èñ -
õî äèë èç ïðåä ñòàâ ëå íèé î íà ñëå äî âà íèè
íå òîëü êî ìîð ôî ëî ãè ÷åñ êèõ, íî è ôè -
çè î ëî ãè ÷åñ êèõ ïðè çíà êîâ, à òàê æå ïðè -
çíà êîâ, ñâî éñòâåí íûõ ïðåä êàì ðî äè òå -
ëåé, îò êî òî ðûõ â ñåìÿ íè ÷å ãî íå îò õî -
äè ëî.
Ïîñ ëå çà êà òà êóëü òóð Äðåâ íåé Ãðå öèè
è Äðåâ íå ãî Ðèìà â Åâðî ïå âî öà ðè ëàñü
ýïî õà ñðåä íå âå êîâüÿ è âìåñ òå ñ íåé áåç -
ãðà íè÷ íàÿ âëàñòü öåð êâè. Íà äîë ãèå
ãîäû áûë íà ëî æåí çà ïðåò íà ñâî áî äó
ìûñ ëè, ïîä àâ ëÿ ëèñü âñå ïî ïûò êè ðàñ -
ñóæ äå íèé î ïðè ðî äå ÷å ëî âå êà. Âñå ïðî -
öåñ ñû, ïðî èñ õî äÿ ùèå ñ æè âû ìè îðãà -
íèç ìà ìè, òðà äè öè îí íî îá ú ÿñ íÿ ëèñü
ìóä ðîñ òüþ òâîð öà.  êà ÷åñ òâå èë ëþñ -
òðà öèè öà ðèâ øèõ â äàí íóþ ýïî õó âîç -
çðå íèé ïðè âå äåì âçãëÿ äû Áëà æåí íî ãî
Àâãóñòèíà (354—430 ãã.) íà îðãà íè çà -
öèþ ïðè ðî äû. Äëÿ íåãî, êàê è äëÿ äàëü -
íåé øå ãî ñðåä íå âå êîâüÿ, ïðè ðî äà áûëà
ñî çäà íè åì âñå ñèëü íî ãî è âñåá ëà ãî ãî
òâîð öà: å¸ ÿâ ëå íèÿ, êàð òè íû, çàêîíû
äîëæíû ëèøü èëëþñòðèðîâàòü áåñ êî -
íå÷ íîå âåëè÷èå, íåòëåííóþ êðàñîòó è
âå÷íóþ ñëàâó áîãà [Òàì æå].
Ñðåä íå âå êî âüå ïðî äîë æà ëî æèòü è,
æèâÿ, òðàíñ ôîð ìè ðî âà ëîñü è âû ÿâ ëÿ ëî
òà èâ øèå ñÿ â íåì, íî íå óñ ïåâ øèå åù¸
ïîë íî ñòüþ ðåà ëè çî âàòü ñÿ âîç ìîæ íî ñòè,
ðàç ðó øà ëî îñ íî âû, ìå øàâ øèå åñ òå ñò âî -
çíà íèþ è ìå äè öè íå âûé òè íà íî âûé
óðî âåíü. Óæå ê íà ÷à ëó XIII ñòî ëå òèÿ
ñòà ëè èç âåñò íû â ëà òèí ñêîì ïå ðå âî äå —
÷à ñòüþ ñ àðàá ñêî ãî, ÷à ñòüþ ñ ãðå ÷å ñêî ãî
— íå êî òî ðûå åñ òå ñò âåí íîè ñòî ðè ÷å ñêèå
ïðî èç âå äå íèÿ Àðè ñòî òå ëÿ è äðó ãèõ ôè -
ëî ñî ôîâ. Âñå ýòî íå ìîã ëî íå îò ðà çèòü -
ñÿ íà äàëü íåé øåì ðàç âè òèè åñ òå ñò âî -
çíà íèÿ. Íà êî íåö, ïîÿ âèâ øèå ñÿ ïåð âûå
â Åâ ðî ïå óíè âåð ñè òå òû — è â ïåð âóþ
î÷å ðåäü èõ ìå äè öèí ñêèå ôà êóëü òå òû —
äàëè íà äåæ íóþ îïî ðó âñòàþ ùå ìó íà
íîãè åñòåñòâîçíàíèþ.
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ���
�
��5������ �����
�
���%����
�
���������%� �������&�
����
(((
 XIV â. â Èòà ëèè íà ÷è íà åò çà ðîæ -
äàòü ñÿ íî âàÿ ýïî õà — ýïî õà Âîç ðîæ äå -
íèÿ. Â íà óêàõ è èñ êó ññòâå àê òèâ íî
êóëü òè âè ðó åò ñÿ èäåÿ ãó ìà íèç ìà, íà -
ïðàâ ëåí íàÿ íà ïî çíà íèå ðàç ëè÷ íûõ
ñòî ðîí ÷å ëî âå ÷åñ êîé îðãà íè çà öèè. Âîç -
ðîæ äå íèå ñìå ëî çà ãî âî ðè ëî î ÷å ëî âå êå,
äå ÿ òåëü íîñòü êî òî ðî ãî íå óêëà äû âà ëàñü
â ðàìêè ñðåäíåâåêîâîãî áûòà è äîã ìà -
òîâ õðèñòèàíñòâà.
Ïåð âûå øàãè ðàñ êðå ïî ùå íèÿ íà -
ó÷íîé ìûñ ëè áûëè ñäå ëà íû Àëüáåðòîì
Âå ëè êèì è Ðîä æå ðîì Áý êî íîì, îò êðû -
òî âû ñòó ïèâ øè ìè â XIII âåêå ñ òðå áî âà -
íè ÿ ìè àê òèâ íî èñ ïîëü çî âàòü íà áëþ äå -
íèÿ è ýêñ ïå ðè ìåíò â èç ó÷å íèè ïðè ðî -
äû, è ïðèðîäû ÷åëîâåêà â òîì ÷èñëå.
Ýïî õà Âîç ðîæ äå íèÿ äàëà ìèðó ãå íè -
àëü íî ãî ôè ëî ñî ôà è åñ òåñ òâî èñ ïû òà òå -
ëÿ Ïà ðà öåëü ñà (1499—1541), âû äâè íóâ -
øå ãî îðè ãè íàëü íûå èäåè íà ïðî áëå ìó
íà ñëå äñòâåí íîñ òè. Êàê ãî ðÿ ÷èé çà ùèò -
íèê âè òà ëèç ìà îí áûë ãëó áî êî óâå ðåí â
òîì, ÷òî âñ¸ â ïðè ðî äå âîç íè êà ëî è ïðî -
äîë æà åò âîç íè êàòü èç ñå ìå íè. Â íå æè -
âîé ïðè ðî äå, à òàê æå ó ðàñ òå íèé è íèç -
øèõ æè âîò íûõ êàæ äîå òà êîå «ñåìÿ»
ñâÿ çà íî ñ «ïåð âè÷ íîé ìà òå ðè åé» (mate -
rial prima), êî òî ðàÿ, óñëîæ íÿ ÿñü, ïðå -
âðà ùà åò ñÿ âî âïîë íå ðàç âè òóþ, çà âåð -
øåí íóþ ôîð ìó (material ultima). Ñîâ ñåì
èíà ÷å îá ñòî èò äåëî ó âû ñøèõ æè âîò íûõ
è, â ÷àñ òíîñ òè, ó ÷å ëî âå êà. Ïî ìíå íèþ
Ïà ðà öåëü ñà, «ñåìÿ», èç êî òî ðî ãî äîë -
æåí ïî ÿ âèòü ñÿ ÷å ëî âåê, âíà ÷à ëå åñòü
ïðî ñòî ñèëà, íå ñâÿ çàí íàÿ ñ ìà òå ðè åé:
îíî ëèøü âïîñ ëå äñòâèè ìà òå ðè à ëè çó åò -
ñÿ, îäå âà åò ñÿ ïëîòüþ, ñî ñòî ÿ ùåé èç æè -
âûõ ñî êîâ, êî òî ðûå ïðè òå êà þò ê ñå ìåí -
íè êàì ìóæ ÷è íû èç ðàç ëè÷ íûõ ÷àñ òåé
åãî òåëà, îá ðà çóÿ çäåñü ñïåð ìó. Àíà -
ëîãè÷íî ìóæ ÷è íàì â ìàò êå æåí ùèí èç
ñïå öè ôè ÷åñ êèõ ÷àñ òè ÷åê å¸ òåëà âû ðà -
áà òû âà åò ñÿ ìà òå ðèí ñêîå ñåìÿ. Ïðè àêòå
îïëî äîò âî ðå íèÿ âñòðå ÷à þò ñÿ äâå «ñïåð -
ìû», çà êëþ ÷à þ ùèå â ñåáå âñå õà ðàê òåð -
íûå îñî áåí íîñ òè ìà òå ðè è îòöà. Ïðè -
÷åì, ñî ãëàñ íî Ïà ðà öåëü ñó, ÷àñ òè÷ êè,
ïðè øåä øèå ñî ñïåð ìîé ðî äè òå ëåé, ðàç -
âè âà þò ñÿ íå îäè íà êî âî: îäíè èç íèõ
ïîä àâ ëÿ þò äðó ãèå; îíè-òî è áå ðóò âåðõ
— predominatio! — ó ïî òî ìñòâà. Ïðåä -
âîñ õè òèâ «çà êî íû äî ìè íè ðî âà íèÿ»
Ã. Ìåí äå ëÿ, Ïà ðà öåëüñ ïðåä ïî ëà ãàë,
÷òî áëà ãî äà ðÿ ñëè ÿ íèþ äâóõ ðî äè òå ëü -
ñêèõ «ñïåðì» â ïîòîìñòâå êîì áè íè ðó -
þò ñÿ õàðàêòåðíûå äëÿ îáîèõ ðîäèòåëåé
«çà ÷àò êè», à òàê êàê êîìáèíàöèè çäåñü
ìîãóò áûòü ðàçëè÷íûå, òî è êîíå÷íûé
èòîã èõ äîëæåí áûòü â ñâîþ î÷åðåäü
ðàçëè÷åí. Îòñþäà íàáëþäàåòñÿ íå ïîë -
íîå ñõîäñòâî äåòåé ñ ðîäèòåëÿìè.
Ïà ðà öåëüñ âû äâè íóë ïè î íåð ñêèå äëÿ
ñâî å ãî âðå ìå íè âçãëÿ äû î âëè ÿ íèè ñðå -
äû íà îðãà íèçì ÷å ëî âå êà. Îí ïî ëà ãàë,
÷òî âíåø íèå óñëî âèÿ íå ìî ãóò ïî ðî äèòü
â îðãà íèç ìå íè ÷å ãî ñâåðõ òîãî, ÷òî èìå -
åò ñÿ ó íåãî â âèäå îïðå äå ëåí íûõ ïî òåí -
öèé. Ðàç âè âàÿ ýòó ìûñëü, Ïà ðà öåëüñ
ïðè õî äèò ê âû âî äó, ÷òî ïî íà ñëå äñòâó
ïå ðå äà þò ñÿ òîëü êî òå áî ëåç íè, êî òî ðûå
êî ðå íè ëèñü â «ïåð âè÷ íîé ìàòåðèè» îá -
îèõ ðîäèòåëåé èëè îäíîãî èç íèõ [Òàì
æå].
Óìîç ðè òåëü íûå âçãëÿ äû íà ïðî áëå ìó
íà ñëå äñòâåí íîñ òè ïðî äåð æà ëèñü ïî ÷òè
äî êîí öà XIX âåêà. Â ðà áî òàõ âû äà þ -
ùèõ ñÿ åñ òåñ òâî èñ ïû òà òå ëåé âïëîòü äî
íà ÷à ëà ÕÕ ñòî ëå òèÿ ìîæ íî áûëî íà é òè
îò ãî ëîñ êè ïðåä ñòàâ ëå íèé Äå ìîê ðè òà,
Ãèï ïîê ðà òà, Ïà ðà öåëü ñà è äðó ãèõ ìûñ -
ëè òå ëåé äà ëå êî ãî ïðî øëî ãî. Ó ×à ðëüçà
Äàð âè íà â âû äâè íó òîé èì â 1868 ã. «òå -
î ðèè ïàí ãå íå çè ñà» êîí ñòà òè ðó åò ñÿ íà -
ëè ÷èå ó îðãà íèç ìîâ êðî øå÷ íûõ ãåì ìóë,
êî òî ðûå ñî áè ðà þò ñÿ ñî âñåõ êëå òîê òåëà
ê ðåïðîäóêòèâíûì îðãàíàì, ïåðåäàâàÿ
òàêèì îáðàçîì ïðèçíàêè îò ðîäèòåëåé ê
äåòÿì.
×àðëüç Äàð âèí, ðàç âè âàÿ ñâîþ òå î ðèþ
èç ìåí ÷è âîñ òè, óêà çû âà åò íà ðàç ëè ÷èÿ
ëþ äåé ðàç ëè÷ íûõ ðàñ ïî ñòðî å íèþ âî ëîñ,
îò íî ñè òåëü íûì ïðî ïîð öè ÿì âñåõ ÷àñ òåé
òåëà, åì êîñ òè ëåã êèõ, îá ú å ìà è ôîð ìû
÷å ðå ïà. Ïî åãî ìíå íèþ, ðàñû òàê æå îò ëè -
÷à þò ñÿ ïî ñïî ñîá íîñ òè ê àê êëè ìà òè çà -
öèè è íà êëîí íîñ òè ê ðàç ëè÷ íûì áî ëåç -
íÿì. Ìíî ãî îò ëè ÷èé ïðåä ñòàâ ëÿ åò èõ äó -
õîâ íàÿ ñôå ðà, ãëàâ íûì îá ðà çîì â ýìî öè -
î íàëü íîì îò íî øå íèè, íî òàê æå è ïî
��� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
Ð.À. Ôàí äî
óìñòâåí íûì ñïî ñîá íîñ òÿì. Íàï ðè ìåð,
òó çåì öû Þæíîé Àìå ðèêè õà ðàê òå ðè çó -
þò ñÿ ðåä êîé ìîë ÷à ëè âîñ òüþ è óãðþ ìîñ -
òüþ, à íå ãðû, êàê ïðà âè ëî, äîá ðî äóø íûå
è ðàç ãî âîð ÷è âûå ëþäè.
Äàð âèí òâåð äî óáåæ äåí, ÷òî ëþäè ðàç -
ëè÷ íûõ ðàñ ïðè íàä ëå æàò ê îä íî ìó
âèäó, òàê êàê íà áëþ äà åò ñÿ ïî ñòå ïåí íûé
ïå ðå õîä îäíèõ ðàñ â äðó ãèå. Îòëè ÷è -
òåëü íûå ÷åð òû òåõ èëè èíûõ ðàñ ïî ÿâ -
ëÿ þò ñÿ, ïî åãî ìíå íèþ, íå îá ÿ çà òåëü íî
â îò âåò íà âîç äå éñòâèÿ îêðó æà þ ùåé
ñðå äû. Òàê, ðàç ëè ÷èÿ öâå òà êîæè Äàð -
âèí îá ú ÿñ íÿ åò ñî âñåì íå ôàê òî ðà ìè
ñðå äû îá è òà íèÿ, â îñíî âå ýòèõ ðàç ëè -
÷èé ëå æàò èíûå ïðè ÷è íû. Åñòåñ òâî èñ -
ïû òà òåëü íà õî äèò êîð ðå ëÿ öèþ îêðàñ êè
êîæè è âî ëîñ ñ ïî ëíîé íå âîñ ïðè èì ÷è -
âîñ òüþ ê íå êî òî ðûì ðàñ òè òåëü íûì
ÿäàì è ïà ðà çè òàð íûì áî ëåç íÿì. Îí
ïðè õî äèò ê ìûñ ëè, ÷òî íå ãðû è äðó ãèå
òåì íûå ðàñû ïðè îá ðå ëè ñâîé òåì íûé
öâåò âñëå äñòâèå òîãî, ÷òî íà è áî ëåå òåì -
íûå îñî áè èç áå ãà ëè â òå ÷å íèå äîë ãî ãî
ðÿäà ïî êî ëå íèé ãó áè òåëü íî ãî âëè ÿ íèÿ
áî ëåç íåé ñâî åé ðî äè íû [5, ñ. 299].
×. Äàð âèí ñ÷è òàë, ÷òî õà ðàê òåð íûå
ïðè çíà êè ðàñ íå ëüçÿ îá ú ÿñ íèòü ïðÿ ìûì
âîç äå éñòâè åì ðàç ëè÷ íûõ óñëî âèé æèç -
íè äàæå â òîì ñëó ÷àå, åñëè áû îíè ïîä -
âåð ãà ëèñü ýòèì âëè ÿ íè ÿì â ïðî äîë æå -
íèå ãðîìàäíûõ ïåðèîäîâ âðåìåíè. Íà ï -
ðè ìåð, ýñêèìîñû, ïèòàþùèåñÿ òîëüêî
æèâîòíîé ïèùåé, ìàëî îòëè÷àþòñÿ îò
êèòàéöåâ, ïðåäïî÷èòàþùèõ ðàñ òè òåëü -
íóþ ïèùó.
Äàð âèí ïðåä ïî ëà ãàë, ÷òî ðàñ îâûå ðàç -
ëè ÷èÿ òàê æå íå ëüçÿ îá ú ÿñ íèòü óíàñ ëå -
äî âàí íûì ðå çóëü òà òîì óñè ëåí íî ãî èëè
îñëàá ëåí íî ãî óïðàæ íå íèÿ îðãà íîâ. Îí
ïðè õî äèò ê çà ìå øà ò åëüñòâó ïðè ïå ðåíå -
ñå íèè îñíîâ íûõ ïî ëî æå íèé òå î ðèè åñ -
òåñ òâåí íî ãî îò áî ðà äëÿ îá ú ÿñ íå íèÿ
ðàñ îâûõ îò ëè ÷èé. «Ýòèì ïó òåì ñî õðà -
íÿ þò ñÿ îá ûê íî âåí íî îäíè ïî ëåç íûå
âè äî èç ìå íå íèÿ è ÷òî, íà ñêîëü êî ìîæ íî
ñó äèòü (õîòÿ îøè áèòü ñÿ çäåñü î÷åíü
ëåã êî), íè îäíî èç âíåø íèõ ðàç ëè ÷èé
ìåæ äó ÷å ëî âå ÷åñ êè ìè ðàñ à ìè íå ïðè íî -
ñèò èì ïðÿ ìîé èëè îñî áîé ïî ëüçû.
Óìñòâåí íûå è ìî ðàëü íûå èëè îá ùåñ -
òâåí íûå ñïî ñîá íîñ òè äîë æíû áûòü, êî -
íå÷ íî, èç ú ÿ òû îò ñþ äà. Áîëü øàÿ èç ìåí -
÷è âîñòü âñåõ âíåø íèõ ðàç ëè ÷èé ìåæ äó
÷å ëî âå ÷åñ êè ìè ðàñ à ìè óêà çû âà åò òàê æå
íà òî, ÷òî ýòè ðàç ëè ÷èÿ íå ìî ãóò èìåòü
îñî áåí íî ãî çíà ÷å íèÿ. Èìåé îíè çíà ÷å -
íèå, îíè óæå äàâ íî ñäå ëà ëèñü áû ïî ñòî -
ÿí íû ìè è ñî õðà íè ëèñü èëè èñ ÷åç ëè. Â
ýòîì îò íî øå íèè ÷å ëî âåê ïî õî äèò íà òå
ôîð ìû, êî òî ðûå åñ òåñ òâî èñ ïû òà òå ëè
íà çû âà þò ïðî òå îá ðàç íû ìè, èëè ïî ëè -
ìîð ôíû ìè, è êî òî ðûå îñòà ëèñü êðàéíå
èçìåí÷èâûìè, ïî-âèäèìîìó, âñëå ä ñò -
âèå òîãî, ÷òî èõ âèäîèçìåíåíèÿ áûëè
áåçðàçëè÷íû ïî ñâîåé ïðèðîäå è ïî ý òî -
ìó íå ïîäïàëè ïîä äåéñòâèå åñ òåñ òâåí -
íî ãî îòáîðà» [Òàì æå, ñ. 303].
Åñòåñ òâåí íûé îò áîð, ïî Äàð âè íó,
îïè ðàë ñÿ íà ñî öè àëü íûå èí ñòèí êòû ÷å -
ëî âå ÷åñ òâà. Ïîñ ëå èí ñòèí êòà ñà ìî ñîõ -
ðà íå íèÿ ýòî åäâà ëè íå ñà ìûå ñèëü íûå
èí ñòèí êòû, íå äà ðîì îäíèì èç òÿ æå ëûõ
íà êà çà íèé äëÿ ëþ äåé ÿâ ëÿ åò ñÿ îäè íî÷ -
íîå òþ ðåì íîå çà êëþ ÷å íèå. «Äàð âèí
ñòðå ìèë ñÿ äî êà çàòü îá ùåå ïî ëî æå íèå,
÷òî ñó ùåñ òâî ñ òà êè ìè ðàç âè òû ìè óì -
ñòâåí íû ìè ñïî ñîá íîñ òÿ ìè, êàê ÷å ëî -
âåê, è â òî æå âðå ìÿ îá ëà äà þ ùåå ñèëü íî
âû ðà æåí íû ìè ñî öè àëü íû ìè èí ñòèí -
êòà ìè, íå èç áåæ íî äîë æíî áûëî ïðè îá -
ðåñòü íðà âñòâåí íîå ÷ó âñòâî, èëè ñî -
âåñòü. Ñî âåñòü íå ÷òî èíîå, êàê âíóò -
ðåí íÿÿ áîðü áà ìåæ äó áî ëåå èëè ìå íåå
óêî ðå íèâ øè ìè ñÿ èí ñòèí êòà ìè, ìåæ äó
ýãî èç ìîì, âû ðà áî òàâ øèì ñÿ â èí äè âè -
äó àëü íîé áîðü áå, è àëüòðó èç ìîì — ðå -
çóëü òà òîì ñî öè àëü íî ãî èí ñòèí êòà, êî -
òî ðûé â ñâîþ î÷å ðåäü âû ðà áî òàë ñÿ èç
èí ñòèí êòà ìà òå ðèí ñêîé ëþá âè» [6, ñ.
103]. Òà êèì îá ðà çîì, ïî ìíå íèþ
×. Äàð âè íà, ïî íà ñëå äñòâó ïå ðå äà þò ñÿ
íå òîëü êî ìîð ôî ëî ãè ÷åñ êèå ïðè çíà êè,
íî è ñî öè àëü íûå îñî áåí íîñ òè, êî òî ðûå
ïîä õâà òû âà þò ñÿ îò áî ðîì è îá åñ ïå ÷è âà -
þò óñïåõ ïëåìåíàì. Ïî ìåðå òîãî, êàê
îäíî ïëåìÿ ñ íàèáîëåå ðàçâèòûìè îá -
ùåñ òâåí íû ìè îòíîøåíèÿìè ïîáåæäàåò
äðóãîå â áîðüáå çà ñóùåñòâîâàíèå, ðàñ -
òåò èäåàë íðàâñòâåííîñòè.
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ���
�
��5������ �����
�
���%����
�
���������%� �������&�
����
(((
Èíòå ðåñ íî, ÷òî êîã äà ïðî ïî âåä íèê
äàð âè íèç ìà â Ðîñ ñèè Ê.À. Òè ìè ðÿ çåâ
áó äåò îïðî âåð ãàòü íà ïàä êè Ôëèì ìèí ãà
Äæåí êè íà íà òå î ðèþ «ïàí ãå íå çè ñà», îí
ïðè âå äåò â êà ÷åñ òâå äî êà çà òåëüñòâ äàí -
íûå î íà ñëå äñòâåí íîé ïðè ðî äå ÷å ëî âå -
êà. Äàð âèí ïðè çíà âàë, ÷òî ñà ìûé ñî -
êðó øè òåëü íûé óäàð ïî åãî òå î ðèè íà -
íåñ ëè íå åñ òåñ òâî èñ ïû òà òå ëè, à ìà òå ìà -
òèê Ô. Äæåí êèí, íå ñëó÷àéíî â íà ó÷ -
íûõ êðóãàõ óñòîÿëîñü âûðàæåíèå «êîø -
ìàð Äæåíêèíà».
 1867 ã. Ô. Äæåí êèí âîç ðà æàë, ÷òî
âñÿ êîå ðåç êîå óêëî íå íèå ÿâ ëÿ åò ñÿ âñåã -
äà èëè â åäè íè÷ íîì, èëè â î÷åíü îãðà -
íè ÷åí íîì ÷èñ ëå ýê çåì ïëÿ ðîâ è ïî òî ìó
íå èìå åò øàí ñîâ íà ñî õðà íå íèå. Îí
ðàñ ñóæ äàë, ÷òî åñëè èç âåñ òíûì ïðè çíà -
êîì n îá ëà äà åò îäèí èç ðî äè òå ëåé, òî ó
èõ äå òåé áó äåò n/2 ýòî ãî ïðè çíà êà, ó
âíó êîâ — n/4 è òàê äà ëåå â áûñ òðî
óìåíü øà þ ùåé ñÿ ïðî ãðåñ ñèè. Òà êèì
îá ðà çîì, äàí íûé ïðè çíàê îá ðå ÷åí íà
èñ ÷åç íî âå íèå è íå ìî æåò ïî ñëó æèòü
ìà òå ðè à ëîì äëÿ åñ òåñ òâåí íî ãî îò áî ðà.
Ê.À. Òè ìè ðÿ çåâ óêà çàë, ÷òî áûëî áû
àá ñóð äíûì îæè äàòü, ÷òî áû ïðè ñóì ìè -
ðî âà íèè äå éñòâèÿ òà êèõ ñëîæ íûõ ïðè -
÷èí, êàê äâå áî ðþ ùè å ñÿ â äå òÿõ ðî ä -
ñòâåí íûå îðãà íè çà öèè, ïî ëó ÷à ëàñü
âñåã äà íà ãëÿä íàÿ ïðî ñòàÿ ñðåä íÿÿ. Íå -
îá õî äè ìî âñåã äà çíàòü çíà ÷å íèå ýê âè âà -
ëåí òíîé ñðåä íåé è ñïî ñîá å¸ îïðå äå ëå -
íèÿ.  êà ÷åñ òâå äî êà çà ò åëüñòâà ñâî åé
ïðà âî òû Êëè ìåíò Àðêàäüåâè÷ ïðè âî äèò
ïðè ìåð íà ñëå äî âà íèÿ ïî ëè äàê òè ëèè.
«Ïðè îä íîì øåñ òè ïà ëîì ðî äè òå ëå íå
ïî ëó ÷à þò ñÿ äåòè ñ 51/2 ïàëü öà ìè, à èëè
ñ 5, èëè ñ 6 ïàëü öà ìè» [7, ñ. 266]. Êðî ìå
òîãî, Òè ìè ðÿ çåâ óêà çû âàë íà îñî áåí -
íîñ òè íà ñëå äî âà íèÿ ìîð ôî ëî ãè ÷åñ êèõ
ñâîéñòâ ÷å ëî âå êà. Òàê, õà ðàê òåð íûé
«íîñ Áóð áî íîâ» ìîæ íî áûëî íà áëþ äàòü
ó ãåð öî ãà Íå ìóð ñêî ãî, íå ñìîò ðÿ íà òî,
÷òî â æè ëàõ åãî òå ÷åò ëèøü 1/128 êðî âè
Ãåí ðè õà IV [Òàì æå]. Òà êèì îá ðà çîì,
Êëè ìåíò Àðêàäüåâè÷, êî òî ðûé áó äåò â
äàëü íåé øåì êðè òè êî âàòü íå êî òî ðûå
ïî ëî æå íèÿ ìåí äå ëèç ìà, ïðè âî äèò äëÿ
äî êà çà ò åëüñòâà èñ òèí íîñ òè äàð âè íèç ìà
ïðè íöè ïû è çà êî íî ìåð íîñ òè êëàñ ñè -
÷åñ êîé ãå íå òè êè.
Ê êîí öó XIX ñòî ëå òèÿ â Åâðî ïå øè ðî êî
ðàñ ïðîñ òðà íè ëèñü èäåè î íà ñëå ä ñòâåí -
íûõ ðàç ëè ÷è ÿõ ëþ äåé ðàç íûõ ðàñ è âíóò -
ðè êàæ äîé ðàñû. Ìíî ãèå åñ òåñ òâî èñ ïû -
òà òå ëè ïî ëà ãà ëè, ÷òî ÷å ëî âå ÷åñ êîå îá -
ùåñ òâî äèô ôå ðåí öè ðî âà íî ïî èí òåë ëåê -
òó àëü íûì è ôè çè ÷åñ êèì âîç ìîæ íîñ òÿì,
îñî áåí íîñ òÿì çäî ðîâüÿ, à äàí íûå îò ëè -
÷èÿ íà ñëå äó þò ñÿ îò ïðåä êîâ è ïå ðå äà þò -
ñÿ ïî òîì êàì. Òà êèì îá ðà çîì, ãî òî âè ëàñü
ïî ÷âà äëÿ ôîð ìè ðî âà íèÿ íà óêè î íà ñëå -
äñòâåí íîñ òè îð ãà íèç ìîâ.
Íåñ ìîò ðÿ íà òî, ÷òî ñêðû òûé ýòàï ãå -
íå òè êè ÷å ëî âå êà íå ñìîã äàòü ìèðó òåõ
êðóï íûõ äîñ òè æå íèé, êî òî ðûå ïî ÿ âè -
ëèñü â XX âåêå, îí îò ëè ÷àë ñÿ îðè ãè -
íàëü íû ìè óìîç ðè òåëü íû ìè êîí öåï öè -
ÿ ìè, â êî òî ðûõ ïðè ÷óä ëè âûì îá ðà çîì
ïå ðå ïëå òà ëèñü íà óêà, ôè ëî ñî ôèÿ è ðå -
ëè ãèÿ. Ñà ìîé âû ñî êîï ðî äóê òèâ íîé îá -
ëàñ òüþ èñ ñëå äî âà íèÿ íà ñëå äñòâåí íîñ òè
÷å ëî âå êà áûëà ìå äè öè íà, î ÷åì ñâè äå ò -
åëüñòâó þò ðàç ëè÷ íûå ìå òî äè ÷åñ êèå
ïîä õî äû ê ðå øå íèþ äàí íîé ïðî áëå ìû,
âû ñî êèé ðå çî íàíñ â íà ó÷íîì ìèðå îò -
êðû òèé íà ñëå äñòâåí íûõ çà áî ëå âà íèé, à
òàê æå ìíî æåñ òâåí íûå èí òó è òèâ íûå äî -
êà çà ò åëüñòâà íàñëåäîâàíèÿ ðàçëè÷íûõ
ïðèçíàêîâ ÷åëîâåêà, âñòðå÷àþùèåñÿ â
òðàêòàòàõ è çàïèñêàõ èçâåñòíûõ âðà÷åé.
 ìå äè öè íå ýì ïè ðè ÷åñ êèì ïó òåì
áûëî óñòà íîâ ëå íî, ÷òî ðÿä çà áî ëå âà íèé
ïå ðå äà âà ëèñü èç ïî êî ëå íèÿ â ïî êî ëå -
íèå, íà ñëå äî âà ëèñü îñî áåí íîñ òè êîí -
ñòè òó öèè òåëà è ÷åð òû ëèöà. Íå ñëó ÷àé -
íî ïðè ïî ñòà íîâ êå äè àã íî çà îïûò íûå
ëå êà ðè ñïðà øè âà ëè ó áîëü íî ãî î çà áî -
ëå âà íè ÿõ, êî òî ðûå íà áëþ äà ëèñü ó èõ
ïðåä êîâ. Îñî áóþ ðîëü îïðî ñó áîëü íûõ
óäå ëÿë èç âåñ òíûé âðà÷ Ãðè ãî ðèé Àí -
òîíîâè÷ Çà õàðü èí (1829—1897). Çà õàðü -
èí ñêèé ìå òîä ðàñ ñïðî ñà — àíàì íåç —
ñòàë âàæ íåé øèì ýëå ìåí òîì ôîð ìè ðî -
âà íèÿ è õà ðàê òåð íîé ÷åð òîé ìîñ êîâ -
ñêîé òå ðà ïåâ òè ÷åñ êîé øêî ëû, ðàç âè -
âàâ øåé ïå ðå äî âûå òðà äè öèè êëè íè ÷åñ -
êîé ìå äè öè íû: ïðî ôè ëàê òè ÷åñ êîå íà -
ïðàâ ëå íèå, èí äè âè äó àëü íûé ïîä õîä ê
��� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
Ð.À. Ôàí äî
áîëü íî ìó. Áå ñå äû ñ ïà öè åí òà ìè, ïðî -
âî äè ìûå Ã.À.Çà õàðü è íûì, îò ëè ÷à ëèñü
ãëó áî êîé ëî ãè êîé, âäóì ÷è âû ìè âîï ðî -
ñà ìè, óìå íè åì êëè íè öèñ òà íà áëþ äàòü,
âû äå ëÿòü ãëàâ íîå, ñî ïîñ òàâ ëÿòü ðàç ëè÷ -
íûå ôàê òû. Ðàç ðà áî òàí íàÿ èì ìå òî äî -
ëî ãèÿ îïðî ñà áîëü íûõ âîø ëà âî âñå
ó÷åá íè êè, à «Êëè íè ÷åñ êèå ëåê öèè» Çà -
õàðü è íà áûëè ïðèçíàíû êëàñ ñè ÷åñ êè -
ìè. Îíè íåîäíîêðàòíî ïåðåèçäàâàëèñü
â Ðîññèè, ñòàëè íàñòîëüíîé êíèãîé
ðóññêèõ âðà÷åé è áûëè ïåðåâåäåíû íà
àíãëèéñêèé, íåìåöêèé è ôðàíöóçñêèé
ÿçûêè.
Íåñ ìîò ðÿ íà òî, ÷òî òðà äè öè îí íî Çà -
õàðü è íà ñ÷è òà þò ñòî ðîí íè êîì íå ðâèç -
ìà, ó÷å íèÿ î ïðå è ìó ùåñ òâåí íîì çíà ÷å -
íèè íå ðâíîé ñèñ òå ìû â ðå ãó ëè ðî âà íèè
ôè çè î ëî ãè ÷åñ êèõ ôóíê öèé è ïðî öåñ -
ñîâ, ñî âåð øà þ ùèõ ñÿ â îðãà íèç ìå æè -
âîò íûõ è ÷å ëî âå êà, îí áîëü øîå çíà ÷å -
íèå ïðè äà âàë íà ñëå äñòâåí íûì çà äàò êàì
è èí äè âè äó àëü íîé ïðè ðî äå ÷å ëî âå êà. Â
ðàç ëè÷ íûõ àíàì íå çàõ áîëü íûõ, êî òî ðûõ
ëå ÷èë À.Ã.Çà õàðü èí, ìîæ íî âñòðå òèòü
ñëå äó þ ùèå õà ðàê òå ðèñ òè êè: «Áîëü íîé
ïðî èñ õî äèò èç çäî ðî âîé ñåìüè. Äî ïÿò -
íàä öà òè ëåò íå ãî âîç ðàñ òà íå ïî ìíèë íè -
êà êèõ áî ëåç íåé, íà øåñ òíàä öà òîì ãîäó
ïå ðåíåñ êà êóþ-òî ãî ðÿ ÷å÷ íóþ áî ëåçíü,
à íà äâàä öàòü ïåð âîì — áðþø íîé òèô»
[8, ñ. 131], «Ðî äè òå ëè áîëü íî ãî, ïî åãî
ñëî âàì, çäî ðî âû» [Òàì æå, ñ. 150].
À.Ã. Çà õàðü èí øè ðî êî èñ ïîëü çó åò òåð -
ìèí «âðîæ äåí íûå ïðè çíà êè», íà ïðè -
ìåð, â ëåê öèè 7 íî ÿá ðÿ 1889 ã. îí ïè -
øåò: «Åñòü ëè ó íà øå ãî áîëü íî ãî âðîæ -
äåí íîå ðàñ ïî ëî æå íèå ê íå âðàñ òå íèè —
òî÷ íî íå èç âåñ òíî, íî åñëè è åñòü, òî
âðÿä ëè çíà ÷è òåëü íîå: èç äàí íûõ, ñî -
áðàí íûõ èñ ñëå äî âà íè åì, âèä íî, ÷òî äî
èç âåñ òíî ãî ïå ðè î äà æèç íè, ïî ÷òè äî
óíè âåð ñè òå òà, ó áîëü íî ãî íå áûëî ïðè -
çíà êîâ ñëà áî íåð âíîñ òè; ïî ñëåä íèå ñòà -
ëè ðàç âè âàòü ñÿ ëèøü ïî ñëå î÷å âèä íî ãî
âîç äå éñòâèÿ ïðè ÷èí, ñïî ñîá íûõ âû -
çâàòü íå âðàñ òå íèþ, êà êî âû: ïî ñòî ÿí íîå
æèòüå è ïî ñòî ÿí íûå çà íÿ òèÿ (è ëå òîì) â
áîëü øîì ãî ðî äå, íå äîñ òà òîê ïðå æäå
ïðè âû÷ íî ãî êó ïà íèÿ, îãîð ÷å íèÿ, à
ãëàâ íîå — ïî ëî âàÿ íå âîç äåð æàí íîñòü.
 òà êèõ ñëó ÷à ÿõ, òî åñòü êîã äà íåò âðîæ -
äåí íîé è ïðè òîì òðóä íî óñòðà íè ìîé
ñëà áîñ òè íå ðâíîé ñèñ òå ìû, êîã äà íå -
âðàñ òå íèÿ ëèøü ïðè îá ðå òåí íàÿ è ïðè -
òîì, êàê ó íàøåãî áîëüíîãî, íå êðàéíå
ðàçâèòàÿ, èç ëå ÷å íèå âïîëíå âîçìîæíî;
íî, êîíå÷íî, ïðî÷íîñòü èçëå÷åíèÿ, îò -
ñó òñòâèå ðå öè äè âîâ âïîëíå çàâèñèò îò
òîãî, íà ñêîëü êî áîëüíîé áóäåò èìåòü
ñèëû âîëè è âîçìîæíîñòè èçáåãàòü
âëèÿíèé, âû çû âà þ ùèõ íåâðàñòåíèþ»
[Òàì æå, ñ. 152—153].
Îá èí äè âè äó àëü íûõ îñî áåí íîñ òÿõ ÷å -
ëî âå êà è ðàç ëè ÷è ÿõ â êà ÷åñ òâåí íûõ õà -
ðàê òå ðèñ òè êàõ ñî ñòî ÿ íèÿ çäî ðîâüÿ
ìîæ íî ïðî ÷åñòü â óíè âåð ñè òåò ñêîé àê -
òî âîé ðå÷è À.Ã. Çà õàðü è íà 1873 ã. ïîä
çà ãî ëîâ êîì «Çäî ðîâüå è âîñ ïè òà íèå â
ãî ðî äå è çà ãî ðî äîì».  êà ÷åñ òâå äî êà çà -
ò åëüñòâà ïðè âå äåì ñëî âà èç ýòîé ðå÷è.
«Âîò — äâîå, îäíèõ ëåò, â îäè íà êî âûõ
óñëî âè ÿõ æèç íè. Îäíî ìó âñå ïðî õî äèò
äà ðîì: âñå âðåä íûå âëè ÿ íèÿ — êëè ìà òè -
÷åñ êèå, äè å òè ÷åñ êèå è äðó ãèå, âñå íå -
ïðà âèëü íîñ òè òå ëåñ íîé è äó øåâ íîé äå -
ÿ òåëü íîñ òè ëåã êî ïå ðå íî ñÿò ñÿ èì; à åñ -
ëè è îò çî âóò ñÿ ÷åì, òî íå ìíî ãî íóæ íî,
÷òî áû ñãëà äèòü âû çâàí íîå ðàñ ñòðî é -
ñòâî… Äðó ãî ìó íè ÷å ãî äà ðîì íå ïðî õî -
äèò: ìà ëåé øàÿ, äëÿ ïåð âî ãî íå çà ìåò íàÿ,
ñòå ïåíü íà çâàí íûõ âðåä íûõ âëè ÿ íèé
âû çû âà åò íå äó ãè, êî òî ðûå ñ òðó äîì
óñòó ïà þò ëå ÷å íèþ, ëåã êî âîç âðà ùà þò -
ñÿ, äå ëà þò ñÿ íà êî íåö ïî ñòî ÿí íû ìè è, â
ñâîþ î÷å ðåäü, ïîä òà ÷è âà þò îðãà íèçì.
Ýòî — êðåï êîå è ñëà áîå çäî ðîâüå, ðàç -
íè öà â ñî ñòî ÿ íèè çäî ðîâüÿ. Íàá ëþ äàÿ
ìíî ãèå ãîäû ëèö êðåï êî ãî è ñëà áî ãî
çäî ðîâüÿ, ëåã êî çà ìå òèòü, ÷òî êàê äëÿ
òåõ, òàê è äëÿ äðó ãèõ åñòü èç âåñ òíûé ïå -
ðè îä æèç íè, êîã äà îðãà íèçì ñðàâ íè -
òåëü íî íå óÿç âè ìåå, ëó÷ øå âû íî ñèò
âðåä íûå âëè ÿ íèÿ. Íî òîã äà êàê äëÿ
îäíèõ ýòîò ïå ðè îä äî ëîã, îêàí ÷è âà åò ñÿ
ðàç âå ê øåñ òè äå ñÿ òè ãî äàì, äëÿ äðó ãèõ
îí ñî êðà ùà åò ñÿ íà äâàä öàòü, íà òðèä -
öàòü è áî ëåå ëåò» [8, ñ. 479—480]. Ðàñ -
ñóæ äàÿ î ïðè ÷è íàõ ñëà áî ãî çäî ðîâüÿ,
Ã.À.Çà õàðü èí ïðåä ïî ëà ãàë, ÷òî â îñíî âå
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ���
�
��5������ �����
�
���%����
�
���������%� �������&�
����
(((
ýòî ãî ëå æàò âíóò ðåí íèå ôàê òî ðû, ïå ðå -
äàí íûå îò ïðåä êîâ, è îá ðàç æèç íè. Îí
ñî çíà òåëü íî íå êà ñàë ñÿ èç ó÷å íèÿ âëè ÿ -
íèÿ «ïðî èñ õîæ äå íèÿ» íà çäî ðîâüå, òàê
êàê äàí íûé âîï ðîñ, ïî åãî ìíå íèþ, åùå
íå áûë äîñ òà òî÷ íî èç ó÷åí è èñ ñëå äî âàòü
ðîëü âðîæ äåí íûõ çà äàò êîâ ó ÷å ëî âå êà â
êîí öå XIX â. íå ïðåä ñòàâ ëÿ ëîñü âîç -
ìîæ íûì. Ã.À. Çà õàðü èí áîëü øîå âíè ìà -
íèå â ñâî åé âðà ÷åá íîé ïðàê òè êå óäå ëÿë
íà áëþ äå íè ÿì çà ïî ëî æè òåëü íûì è îò -
ðè öà òåëü íûì âëè ÿ íè åì ðàç ëè÷ íûõ ñòî -
ðîí îá ðà çà æèç íè íà ôîð ìè ðî âà íèå
çäî ðîâüÿ åùå è ïî òî ìó, ÷òî áî ðîòü ñÿ ñ
âíåø íè ìè «íå ïðà âèëü íîñ òÿ ìè», ïî åãî
ðàñ ñóæ äå íè ÿì, äëÿ ìå äè öè íû ïðåä ñòàâ -
ëÿ ëîñü áî ëåå âîç ìîæ íûì, ÷åì «ïðî òè -
âî äå éñòâî âàòü íå ïðà âèëü íîñ òÿì â óñëî -
âè ÿõ ïðî èñ õîæ äå íèÿ» [9].
Ïå òåð áó ðãñêàÿ øêî ëà êëè íè öèñ òîâ,
ïðè çíàí íûì ëè äå ðîì êî òî ðîé áûë
Ñ.Ï. Áîò êèí, âî ãëà âó îïðå äå ëå íèÿ
ïðè ÷è íû çà áî ëå âà íèÿ ñòà âè ëà îá ùåå
ìîð ôî ôè çè î ëî ãè ÷åñ êîå ñî ñòî ÿ íèå, à íå
äëè òåëü íûå ðàñ ñïðî ñû áîëü íî ãî, êàê
ýòî áûëî â øêî ëå Ã.À. Çà õàðü è íà. Ïî
ìíå íèþ Áîò êè íà, âðà ÷ó íå îá õî äè ìî òàê
îâëà äåòü ìå äè öèí ñêèì èñ êó ññòâîì,
÷òî áû ïî âíåø íå ìó âèäó áîëü íî ãî
ìîæ íî áûëî áû ïðà âèëü íî ïî ñòà âèòü
äè àã íîç [10].
«×åì áî ëåå ñî çíà òåëü íû áó äóò çà êëþ -
÷å íèÿ âðà ÷à ïðè ïî ñòå ëè áîëü íî ãî, òåì
áî ëåå îíè áó äóò íà ó÷íû… Äëÿ ñî çíà -
òåëü íî ãî çà êëþ ÷å íèÿ íå îá õî äè ìî áîëü -
øîå êî ëè ÷åñ òâî âåð íûõ ôàê òîâ, êî òî -
ðûå è äîë æíû áûòü îñíî âà íè åì òîé
âíóò ðåí íåé ëî ãè ÷åñ êîé ðà áî òû ñî çíà -
òåëü íîé ìûñ ëè, êî òî ðàÿ âû ðà æà åò ñÿ â
òîì èëè äðóãîì îêîí÷àòåëüíîì çà êëþ -
÷å íèè» [11, ñ. 9].
«Ïî ëåç íî ýòî ìó èñ ñëå äî âà íèþ ðàñ -
ñïðî ñà ìè ïðåä ïî ñû ëàòü îá ñòî ÿ òåëü íîå
îá ú åê òèâ íîå èñ ñëå äî âà íèå, êî òî ðûì îí
è áó äåò ðó êî âî äñòâî âàòü ñÿ ïðè ïî ñòà -
íîâ êå ñâîèõ âîïðîñîâ» [Òàì æå, ñ. 10].
Ñ.Ï. Áîò êèí ñ÷è òàë, ÷òî èç ó÷å íèå çà -
áî ëå âà íèÿ äîë æíî íî ñèòü êîì ïëåê ñíûé
õà ðàê òåð, âêëþ ÷à þ ùèé â ñåáÿ àíà ëèç
ðàç ëè÷ íûõ ôàê òî ðîâ, îêà çû âà þ ùèõ âëè -
ÿ íèå íà èí äè âè äó àëü íîå çäî ðîâüå, â òîì
÷èñ ëå è íà ñëå äñòâåí íûõ.  êà ÷åñ òâå ïîä -
òâåð æäå íèÿ ïðè âå äåì öè òà òó èç åãî êëè -
íè ÷åñ êèõ ëåê öèé. «Ïðè ïî ñòà íîâ êå
ïðåä ñêà çà íèÿ âðà÷ áåð¸ò âî âíè ìà íèå
îñíîâ íóþ áî ëåçíü äàí íî ãî ñëó ÷àÿ, îðãà -
íèçì ñà ìî ãî áîëü íî ãî, åãî âîç ðàñò, ïîë,
îá ùåñ òâåí íîå ïî ëî æå íèå, åãî íà ñëå äñò -
âåí íûå îñî áåí íîñ òè (êóð ñèâ àâ òî ðà), ñó -
ùåñ òâó þ ùèå â íåì èç ìå íå íèÿ ïîä âëè ÿ -
íè åì ïðå æäå áûâ øèõ áî ëåç íåé, åãî ïðè -
ñïî ñîá ëÿ þ ùó þ ñÿ ñïî ñîá íîñòü, ïñè õè -
÷åñ êèå è ôè çè ÷åñ êèå óñëî âèÿ, ïîä âëè ÿ -
íè åì êî òî ðûõ íà õî äèë ñÿ è íà õî äèò ñÿ
áîëü íîé» [Òàì æå, ñ. 12].
Áûëî óäè âè òåëü íûì âñòðå òèòü â çà ïè -
ñÿõ Ñ.Ï.Áîò êè íà óïî ìè íà íèå î âëè ÿ -
íèè íà ñëå äñòâåí íîñ òè íà ðàç ëè÷ íî ãî
ðîäà çà áî ëå âà íèÿ, òàê êàê îò å ÷åñ òâåí -
íàÿ ìå äè öè íà îò íî ñè ëà åãî ê ïðî òèâ íè -
êàì íà ëè ÷èÿ ó ëþ äåé ïå ðå äà âà å ìûõ èç
ïî êî ëå íèÿ â ïî êî ëå íèå çà áî ëå âà íèé.
Òàê, àêà äå ìèê ÀÌÍ ÑÑÑÐ À.Ë. Ìÿñ -
íè êîâ âî âñòó ïè òåëü íîé ñòàòüå ê ïå ðå -
èç äàí íûì â 1950 ã. ëåê öè ÿì Ñ.Ï. Áîò -
êè íà ïè ñàë: «Áîò êèí áîëü øîå âíè ìà -
íèå óäå ëÿë âíåø íå ìó ïðî ÿâ ëå íèþ çà -
áî ëå âà íèÿ (ñèì ïòîì). Â ðàç âè òèè áî -
ëåç íåí íî ãî ïðî öåñ ñà ïðè äà âàë âå äó ùåå
çíà ÷å íèå íå ðâíîé ñèñ òå ìå. Áîò êèí
îïðî âåð ãàë âçãëÿ äû Âèð õî âà íà õëî ðîç
êàê íà áî ëåçíü, ñâÿ çàí íóþ ñ âðîæ äåí -
íîé àíî ìà ëè åé àîð òû («Èñêàòü ïðè ÷è -
íó õëî ðî çà â óçêîé àîð òå — âçãëÿä, íå
âû äåð æè âà þ ùèé êðè òè êè»), âïåð âûå
óêà çàë íà çà âè ñè ìîñòü õëî ðî çà îò èç ìå -
íå íèÿ öåí òðàëü íûõ íå ðâíûõ àï ïà ðà -
òîâ» [12]. Äå éñòâè òåëü íî, Ñ.Ï.Áîò êèí
áîëü øîå çíà ÷å íèå â ïðî èñ õîæ äå íèè çà -
áî ëå âà íèé ïðè äà âàë ïñè õè ÷åñ êèì ôàê -
òî ðàì. Îí ÷àñ òî ïðè âî äèë ïðè ìå ðû
ðàç âè òèÿ òåõ èëè èíûõ áîëåçíåé â ñâÿçè
ñ äóøåâíûìè çàáîëåâàíèÿìè, îïèðàÿñü
íà îòäåëüíûå ñëó÷àè äëÿ äîêàçàòåëüñòâà
ïðàâèëüíîñòè íåâðîãåííîãî îá ú ÿñ íå -
íèÿ ïðèðîäû ñîîòâåòñòâóþùèõ íå ðâ -
íûõ ðàññòðîéñòâ.
Òåì íå ìå íåå, ÷è òàÿ ðå÷ü Ñ.Ï.Áîò êè -
íà «Îáùèå îñíî âû êëè íè ÷åñ êîé ìå äè -
öè íû», ìû íà õî äèì ðàç óìíûå âû ñêà çû -
��� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
Ð.À. Ôàí äî
âà íèÿ âðà ÷à íà âîç ìîæ íîñòü ïðè îá ðå òå -
íèÿ íå äó ãîâ íå òîëü êî ïî ïðè ÷è íå íå -
ðâíûõ ðàñ ñòðîéñòâ, íî è â ðå çóëü òà òå
ïå ðå äà ÷è îò ðî äè òå ëåé ê äå òÿì. «Ïî íÿ -
òèå î áî ëåç íè íå ðàç ðûâ íî ñâÿ çà íî ñ å¸
ïðè ÷è íîé, êî òî ðàÿ èñ êëþ ÷è òåëü íî
âñåã äà îá óñëîâ ëå íà âíåø íåé ñðå äîé,
äå éñòâó þ ùåé èëè íå ïîñ ðå äñòâåí íî íà
çà áî ëåâ øèé îðãà íèçì, èëè ÷å ðåç åãî
áëè æàé øèõ èëè îò äà ëåí íûõ ðî äè òå ëåé»
[13, ñ. 732]. À ïðè îïè ñà íèè çà áî ëåâ øåé
õëî ðî çîì äå âóø êè Ñ.Ï.Áîò êèí â ñâî èõ
êëè íè ÷åñ êèõ ëåê öè ÿõ îá ÿ çà òåëü íî ïîä -
ðîá íî àíà ëè çè ðó åò ñî ñòî ÿ íèå çäî ðîâüÿ
âñåõ ðî äñòâåí íè êîâ áîëü íîé. Îí ñ÷è òà -
åò íóæ íûì óêà çàòü, ÷òî ìàòü áîëü íîé —
çäî ðî âàÿ æåí ùè íà; îòåö — ÷å ëî âåê áî -
ëåç íåí íûé, äî âîëü íî ñëà áûé, âèíà íå
ïüåò; áðàò ñòàð øèé (19 ëåò) âïîë íå çäî -
ðîâ. Ò¸òêà å¸ ïî ìà òå ðè ñòðà äà åò êà òà -
ðîì æå ëóä êà è, ïî äî áíî åé (áîëü íîé),
î÷åíü áëåä íà, äðó ãàÿ ò¸òêà ïî îòöó òàê -
æå áûëà î÷åíü áëåä íà [11]. Âîç ìîæ íî,
÷òî âðà÷ ïîä ðîá íî îïè ñû âàë îá ùåå ôè -
çè ÷åñ êîå ñî ñòî ÿ íèå ðî äñòâåí íè êîâ çà -
áî ëåâ øå ãî ÷å ëî âå êà, ÷òî áû íà é òè çà âè -
ñè ìîñòü áî ëåç íè îò ïå ðå äà âà å ìûõ ïî
íà ñëå äñòâó ïðè çíà êîâ. Ïî ý òî ìó íå ëüçÿ
ñëå ïî âå ðèòü â ñëî âà âðà ÷åé, æèâ øèõ â
ïå ðè îä «ãî íå íèé» íà ìå äè öèí ñêóþ ãå -
íå òè êó: «Îäíîé èç êðóï íûõ çà ñëóã Áîò -
êè íà ïå ðåä íà øåé êëèíè÷åñêîé ìå äè -
öè íîé ÿâëÿåòñÿ òî, ÷òî îí ñâîèìè ÷åò -
êè ìè âûñêàçûâàíèÿìè î ðîëè âíåøíèõ
ôàêòîðîâ â ôîðìèðîâàíèè íà ñëå ä ñò -
âåí íûõ êà÷åñòâ îãðàäèë êëèíè÷åñêóþ
ìåäèöèíó îò ðåàêöèîííûõ èç ìûø ëå -
íèé Âåéñìàíà» [12, ñ. 14].
Âñå ïðè âå äåí íûå ïðè ìå ðû ïðî íèê íî -
âå íèÿ â ìå äè öè íó ïðåä ñòàâ ëå íèé î íà -
ñëå äñòâåí íîé ïðè ðî äå ðÿäà çà áî ëå âà -
íèé è î ïå ðå äà ÷å ïî òîì êàì îñî áåí íîñ -
òåé ìîð ôî ôóí êöè î íàëü íîé îðãà íè çà -
öèè ïîä òâåð æäà þò, ÷òî ãè ïî òå çû è òå î -
ðèè, ïðåä âîñ õè òèâ øèå ïî ÿâ ëå íèå àí ò -
ðî ïî ãå íå òè êè, áûëè èí òó è òèâ íû ìè è
îñíî âû âà ëèñü íà ýì ïè ðè ÷åñ êèõ ôàê òàõ.
Ê ñî æà ëå íèþ, ãå íå òè êà ÷å ëî âå êà äîë ãî
íå ìîã ëà îôîð ìèòü ñÿ êàê ñà ìîñ òî ÿ òåëü -
íàÿ äèñ öèï ëè íà, òàê êàê çà êî íû ãå íå -
òè êè åù¸ íå áûëè ñòà òèñ òè ÷åñ êè äî êà -
çà íû, à íà óêà íå ðàñ ïî ëà ãà ëà ñî îò âå ò ñò -
âó þ ùè ìè ìåòîäèêàìè è òåõíè÷åñêèìè
ñðåäñòâàìè äëÿ ïðîâåäåíèÿ ñî îò âå ò -
ñòâó þ ùèõ èññëåäîâàíèé.
 êîí öå XIX â. óìîç ðè òåëü íûå çà êëþ -
÷å íèÿ, îñíî âàí íûå íà íà áëþ äå íè ÿõ,
ñìå íÿ þò ñÿ ïî ïûò êà ìè ýêñ ïå ðè ìåí òàëü -
íî ãî äî êà çà ò åëüñòâà ÿâ ëå íèé íà ñëå äó å -
ìîñ òè. Òà êèå ïî ïûò êè, êî íå÷ íî, áû ëè
ïðî âå äå íû íà ðàñ òè òåëü íûõ è æè âîò íûõ
îðãà íèç ìàõ. ×å ëî âå ÷åñ êèé îðãà íèçì íå
áûë óäî áåí â êà ÷åñ òâå îá ú åê òà äëÿ èç ó÷å -
íèÿ íà ñëå äî âà íèÿ ðàç ëè÷ íûõ ïðè çíà êîâ
è çà áî ëå âà íèé. Ìå òî äû ñêðå ùè âà íèÿ
áûëè àï ðî áè ðî âà íû È.Ã. Êåëü ðåé òå ðîì
(1733—1806) íà ðàç ëè÷ íûõ âè äàõ òà áà êà,
Ò.Ý. Íàé òîì (1759—1838) íà ãî ðî õå,
Ê.Ô. Ãåð òíå ðîì (1772—1850) íà 700 âè -
äàõ ðàñ òå íèé, Î. Ñàæ ðý (1763—1851) íà
ôðóê òî âûõ è ñà äî âûõ ðàñ òå íè ÿõ, Ø. Íî -
äý íîì (1815—1899) íà áàõ ÷å âûõ, ñà äî âûõ
è äå êî ðà òèâ íûõ ðàñ òå íè ÿõ. Âî âòî ðîé
ïî ëî âè íå XIX âåêà ó÷å íûå è ïðàê òè êè èç
ìíî ãèõ ñòðàí, çà íè ìà ÿñü ãèá ðè äè çà öè åé,
ïðà âèëü íî ïîä ìå òè ëè òà êèå îñî áåí íîñ òè
íà ñëå äî âà íèÿ ïðè çíà êîâ, êàê «äî ìè íè -
ðî âà íèå», åäè íî îá ðà çèå ãèá ðè äîâ ïåð âî -
ãî ïî êî ëå íèÿ, ðàñ ùåï ëå íèå è êîì áè íà -
òî ðè êà ïðè çíà êîâ âî âòî ðîì ïî êî ëå íèè,
îäè íà êî âîå ïðî ÿâ ëå íèå ïðè çíà êîâ â ðå -
öèï ðîê íûõ ñêðåùèâàíèÿõ [14].
Îðè ãè íàëü íûé ìûñ ëè òåëü âñåã äà èñ -
ïû òû âà åò âîç äå éñòâèå ñâî èõ êîë ëåã.
Ëèáî îí âû ñòó ïà åò â êà ÷åñ òâå ñî ïðî òèâ -
ëÿ þ ùå ãî ñÿ êà êèì-ëèáî èäå ÿì, ëèáî â
êà ÷åñ òâå èñ ïû òû âà þ ùå ãî ñî ïðî òèâ ëå -
íèå, à ÷àùå âñå ãî îä íî âðå ìåí íî ïðå áû -
âàÿ â äâóõ óêà çàí íûõ ñî ñòî ÿ íè ÿõ. «Êîí -
ñåð âà òèçì» íà ó÷íîé ñðå äû — ýòî ñâî å -
îá ðàç íûé àäàï òèâ íûé ìå õà íèçì íà óêè.
Îñíîâ íàÿ åãî çà äà ÷à — ñäåð æè âàòü íå î -
áîñ íî âàí íûå ïðè òÿ çà íèÿ ó÷å íûõ è ñî -
çäà âàòü óñëî âèÿ äëÿ îñìûñ ëå íèÿ íî âûõ
èäåé â ðàì êàõ óæå ñó ùåñ òâó þ ùèõ òå î -
ðèé. Íå ñëó ÷àé íî èäåÿ î äèñ êðåò íîì
õà ðàê òå ðå íà ñëå äñòâåí íûõ ñâîéñòâ,
âûäâèíóòàÿ è ýêñïåðèìåíòàëüíî äî êà -
çàí íàÿ Ãðåãîðîì Ìåíäåëåì, íå íàøëà
ïîääåðæêè â íàó÷íîì ñîîáùåñòâå.
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ���
�
��5������ �����
�
���%����
�
���������%� �������&�
����
(((
Ñîï ðî òèâ ëå íèå íà ó÷íî ãî ñî îá ùåñ òâà
áó äåò òåì ñèëü íåå, ÷åì êðóï íåå ïðè òÿ çà -
íèå «ó÷å íî ãî-ðå ôîð ìà òî ðà». Áîðü áà
èäåé â íà óêå ïî çâî ëÿ åò îòî áðàòü èç áîëü -
øî ãî ðàç íî îá ðà çèÿ âû äâè ãà å ìûõ òå î ðèé
òå, êî òî ðûå íà è ëó÷ øèì îá ðà çîì îá ú ÿñ -
íÿ þò ðàç ëè÷ íûå ôàê òû. Ïðè ýòîì âîç íè -
êà þò íå èç áåæ íûå èç äåð æêè — ìåä ëåí -
íîå ïðè çíà íèå è óñâî å íèå íå îæè äàí íûõ,
íî, êàê ïî òîì îêà çû âà åò ñÿ, ïðà âèëü íûõ
èäåé. Ãðå ãîð Ìåí äåëü íå îêà çàë ñÿ «áîð -
öîì â íà óêå», ïî ý òî ìó åãî ðà áî òà «Îïû òû
íàä ðàñ òè òåëü íû ìè ãèá ðè äà ìè», äî ëî -
æåí íàÿ â 1865 ã. è îïóá ëè êî âàí íàÿ â
1866 ã. â ïî ÷òè íå èç âåñ òíîì ïðî âèí öè -
àëü íîì èç äà íèè — òðó äàõ Áðþ ííñêî ãî
îá ùåñ òâà åñ òåñ òâî èñ ïû òà òå ëåé, îñòà âà -
ëàñü íå çà ìå ÷åí íîé âïëîòü äî 1900 ã. È
òîëü êî ïî ñëå íå çà âè ñè ìî ãî ïå ðåîò êðû -
òèÿ ìåí äå ëåâ ñêèõ çà êî íî ìåð íîñ òåé íà -
ñëå äî âà íèÿ â 1900 ã. òðå ìÿ ó÷å íû ìè-áî -
òà íè êà ìè — â Ãåð ìà íèè Êàð ëîì Êîð -
ðåí ñîì (1864—1933) íà êó êó ðó çå, â
Àâñòðèè Ýðè õîì ×åð ìà êîì (1871—1962)
íà ãî ðî õå è â Ãîë ëàí äèè Ãóãî äå Ôðè çîì
(1848—1935) íà îñëèí íè êå, ìàêå è äóð -
ìà íå — íà ÷à ëîñü ðàç âè òèå ãå íå òè êè êàê
íàóêè.
Ïå ðå îò êðû òèå çà êî íîâ íà ñëå äî âà íèÿ
Ìåí äå ëÿ øè ðî êî áûëî âîñ ïðè íÿ òî íà
Çà ïà äå, à â Ðîñ ñèþ ïðè øëî ñ íå çíà ÷è -
òåëü íûì îïîç äà íè åì. Íåñ ìîò ðÿ íà ýòî,
ìåí äå ëèçì äîñ òà òî÷ íî ñèëü íî ïî âëè ÿë
íà ðóñ ñêóþ áè î ëî ãèþ íà ÷à ëà ÕÕ â. Â
1903 ã. ïðå êðàñ íûé àíà ëèç ðà áî òû Ìåí -
äå ëÿ äàë ðóñ ñêèé áî òà íèê È.Ï. Áî ðî -
äèí. Ñïóñ òÿ íå ñêîëü êî ëåò ïî ÿ âè ëîñü
êðàò êîå èç ëî æå íèå çà êî íîâ Ìåí äå ëÿ â
îá çî ðå ïî æè âîò íî âî äñòâó Êó ëå øî âà
(1907 ã.) è â ó÷åá íè êå ïî îá ùåé çî î ëî -
ãèè Øèì êå âè ÷à (1907 ã.). Ìîñ êîâ ñêîå
èç äà ò åëüñòâî «Íà ó êà» âû ïóñ òè ëî òðè
ïå ðå âîä íûõ êíè ãè, ïî ñâÿù¸ííûõ ïðî á -
ëå ìå íà ñëå äñòâåí íîñ òè: Ð. Ïåí íå òà,
Ë. Äîí êàñ òå ðà è Ê. Êîð ðåí ñà.
Ãå íå òè êó äîë ãîå âðå ìÿ íå ïðè çíà âà ëè
ðîñ ñèé ñêèå åñ òåñ òâî èñ ïû òà òå ëè, òàê êàê
ïî ëî æå íèÿ ìåí äå ëèç ìà íà õî äè ëèñü â
ïðî òè âî ðå ÷èè ñ îñíîâ íû ìè ïî ñòó ëà òà ìè
äàð âè íèç ìà.  Ðîñ ñèè íî âîå ó÷å íèå î íà -
ñëå äñòâåí íîñ òè áûëî ïî ñòàâ ëå íî ïîä ïî -
äî çðå íèå è â øè ðî êèõ êðó ãàõ ðîñ ñèé ñêî -
ãî îá ùåñ òâà ìåí äå ëèçì âîñ ïðè íè ìàë ñÿ â
ïåð âóþ î÷å ðåäü êàê «àí òè äàð âè íèçì»
[15]. Íàï ðè ìåð, Þ.À. Ôè ëèï ÷åí êî ïè -
ñàë: «Ó÷å íèå îá èç ìåí ÷è âîñ òè è âñÿ ñî -
âðå ìåí íàÿ ãå íå òè êà, ÷àñ òüþ êî òî ðîé îíî
ÿâ ëÿ åò ñÿ, îò íþäü íå ñâÿ çà íû íå ðàç ðûâ -
íûì îá ðà çîì ñ ýâî ëþ öè îí íûì ó÷å íè -
åì... Ãå íå òèê ìî æåò ñïî êîé íî ðàç ðà áà -
òû âàòü ñâîþ îá ëàñòü, äàæå íå âñïî ìè íàÿ
îá ýâî ëþ öèè... Âïîë íå ìûñ ëè ìà ïî çè -
öèÿ... ãå íå òè êà, ÿâ ëÿ þ ùå ãî ñÿ ãëó áî êèì
àã íîñ òè êîì â âîï ðî ñàõ ýâî ëþ öèè» [16, ñ.
249—250].
Ïå ðè îä ïðè ìåð íî ñ 1900 ãîäà äî íà ÷à -
ëà 1930-õ ãî äîâ õà ðàê òå ðè çî âàë ñÿ ðåç -
êèì êîí ôëèê òîì ãå íå òè êè è ýâî ëþ öè -
îí íîé òå î ðèè. Ïðè ðî äà ýòî ãî êîí ôëèê -
òà íà øëà ñâîå îò ðà æå íèå â ñëî âàõ
Ñ.Ñ. ×åò âå ðè êî âà: «Ãå íå òè êà â ñâî èõ
âû âî äàõ ñëèø êîì ðåç êî è îïðå äå ëåí íî
çà òðà ãè âà åò íå êî òî ðûå óæå äàâ íî ñëî -
æèâ øè å ñÿ îá ùèå òå î ðå òè ÷åñ êèå âçãëÿ -
äû, ñëèø êîì æåñ òêî ëî ìà åò ïðè âû÷ -
íûå, ãëó áî êî ãíåç äÿ ùè å ñÿ ïðåä ñòàâ ëå -
íèÿ, à íàøà òå î ðå òè ÷åñ êàÿ ìûñëü íå -
îõîò íî ìå íÿ åò êî ëåè ïðè âû÷ íûõ ëî ãè -
÷åñ êèõ îá îá ùå íèé íà íå ðîâ íóþ äî ðî ãó
íî âûõ, õîòÿ áû è áî ëåå ñî îò âå òñòâó þ -
ùèõ íà øèì âçãëÿ äàì ïî ñòðî å íèé. Â òà -
êîå æå ïðî òè âî ðå ÷èå ñ îá û÷ íû ìè
âçãëÿ äà ìè âïà ëà ãå íå òè êà è ïî îò íî øå -
íèþ ê íà øèì îá ùèì ýâî ëþ öè îí íûì
ïðåä ñòàâ ëå íè ÿì, è â ýòîì, íåñîìíåííî,
ãíåç äèò ñÿ ïðè÷èíà, ïî÷åìó ìåíäåëèçì
áûë âñòðå÷åí òàê âðàæäåáíî ñî ñòîðîíû
ìíîãèõ âûäàþùèõñÿ ýâîëþöèîíèñòîâ»
(öèò. ïî [17, ñ.262]).
Ñòî ðîí íèê äàð âè íèç ìà Ê.À. Òè ìè ðÿ -
çåâ ïîä âåðã ðåç êîé êðè òè êå ìåí äå ëèçì,
òåì ñà ìûì ïðè òîð ìî çèâ åãî øè ðî êîå
ðàñ ïðîñ òðà íå íèå â Ðîñ ñèè, ïðè ÷åì äëÿ
îïðî âåð æå íèÿ îñíîâ íûõ ïî ëî æå íèé
ìåí äå ëèç ìà Êëè ìåíò Àðêàäüåâè÷ ïðè -
âî äèë ïðè ìå ðû ïî íà ñëå äó å ìîñ òè ÷å ëî -
âå ÷åñ êèõ ïðè çíà êîâ. Îí çà ìå ÷à åò, ÷òî
îá ðà çî âà íèå ãèá ðè äîâ ïî òèïó ãî ðî õà
ÿâ ëÿ åò ñÿ ñêî ðåå èñ êëþ ÷å íè åì, íå æå ëè
ïðà âè ëîì. Äå éñòâè òåëü íî, ïå ðå äà ÷à íà -
��� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
Ð.À. Ôàí äî
ñëå äñòâåí íûõ ñâîéñòâ áî ëåå ñëîæ íîå
ÿâ ëå íèå, íå îá ú ÿñ íè ìîå ïðî ñòû ìè ìî -
äå ëÿ ìè. Íàï ðè ìåð, ïðè ñêðå ùè âà íèè
ðàñ áå ëîé è ÷åð íîé ïî ëó ÷à þò ñÿ ïî ìå ñè
ïðî ìå æó òî÷ íîé, ñðåä íåé îêðàñ êè (òî
åñòü íå îêà çû âà åò ñÿ äîìèíèðóþùåé è
ðåöåññèâíîé ôîðìû). Òàêæå äåòè ìó ëà -
òîâ íèêîãäà íå áûâàþò ÷èñ òî ê ðîâ íî áå -
ëû ìè èëè ÷åðíûìè [6, ñ. 287].
Ïðè ýòîì êðè òè êå Òè ìè ðÿ çåâ ïîä âåð -
ãà åò íå Ìåí äå ëÿ, à åãî ñòî ðîí íè êîâ è ïî -
ïó ëÿ ðè çà òî ðîâ, òà êèõ êàê Ó. Áýò ñîí.
«Ìåí äåëü âïîë íå ïî íÿë çíà ÷å íèå ñâî èõ
íà áëþ äå íèé, äàë èì íà ó÷íîå îá ú ÿñ íå íèå
è õî ðî øî çíàë ãðà íè öû ñôå ðû ïðè ìå íå -
íèÿ íà é äåí íûõ èì èí òå ðåñ íûõ ôàê òîâ»
[Òàì æå, ñ. 285]. «Çà êîí, èëè ïðà âè ëî,
Ìåí äå ëÿ îá ú ÿñ íÿ åò, ÷òî ïðî èñ õî äèò,
êîã äà ïðè ñêðå ùè âà íèè äâóõ ôîðì ïðè -
çíà êè íå ñëè âà þò ñÿ, íå ñìå øè âà þò ñÿ, à
âçà èì íî èñ êëþ ÷à þò ñÿ; ìåæ äó òåì äëÿ îá -
ú ÿñ íå íèÿ ÿâ ëå íèé ýâî ëþ öèè è äëÿ ïðàê -
òè ÷åñ êèõ öå ëåé èñ êó ññòâåí íî ãî îò áî ðà
öåí íà èìåí íî âîç ìîæ íîñòü ïî ëó ÷å íèÿ
ôîðì, ñî âìå ùà þ ùèõ ñâî éñòâà äâóõ äðó -
ãèõ ôîðì» [Òàì æå, ñ. 286—287].
Êðè òè êà îñíîâ íûõ ïî ëî æå íèé êëàñ -
ñè ÷åñ êîé ãå íå òè êè â ïåð âûå äå ñÿ òè ëå -
òèÿ ÕÕ â. â Ðîñ ñèè â çíà ÷è òåëü íîé ìåðå
ïî ìå øà ëà âçà è ìîï ðî íèê íî âå íèþ áè î -
ëî ãè ÷åñ êèõ è ìå äè öèí ñêèõ âîç çðå íèé
íà ïðî áëå ìó íà ñëå äñòâåí íîñ òè. Âðà ÷è
åù¸ äîë ãîå âðå ìÿ íå ïðè çíà âà ëè ïå ðå -
äà ÷ó áî ëåç íåé ÷å ðåç ãåíû èëè íà ñëå äî -
âà íèå ïðåä ðàñ ïî ëî æåí íîñ òåé ê ðàç ëè÷ -
íî ãî ðîäà çà áî ëå âà íè ÿì. Òåì íå ìå íåå,
â çà ìåò êàõ íå êî òî ðûõ âðà ÷åé-ïðàê òè -
êîâ ìîæ íî íà é òè ñî âåð øåí íî îá ðàò íûå
âîç çðå íèÿ.
Ìîñ êîâ ñêèé íå âðî ïà òî ëîã Â.Ý. Äçåð -
æèí ñêèé îïè ñû âàë â «Êëè íè ÷åñ êèõ íà -
áëþ äå íè ÿõ â îá ëàñ òè íå âðî ïà òî ëî ãèè»
ñëó ÷àé ïñè õè ÷åñ êî ãî çà áî ëå âà íèÿ, íà -
çâàí íûé õî ðå åé, êî òî ðîå íî ñè ëî íà ñëå -
äñòâåí íûé õà ðàê òåð. Íàá ëþ äà å ìàÿ ñ õî -
ðå åé â Ìîñ êîâ ñêîé íå ðâíîé êëè íè êå
ïðî ôåñ ñî ðà Â.Ê. Ðîòà êðåñ òüÿí êà 24 ëåò
èìå ëà ìàòü, ñòðà äà þ ùóþ äàí íûì çà áî ëå -
âà íè åì [18]. Òà êèì îá ðà çîì, Â.Ý.Äçåð -
æèí ñêèé ïîä òâåð äèë ñó ùåñ òâî âà íèå íà -
ñëå äñòâåí íûõ ôîðì ïñè õè ÷åñ êèõ ðàñ -
ñòðîéñòâ.
Ïðè îïè ñà íèè ýïè ëåï òè ÷åñ êèõ çà áî ëå -
âà íèé Â.Ý.Äçåð æèí ñêèé îá ÿ çà òåëü íî îá -
ðà ùà åò âíè ìà íèå íà íà ñëå äñòâåí íîñòü
çà áî ëåâ øèõ. Òàê, îí îïè ñû âà åò íå êî òî -
ðûå ñëó ÷àè ýïè ëåï ñèè, êî òî ðûå âû çâà íû
ïå ðå äà ÷åé áî ëåç íè îò ïðåä êîâ, è ñëó ÷àé
Êî æåâ íè êîâ ñêîé ýïè ëåï ñèè (ïî èìå íè
ïðî ôåñ ñî ðà Êî æåâ íè êî âà, ïðî âî äèâ øå -
ãî îá ñëå äî âà íèå áîëü íî ãî), íå îò ÿ ãî ùåí -
íîé íà ñëå äñòâåí íîñ òüþ [19].
Â.Ý. Äçåð æèí ñêèé è Â.Øòàð êåð ïîä -
òâåð äè ëè ñâî è ìè íà áëþ äå íè ÿ ìè íà ñëå -
äó å ìîñòü àõîí äðîï ëà çèè. Àõîíäðîïëà -
çèÿ — çà áî ëå âà íèå ñóñ òà âîâ, êî òî ðîå
áûëî âïåð âûå îò äå ëå íî îò ðà õè òà è
âðîæ äåí íî ãî ñè ôè ëè ñà Ïåð ðî òîì [20].
Ñëó ÷àé, îïè ñàí íûé â ðà áî òå Äçåð æèí -
ñêî ãî è Øòàð êå ðà, óêà çàë íà òîò ôàêò,
÷òî ïðè àõîí äðîï ëà çèè ñêå ëåò îäè íà êî -
âî èç ìå íÿ åò ñÿ ó ñà ìûõ ðàç ëè÷ íûõ ðàñ.
Àâòîðû äî êà çà ëè, ÷òî â çà ðî äû øå âîé
æèç íè àõîí äðîï ëà çè êîâ äîë æíû áûòü
âïîë íå îäè íà êî âûå ïà òî ëî ãè ÷åñ êèå óñ -
ëî âèÿ, âû çû âà þ ùèå äàí íîå çà áî ëå âà -
íèå. Èññëå äî âà òå ëè ê ñâî å ìó ñî æà ëå -
íèþ îòìå÷àþò, ÷òî ïàòîëîãè÷åñêèå óñ -
ëî âèÿ, ÿâëÿþùèåñÿ ïðè÷èíîé àõîí -
äðîï ëà çèè, åùå íå âûÿñíåíû [21].
Äàí íûå ïðè ìå ðû êëè íè ÷åñ êèõ çà ïè -
ñåé ÿâ ëÿ þò ñÿ äî êà çà ò åëüñòâîì ïðî íèê -
íî âå íèÿ èäåé íà ñëå äó å ìîñ òè ðàç ëè÷ íûõ
ïà òî ëî ãèé â ðîñ ñèé ñêóþ ìå äè öèí ñêóþ
ïðàê òè êó áåç ãå íå òè ÷åñ êîé áàçû. Òà êèå
ðà áî òû íî ñè ëè õà ðàê òåð ýì ïè ðè ÷åñ êèõ
óìî çàê ëþ ÷å íèé áåç ïðè âëå ÷å íèÿ ìà òå -
ìà òè ÷åñ êîé ñòà òèñ òè êè, ðàç ëè÷ íûõ ãå -
íå òè ÷åñ êèõ ìå òî äîâ: ãå íå à ëî ãè ÷åñ êî ãî,
áëèç íå öî âî ãî. Òåì íå ìå íåå ïåð âûå
èäåè î íà ñëå äñòâåí íîé ïðè ðî äå çà áî ëå -
âà íèé è íîð ìàëü íûõ ìîð ôî ôè çè î ëî ãè -
÷åñ êèõ îñî áåí íîñ òåé ïîä ãî òî âè ëè áëà -
ãî äàò íóþ ïî÷âó äëÿ ãåíåòèêè ÷åëîâåêà,
êîòîðàÿ ñòàëà àêòèâíî ðàñ ïðîñ òðà íÿòü -
ñÿ â Ðîññèè óæå â 1920-å ãîäû.
1. Èâà íèö êèé Ã.Ð. Êðó ãî âî ðîò. Îáùåñ òâî è íà óêà. — Ì.: Íà ó êà, 2005. — 259 ñ.
Íà ó êà òà íà óêîç íà âñòâî, 2007, ¹ 3 ���
�
��5������ �����
�
���%����
�
���������%� �������&�
����
(((
2. Ãèï ïîê ðàò. Î ñâÿ ùåí íîé áî ëåç íè // Ãèï ïîê ðàò. Èçáðàí íûå êíè ãè / Ïåð. ñ ãðå÷. Â.È.Ðóä íå âà. —
Ì.: Ãîñ. èçä-âî áèîë. è ìåä. ëèò., 1936. — Ñ. 493—513.
3. Ãèï ïîê ðàò. Î ñå ìå íè è ïðè ðî äå ðåá¸íêà // Òàì æå. — Ñ. 221—259.
4. Ëóí êå âè÷ Â.Â. Îò Ãå ðàê ëè òà äî Äàð âè íà. — Ì.;Ë.: Áè î ìåä ãèç, 1936. — Ò.1. — 413 ñ.
5. Äàð âèí ×. Ïðî èñ õîæ äå íèå ÷å ëî âå êà è ïî ëî âîé îò áîð // Äàð âèí ×. Ñî ÷è íå íèÿ. — Ì.: ÀÍ ÑÑÑÐ,
1953. — Ò.5.— 1040 ñ.
6. Òè ìè ðÿ çåâ Ê.À. ×àðëüç Äàð âèí è åãî ó÷å íèå. 1919. — 7-å èçä. — Ì.: Ñåëü õîç ãèç, 1937. — 322 ñ.
7. Òè ìè ðÿ çåâ Ê.À. ×àðëüç Äàð âèí è ïî ëó âå êî âûå èòî ãè äàð âè íèç ìà. (Ðå÷ü, ïðî èç íå ñåí íàÿ ïî ñëó ÷àþ
èñ ïîë íå íèÿ ñòî ëå òèÿ ñî äíÿ ðîæ äå íèÿ Äàð âè íà è ïî ëóñ òî ëå òèÿ ñî äíÿ ïî ÿâ ëå íèÿ åãî êíè ãè, 1909) //
Òè ìè ðÿ çåâ Ê.À. ×àðëüç Äàð âèí è åãî ó÷å íèå. — 1919. — 7-å èçä. — Ì.: Ñåëü õîç ãèç, 1937. — 322 ñ.
8. Çà õàðü èíú Ã.À. Êëè íè ÷åñ êiÿ ëåê öiè è èç áðàí íûÿ ñòàòüè. — Ì.: Ïå ÷àò íÿ À.Ñ. Ñíå ãè ðå âîé, 1910.
—557 ñ.
9. Çà õàðü èíú Ã.À. Êëè íè ÷åñ êiÿ ëåê öiè. — Ì.: Èìïåð. ìîñê. óí-ò, 1895. — 328 ñ. — (Òðó äû ôà êóëü òåò -
ñêîé òå ðà ïåâ òè ÷åñ êîé êëè íè êè Èìïåð. ìîñê. óí-òà).
10. Ïèñü ìà Ñ.Ï. Áîò êè íà èçú Áîë ãàð iè. 1877. — ÑÏá.: Òè ïîã ðà ôèÿ Ì.Ì. Ñòà ñþ ëå âè ÷à, 1893. — 374 ñ.
11. Áîò êèí Ñ.Ï. Êëè íè ÷åñ êiÿ ëåê öiè ïðî ôåñ ñî ðà Ñ.Ï. Áîò êè íà, ÷è òàí íûÿ âú Èìïå ðà òîð ñêîé Âî åí -
íî- ìå äè öèí ñêîé Àêàäåìiè âú 1884—1885 ãîäó. — ÑÏá.: Èçä. Êàð ëà Ðiêêå ðà, 1888. — Âûï. 1. — 200 ñ.
12. Ìÿñ íè êîâ À.Ë. Ñåð ãåé Ïåò ðî âè÷ Áîò êèí // Áîò êèí Ñ.Ï. Êóðñ êëè íè êè âíóò ðåí íèõ áî ëåç íåé. —
Ì.: Ìåä ãèç, 1950. — Ò. 1. — 364 ñ.
13. Áîò êèí Ñ.Ï. Ðå÷ü «Îáùèå îñíî âû êëè íè ÷åñ êîé ìå äè öè íû» // Åæå íå äåëü íàÿ êëè íè ÷åñ êàÿ ãà çå òà.
— 1886. — ¹ 37, 38. — Ñ. 732.
14. Èâà íîâ Â.È. Ãå íå òè êà: Ó÷åá íèê äëÿ âó çîâ. — Ì.: ÈÊÖ «Àêàäåìêíèãà», 2006. — 638 ñ.
15. Ëè áàö êàÿ Ò.Å. Ó èñ òî êîâ ãå íå òè êè. — Ì.: ÎÎÎ «ÈÍÔÎÊÎл, 2006. — 128 ñ.
16. Ôè ëèï ÷åí êî Þ.À. Èçìåí ÷è âîñòü è ìå òî äû å¸ èç ó÷å íèÿ. — 4-å èçä. — Ì., 1929.
17. Ãî ëó áîâ ñêèé Ì.Ä. Âåê ãå íå òè êè: Ýâî ëþ öèÿ èäåé è ïî íÿ òèé. — ÑÏá.: Áî ðåé Àðò, 2000.
18. Äçåð æèí ñêèé Â.Ý. Êëè íè ÷åñ êiÿ íà áëþ äåí iÿ âú îá ëàñ òè íå âðî ïà òî ëî ãèè. — Ì.: Òè ïîã ðà ôèÿ
Èìïåð. ìîñê. óí-òà, 1912. — 204 ñ.
19. Äçåð æèí ñêèé Â.Ý. Êú ó÷åí iþ î Êî æåâ íè êîâ ñêîé ýïè ëåï ñiè. — Ì.: Òèïî-ëè òîã ðàô iÿ Ò-âà È.Í. Êó -
íå ðåâú è Ê°, 1910. — 28 ñ.
20. Parrot. L’achondroplasie at les lesions osseuses de la syph. h ´åŕåd. et du rachitisme. — Paris: Arch. De
Physiol, 1876. — 64 p.
21. Øòàð êåðú Â., Äçåð æèí ñêèé Â. Achondroplasia. — Ì.: Òèïî-ëè òîã ðàô ià Ò-âà È.Í. Êó íå ðåâú è Ê°,
1911. — 14 ñ.
Ïî ëó ÷å íî 10.04.2007
Ð.Î. Ôàí äî
Çà ðîä æåí íÿ óÿâ ëåíü ïðî ñïàä êî âó ïðè ðî äó ëþ äè íè òà ¿õ ïðî íèê íåí íÿ â ìå äè öè íó:
³ñòî ðè êî-íà óêî âèé àíàë³ç
Ðîç ãëÿ íó òî âè òî êè óÿâë åíü ïðî ñïàä êîâ³ñòü ëþ äè íè ó ïðà öÿõ âè äàò íèõ ô³ëî ñîô³â, ë³êàð³â ³ ïðè ðî äî -
äîñë³äíèê³â äî ìåí äåë³âñüêî ãî ïåð³îäó. Ïî êà çà íî âè ïå ðå äæàþ ÷èé íàó êó ñâî ãî ÷àñó õà ðàêò åð áà ãà òüîõ óìî -
ãëÿä íèõ â³äêðèòò³â, ùî ï³äãî òó âà ëè ôóí äà ìåíò äëÿ ôîð ìó âàí íÿ ãå íå òè êè ëþ äè íè. Âè ÿâë åí î ïðè ÷è íè, ÿê³
çà ãàëü ìó âà ëè âçàºìî ïðî íèê íåí íÿ ãå íå òè êè ³ ìå äè öè íè â Ðîñ³¿.
��� Science and Science of Science, 2007, ¹ 3
Ð.À. Ôàí äî
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-49174 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 0374-3896 |
| language | Russian |
| last_indexed | 2025-12-07T17:34:50Z |
| publishDate | 2007 |
| publisher | Центр досліджень науково-технічного потенціалу та історії науки ім. Г.М. Доброва НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Фандо, Р.А. 2013-09-13T17:53:46Z 2013-09-13T17:53:46Z 2007 Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ / Р.А. Фандо // Наука та наукознавство. — 2007. — № 3. — С. 108-118. — Бібліогр.: 21 назв. — рос. 0374-3896 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/49174 Рассмотрены истоки представлений о наследственности человека в работах выдающихся философов, врачей и естествоиспытателей доменделеевского периода. Показан опережающий науку своего времени характер многих умозрительных открытий, подготовивших фундамент для формирования генетики человека. Выявлены причины, затормозившие взаимопроникновение генетики и медицины в России. Розглянуто витоки уявлень про спадковість людини у працях видатних філософів, лікарів і природодослідників доменделівського періоду. Показано випереджаючий науку свого часу характер багатьох умоглядних відкриттів, що підготували фундамент для формування генетики людини. Виявлено причини, які загальмували взаємопроникнення генетики і медицини в Росії. Subject of analysis is the grassroots of perceptions about the evolutionary origin of a human, found in works of eminent philosophers, medical doctors and science researchers of pre-Mendel period. The nature of many theoretical discoveries is shown, which led the science of the time and laid the ground for the formation of human’s genetics. Reasons are outlined that hindered intertwining of genetics and health care in Russia. ru Центр досліджень науково-технічного потенціалу та історії науки ім. Г.М. Доброва НАН України Наука та наукознавство Історія науки і техніки Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ Зародження уявлень про спадкову природу людини та їх проникнення в медицину: історико-науковий аналіз Formation of Perceptions about Evolutionary Origin of a Human and their Penetration into Health Care: Historical and Scientific Analysis Article published earlier |
| spellingShingle | Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ Фандо, Р.А. Історія науки і техніки |
| title | Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ |
| title_alt | Зародження уявлень про спадкову природу людини та їх проникнення в медицину: історико-науковий аналіз Formation of Perceptions about Evolutionary Origin of a Human and their Penetration into Health Care: Historical and Scientific Analysis |
| title_full | Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ |
| title_fullStr | Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ |
| title_full_unstemmed | Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ |
| title_short | Зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ |
| title_sort | зарождение представлений о наследственной природе человека и их проникновение в медицину: историко-научный анализ |
| topic | Історія науки і техніки |
| topic_facet | Історія науки і техніки |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/49174 |
| work_keys_str_mv | AT fandora zaroždeniepredstavleniionasledstvennoiprirodečelovekaiihproniknovenievmedicinuistorikonaučnyianaliz AT fandora zarodžennâuâvlenʹprospadkovuprirodulûdinitaíhproniknennâvmedicinuístorikonaukoviianalíz AT fandora formationofperceptionsaboutevolutionaryoriginofahumanandtheirpenetrationintohealthcarehistoricalandscientificanalysis |