Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів
Структурний фазовий перехід у лужних польових шпатах (ЛПШ), утворення та еволюція двійникової структури підкоряються універсальному принципу Кюрі—Шубнікова . Інверсію санідину у мікроклін розглянуто як диссиметризацію — зниження симетрії від моноклінної (С2/m) до триклинної (С1 ). Симетризація крист...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Записки Українського мінералогічного товариства |
|---|---|
| Дата: | 2008 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Ukrainian |
| Опубліковано: |
Українське мінералогічне товариство
2008
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/51470 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів / В.С. Мельников // Записки Українського мінералогічного товариства. — 2008. — Т. 5. — С. 55-67. — Бібліогр.: 30 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-51470 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Мельников, В.С. 2013-11-30T15:42:45Z 2013-11-30T15:42:45Z 2008 Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів / В.С. Мельников // Записки Українського мінералогічного товариства. — 2008. — Т. 5. — С. 55-67. — Бібліогр.: 30 назв. — укр. 2218-7472 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/51470 548. 24: 549.651.11 Структурний фазовий перехід у лужних польових шпатах (ЛПШ), утворення та еволюція двійникової структури підкоряються універсальному принципу Кюрі—Шубнікова . Інверсію санідину у мікроклін розглянуто як диссиметризацію — зниження симетрії від моноклінної (С2/m) до триклинної (С1 ). Симетризація кристалів ЛПШ проявляється у підвищенні статистичної симетрії в результаті комплексного альбіт/периклінового двійникування (утворення А/Р-структури). The structural phase transition in alkali feldspars (AFS), the formation and evolution of the twin structure are submitted to universal Curie-Shubnikov principle. The inversion of the sanidine into microcline may be treated as “dissymmetrization” — the lowering of monoclinic symmetry C2/m to triclinic one C1 . The symmetrization of the AFS crystal shows itself as the increase of the statistical symmetry as a result of the albite/pericline complex twinning (an A/Pstructure formation). uk Українське мінералогічне товариство Записки Українського мінералогічного товариства Статті Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів Dissymmetrization-symmetrization principle of Curie-Shubnikov in formation and evolution of the inversion twins of alkaline feldspars Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів |
| spellingShingle |
Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів Мельников, В.С. Статті |
| title_short |
Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів |
| title_full |
Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів |
| title_fullStr |
Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів |
| title_full_unstemmed |
Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів |
| title_sort |
принцип диссиметризації-симетризації кюрі-шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів |
| author |
Мельников, В.С. |
| author_facet |
Мельников, В.С. |
| topic |
Статті |
| topic_facet |
Статті |
| publishDate |
2008 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Записки Українського мінералогічного товариства |
| publisher |
Українське мінералогічне товариство |
| format |
Article |
| title_alt |
Dissymmetrization-symmetrization principle of Curie-Shubnikov in formation and evolution of the inversion twins of alkaline feldspars |
| description |
Структурний фазовий перехід у лужних польових шпатах (ЛПШ), утворення та еволюція двійникової структури підкоряються універсальному принципу Кюрі—Шубнікова . Інверсію санідину у мікроклін розглянуто як диссиметризацію — зниження симетрії від моноклінної (С2/m) до триклинної (С1 ). Симетризація кристалів ЛПШ проявляється у підвищенні статистичної симетрії в результаті комплексного альбіт/периклінового двійникування (утворення А/Р-структури).
The structural phase transition in alkali feldspars (AFS), the formation and evolution of the twin structure are submitted to universal Curie-Shubnikov principle. The inversion of the sanidine into microcline may be treated as “dissymmetrization” — the lowering of monoclinic symmetry C2/m to triclinic one C1 . The symmetrization of the AFS crystal shows itself as the increase of the statistical symmetry as a result of the albite/pericline complex twinning (an A/Pstructure formation).
|
| issn |
2218-7472 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/51470 |
| citation_txt |
Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів / В.С. Мельников // Записки Українського мінералогічного товариства. — 2008. — Т. 5. — С. 55-67. — Бібліогр.: 30 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT melʹnikovvs principdissimetrizacíísimetrizacííkûríšubníkovavutvorennítaevolûcííínversíinihdvíinikívlužnihpolʹovihšpatív AT melʹnikovvs dissymmetrizationsymmetrizationprincipleofcurieshubnikovinformationandevolutionoftheinversiontwinsofalkalinefeldspars |
| first_indexed |
2025-11-27T09:04:51Z |
| last_indexed |
2025-11-27T09:04:51Z |
| _version_ |
1850807765589557248 |
| fulltext |
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 55
��� 548. 24: 549.651.11
�.�. �� �
� �� �
� � �� �� � � � � � ����, ��� � � � � � � �� �� � � � � � �� � � � � � � ��. �. . �� �� � � � ! �
"
�! � � �� �
03680, �. �� �� , # � -� " ! � � . � � � � � �� � , 34
e-mail: melnikov@igmr.rel.com
������� � �� � ��
��� � �
�—� ��
��� � �
�
� � �
—� � � �
� � �� � �
�� � ��
� �� � � �
�
�� ��
� ��� � �
� ���
� � � � ��� �� � � � ��� � ��
�
��������
�� ������� ������� � ���
�� �������� ������ (�� ), ����-
��
! �� ����"#�! ����
����� ��������� ������!"���! �
��������
���
���
#��� $"��— �%
�����. &
�����" ��
���
� � ��������
���
�!
���
!� ������������#�" — �
���
! ������� ��� ��
����
� (�2/m) ��
������
� (� 1 ). ���������#�! ��������� �� ���!��!'���! � �����(�
�
���������
� ������� � ���������� ��������
�
� ���%��/�������
���-
� ����
�����
! (������
! )/*-���������).
+��
������#�! ��
����
� ����-��������� ��������� � �����������-
� ,����� ������
�
� ��������
� ����������'���! ������
!� ������-
�
�� ��
��
���#�� — “���
�
���
� ���#��#� ” (D-���������) � ������
���������. -� ��������� ��"�� �������" �2/m � '
�%���
���, ��������
������"���! � ����
�� ������
� � ��
����
� ������� . .�������
�����
�� ����
����� � ������
! ' ��������
� �����!#�! ����-����-
�����. �������
� ���������, ���%���!"���� ����
�� �����, ���
������'-
���! � ���%��/�������
��� ��������� ()/*-���������) � ����" ����"
�2/m �������'". �������'
��#�!
����%���
�� �������
���� ����
�� �
���%��� �
���' �2/m �������" �� ������� *m )-���������. ��������
�
���
! ������� �� � 1 ���’!��
� � ������
!� ��
�����
�. +��
�-
�����#��
�� �!� ����
������ �������� ����%����' ��������� ��������-
����#�" ����-��������� ��������� ����! �
����� ��
���
� � �����-
���
.
�����������
��
�� ������� ������� ����
������ ����-
�
�
� �
� ������
����,
�
���
� �������� ��
�� �����
��
,
������ �� ������ [10]. ������� — �� �����
��, ��� ��-
���� ����
��
������� ������
������ ��
�
� � ��������-
�� � ������ ��
��
����� �
�
��
�
����
����
������
���� (������� ����, �
��������, ���
�� ���� �
��������).
!����� ����� �����
��
���
�
"�� �����
�����,
���� ��-
����� ���������
����
����� �
���
������ �����
���� ��-
���
��� (�����
����� �������) [20]. �����
���� ������ ��-
���
��������� �������" �����" �
�
�����
�����
�� ��� #�
-
���. $ ������
������ �����
��
�� ���
��� ��
��������
��
��� (�
�
���� [21], ������
����� � Sr-
������ � ��-
������� �����
����
��). �
��
�� ������� � �
���
��� ��-
���
��� ��
�� (%&') �
� ����, ������
��
�� �������. (��
�-
��
�� ������� ��
����� ����������� �������� %&' � Si/Al-
�������
��� [21, 24].
!�����
����
��
��� �������� � �����
����
� �����
�
����, )� �� ��
����
�����
�
�� ��
����� � ����� ��
��-
��� ���
���������� �� ����
� �������
. * �����
����
�,
)� �����
� ����� ��
����� ������� �������",
����
�����-
�� ����� �������� ��������, ����
�
��� ���� �� ��
��-���.
*������� �������� �����
�
�
��
��� �������� ������� ��-
�� ���� �������
��, �� ����������". +� ������������ �
�-
��
����� �
���� �
�)
!.,. '������
�� [18]: � �.�. �� �
� �� �, 2008
�.�. ������
�
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 56
“&�� ������������� �- ����� �
������ ���������" ��� �
���������" ���-�����",
�
�
����������" �������
��� �������-� .�������
���������”. *
�������
-
�� � ����� ������ ���
� ���
��������� �����
�
�� ���������� ���� —
�����-
����� � ����� �����
� ���)�� �������� (/. &
����). (��������� ����
�
"��
�����
��,
���� ������ ��������� �������� � �
��� � ���
��� ��� ��������.
+� ���
�, )� ���������� ��� �����
� �� ����
�’���
�� �� �
��� �����
��-
���
�����
������ �
�
���� �
��
������. !���, � ���������� ��� �����
��
�
-
"�� ���� ��
������� �� (��
� � ��
�) ����. 0
�����
�)�
���
���� !.,.
'������
��
�� �������� ��������� ���������� ��� �����
��
. 1�
�������-
��� �����
��
����
�������
�� �� ���� �� ����
�
�����������.
* �
�)�� ����������� ��
’��
�� ��������� �������� ������ ��� ���
�
�-
��
����� �����
�
������� ���� �� ��
�� ����� ��������. &������ �������-
�
��� �������
� ���
�)���� �������� �����
�
�� ���������� �����
��
. &��
�������� “���������� �����
��
” ����
�������� �� ��
�� ��
����� ��� ���-
�
��", �
�����
�, �
������
� �����
���. $ �
���
��
��
� ���
�)���� �����-
��� “
����""��”
������� �������� �������� ����
��
. (
������ �����
��
�
�
� ��" ��"���
���" �������� ��������
���. (
������ ��
����� (����������
�
������
�� ������
) �� ������ �� �
�������,
�� � ������ ��
��"
�� ��-
�����
��� ����
��� ������
� �����" ��������".
2�
����� �����
�� ��� ��������� �����
�����
��
��� ����� ��������
��
������� �� �����
��
�� �
�����": �����������
��� (��
�����) → ��-
������
��� (��
������ �
������
�� ���������) → �����������
��� (����
���
�
������
�� ���������). 2�
������� �
������ ������ �����
�� ��
��
(/&')
����
"�� � ������� ������������
��
��� �������� � ����������� (
�����-
������
������) ���� ��
��� � ��������� (������������
�����). 3� �������
�
�����
����� ������� ����������� #�
��� ��
��""���� �
������ �
������
��
� ���������
�� �
���
��. +� ����� �
���� �
������
���, )� �����
� ��� ��-
����� ����������� ��������� /&'. +�� �����"����� ���������� �
������
��
��������� �
����
��� � �
���
��� �����
���
/&' (
������,
�����- ��
��,
����������).
&��
���
�
������
��������
/&' �� � ��
������" � �
��
��� ���
��
�� ���������
���� ��� ����� �� ���� [8, 22, 24]
�
������ ����������
������� �
������
�� ������
� ����
�
��� ������
������ ������
���. 4�
�� ��-
�
��� ������
�
�
��
������ �����
�
� �����
����"
�����" �������" 5��-
�
— ���������� [8]. $�
������ �
������
��
����� � ���
���� �� �����
�-
����� — �� ������ �
��"������ ������, )� ����������
������ �������� �����-
������
���—��������
��� %"��—'������
[4, 15]. $ ��� ��
��� �
����� �
�-
���
��� ������� ������ ��� ������� ��
�������� �
������
/&', �
�����
����
���������� ����� �������� �
������
�� ���������
����
���� ��
�)�-
�
�
���� ��������.
������� �
��
� 2/m →→→→ 1C ��
����� �
�����
��
����
� ���. *
���-
��� ������
���� /&' �
� ��������� ����������� �������� � 2/m. 2� ���������
������
����
����
����� ��
�����
��������� � ���������" ��������" — 1C .
+�� ������� �����
��������� �����
���" �� ���
���" #�
��� (�������), )�
��������� � �������� ����� �
�
�����
�������. 2���� �����
������� �
���
����� ��
����� � 2/m → 1C � /&', ��
�
���� �
�
���� (
�����,
�����-
��
�) � �
��� (�
�����). $ �������
��
��� ��� ������� �
� ���
�� (�
����-
����
�) �������, � �������
�� �������"����� �� ������� �������� Al/Si-
�������
���. ,��� �������"" ��
������ ��
����� � ������ �
���� 6-�
���-
��
(Na, K, Rb, Ca, Sr, Ba), ��� �
��
"�� � �
��
���� ��������� /&'
�����
��������� � �������
���" [12]. �
�� ������� � ������� ������ �
�����
Na �
K �����
�"�
���������� ���
�����
��
����� �
����
��� � �
���
��� /&'.
�
����� ��������
������—�����
������ ��
�—�����
��
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 57
*
������ ������
���� ��������
�"����" � ������"
����������� �����-
���� /&' ��
����" ��
�������
���. 4
��� ��
� ������
�����
���
� ��������
����
������
����������
������
�����,
�� ������� �
������
���������
����
����� ���� �����
����
��� Al/Si-
�������
���. 4�����
���
��-
����� ����
������ ������� 920 °� � ������� ����������
�������
�� ��
�����
����
����� �
��" (
���
.-�
�����). 6��������
��������
����
����-
�� �
�������
�� �
��� ����������
��������� (�� �
�
���
������). 4����-
�
���
��
����� �
������ �
�
�
�� ���
(450—500 °�), �
�� ���� ���� �
-
�
���
��� �
�
������ �����������.
*
�
����� ��� ��
����� � 2/m → 1C �
��
�
�
�� ��������
�������� —
��� ������� ������� (2) � ���)��� �������� (m). ! �
����, )� �������
���
��
����� � ����������� �����
�
/&',
�����������
����� — �����������
-
��
�� �������. ,
�����-
�������
��
�� �����
�� ������"�����
�
������
���� �����
����� �������,
�
������
����
����� ������
��
��� ������ —
������ ��"� ��������
���.
����
���
���������� ��
����
�. 0��
�����
�� ���
����� ��
����� /&' �
��������� ���� ��
��" �
������� ��
����� � ��
������ ����������� ��� �
��-
����
. *
�
����, )� ���
� �����
����� ������� ����������� ��������� �
���
��
�" ���
������" ��
��""���� ����� ���� ���������� ������
, ��� �
"��
����� ������
��"
������� ����
������� ����������� #�
���. ������� ������
��
��""��
������
��
�� ���������
�� �
����� ()- � *-�
������),
�����-
�����
������
�� � ���������
�� ������
— �
������
� ���������. �����-��� ��-
�������� �
������
�� ���������
������������
�� ���������� ��������
�������� ������. *
�
����" ������
���" �
������
��
����� � ��, )�
���
��
����" �����)���
��’��� ���
�����
��. ���������
������
���� �����
�
����, )� �
������ ��
����� �
"�� �� �
�� �������� ��������, ��� ����
�����
�� �� ��
�����. 4
�
�
������
“���
����� ��
” �
� ��������
�
��-
��������
��
�����-���������
�� �
������
�� �������
, ���
����� ��� ��
-
�����
��,
������, �����
�������
��. +�
���������� ����
������� � �
��-
���������
�
����
’���� ��� �������
�� �������� )- � *-�
������
��
�����-
���� ����������. +�� �
’���� ����
� �����"
�� �� ��
��� �. /
��
[5]:
�
������
��� [010] ���������
�� �
������
�
��� ��������������
�� �
��-
����
�� ���)��� (010)
������
�� �
������
. 2�
��� —
��� b*
������
���
�
�����
����
����� �
���" b ���������
��� �
�����
,
��� �* ���������
�-
�� �
�����
����
����� �
���" �
������
���. !������� �
�
��� ����
���
������
�� � ���������
�� �
������
�� ����
��������
������� �����
�����
�
, �. /
�� �������
�� �� ���
� ��
�������� ������� #�
�
�����
����������.
��
�������� ��������
����� ���
������
�������� ���. , ����� �
����-
��
, ������
����������� ��� �
������
�����
�� ��
��
,
���
��
"��
�����������", ��� �
�����
�"��
����� ��
������� ��� �����
��
— “��
��”
� “��
��” ����
���. ����
���� �� ����������, �������� ��������� ����
���
������
��� � ���������
��� �
������
������� ����� ��������,
���� ��
������ ��
��"
�� ��
������� �� �
��. ,��� ����� �
��
�� � ��
�� ����
�-
�� � ���������, ��)� ������������� �� ����
��� ��
’��
�� ���� � ����� ���-
)���" ��������
�� ���
����"
���". *
����
��
��� �
�� ����
���
�
�
-
���
�� �
������
���
��� ���
���� ��������"���� �
��
��� ��
������� ��-
�� (��
�� � ��
��). %��������� �
������
����
���
���
��
��-��� � ��-
��� �����,
��
��" � � �
������ �
��������
� �������".
��� �
��
���������� ��
����
� ���. 0
�
����� �
������ �����
�� ��
��
��������"�� ��� �������
������ �����������. $ �������� ���
����������� -
��
������
� � ���������
� �
������ � �
�
�������� (��������) ��’���
��,
�.�. ������
�
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 58
�������" ���� �����"�� 17 �������� ����
�� �������� [17]. &���� ��� �����-
���
��� �������� %"��—'������
�
�
�� ���
�
�� �
��"��" �������� ���
���-
����� ��’���
— ������
��������� ��������� �����
�
. 0�������� ����������
�������" �������� ������ (�
������
��� ����
��
) � �������" ��
��� ��� �-
���
��� ������
(�
������
�� ���������). (�� �����
�����
����� ���
�
-
������������ — ����� ��
����� �
������
� ������ ��
��""�� ���������,
����
������
"���� �������� ��������
�������
��. +" �
�������-����� ��"�����
�
’���� ��� ����
�� ��������
�����������
������ � ������������
������
-
��, ��� ���
���������� �� ����
� �������
. 5������� �� ����-��
���� �
��-
����
��
����� ����
��"���� � �
����:
) ��
���" �� �
������ �����
���;
�) �
������ � ����������� ����;
) �
������ ��
��""���� �
�������
�
��-
�
��. *
�
����, )� ����� �������� �
������
�������
��� � �����
���
��-
�����"����. ,�
�� ���� �����
�� ���� �������� �
������
�������
��� �����-
��
,.7. 6����
����� [9] �
����
� 58 �
��������
�� ���� ��������
!.,. '������
[18]. (�� ���������� �����
��
� ��������" 1 �� ��
�" ���-
��" �������� �
�����
�������
��� � 2′/m′. (�� �
������
�����
��� ������-
������� ��� �����
��
�����
��� ����
�� ������ m′ � 2′. $ �����
�� ��
�
�
����� m′
����
��
� �
����� �
������
�� �
�����, ����� 2′ — �
���������-
��. 5������� ���
�
�� �
������
�����
��� � �������
��� �����
�� ��
��
�
����� � ������
��� [2]. *
�
����, )� ����� �������� �
������
�������-
��� �����
��
� ������� �������� �����"�� �������" �
������
(����� �
��-
����
�� �
��!) �����
��� (m′, 2′) � �������
��� (2′/m′).
����
��� ����"�����, ��)� �
������ ����������� ��. 7
���� [16]
����
-
"��, )� ����������� �� �
������ ����
�������
�� �� ������� � �������
��
������ ����� ��������. (�� ����� ������ ����� �������
����� �
������
��
����
���
�
�����
�"�� �
��������
� ����� �������� �������
[9]. 3�)� ���-
�������, )� �
������
� ����
��� �
"�� ���
��
� ��
)��� d � �������
��
����
���� �� ��� �������, ��
���
� ���
����
� ��
������� � �������� t = 2d.
3�)� �
�����
������
��,
���" ������� ���� �
������ [010],
����
���� ��
��� � �����
��� t/2 �����)�
�������� ���)��� m′. *
���" ��
������� ���-
�
����� �
����
��� ������� �������. 4
�
�
������
��������
�
� ��-
�����" �������
�� ����� [010]/1/m′. 7�
���� ��, � ������ ����� �������
���-
�� ���������
�� �
������
���" ������� ���� ����
�� �� ���)��� ����� ����
�������� (h0l). 0���
���� �� ��� ������� � �����
��� t/2 �����)�"����
�
������
� ��� 2′ ���������
�� �
������
. �������
����
�������� ����-
�����
��� �
�����
���� [h0l]/1/2′ (�
���" ������� ����
�����
��� 1). 4
-
��� ����, ����
�������� ��� ����
��� ���������� ������
, ��� ��
��""��
����������� ��� �
����� �
������
��
�� ���������
�� �
�����, ������� ����-
���� �������� ����������� �����.
*
�������" ��
������� �
������ /&' � �� ���� ����������� ����,
�
������������. (
������
�� �������� ���
�
����� � �����
������
�� � ����- �-
����
�� ����������� ��� �
������
, � ���� �
������
� ����
��� (������) �
’�-
�
�� ���)��
�� �������� (m′) � �
������
��� ����� (2′). $ ��
������ �����
-
��
������
� � ���������
� ����� �����)��� ��
����� ��. (��
���
����
�����-��� �
��� ������� ����
�
�������
�� �������
�� ������, �������
��
���� � �����
������
�� � ���������
�� �
������
. (�� ����)����
�������
����� � ���� ����
,
������ ��� ��������� ������ �
������ (����
�
�����). (�� ������� ����
��������
���
�� �
����� � �������
��" [4] � -
[8]
����
���� ��� ������� � ��������
�� �����. 4
���
���� #���������� �
�����)�����:
) ���
������� ��
������ ������
� ������ ������
��� ()- � *-
�
������
) � ����-���� �� �� �����
�
� ���
��
���,
���� ���
��
� ��
���������;�) �
������� ����� ������
� �����" ������
���" � ���
��
���,
�
����� ��������
������—�����
������ ��
�—�����
��
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 59
���� ���
��
� �� �������. +� �����)���� �
"�� ���� ����
���� �
������ ��-
���� ����� ��
����� ����������� ���������.
%�� ����
��� �����
, ��
����
��
� �
��� ���
�, �
� ��������� �
��
��
����� (���. 1). %���� ���� ������� ������� �������� �
�����
— m ()-�
��-
���) � 2 (*-�
�����). &����
����
�
��� ��� ����
��� ���� p4mm. ,�
��
�" -
�, )� � ����������� ������� �����
��� ��
�� a ≠ b, �
����� �
��
��
���-
�����
���� ������������. (�� �
��� ������ �����
����
�������� ���� ���
�
p2mm.
(�� ������
� ���
������� ������
�������
���
�����-���������
�� ����-
����� �
��
�� ����
�
������ �
���� � �������� �������
��" [4] �
[8]
��� ������� “���
-�
�����
”. 4
�
������ �
���� ��������
� ����� Fm3m. (��
�
�������� �� �� ��
����� ��������
��
�
�������� ���� �
������
. ,�
��
�"-
�, )� � ������������ �����
��� ��
�� a ≠ b ≠ c, �� ������� ������ ����
���
�� ����� �� ������ (mmm),
��
�
��
�" � ������������ �������
���� ��-
����� �����
��� ��
�� (β ≈ 116°) ����������
���
�� ���������� ������ (2/m).
4��� ��� ������ ������������
�����-���������
��� �
�����
�����
��� �����-
��" 2/m. &��
�����, �
������� ��
�����
�
�
�������
���? *
�
����, )�
������
� � ���������
� �
������
��� ������ �
"�� ���������� �������" —
m � 2
����
����. $ �
�� �
���� ������� �
�����
��������� ��������� �
���
�
��� �������� �� �� ����"��� �
�
���� �������" 2/m ������������ �
�����
.
8�
���
�
������
��������
/&' �������
������������
�� ������
��-
��� ������. &����� ��
������ �������� ��������� � ���������
����
� �
�
����
��� ��� �
�
���� �
��������" �� �
������
�� ��������� �
��� � ���-
���� ��
�������
�����. 0�
�������
�����
��
�������
����, )� ������� �
��������� ������
, ��� ���
�
"�� )- � *-�����, ����""���� � ��
���, �����
��
��� ���
�. %��� ����, ������
��� ���)�� �����
���
������
�� � �������-
��
�� �
������
�����
� ����
:
������
�� �
�����
� �� (010), � ���������-
�� — (h0l), �� ���� ����� ��� �������. 9����� ����, �
������
��
����-
��
��, ���)��
�����
��� ���������
�� �
������
�� � ����
��". :� �����-
�
��� �
������
�� ����
�� �
�
�����
#�
���: tg σ = cos α* ; tg γ (σ — ���
����� ���� ��������, α* � γ — ���� ��������� � ������ #�
���
����
����).
!������� ����
� � ������� �
�
����� /&' �
���
��
�� ���
�� � ������
����,
������
��� ���)��� �����
��� *-�
������
�������� ����"����� �� ���������
������
����. 6���
����������, )�
��������� �
������
�� ���������
��
���
����� ��� ����
��� ������
��
��"�����
�
������ ������������� ����
������� ��
��������� �
������
���. 0
��
�������
���
��� ������
�
��"��
�
��
���, �� ���������
(�� �
�����
�
���� �
) �������� ������
�� �
�������
��. %��� �
������
��������
������
���
���
��
��
���
�
������
��� � ����-�����
��� �����
��,
����
� ��� ����
���,
����
�� .-
��������
. ,�
���
������
��� �
������
�� ������
� .-���������
����
��
�
��
��� /
��
. +� �
� �����
���� �������� ��� �����������
�����-�������-
��
�� �
������
�� ��������� ���
��� �������" 2′/m′. !������� �
�� �������"
�
"�� �
������ �������
��� /&', ������
�������� �����
� /&' ����
������-
�
�� �� ����������� �
����� �������
���, “����
��
��” ����� � ����� ����-
������� ���
������
�� � ���������
�� �
������
. +� ������������ �
���
��-
��� ����-��
�� �� “����-�����
�
” � ����������" ������" [7].
��� �
�� ����
���
���������� ��
����
�. ����� � �
�
��
��������
('�) � ��������� ��������� �����
������ ������������� ��� �
��-��������� ��-
����
�� � #�
�
���� ��������� [8]. ,��
��
��������� �
������ ��
�� ���-
����������, ����
��� � ����������. , ������������ ���������� �� ��������-
�
��
�������
�� [22]. $ �������
������� ����������
����, )� '� ���
�
���-
�� � ������
���������� ��������, “
��
������” � �
��
��� ������� � �����-
������ �
�� (���. 2). 4�������� ������ �
�
�������"����
������
�" �����-
�.�. ������
�
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 60
���. 1. 6����� ������������ �
�����
������
��, )� ���
�
����� �
������
�� (m′) � ����-
�����
�� (2′) �
������
�� ������
.
&��)��� �������� m′
������
�� �
������
�������
��
�����
���� � ����
���� �� ���)��� �����-
��, ��� �������� 2′ ���������
�� �
������
���
�� � ���)��� ������� � �������
�� ��������
����
���. 2. 0
��������
������ �
��
�� ��������� ('�). (����� �����)��� �
���)��� (001).
��������
���
�
����� � ����������� (.) � ���������� (+) ������
� ��������� 1:2. /�
� (+1) �
��
� (+2) ������ ��
��""�� �������
��" [4] ������������ ������ (.). 4
�
�
�
�������
���
����
�
��
���������� �����
�. %���� ���������� ����� ����� ������ � ������������ �����
�� �
�
�
��
�
���",
�� �� �
� ��������
��� �
���� ���� ��
�����" '� � �����
��
��-
��� ������
���. 3�)� ��
�
��
�
�� ���
������� ���������� ������
,
���
��-
����������� �
�� �������
�� �� ��, �������� �
��
�� ��������� � �����,
�
�
�������� (001),
����
��
� ������� “�
��
����” ����� p4mm. !�������
'� ����"�� ��
� � ��
� ������ � ��������� ����������" ���������" (��� α ≈ ≈
90°), �������� ���������� �� ������� ����� pmm. *
��
���, )� ��� �� '�
���
�
����� �� ������
����� ����
— ����� � ����� ���������� (+1 � +2) �
����� ����������� (.). 4��� ��� ����� �������� ������
��
���
'� ����-
����� �
��
�� ����� ����������
�� ��������.
3�
����
� � ���. 2, � '� ����"�� ����, ��� ���
���� � ���������� ( ��-
��� � �����) � ����������� (�����) ������
: …41—6— 41—6— 41—6— 41—6—… � … —
42—6—42—6—42—6—42—6—…. +� ���� �������
��
���
� �
������
[100] � [010] �
���)��� ����
������� ������� �
1/2 ��
������� �������
�����. 8������
���
���������� ������
�
�
����� ����������� �����
��"� '� �
��� ����� ��
��
����
��� ���������, )� ���
�
����� ������ � ���������� ������
��-
����
�� ������
���. *
�����
�� �
������,
�����
����
����� ��
�� ���
-
��� �
���, ��������"
��������
���
�
����� � ������
,
���
����� � �
������
[100]
�� [010]. �������� �������� �
��� ��
����
��� ��������� �� �
��-
����
�� �
������ ������
. ,��
����
��
� ������� ����� pm,
��������
���
������� ��� ����
��� — ��������
�� ����� Pm. *����
�� ���
������ ��-
���� '� �
�
�
�� ���
�����, ��������
���
���
����� ���� ���������� ��-
����
� ��������. 6���
����������, )� ��������� ������ '� �
"�� ����,
������� �� �������
����� �
�
���������
���������� �������,
�� ��������
��������
���
� ��� �. 8�������
�� �
�� �
�
���������� �
����
� �
���-
��� ����������� #�
��� C2/m, �����
��� ��� ����
��" ������
� �
��" �
��"
��������".
$�
��� ��������
� ��� ����
��" ������
� '� ���������� �
�� ��������-
�����:
)
��
��
'� ���������
����� ������
��������, �
�
�������� ���)���
(001);
�) '� ���������
����� � ������� �
�
������� (001) ������
� ������ �����
�
;
) � ������� �� (010) '� �� ���������
�����;
�)
������� (100)
������
� ������
���
���� � �
������ ��� � � �����-
���� �
���� �� ���)��� (010);
�
����� ��������
������—�����
������ ��
�—�����
��
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 61
�) � ������� �� (010)
���
���� ��������� �� ��� � ��������� ������
��
��""�� � �
���� �� ���� ���� ��������� �� (100).
6����
���� ���
������� ��� ����
��� ������
�
����
�� '� ����
����������
���, )� '� ����� ���������
�����
�������� ����������, ��������� �� (100).
!�������
�
��� ���)��� ���������
� �
������ ��
��
��"����, ����
��
�����-
��, )� �
�
��������
���
�
����� ������ �
������
�� ������
. &���� ��-
�����, � ��
��""�� �� ������ ��������
��� ���
������� �
��
�.
3� ��
���, �
���
� '� ��
����� ����"�����
���
� ������ �����
�
—
����� ������ �������
� �
���""���� �
�����. �������" �
��� �����
�
�����
��������� ����
�
�
�������
�� �� �������" ���������� [11, 17, 18]. 2����
�����
��� �
��� �������� � �
������
��������
������. 3� ���
��"�� 16
������������� [12] � ������� �� ����
����� [28], � ������������� ������
� ��-
)��
�
������
�� ������
������ ��������
�� ����������� � �
��������� ��
����� �����.
(�
���
���
��������
(
������
��� �����
���� — ��
���
���
����
-
���) � )� ����� �����
��� ���
����� �
������
��� %&'. *
���
�����, ��-
���� ��
���
����� ��������� (D-���������) �
"�� ������
��", �������� ���
������
�" � ���������
�" [26]. *��������, )� ���)���" �����
��� ������
D-��������� � ���
����
���
���)��
. !�����
��� ���� ���)���
������� )- �
*-������
�� �
��� � ��� ����� 45 ° ()�
�
��� � ��
��"�
“��
���
�������”). 6������
������� ����
���
D-���������, ���
����
�����
�
�
���� ������������� ���)��� ����
���, )� �
�
��������
� ��������"
��
���" ��
�� ���
��� �
��-������
��. ���������� ������� D-��������� ����
�������� �
����
� ��������� �
� �
��� �������
��� �������� [29, 30]. 6�-
�����
�
��������
������
�� �
� ������� ����� t [010] = 8 b � t [010] =
14b
�������
��. 4
�� ��������� ����
�������
�� ��
������
� ������
������
� �������� ������
dA = = 4d
(010) ≈ 5,2 �� � dA = 7d (010) ≈ 9,0 ��
����
�-
��� ��� ������
�� �
�����-��
��. , ���
������ �
����
�
�
��� ���������
���
� ��� �*, ��� �������
"�� �� ������
����� �
���������
�� �
�����
[30]. +�
��� �������"���� � ���������" ����
��� �������
����� �������
�
���, ���
����
"�� � �
��-�����
�� ����� ��
����� [8]. ,����
����, �
��-
�� ��
����" ��� ��
������ D-���������
%&' ��������
���������,
�������
��� ����������� ��� ���������
��� (t [100] = ha) �
������
��� (t
[010] = kb) �
������
. !������� ��� a � b ��
��""�� �
���" � ��� ∼116° �
∼90°
����
����, ���)��
�����
��� (hkl ) ������
D-��������� �
�����
�� ���
� ��� ������ ��������� �����. 6��������, ��
��������
��� �����
��� D-
������
� �
������ [hkl], �
� ������� ����� t [hkl] = = pa + qb + rc, ��
[hkl] — ����
�� �� ���)��� �����
��� D-������
; p, q, r — ���� ���
.
,
���
�� � �
'���� '� � D-���������. !��� �� � ��������
���� �����������
���������
��
������#�
�
���� �������������
��
���, )� �����
�� � '�
�
��� ���
��"�� �
����������
�� ����
��� �� ����� D-���������. $ ��
���
[27] �
�������
�
������ ��
������ D-��������� (���. 3). 5���
���� ���-
����
�� ����� � ����� �����#�
�
���� ��������� (�� ����,
�
��� �
���) �
������ D1 � D2, ��� ��
��""�� ��
���
����
����
��". !������� ������
��� ����-
��
� ��������" ���
������
�" � ���������
�", �
�
������
D1 � D2 �� �
’��
-
�
�� ���)���" �������� m, ��
���" ������� ������� 2. ,�
��
�" �, )� �����-
)���� ������
D1 � D2
�
���� �� �����)���" '� �
���. 2, �������� ��
��-
�
�����
����
��� ���� �
�
�
�
— C 2/m.
����
, �
�������
�
[27], �������
�, )� �����" ���
��
����
)/*-����-
����
. +� ��
����
��
� �������" �������� ������� ���� ����)���� �
������
��
���������. !������� ������ D1 � D2 �
"�� ����� ���
�������, �
�
������
�������� ��
������������
�� '�. 2��
������� � �����)����, )� D-�������-
�.�. ������
�
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 62
���. 3. 6�����, ��
���
���, ��
����
� ��
���
��-
�
����
��� [27].
(����� D1 � D2 ��
��""���� �
��������
������
�� ()1 � )2)
� ���������
�� (*1 � 82) �
������
. ���� ������� — ������
� �
������� �
������
���� (
�
���� �
��� �
���. 2)
�
��
��"����� �� �
��� (������� '�) � ����
���� ��
�� ����
�
.-���������, ��)� �
��
�
������ D-�����
��,
�
�� �� ����
����
)-
� *-������. 4
��� ���� ��
����� �������� ��
�����������.
�����
�� ��� � �������� �� ��� �
�� ��-
�
������
��������. ��
����� �
������������
�
������
�� ��������� �
����� ������
�����"
)�������" �
������
�� ������
. ,����
)���-
����� �����
����� ������ �
��
��� �� ������������� ���� �������, �
����-
�
� � �
��-���������. 4�
)��
������
�
��-��������� �� ����
�)�� �������
�������
���� �������. 8�
���� �
�� ���
�
����� � ������������� ��� ����-
���,
���� ��������� ������ ��
��� ������
��� ��’���
��
����� � ������-
��� �������
� ������ ���-���� — �
������
� ��
�����. ,�
���
������
���
������
�� � ���������
�� ��
�����
����������
������ ��
��� /
��
. 4
-
��� ����, �
�� — �� ���������
�
������
��������
,
���� �
������
���,
��-�����, � ����������� ��� (�
�
���
��
��) �, ��-�����, ������"����� �
�
��
������� �
���
��. �������" ����������� ��
�������� ��������� /&'
�-
��
��� �
�
����
����
��:
) �������� �������� �
������
�� ������
; �)
�������� �������� �
������
�� ��
�����
;
) ���
���������� ��
�� � ��
��
�
������
� ������� ��
�����; �) ���
���������� ��
�����
� ������ �
��-
��� �
������
���; �) �
�������� �� �����)����. !��
��� ����
�������� ��
������� ������������ �
������
�� ���������. 1��������
����������� ���
-
���, )� �
������
� ��
����� �����������
��
���
�. 4��� 2/m �������� �
��--
���������, ��
������
��
�)�, � ��
����� ��". +� ��������"����� ���, )�
���� �
� �� �
�����
�������� ������
�� � �
�
�)
���������
(2/m).
* ������
�����, )� ��������
��
������ ���� ��� ����
��
(������
���-
�����
�����) �
������
�� ��
���� �
���
�������"
���, ��� �
�����
�"��
��� �����
��� ����
�����. 3�)�, �
�����
�,
����
�� ��� ��������� �����
��
����
����
� ��
����" �
�����
��� ��������
������� �
���, �� ������ ��
���������
"���� �� ����� ��’���� [1]. 8�������
���
�� �
����
�� �����
-
�
, ������ ����� �
"�� ������ ��������� �������
���� ������� (d ≈ 5—10 ��),
���
��� �������",
�)� �
�������" �������� ������. 4
� �
�� �
������
��
������� �
������
�� ������
���� �
��������. $ 1876 �. F. 6
llard
�����
�����)����, )� ����������� ������
� ���
�
����� �� ����������� ����������,
��
������
���� �
������������� ��� ��
�� [23]. , ���
������ �" ��������
����
����
�. /
�� � ��������
������ ����������� ������
�� [5, 6]. 4
���
����, ��
����� �
���������
�������� �
������
�� ��������� /&'
��
���-
���� ������ � �
��, ��)� ������ �
������
�� ������
����
������ � ��
����"
�
���
�������"
���, �
��������" �����
���
"�� �������". !������� ��-
����� � ��
���� �
��� �
���
� ��������
����� �������
� �����
�", ���� ��
����������� �����
� �� �
��� ���� ����������� �
��������
����" �� �
���-
�".
! �
������" �����
���������� ���� �� � ����
�� ����#��. �
��
��
������� ���������
��� ���� �����
�
� ������� �������"
����
�����
�
����� ��������
������—�����
������ ��
�—�����
��
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 63
����������� �����
��� ���� [3]. 4��� �������� ������ ��
�� � ��
�� ����-
��
���
��
�� �,
����
����, ���
��
� �
�
���� ��’��� ��
�� � ��
�� ����-
��
. (*
�
����, )� ���� ��
�� ������
�
��� ����
�"� ���� ��
��.) 4
-
�� ���������� ������
�
��
"�� ���
��
����" [7],
�� ��
�
���
��". 2��-
��
��
"�� ������ “������� �
” ������
[21]. *�
�
���
�
������
����
�
���
�� ����� ��
����� � ���
�
����� �� ������������� ��� ������
. ��������
�
��������
�
, ���
������ �� ������������� ��� ������
, ����
�"� ��������
�����
�
�� ��
����� [3]. !�����
� � ��
�
���
��" ���������"
������
��������� ������������� ��� ������
,
���� �������� �
��-�����
�
�
�
��" �������" � ��
����� ��". (� �
�����
�������� ������������� ���� �
��-
���
(�������
�����
) �
�)�" �
�������" �������� ������. 8���������
�
����������, ��
������
���� �
���� ��� ��
��, ���
��� ������ �� �����
��-
����
��� � ���������
��� �
������
. *� ���������� ������� ������
�� �����
�� ���������� ������
���������� ����
"����
���� �� ���� ������������ ��-
����
��. !��� �
�������� �����
�
, ���� ���
�
����� � ������� ������
, �
�������
��� ���
��� ���� ��� �����
���� ���� ������
�����
�
. !�������
������������� �
������
�
������
�� ������
�����
��
����-���� ��������
���� �
�� ������ ���� � �
�� ���� ��� ���� �������� 2/m
�� mmm [7], ����-
�
�������� ��
�
���
��� ������� ���������� ������
� ���������
2/m. ,
������
�� ���
��
���� �
�����
����
�������
�
����
���� ���� �����-
������� �����
�
,
���������� (��� �
������
) �������
�����������
��
���. $ #�
�
����� ���������� � �����
��, ������� �
��
���� �
��� �
���
,
���
��
���� �
�����
����
�����
� �������� ������
��". �������
�������-
�� ���� ��� �����
�����
�� ����������� ������
��� � ����" �����
��
����-
��� �
������
�� ������� [7]. ,�
��
�" � �
�
����� � ��
������ �����
�� ��-
������ ��
�����
, ����
��
�����
��, )� ���� �
�������� ������������ ��-
��������� �
�����
/&'
���
����� ��
�
���
����"
������
�� � �������-
��
�� ��
�����
,
���
� ������� ��
����
— ��
�
���
����" ������
���-
��� ���
�������.
3� ���
��"�� ������������� �
��������� �����
�
� /&', �
�
�� ��
�� �
��
�� ������
����������� [7, 13, 21]. +� ���
�, )� �������� ������ ��
-
�� � ��
�� ������
������������. 0���
��
������� �
������
�� �������
�����
� �� ����������� ������� ��� ��’��
�� ��� ������
. *��������, )� ��-
��
�
������ ���
����� ������� �
������
������� ���
������������ �������"
�������
�����
�� �������� ����������. 1������
����" ���� ����
���, ����
�����
� ������
����� ����� �������. 6����������, ����� ����
���� �
����-
��
����������, ��
���"���� ������
���. %�
�� ��� �����
��� � ���������-
��� ��������� “4
���� 11”, ���
����
�
���� 7.�. 6
� ������ [7].
�������
���������
�� ����������� �������� (
�� �
�������� �� �������-
���) ����
���
��� �
���� ��" (∆�)
�� ��������
����" (∆�) �����������"
[7]. 7.�. 6
� ���� [7] � ������� 6.%. %�
�
����� [13] ������
����
��, )�
��� ����� /&' � ���
��
�� ��������
�������
����� ��������
���
�������-
����� �
������ ������
��
��
��
������� (��
�
���
�����) �����������
-
����� �
������
�� ������
,
���� �
������������
�����
�
� �� ���� �
��
��
������� ������
���� ���� ��
�
����. *
��
���, )� �� �� ��
���
�
�, �������� ������������ /&' �
������ �
���
�� “����������” Si/Al-
�������
����� (∆t1 = t1o – t1m). 4
��� ����, ������
�� (∆� = 0) � �����
-
��� ��
�
���
��� ������� �����������
����� ������
,
���������� (∆� > 0) —
����
�
���
���. 6
����
���� ��
��
��
������� ���� � ���
�� � �
����
����
�������
���� ����������,
����� ∆t1 = 1 � ∆� = 1. (
������
��������
�
-
���� �����
�
���
�
����� �� ���- � ���������� ��� ������
�������� d >>
λp. 0
���� ��� ��
�� (d ≤ λ�) �
�����
�� ����
�
��� “���� ���” ������
���������� � ∆� = 1 ������
��
���� ��
��
��
������� ∆� < 1.
�.�. ������
�
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 64
(���
�
�� ������
������ ���
������� � �
������� ������� ����������
���
[24, 25]. (�����, �������� ���
���� ��’�� ������
����
�"� ��’��� �����
-
�
, �� �
����-���� ��
�� ���
��� �
������
�� ���������
�� �
���
�����
���������. 0�
� ������ ������
�������� ������ �
�
����� ��
���, �������-
�� �
�� ������. *��������� ������
����
����
���� �
�
��
�����
��:
)
���
��
�" ����" �������"���� ������ ������ ���
�������; �) ������������
������ ������
������ ������ ���
�������.
$ �������
��
��� ���
��� ��’��� ��
�� � ��
�� ������
�� ����""����
� ����
�
��� ���
�. 4
�
������
������
�
��
��
����" ���
�����
�� ��-
�������� ������� ������
. &���� �������� �
��� ������� �
������
�� �����-
�� ������
. 4������ �� ����
����� ���
�
�� [14], )� �������� ������
�����-
��� �������� ������� ���������� �� �������� ������, ��)� ������ ������
����-
�)�� ��
���� �
��� ��������
������
�������"
���. +� ���
�, )� �
�-
�
��� ��
�
���
��� ������� “�����������
�����” ������
�� �������� ����
�)�" �
�������" �������� ������.
$ �������
��
��� �������� ������� (
����
���� ��’��) ������ ���
���-
���
������
. %��� ����
�
"�� ������ ������ ������
���, �������� �������
���������� ���
�����
�� ������� �������. “4��������
���” /&', ���� ����
����
�
���� ������
, ���������
����� �
����-���� ��
��, ��������
�����
(∆� > 0) � ���� ��� (∆� > 0). ,��� ����
����� ������" � ��
���� �
���
���
�������"
�� �
'���� ��� ��������
����" � ���� ��" �����������" �� �
�������.
(�� ��
�������
$< 6.%. %�
�
����� [13]
�����
��� ����� %&': 1) ∆� = =
∆� = 1; 2) ∆� < ∆� = 0,3—0,7; 3) ∆� > ∆� = 0. &���� ���
��������� �
�
�����-
��� ������������ �����
�
�� �����
�, ���
����� � ���������� ��� ������
.
%���� � ������
� �
����
����
�������
���, � ��������
���
������������
�����
� �
����
������ ��
����, ����� ����
�"� ������������, ����������
�������
����" ��������� (∆� = t1o – t1m). (���� � ����� ���
���������
�
�
�� �"��, )� ���� �
������������ �� �
������
�� ��������
�����. +�
����
����
��� �
�, )� �
�
���
������
�
������
�� ������
���
�
����� �
�
�� ��������� — ������������� ��� � �����������
�����. (���
�
�� ������
� ������ ���������� ���� ���� ������ � �������� �
��� �
�
������ ����������-
��. !��� �
������
������
���� ���� ����� (∆� > ∆�)
�� ���� (∆� < ∆�)
��
��
����", ��� ��������
���
. &���
����
��� ��
��������� � ��������� ���-
������
�, �� ∆� ≤ (t1o – t1m) < 1,
������������� �
������
������
��
��-
��
���
. (���
����
���
��� ���������
�����
�������
�
�. 7�����
�������
�-������������ 7��
������ ����
�)
[26] ������
��� � ���� ��
����������� (∆� = 0),
�� ����������
�� ���
��"�� �
����
����
�������
-
����� (∆� = 1). 4
�
��������
���
�
����� ������ � ������������� ��� ����-
��
. ,��
���, ���� ���
�����������
������
�����������
����� ������
(∆� =
0) ���
��� ���� �� ������������, )� �� ����
�"� ���", �������� ���
������
�
����.
,�
��
�" � ���������
����
��, ����
����������, )� ���
� ���������
���
�
� ������� �������. !��
� ��� � �
���� (�����������
���� ������), ���
��
��������� �
������������� ���� ��
�
����. &����
��� �
��� ������� �
'�, ��
�
33 % ���
�
����� � ������������ �
��� � �
66 % — � ��
�� �
��
�� ���������� ������
. 8����� ���
���� ����
�����
�� ���- �� �����-
����� ����. , ���
����� '� ��’�� ��
�� � ��
�� ������
���
��
��. 7����"-
��
��
��
������� ������� �����
�"� ∆� = 0. 3� ���
��"�� ���� �� �����-
������, ���
���
��������� '� ������ �� ������
����� — �
��� ����
�
�
��
�� (��
��) ��� ������
. (���
�
�� ������
���� ���� �����
��� ���� ���
������������. 4
��� ����, ��� ��
��
����
�������
����"
�� ���� ���
� ��������
����� ������������ �����
� �� ���� � ������ ��������� ��
��
�
����� ��������
������—�����
������ ��
�—�����
��
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 65
�������������,
� � ���
���� �
�������� ��������
����� ������������
��
������� ������
�
�������
����� ��������� /&'.
&���������� � ������� ��
��
��
����� ����������
� ∆� ≈ 1 � �
�� �����
�
��"��� �
������
�� ���������
�
������ �
����
������ ����
�
��� ����-
��
. %����
�� ������� ��
�� ���
��� ���
����� �
������
�� ��������� /&' —
�����
� � �����
����� ����� �
������
�� ��
��� �� ����
����� (������-
���). 4�������
�������� �
���� �����
�
� �����
����" � �
��"��� �����
�-
���� ������
�������� ��������� /&'.
$���%#��
���������� ��
����
� �� ��
�&
�" ���
����� �
���#��. 4
��-��-
������
, ��
�����
����� ��
�����, �� �
���
����� ���������". 8
���� ��-
�� ���
�
��, )� ��������� � ������� �������� ������
� ����" �� ��� ����
-
���" ��
��""���� �
“������
��” ������������� ��� �
��-��������� [8]. =
�
���
� �������
�
��"��� �
������
��
�����:
) ���������� �
������
��� �
���"����� ���������� ��� ����
����� ����-
��
;
�) �����
�� �������
��� �
��"��� � ��������� (����
������
��� �����
�).
1
��"����� �������
����� �
������
�� �������� ����
������
��� �
������
�
�� ����
: �
�� → D-��������
→ .-��������
→ )-��������
→ ��������� (�
������������� ��� ��
��) � �
�� → '� → )/*-��������
→ )-��������
→ ��-
������� (�
��������� ��� ��
��). 4�
�� ���
��� �
��-���������
���������
�����
��������� �����" �������� � �������
����� � 2/m ('�, )/*-��������
)
→ *m ()-��������
) → 1C (���������). ,�
��
�" � ������� �
������
�� ����-
��
, .-��������� ����
�
�� ������������� ���
�
����� )/*-���������,
D-��������� —
�
����� ���������� ��� '�. D-��������
� '� � ����������
��� ����
�����, �������� “�������” �
��. 0
����������, ���
��
�� �
�
�-
��� D-���������
�
��"�� �
��
���:
) D-��������
��� ���
����� � ����������� �
����;
�) D-��������
�
�
�����
��� �������������
, ��� ������� ������#�
�
-
��� �
���
�
��;
) �
����
�
, ��
���
����� � D-���������",
��
��� ��������� �
�-
���������, ����� � �������
��".
6���
����������, )� ��
������ ��
���
�����
����
���
����
�����
��
�
������� ��
�� ��
�� ���
��� �
���. >��
����, )� ���
���
����
� �
��-
�������
�������
�
��������
, ��
����� ��
�� ��������� � ������� �����-��-
�� �������� �������. &����
�
������ �
��
��� ��������� ������
���
��
�������� �
������
�� ��������� �� ����"�����.
��������. *� ��������� ������
���� ��������
�����������
������ ����-
��
��� /&' (����
������,
�������
��, �
������)
��
������� ����
������".
+� ���� ���� �������
����
�� �
��
����" ����������� (� 2/m) ��������
� ��������� ( 1C ), )� � ������� ��� ����
�� �����������
�����������
���-
��� ���� ��
��� /&'. &���� ��
����� �����
� ����
�
����� �
������� ����-
��
, ���
�
���� �������
�� �
������
�� � ���������
�� �
����� �
����-
��
���. 0��
�
" � �
�� )� �������� ����
���
������ ������ ( 1C ) ���
�
�������" �����
�
�� ��
����� (� 2/m), ��������
���� ���������� ����-
��
�
���
����� ����������" (� 2/m). +� ��������� �������
�� �� ����
��-
������
��� ������
��������� �����
�
. &�����
������
�
��-��������
�
-
��� ��
�� ���������
���� ��� ����� �� ����, ��� � ����������� �� ����-
������. $��
���
��
�� ������������ �����
�
�
������
� ��������� �
���-
��" ��������" (� 2/m) �
���""���� �
���� ������� �� ��������� (*m) � �
��
�
��������� ( 1C ). +� ���
� � ����
�� �����������
���,
��
�� ���
����
�������� ������� ������������ �
�����
. 4
��� ����, ����
�������� ����-
������ ��������
�� ������������ �� ����������� �����
�
/&' ������
����-
��
� �������� �����������
���—��������
��� %"��—'������
.
�.�. ������
�
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 66
�&?�!% /241874$8?
1. /��
.., 0���� 1. !���
- ������. — 6.: 0
��
, 1975. — 855 �.
2. 0��� �.$., ����
������ 2.2., .��������� 0.). @������
��-�
-
�� � ������-
�
� �
�
���������
����
���
��
-� �
������
// 6����
�. ��. /�
�
. ��-�
. —
1966. — A 20,
-�. 1. — �. 9—15.
3. 3������ 2.�. ��������� � �� ����������. — 6.: 7������
�, 1976. — 286 �.
4. $��#�� 0.). &������- ���������
���—������������
��� '������
—%"�� ��� ��-
��
�-� ��� ����� ������ // &������- ��
�������� �����
�����
��. — 6.:
0
��
, 1975. — 407 �.
5. ����� 4. 8�����
� �
������
��� ����
-� ��
��
// &���
-� ��
�-. — 6.:
?��-
� ������. ���, 1952. — 402 �.
6. ����� 4. �
��
-� ��������� )��� �-� ����
-� ��
��
// &���
-� ��
�-.
4. 2. — 6., 1956. — 366 �.
7. .����
�
).�. &���
-� ��
�- —
��
-�
�
������������, ���� ����� �
����-
, ������� ����� �
�����������. — 6.: ?��-
� 70 ���8, 1962. — 272 �.
8. .���
���� 0.�. 4�
�� ���
��� �
��-��������- ������
�
�����
�-� ��������-
� // 6����
�. ����. — 2005. — A 2. — �. 9—31.
9. .��������� 0.). 5����- ��������� �
������
// &������- �����
�������� �����
-
��
� .���������� �����
�����
��
���. — /. : 0
��
, 1967. — �. 115—123.
10. *�� 5.6.*., 7���������
�
8. 0�
-� �
��
�����
����� �
������ ���
— 0�-
��������: 0
��
, 1990. — 519 �.
11. �������
�! �����
�����
�� / &�� ���. 9.%. ,
�������
. — 6.: 0
��
,
1979. — 4. 1. — 383 �.
12. ������ $., /���
�.�., 7�
�� .. ���� �����
�����- �
��
�
�������-� )��� �-�
����
-� ��
��
// @��������
� �����������
�����
����� — 6.: 6��, 1979. —
541 �.
13. ���
�� 2.�., *������ +.)., $������
�� 6.$. � ��. <��� �-� ����
-� ��
�-
��
�������
$��
������� )��
. — %��
: 0
��. ����
, 1980. — 194 �.
14. ����
�� ).2., 9��������! �.). (� ����� �
������� ��������
���� �� �� Y-1-2-
3-O7–δ �����
��
�� � �
������
�� ���������� // 6��
��� ����
. — 1991. — 13,
A 10. — �. 41—48.
15. ����
������ 2.2. 3
����� ���������
���—������������
��� �
�����
��
� ��-
���
��
// *
�. ,����"�. �����
�. ��-
. — 1979. — B. 118,
-�. 6. —
�. 646.
16. ����
������ 2.2., .��������� 0.)., )��
����� 2.2. @������- ������� ���
��������� �
�
�����
� // 4
� ��. — 1965. — B. 94,
-�. 5.
17. �%
���� ).0., $��#�� 0.). ���������
�
��� � �������
�. — 6.: 0
��
,
1972. — 339 �.
18. �%
���� ).0. ?���
��-� ����- �� �����
�����
��. — 6.:0
��
, 1975. —
552 �.
19. Carpenter M.A., Salje E.K.H., Graeme-Barber A. Spontaneous strain as
determinant of thermodynamics properties for phase transions in
minerals // Eur. J. Mineral. — 1998. — 10. — P. 621—691.
20. Carpenter M.A., Salje E.K.H. Elastic anomalies in minerals due to
structural phase transions // Ibid. — 1998. — 10. — P. 693—812.
21. Gray N.H., Anderson J.B. Polysynthetic Feldspar Twin- Width Distributions:
Models for Inversion Twinning // Mathem. Geology. — 1980. — 12, N 3. —
P. 267—277.
22. Mac Laren A.C. Defects and microstructures in feldspars // Chem. Phys. of
Solids and their surfaces. — 1978. — 7. — P. 1—30.
23. Mallard F. Explications des phenomenes optiques anomaux, qui presentent un
grand nombre de substaces cristallisees // Ann. des mines. — 1876. — 10. —
157 ff.
24. Melnikov V.S. Evolution of twin structure of alkali feldspars. I. Feldspar
enriched with potassium // Mineral. J. (Ukraine). — 2001. — 23, N 5/6. —
P. 47—63.
25. Melnikov V.S. Evolution of twin structure of alkali evolution of twin
structure of alkali feldspars. II. Feldspars enriched with sodium //
Ibid. — 2003. — 25, N 1. — P. 20—35.
26. Smith J. Feldspars minerals. — Berlin; Heidelberg; New York: Springer,
�
����� ��������
������—�����
������ ��
�—�����
��
������� ����
����
� ��
�����
��
�
� ����������, 2008, ��� 5 67
1974. — V. 1. — 627 p.; V. 2. — 690 p.
27. Smith K.L., Mc Laren A.C. TEM investigation of a microcline from a
nepheline syenite // Phys. and Chem. Miner. — 1983. — 10. — P. 69—76.
28. Willaime C., Gandais M. Study of exsolution in alkali feldspars.
Calculation of elastic stresses inducing periodic twins // Phys. stat.
solid. — 1972. — 9. — P. 529—539.
29. Xu H., Veblen D.R., Luo G. A new commensurate modulated structure in
orthoclase // A. Cryst. — 1995. — A51. — P. 53—60.
30. Xu H., Veblen D.R., Zhang Y. Structural modulation and phase transition in
a Na-rich alkali feldspars // Amer. Mineral. — 1995. — 80. — P. 897—906.
0
�����
28.07.2008
V.S. Mel`nykov
DISSYMMETRIZATION-SYMMETRIZATION PRINCIPLE
OF CURIE-SHUBNIKOV IN FORMATION AND EVOLUTION
OF THE INVERSION TWINS OF ALKALINE FELDSPARS
The structural phase transition in alkali feldspars (AFS), the formation and
evolution of the twin structure are submitted to universal Curie-Shubnikov
principle. The inversion of the sanidine into microcline may be treated as
“dissymmetrization” — the lowering of monoclinic symmetry C2/m to triclinic one
1C . The symmetrization of the AFS crystal shows itself as the increase of the
statistical symmetry as a result of the albite/pericline complex twinning (an A/P-
structure formation).
The transformation of the orthoclase monoclinic tweed-structure to
microscopical cross-hatched microcline is accompanied by formation of the
transitional domain structures — “diagonal association” and chess-board structure.
The transitional structures are hybrid configurations because they include domains
with triclinic and monoclinic symmetries. Their symmetry is C2/m. A possible
original mechanism of these structures formation is 3D modulation of the tweed
structure. When the tweed-domains disappear the transitional structure is
transformed into A/P-structure, which symmetry is also C2/m. The re-orientation of
the unstable pericline domains to albite one and the following A-structure
formation lowers the symmetry from C2/m to Pm. A subsequent symmetry lowering to
1C is due to monodomain formation. The transformation series of the twin
structures reflects a sequential dissymmetrization of the orthoclase tweed-
structure after sanidine/microcline inversion.
|