Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів

Структурний фазовий перехід у лужних польових шпатах (ЛПШ), утворення та еволюція двійникової структури підкоряються універсальному принципу Кюрі—Шубнікова . Інверсію санідину у мікроклін розглянуто як диссиметризацію — зниження симетрії від моноклінної (С2/m) до триклинної (С1 ). Симетризація крист...

Full description

Saved in:
Bibliographic Details
Published in:Записки Українського мінералогічного товариства
Date:2008
Main Author: Мельников, В.С.
Format: Article
Language:Ukrainian
Published: Українське мінералогічне товариство 2008
Subjects:
Online Access:https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/51470
Tags: Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
Journal Title:Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
Cite this:Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів / В.С. Мельников // Записки Українського мінералогічного товариства. — 2008. — Т. 5. — С. 55-67. — Бібліогр.: 30 назв. — укр.

Institution

Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
_version_ 1859583428371939328
author Мельников, В.С.
author_facet Мельников, В.С.
citation_txt Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів / В.С. Мельников // Записки Українського мінералогічного товариства. — 2008. — Т. 5. — С. 55-67. — Бібліогр.: 30 назв. — укр.
collection DSpace DC
container_title Записки Українського мінералогічного товариства
description Структурний фазовий перехід у лужних польових шпатах (ЛПШ), утворення та еволюція двійникової структури підкоряються універсальному принципу Кюрі—Шубнікова . Інверсію санідину у мікроклін розглянуто як диссиметризацію — зниження симетрії від моноклінної (С2/m) до триклинної (С1 ). Симетризація кристалів ЛПШ проявляється у підвищенні статистичної симетрії в результаті комплексного альбіт/периклінового двійникування (утворення А/Р-структури). The structural phase transition in alkali feldspars (AFS), the formation and evolution of the twin structure are submitted to universal Curie-Shubnikov principle. The inversion of the sanidine into microcline may be treated as “dissymmetrization” — the lowering of monoclinic symmetry C2/m to triclinic one C1 . The symmetrization of the AFS crystal shows itself as the increase of the statistical symmetry as a result of the albite/pericline complex twinning (an A/Pstructure formation).
first_indexed 2025-11-27T09:04:51Z
format Article
fulltext ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 55 ��� 548. 24: 549.651.11 �.�. �� � � �� � � � �� �� � � � � � ����, ��� � � � � � � �� �� � � � � � �� � � � � � � ��. �. . �� �� � � � ! � " �! � � �� � 03680, �. �� �� , # � -� " ! � � . � � � � � �� � , 34 e-mail: melnikov@igmr.rel.com ������� � �� � �� ��� � � �—� �� ��� � � � � � � —� � � � � � �� � � �� � �� � �� � � � � �� �� � ��� � � � ��� � � � � ��� �� � � � ��� � �� � �������� �� ������� ������� � ��� �� �������� ������ (�� ), ����- �� ! �� ����"#�! ���� ����� ��������� ������!"���! � �������� ��� ��� #��� $"��— �% �����. & �����" �� ��� � � �������� ��� �! ��� !� ������������#�" — � ��� ! ������� ��� �� ���� � (�2/m) �� ������ � (� 1 ). ���������#�! ��������� �� ���!��!'���! � �����(� � ��������� � ������� � ���������� �������� � � ���%��/������� ���- � ���� ����� ! (������ ! )/*-���������). +�� ������#�! �� ���� � ����-��������� ��������� � �����������- � ,����� ������ � � �������� � ����������'���! ������ !� ������- � �� �� �� ���#�� — “��� � ��� � ���#��#� ” (D-���������) � ������ ���������. -� ��������� ��"�� �������" �2/m � ' �%��� ���, �������� ������"���! � ���� �� ������ � � �� ���� � ������� . .������� ����� �� ���� ����� � ������ ! ' �������� � �����!#�! ����-����- �����. ������� � ���������, ���%���!"���� ���� �� �����, ��� ������'- ���! � ���%��/������� ��� ��������� ()/*-���������) � ����" ����" �2/m �������'". �������' ��#�! ����%��� �� ������� ���� ���� �� � ���%��� � ���' �2/m �������" �� ������� *m )-���������. �������� � ��� ! ������� �� � 1 ���’!�� � � ������ !� �� ����� �. +�� �- �����#�� �� �!� ���� ������ �������� ����%����' ��������� ��������- ����#�" ����-��������� ��������� ����! � ����� �� ��� � � �����- ��� . ����������� �� �� ������� ������� ���� ������ ����- � � � � � ������ ����, � ��� � �������� �� �� ����� �� , ������ �� ������ [10]. ������� — �� ����� ��, ��� ��- ���� ���� �� ������� ������ ������ �� � � � ��������- �� � ������ �� �� ����� � � �� � ���� ���� ������ ���� (������� ����, � ��������, ��� �� ���� � ��������). !����� ����� ����� �� ��� � "�� ����� �����, ���� ��- ����� ��������� ���� ����� � ��� ������ ����� ���� ��- ��� ��� (����� ����� �������) [20]. ����� ���� ������ ��- ��� ��������� �������" �����" � � ����� ����� �� ��� #� - ���. $ ������ ������ ����� �� �� ��� ��� �� �������� �� ��� (� � ���� [21], ������ ����� � Sr- ������ � ��- ������� ����� ���� ��). � �� �� ������� � � ��� ��� ��- ��� ��� �� �� (%&') � � ����, ������ �� �� �������. (�� �- �� �� ������� �� ����� ����������� �������� %&' � Si/Al- ������� ��� [21, 24]. !����� ���� �� ��� �������� � ����� ���� � ����� � ����, )� �� �� ���� ����� � �� �� ����� � ����� �� ��- ��� ��� ���������� �� ���� � ������� . * ����� ���� �, )� ����� � ����� �� ����� ������� �������", ���� �����- �� ����� �������� ��������, ���� � ��� ���� �� �� ��-���. *������� �������� ����� � � �� ��� �������� ������� ��- �� ���� ������� ��, �� ����������". +� ������������ � �- �� ����� � ���� � �) !.,. '������ �� [18]: � �.�. �� � � �� �, 2008 �.�. ������ � ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 56 “&�� ������������� �- ����� � ������ ���������" ��� � ���������" ���-�����", � � ����������" ������� ��� �������-� .������� ���������”. * ������� - �� � ����� ������ ��� � ��� ��������� ����� � �� ���������� ���� — �����- ����� � ����� ����� � ���)�� �������� (/. & ����). (��������� ���� � "�� ����� ��, ���� ������ ��������� �������� � � ��� � ��� ��� ��� ��������. +� ��� �, )� ���������� ��� ����� � �� ���� �’��� �� �� � ��� ����� ��- ��� ����� ������ � � ���� � �� ������. !���, � ���������� ��� ����� �� � - "�� ���� �� ������� �� (�� � � �� �) ����. 0 ����� �)� ��� ���� !.,. '������ �� �� �������� ��������� ���������� ��� ����� �� . 1� �������- ��� ����� �� ���� ������� �� �� ���� �� ���� � �����������. * � �)�� ����������� �� ’�� �� ��������� �������� ������ ��� ��� � �- �� ����� ����� � ������� ���� �� �� �� ����� ��������. &������ �������- � ��� ������� � ��� �)���� �������� ����� � �� ���������� ����� �� . &�� �������� “���������� ����� �� ” ���� �������� �� �� �� �� ����� ��� ���- � ��", � ����� �, � ������ � ����� ���. $ � ��� �� �� � ��� �)���� �����- ��� “ ����""��” ������� �������� �������� ���� �� . ( ������ ����� �� � � � ��" ��"��� ���" �������� �������� ���. ( ������ �� ����� (���������� � ������ �� ������ ) �� ������ �� � �������, �� � ������ �� ��" �� ��- ����� ��� ���� ��� ������ � �����" ��������". 2� ����� ����� �� ��� ��������� ����� ����� �� ��� ����� �������� �� ������� �� ����� �� �� � �����": ����������� ��� (�� �����) → ��- ������ ��� (�� ������ � ������ �� ���������) → ����������� ��� (���� ��� � ������ �� ���������). 2� ������� � ������ ������ ����� �� �� �� (/&') ���� "�� � ������� ������������ �� ��� �������� � ����������� ( �����- ������ ������) ���� �� ��� � ��������� (������������ �����). 3� ������� � ����� ����� ������� ����������� #� ��� �� ��""���� � ������ � ������ �� � ��������� �� � ��� ��. +� ����� � ���� � ������ ���, )� ����� � ��� ��- ����� ����������� ��������� /&'. +�� �����"����� ���������� � ������ �� ��������� � ���� ��� � � ��� ��� ����� ��� /&' ( ������, �����- �� ��, ����������). &�� ��� � ������ �������� /&' �� � �� ������" � � �� ��� ��� �� �� ��������� ���� ��� ����� �� ���� [8, 22, 24] � ������ ���������� ������� � ������ �� ������ � ���� � ��� ������ ������ ������ ���. 4� �� ��- � ��� ������ � � �� ������ ����� � � ����� ����" �����" �������" 5��- � — ���������� [8]. $� ������ � ������ �� ����� � ��� ���� �� ����� �- ����� — �� ������ � ��"������ ������, )� ���������� ������ �������� �����- ������ ���—�������� ��� %"��—'������ [4, 15]. $ ��� �� ��� � ����� � �- ��� ��� ������� ������ ��� ������� �� �������� � ������ /&', � ����� ���� ���������� ����� �������� � ������ �� ��������� ���� ���� �� �)�- � � ���� ��������. ������� � �� � 2/m →→→→ 1C �� ����� � ����� �� ���� � ���. * ���- ��� ������ ���� /&' � � ��������� ����������� �������� � 2/m. 2� ��������� ������ ���� ���� ����� �� ����� ��������� � ���������" ��������" — 1C . +�� ������� ����� ��������� ����� ���" �� ��� ���" #� ��� (�������), )� ��������� � �������� ����� � � ����� �������. 2���� ����� ������� � ��� ����� �� ����� � 2/m → 1C � /&', �� � ���� � � ���� ( �����, �����- �� �) � � ��� (� �����). $ ������� �� ��� ��� ������� � � ��� �� (� ����- ���� �) �������, � ������� �� �������"����� �� ������� �������� Al/Si- ������� ���. ,��� �������"" �� ������ �� ����� � ������ � ���� 6-� ���- �� (Na, K, Rb, Ca, Sr, Ba), ��� � �� "�� � � �� ���� ��������� /&' ����� ��������� � ������� ���" [12]. � �� ������� � ������� ������ � ����� Na � K ����� �"� ���������� ��� ����� �� ����� � ���� ��� � � ��� ��� /&'. � ����� �������� ������—����� ������ �� �—����� �� ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 57 * ������ ������ ���� �������� �"����" � ������" ����������� �����- ���� /&' �� ����" �� ������� ���. 4 ��� �� � ������ ����� ��� � �������� ���� ������ ���������� ������ �����, �� ������� � ������ ��������� ���� ����� ���� ����� ���� ��� Al/Si- ������� ���. 4����� ��� ��- ����� ���� ������ ������� 920 °� � ������� ���������� ������� �� �� ����� ���� ����� � ��" ( ��� .-� �����). 6�������� �������� ���� ����- �� � ������� �� � ��� ���������� ��������� (�� � � ��� ������). 4����- � ��� �� ����� � ������ � � � �� ��� (450—500 °�), � �� ���� ���� � - � ��� ��� � � ������ �����������. * � ����� ��� �� ����� � 2/m → 1C � �� � � �� �������� �������� — ��� ������� ������� (2) � ���)��� �������� (m). ! � ����, )� ������� ��� �� ����� � ����������� ����� � /&', ����������� ����� — ����������� - �� �� �������. , �����- ������� �� �� ����� �� ������"����� � ������ ���� ����� ����� �������, � ������ ���� ����� ������ �� ��� ������ — ������ ��"� �������� ���. ���� ��� ���������� �� ���� �. 0�� ����� �� ��� ����� �� ����� /&' � ��������� ���� �� ��" � ������� �� ����� � �� ������ ����������� ��� � ��- ���� . * � ����, )� ��� � ����� ����� ������� ����������� ��������� � ��� �� �" ��� ������" �� ��""���� ����� ���� ���������� ������ , ��� � "�� ����� ������ ��" ������� ���� ������� ����������� #� ���. ������� ������ �� ��""�� ������ �� �� ��������� �� � ����� ()- � *-� ������), �����- ����� ������ �� � ��������� �� ������ — � ������ � ���������. �����-��� ��- �������� � ������ �� ��������� ������������ �� ���������� �������� �������� ������. * � ����" ������ ���" � ������ �� ����� � ��, )� ��� �� ����" �����)��� ��’��� ��� ����� ��. ��������� ������ ���� ����� � ����, )� � ������ �� ����� � "�� �� � �� �������� ��������, ��� ���� ����� �� �� �� �����. 4 � � ������ “��� ����� �� ” � � �������� � ��- �������� �� �����-��������� �� � ������ �� ������� , ��� ����� ��� �� - ����� ��, ������, ����� ������� ��. +� ���������� ���� ������� � � ��- ��������� � ���� ’���� ��� ������� �� �������� )- � *-� ������ �� �����- ���� ����������. +�� � ’���� ���� � �����" �� �� �� ��� �. / �� [5]: � ������ ��� [010] ��������� �� � ������ � ��� �������������� �� � ��- ���� �� ���)��� (010) ������ �� � ������ . 2� ��� — ��� b* ������ ��� � ����� ���� ����� � ���" b ��������� ��� � ����� , ��� �* ��������� �- �� � ����� ���� ����� � ���" � ������ ���. !������� � � ��� ���� ��� ������ �� � ��������� �� � ������ �� ���� �������� ������� ����� ����� � , �. / �� ������� �� �� ��� � �� �������� ������� #� � ����� ����������. �� �������� �������� ����� ��� ������ �������� ���. , ����� � ����- �� , ������ ����������� ��� � ������ ����� �� �� �� , ��� �� "�� �����������", ��� � ����� �"�� ����� �� ������� ��� ����� �� — “�� ��” � “�� ��” ���� ���. ���� ���� �� ����������, �������� ��������� ���� ��� ������ ��� � ��������� ��� � ������ ������� ����� ��������, ���� �� ������ �� ��" �� �� ������� �� � ��. ,��� ����� � �� �� � �� �� ���� �- �� � ���������, ��)� ������������� �� ���� ��� �� ’�� �� ���� � ����� ���- )���" �������� �� ��� ����" ���". * ���� �� ��� � �� ���� ��� � � - ��� �� � ������ ��� ��� ��� ���� ��������"���� � �� ��� �� ������� ��- �� (�� �� � �� ��). %��������� � ������ ���� ��� ��� �� ��-��� � ��- ��� �����, �� ��" � � � ������ � �������� � �������". ��� � �� ���������� �� ���� � ���. 0 � ����� � ������ ����� �� �� �� ��������"�� ��� ������� ������ �����������. $ �������� ��� ����������� - �� ������ � � ��������� � � ������ � � � �������� (��������) ��’��� ��, �.�. ������ � ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 58 �������" ���� �����"�� 17 �������� ���� �� �������� [17]. &���� ��� �����- ��� ��� �������� %"��—'������ � � �� ��� � �� � ��"��" �������� ��� ���- ����� ��’��� — ������ ��������� ��������� ����� � . 0�������� ���������� �������" �������� ������ (� ������ ��� ���� �� ) � �������" �� ��� ��� �- ��� ��� ������ (� ������ �� ���������). (�� ����� ����� ����� ��� � - ������������ — ����� �� ����� � ������ � ������ �� ��""�� ���������, ���� ������ "���� �������� �������� ������� ��. +" � �������-����� ��"����� � ’���� ��� ���� �� �������� ����������� ������ � ������������ ������ - ��, ��� ��� ���������� �� ���� � ������� . 5������� �� ����-�� ���� � ��- ���� �� ����� ���� ��"���� � � ����: ) �� ���" �� � ������ ����� ���; �) � ������ � ����������� ����; ) � ������ �� ��""���� � ������� � ��- � ��. * � ����, )� ����� �������� � ������ ������� ��� � ����� ��� ��- �����"����. ,� �� ���� ����� �� ���� �������� � ������ ������� ��� �����- �� ,.7. 6���� ����� [9] � ���� � 58 � �������� �� ���� �������� !.,. '������ [18]. (�� ���������� ����� �� � ��������" 1 �� �� �" ���- ��" �������� � ����� ������� ��� � 2′/m′. (�� � ������ ����� ��� ������- ������� ��� ����� �� ����� ��� ���� �� ������ m′ � 2′. $ ����� �� �� � � ����� m′ ���� �� � � ����� � ������ �� � �����, ����� 2′ — � ���������- ��. 5������� ��� � �� � ������ ����� ��� � ������� ��� ����� �� �� �� � ����� � ������ ��� [2]. * � ����, )� ����� �������� � ������ �������- ��� ����� �� � ������� �������� �����"�� �������" � ������ (����� � ��- ���� �� � ��!) ����� ��� (m′, 2′) � ������� ��� (2′/m′). ���� ��� ����"�����, ��)� � ������ ����������� ��. 7 ���� [16] ���� - "��, )� ����������� �� � ������ ���� ������� �� �� ������� � ������� �� ������ ����� ��������. (�� ����� ������ ����� ������� ����� � ������ �� ���� ��� � ����� �"�� � �������� � ����� �������� ������� [9]. 3�)� ���- �������, )� � ������ � ���� ��� � "�� ��� �� � �� )��� d � ������� �� ���� ���� �� ��� �������, �� ��� � ��� ���� � �� ������� � �������� t = 2d. 3�)� � ����� ������ ��, ���" ������� ���� � ������ [010], ���� ���� �� ��� � ����� ��� t/2 �����)� �������� ���)��� m′. * ���" �� ������� ���- � ����� � ���� ��� ������� �������. 4 � � ������ �������� � � ��- �����" ������� �� ����� [010]/1/m′. 7� ���� ��, � ������ ����� ������� ���- �� ��������� �� � ������ ���" ������� ���� ���� �� �� ���)��� ����� ���� �������� (h0l). 0��� ���� �� ��� ������� � ����� ��� t/2 �����)�"���� � ������ � ��� 2′ ��������� �� � ������ . ������� ���� �������� ����- ����� ��� � ����� ���� [h0l]/1/2′ (� ���" ������� ���� ����� ��� 1). 4 - ��� ����, ���� �������� ��� ���� ��� ���������� ������ , ��� �� ��""�� ����������� ��� � ����� � ������ �� �� ��������� �� � �����, ������� ����- ���� �������� ����������� �����. * �������" �� ������� � ������ /&' � �� ���� ����������� ����, � ������������. ( ������ �� �������� ��� � ����� � ����� ������ �� � ����- �- ���� �� ����������� ��� � ������ , � ���� � ������ � ���� ��� (������) � ’�- � �� ���)�� �� �������� (m′) � � ������ ��� ����� (2′). $ �� ������ ����� - �� ������ � � ��������� � ����� �����)��� �� ����� ��. (�� ��� ���� �����-��� � ��� ������� ���� � ������� �� ������� �� ������, ������� �� ���� � ����� ������ �� � ��������� �� � ������ . (�� ����)���� ������� ����� � ���� ���� , ������ ��� ��������� ������ � ������ (���� � �����). (�� ������� ���� �������� ��� �� � ����� � ������� ��" [4] � - [8] ���� ���� ��� ������� � �������� �� �����. 4 ��� ���� #���������� � �����)�����: ) ��� ������� �� ������ ������ � ������ ������ ��� ()- � *- � ������ ) � ����-���� �� �� ����� � � ��� �� ���, ���� ��� �� � �� ���������;�) � ������� ����� ������ � �����" ������ ���" � ��� �� ���, � ����� �������� ������—����� ������ �� �—����� �� ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 59 ���� ��� �� � �� �������. +� �����)���� � "�� ���� ���� ���� � ������ ��- ���� ����� �� ����� ����������� ���������. %�� ���� ��� ����� , �� ���� �� � � ��� ��� �, � � ��������� � �� �� ����� (���. 1). %���� ���� ������� ������� �������� � ����� — m ()-� ��- ���) � 2 (*-� �����). &���� ���� � ��� ��� ���� ��� ���� p4mm. ,� �� �" - �, )� � ����������� ������� ����� ��� �� �� a ≠ b, � ����� � �� �� ���- ����� ���� ������������. (�� � ��� ������ ����� ���� �������� ���� ��� � p2mm. (�� ������ � ��� ������� ������ ������� ��� �����-��������� �� ����- ����� � �� �� ���� � ������ � ���� � �������� ������� ��" [4] � [8] ��� ������� “��� -� ����� ”. 4 � ������ � ���� �������� � ����� Fm3m. (�� � �������� �� �� �� ����� �������� �� � �������� ���� � ������ . ,� �� �"- �, )� � ������������ ����� ��� �� �� a ≠ b ≠ c, �� ������� ������ ���� ��� �� ����� �� ������ (mmm), �� � �� �" � ������������ ������� ���� ��- ����� ����� ��� �� �� (β ≈ 116°) ���������� ��� �� ���������� ������ (2/m). 4��� ��� ������ ������������ �����-��������� ��� � ����� ����� ��� �����- ��" 2/m. &�� �����, � ������� �� ����� � � ������� ���? * � ����, )� ������ � � ��������� � � ������ ��� ������ � "�� ���������� �������" — m � 2 ���� ����. $ � �� � ���� ������� � ����� ��������� ��������� � ��� � ��� �������� �� �� ����"��� � � ���� �������" 2/m ������������ � ����� . 8� ��� � ������ �������� /&' ������� ������������ �� ������ ��- ��� ������. &����� �� ������ �������� ��������� � ��������� ���� � � � ���� ��� ��� � � ���� � ��������" �� � ������ �� ��������� � ��� � ���- ���� �� ������� �����. 0� ������� ����� �� ������� ����, )� ������� � ��������� ������ , ��� ��� � "�� )- � *-�����, ����""���� � �� ���, ����� �� ��� ��� �. %��� ����, ������ ��� ���)�� ����� ��� ������ �� � �������- �� �� � ������ ����� � ���� : ������ �� � ����� � �� (010), � ���������- �� — (h0l), �� ���� ����� ��� �������. 9����� ����, � ������ �� ����- �� ��, ���)�� ����� ��� ��������� �� � ������ �� � ���� ��". :� �����- � ��� � ������ �� ���� �� � � ����� #� ���: tg σ = cos α* ; tg γ (σ — ��� ����� ���� ��������, α* � γ — ���� ��������� � ������ #� ��� ���� ����). !������� ���� � � ������� � � ����� /&' � ��� �� �� ��� �� � ������ ����, ������ ��� ���)��� ����� ��� *-� ������ �������� ����"����� �� ��������� ������ ����. 6��� ����������, )� ��������� � ������ �� ��������� �� ��� ����� ��� ���� ��� ������ �� ��"����� � ������ ������������� ���� ������� �� ��������� � ������ ���. 0 �� ������� ��� ��� ������ � ��"�� � �� ���, �� ��������� (�� � ����� � ���� � ) �������� ������ �� � ������� ��. %��� � ������ �������� ������ ��� ��� �� �� ��� � ������ ��� � ����-����� ��� ����� ��, ���� � ��� ���� ���, ���� �� .- �������� . ,� ��� ������ ��� � ������ �� ������ � .-��������� ���� �� � �� ��� / �� . +� � � ����� ���� �������� ��� ����������� �����-�������- �� �� � ������ �� ��������� ��� ��� �������" 2′/m′. !������� � �� �������" � "�� � ������ ������� ��� /&', ������ �������� ����� � /&' ���� ������- � �� �� ����������� � ����� ������� ���, “���� �� ��” ����� � ����� ����- ������� ��� ������ �� � ��������� �� � ������ . +� ������������ � ��� ��- ��� ����-�� �� �� “����-����� � ” � ����������" ������" [7]. ��� � �� ���� ��� ���������� �� ���� �. ����� � � � �� �������� ('�) � ��������� ��������� ����� ������ ������������� ��� � ��-��������� ��- ���� �� � #� � ���� ��������� [8]. ,�� �� ��������� � ������ �� �� ���- ����������, ���� ��� � ����������. , ������������ ���������� �� ��������- � �� ������� �� [22]. $ ������� ������� ���������� ����, )� '� ��� � ���- �� � ������ ���������� ��������, “ �� ������” � � �� ��� ������� � �����- ������ � �� (���. 2). 4�������� ������ � � �������"���� ������ �" �����- �.�. ������ � ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 60 ���. 1. 6����� ������������ � ����� ������ ��, )� ��� � ����� � ������ �� (m′) � ����- ����� �� (2′) � ������ �� ������ . &��)��� �������� m′ ������ �� � ������ ������� �� ����� ���� � ���� ���� �� ���)��� �����- ��, ��� �������� 2′ ��������� �� � ������ ��� �� � ���)��� ������� � ������� �� �������� ���� ���. 2. 0 �������� ������ � �� �� ��������� ('�). (����� �����)��� � ���)��� (001). �������� ��� � ����� � ����������� (.) � ���������� (+) ������ � ��������� 1:2. /� � (+1) � �� � (+2) ������ �� ��""�� ������� ��" [4] ������������ ������ (.). 4 � � � ������� ��� ���� � �� ���������� ����� �. %���� ���������� ����� ����� ������ � ������������ ����� �� � � � �� � ���", �� �� � � �������� ��� � ���� ���� �� �����" '� � ����� �� ��- ��� ������ ���. 3�)� �� � �� � �� ��� ������� ���������� ������ , ��� ��- ����������� � �� ������� �� �� ��, �������� � �� �� ��������� � �����, � � �������� (001), ���� �� � ������� “� �� ����” ����� p4mm. !������� '� ����"�� �� � � �� � ������ � ��������� ����������" ���������" (��� α ≈ ≈ 90°), �������� ���������� �� ������� ����� pmm. * �� ���, )� ��� �� '� ��� � ����� �� ������ ����� ���� — ����� � ����� ���������� (+1 � +2) � ����� ����������� (.). 4��� ��� ����� �������� ������ �� ��� '� ����- ����� � �� �� ����� ���������� �� ��������. 3� ���� � � ���. 2, � '� ����"�� ����, ��� ��� ���� � ���������� ( ��- ��� � �����) � ����������� (�����) ������ : …41—6— 41—6— 41—6— 41—6—… � … — 42—6—42—6—42—6—42—6—…. +� ���� ������� �� ��� � � ������ [100] � [010] � ���)��� ���� ������� ������� � 1/2 �� ������� ������� �����. 8������ ��� ���������� ������ � � ����� ����������� ����� ��"� '� � ��� ����� �� �� ���� ��� ���������, )� ��� � ����� ������ � ���������� ������ ��- ���� �� ������ ���. * ����� �� � ������, ����� ���� ����� �� �� ��� - ��� � ���, ��������" �������� ��� � ����� � ������ , ��� ����� � � ������ [100] �� [010]. �������� �������� � ��� �� ���� ��� ��������� �� � ��- ���� �� � ������ ������ . ,�� ���� �� � ������� ����� pm, �������� ��� ������� ��� ���� ��� — �������� �� ����� Pm. *���� �� ��� ������ ��- ���� '� � � � �� ��� �����, �������� ��� ��� ����� ���� ���������� ��- ���� � ��������. 6��� ����������, )� ��������� ������ '� � "�� ����, ������� �� ������� ����� � � ��������� ���������� �������, �� �������� �������� ��� � ��� �. 8������� �� � �� � � ���������� � ���� � � ���- ��� ����������� #� ��� C2/m, ����� ��� ��� ���� ��" ������ � � ��" � ��" ��������". $� ��� �������� � ��� ���� ��" ������ � '� ���������� � �� ��������- �����: ) �� �� '� ��������� ����� ������ ��������, � � �������� ���)��� (001); �) '� ��������� ����� � ������� � � ������� (001) ������ � ������ ����� � ; ) � ������� �� (010) '� �� ��������� �����; �) ������� (100) ������ � ������ ��� ���� � � ������ ��� � � �����- ���� � ���� �� ���)��� (010); � ����� �������� ������—����� ������ �� �—����� �� ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 61 �) � ������� �� (010) ��� ���� ��������� �� ��� � ��������� ������ �� ��""�� � � ���� �� ���� ���� ��������� �� (100). 6���� ���� ��� ������� ��� ���� ��� ������ � ���� �� '� ���� ���������� ���, )� '� ����� ��������� ����� �������� ����������, ��������� �� (100). !������� � ��� ���)��� ��������� � � ������ �� �� ��"����, ���� �� �����- ��, )� � � �������� ��� � ����� ������ � ������ �� ������ . &���� ��- �����, � �� ��""�� �� ������ �������� ��� ��� ������� � �� �. 3� �� ���, � ��� � '� �� ����� ����"����� ��� � ������ ����� � — ����� ������ ������� � � ���""���� � �����. �������" � ��� ����� � ����� ��������� ���� � � ������� �� �� �������" ���������� [11, 17, 18]. 2���� ����� ��� � ��� �������� � � ������ �������� ������. 3� ��� ��"�� 16 ������������� [12] � ������� �� ���� ����� [28], � ������������� ������ � ��- )�� � ������ �� ������ ������ �������� �� ����������� � � ��������� �� ����� �����. (� ��� ��� �������� ( ������ ��� ����� ���� — �� ��� ��� ���� - ���) � )� ����� ����� ��� ��� ����� � ������ ��� %&'. * ��� �����, ��- ���� �� ��� ����� ��������� (D-���������) � "�� ������ ��", �������� ��� ������ �" � ��������� �" [26]. *��������, )� ���)���" ����� ��� ������ D-��������� � ��� ���� ��� ���)�� . !����� ��� ���� ���)��� ������� )- � *-������ �� � ��� � ��� ����� 45 ° ()� � ��� � �� ��"� “�� ��� �������”). 6������ ������� ���� ��� D-���������, ��� ���� ����� � � ���� ������������� ���)��� ���� ���, )� � � �������� � ��������" �� ���" �� �� ��� ��� � ��-������ ��. ���������� ������� D-��������� ���� �������� � ���� � ��������� � � � ��� ������� ��� �������� [29, 30]. 6�- ����� � �������� ������ �� � � ������� ����� t [010] = 8 b � t [010] = 14b ������� ��. 4 �� ��������� ���� ������� �� �� ������ � ������ ������ � �������� ������ dA = = 4d (010) ≈ 5,2 �� � dA = 7d (010) ≈ 9,0 �� ���� �- ��� ��� ������ �� � �����-�� ��. , ��� ������ � ���� � � ��� ��������� ��� � ��� �*, ��� ������� "�� �� ������ ����� � ��������� �� � ����� [30]. +� ��� �������"���� � ���������" ���� ��� ������� ����� ������� � ���, ��� ���� "�� � � ��-����� �� ����� �� ����� [8]. ,���� ����, � ��- �� �� ����" ��� �� ������ D-��������� %&' �������� ���������, ������� ��� ����������� ��� ��������� ��� (t [100] = ha) � ������ ��� (t [010] = kb) � ������ . !������� ��� a � b �� ��""�� � ���" � ��� ∼116° � ∼90° ���� ����, ���)�� ����� ��� (hkl ) ������ D-��������� � ����� �� ��� � ��� ������ ��������� �����. 6��������, �� �������� ��� ����� ��� D- ������ � � ������ [hkl], � � ������� ����� t [hkl] = = pa + qb + rc, �� [hkl] — ���� �� �� ���)��� ����� ��� D-������ ; p, q, r — ���� ��� . , ��� �� � � '���� '� � D-���������. !��� �� � �������� ���� ����������� ��������� �� ������#� � ���� ������������� �� ���, )� ����� �� � '� � ��� ��� ��"�� � ���������� �� ���� ��� �� ����� D-���������. $ �� ��� [27] � ������� � ������ �� ������ D-��������� (���. 3). 5��� ���� ���- ���� �� ����� � ����� �����#� � ���� ��������� (�� ����, � ��� � ���) � ������ D1 � D2, ��� �� ��""�� �� ��� ���� ���� ��". !������� ������ ��� ����- �� � ��������" ��� ������ �" � ��������� �", � � ������ D1 � D2 �� � ’�� - � �� ���)���" �������� m, �� ���" ������� ������� 2. ,� �� �" �, )� �����- )���� ������ D1 � D2 � ���� �� �����)���" '� � ���. 2, �������� �� ��- � ����� ���� ��� ���� � � � � — C 2/m. ���� , � ������� � [27], ������� �, )� �����" ��� �� ���� )/*-����- ���� . +� �� ���� �� � �������" �������� ������� ���� ����)���� � ������ �� ���������. !������� ������ D1 � D2 � "�� ����� ��� �������, � � ������ �������� �� ������������ �� '�. 2�� ������� � �����)����, )� D-�������- �.�. ������ � ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 62 ���. 3. 6�����, �� ��� ���, �� ���� � �� ��� ��- � ���� ��� [27]. (����� D1 � D2 �� ��""���� � �������� ������ �� ()1 � )2) � ��������� �� (*1 � 82) � ������ . ���� ������� — ������ � � ������� � ������ ���� ( � ���� � ��� � ���. 2) � �� ��"����� �� � ��� (������� '�) � ���� ���� �� �� ���� � .-���������, ��)� � �� � ������ D-����� ��, � �� �� ���� ���� )- � *-������. 4 ��� ���� �� ����� �������� �� �����������. ����� �� ��� � �������� �� ��� � �� ��- � ������ ��������. �� ����� � ������������ � ������ �� ��������� � ����� ������ �����" )�������" � ������ �� ������ . ,���� )���- ����� ����� ����� ������ � �� ��� �� ������������� ���� �������, � ����- � � � � ��-���������. 4� )�� ������ � ��-��������� �� ���� �)�� ������� ������� ���� �������. 8� ���� � �� ��� � ����� � ������������� ��� ����- ���, ���� ��������� ������ �� ��� ������ ��� ��’��� �� ����� � ������- ��� ������� � ������ ���-���� — � ������ � �� �����. ,� ��� ������ ��� ������ �� � ��������� �� �� ����� ���������� ������ �� ��� / �� . 4 - ��� ����, � �� — �� ��������� � ������ �������� , ���� � ������ ���, ��-�����, � ����������� ��� (� � ��� �� ��) �, ��-�����, ������"����� � � �� ������� � ��� ��. �������" ����������� �� �������� ��������� /&' �- �� ��� � � ���� ���� ��: ) �������� �������� � ������ �� ������ ; �) �������� �������� � ������ �� �� ����� ; ) ��� ���������� �� �� � �� �� � ������ � ������� �� �����; �) ��� ���������� �� ����� � ������ � ��- ��� � ������ ���; �) � �������� �� �����)����. !�� ��� ���� �������� �� ������� ������������ � ������ �� ���������. 1�������� ����������� ��� - ���, )� � ������ � �� ����� ����������� �� ��� �. 4��� 2/m �������� � ��-- ���������, �� ������ �� �)�, � �� ����� ��". +� ��������"����� ���, )� ���� � � �� � ����� �������� ������ �� � � � �) ��������� (2/m). * ������ �����, )� �������� �� ������ ���� ��� ���� �� (������ ���- ����� �����) � ������ �� �� ���� � ��� �������" ���, ��� � ����� �"�� ��� ����� ��� ���� �����. 3�)�, � ����� �, ���� �� ��� ��������� ����� �� ���� ���� � �� ����" � ����� ��� �������� ������� � ���, �� ������ �� ��������� "���� �� ����� ��’���� [1]. 8������� ��� �� � ���� �� ����� - � , ������ ����� � "�� ������ ��������� ������� ���� ������� (d ≈ 5—10 ��), ��� ��� �������", �)� � �������" �������� ������. 4 � � �� � ������ �� ������� � ������ �� ������ ���� � ��������. $ 1876 �. F. 6 llard ����� �����)����, )� ����������� ������ � ��� � ����� �� ����������� ����������, �� ������ ���� � ������������� ��� �� �� [23]. , ��� ������ �" �������� ���� ���� �. / �� � �������� ������ ����������� ������ �� [5, 6]. 4 ��� ����, �� ����� � ��������� �������� � ������ �� ��������� /&' �� ���- ���� ������ � � ��, ��)� ������ � ������ �� ������ ���� ������ � �� ����" � ��� �������" ���, � ��������" ����� ��� "�� �������". !������� ��- ����� � �� ���� � ��� � ��� � �������� ����� ������� � ����� �", ���� �� ����������� ����� � �� � ��� ���� ����������� � �������� ����" �� � ���- �". ! � ������" ����� ���������� ���� �� � ���� �� ����#��. � �� �� ������� ��������� ��� ���� ����� � � ������� �������" ���� ����� � ����� �������� ������—����� ������ �� �—����� �� ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 63 ����������� ����� ��� ���� [3]. 4��� �������� ������ �� �� � �� �� ����- �� ��� �� �� �, ���� ����, ��� �� � � � ���� ��’��� �� �� � �� �� ����- �� . (* � ����, )� ���� �� �� ������ � ��� ���� �"� ���� �� ��.) 4 - �� ���������� ������ � �� "�� ��� �� ����" [7], �� �� � ��� ��". 2��- �� �� "�� ������ “������� � ” ������ [21]. *� � ��� � ������ ���� � ��� �� ����� �� ����� � ��� � ����� �� ������������� ��� ������ . �������� � �������� � , ��� ������ �� ������������� ��� ������ , ���� �"� �������� ����� � �� �� ����� [3]. !����� � � �� � ��� ��" ���������" ������ ��������� ������������� ��� ������ , ���� �������� � ��-����� � � � ��" �������" � �� ����� ��". (� � ����� �������� ������������� ���� � ��- ��� (������� ����� ) � �)�" � �������" �������� ������. 8��������� � ����������, �� ������ ���� � ���� ��� �� ��, ��� ��� ������ �� ����� ��- ���� ��� � ��������� ��� � ������ . *� ���������� ������� ������ �� ����� �� ���������� ������ ���������� ���� "���� ���� �� ���� ������������ ��- ���� ��. !��� � �������� ����� � , ���� ��� � ����� � ������� ������ , � ������� ��� ��� ��� ���� ��� ����� ���� ���� ������ ����� � . !������� ������������� � ������ � ������ �� ������ ����� �� ����-���� �������� ���� � �� ������ ���� � � �� ���� ��� ���� �������� 2/m �� mmm [7], ����- � �������� �� � ��� ��� ������� ���������� ������ � ��������� 2/m. , ������ �� ��� �� ���� � ����� ���� ������� � ���� ���� ���� �����- ������� ����� � , ���������� (��� � ������ ) ������� ����������� �� ���. $ #� � ����� ���������� � ����� ��, ������� � �� ���� � ��� � ��� , ��� �� ���� � ����� ���� ����� � �������� ������ ��". ������� �������- �� ���� ��� ����� ����� �� ����������� ������ ��� � ����" ����� �� ����- ��� � ������ �� ������� [7]. ,� �� �" � � � ����� � �� ������ ����� �� ��- ������ �� ����� , ���� �� ����� ��, )� ���� � �������� ������������ ��- ��������� � ����� /&' ��� ����� �� � ��� ����" ������ �� � �������- �� �� �� ����� , ��� � ������� �� ���� — �� � ��� ����" ������ ���- ��� ��� �������. 3� ��� ��"�� ������������� � ��������� ����� � � /&', � � �� �� �� � �� �� ������ ����������� [7, 13, 21]. +� ��� �, )� �������� ������ �� - �� � �� �� ������ ������������. 0��� �� ������� � ������ �� ������� ����� � �� ����������� ������� ��� ��’�� �� ��� ������ . *��������, )� ��- �� � ������ ��� ����� ������� � ������ ������� ��� ������������ �������" ������� ����� �� �������� ����������. 1������ ����" ���� ���� ���, ���� ����� � ������ ����� ����� �������. 6����������, ����� ���� ���� � ����- �� ����������, �� ���"���� ������ ���. %� �� ��� ����� ��� � ���������- ��� ��������� “4 ���� 11”, ��� ���� � ���� 7.�. 6 � ������ [7]. ������� ��������� �� ����������� �������� ( �� � �������� �� �������- ���) ���� ��� ��� � ���� ��" (∆�) �� �������� ����" (∆�) �����������" [7]. 7.�. 6 � ���� [7] � ������� 6.%. %� � ����� [13] ������ ���� ��, )� ��� ����� /&' � ��� �� �� �������� ������� ����� �������� ��� �������- ����� � ������ ������ �� �� �� ������� (�� � ��� �����) ����������� - ����� � ������ �� ������ , ���� � ������������ ����� � � �� ���� � �� �� ������� ������ ���� ���� �� � ����. * �� ���, )� �� �� �� ��� � �, �������� ������������ /&' � ������ � ��� �� “����������” Si/Al- ������� ����� (∆t1 = t1o – t1m). 4 ��� ����, ������ �� (∆� = 0) � ����� - ��� �� � ��� ��� ������� ����������� ����� ������ , ���������� (∆� > 0) — ���� � ��� ���. 6 ���� ���� �� �� �� ������� ���� � ��� �� � � ���� ���� ������� ���� ����������, ����� ∆t1 = 1 � ∆� = 1. ( ������ �������� � - ���� ����� � ��� � ����� �� ���- � ���������� ��� ������ �������� d >> λp. 0 ���� ��� �� �� (d ≤ λ�) � ����� �� ���� � ��� “���� ���” ������ ���������� � ∆� = 1 ������ �� ���� �� �� �� ������� ∆� < 1. �.�. ������ � ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 64 (��� � �� ������ ������ ��� ������� � � ������� ������� ���������� ��� [24, 25]. (�����, �������� ��� ���� ��’�� ������ ���� �"� ��’��� ����� - � , �� � ����-���� �� �� ��� ��� � ������ �� ��������� �� � ��� ����� ���������. 0� � ������ ������ �������� ������ � � ����� �� ���, �������- �� � �� ������. *��������� ������ ���� ���� ���� � � �� ����� ��: ) ��� �� �" ����" �������"���� ������ ������ ��� �������; �) ������������ ������ ������ ������ ������ ��� �������. $ ������� �� ��� ��� ��� ��’��� �� �� � �� �� ������ �� ����""���� � ���� � ��� ��� �. 4 � ������ ������ � �� �� ����" ��� ����� �� ��- �������� ������� ������ . &���� �������� � ��� ������� � ������ �� �����- �� ������ . 4������ �� ���� ����� ��� � �� [14], )� �������� ������ �����- ��� �������� ������� ���������� �� �������� ������, ��)� ������ ������ ����- �)�� �� ���� � ��� �������� ������ �������" ���. +� ��� �, )� � �- � ��� �� � ��� ��� ������� “����������� �����” ������ �� �������� ���� �)�" � �������" �������� ������. $ ������� �� ��� �������� ������� ( ���� ���� ��’��) ������ ��� ���- ��� ������ . %��� ���� � "�� ������ ������ ������ ���, �������� ������� ���������� ��� ����� �� ������� �������. “4�������� ���” /&', ���� ���� ���� � ���� ������ , ��������� ����� � ����-���� �� ��, �������� ����� (∆� > 0) � ���� ��� (∆� > 0). ,��� ���� ����� ������" � �� ���� � ��� ��� �������" �� � '���� ��� �������� ����" � ���� ��" �����������" �� � �������. (�� �� ������� $< 6.%. %� � ����� [13] ����� ��� ����� %&': 1) ∆� = = ∆� = 1; 2) ∆� < ∆� = 0,3—0,7; 3) ∆� > ∆� = 0. &���� ��� ��������� � � �����- ��� ������������ ����� � �� ����� �, ��� ����� � ���������� ��� ������ . %���� � ������ � � ���� ���� ������� ���, � �������� ��� ������������ ����� � � ���� ������ �� ����, ����� ���� �"� ������������, ���������� ������� ����" ��������� (∆� = t1o – t1m). (���� � ����� ��� ��������� � � �� �"��, )� ���� � ������������ �� � ������ �� �������� �����. +� ���� ���� ��� � �, )� � � ��� ������ � ������ �� ������ ��� � ����� � � �� ��������� — ������������� ��� � ����������� �����. (��� � �� ������ � ������ ���������� ���� ���� ������ � �������� � ��� � � ������ ����������- ��. !��� � ������ ������ ���� ���� ����� (∆� > ∆�) �� ���� (∆� < ∆�) �� �� ����", ��� �������� ��� . &��� ���� ��� �� ��������� � ��������� ���- ������ �, �� ∆� ≤ (t1o – t1m) < 1, ������������� � ������ ������ �� ��- �� ��� . (��� ���� ��� ��� ��������� ����� ������� � �. 7����� ������� �-������������ 7�� ������ ���� �) [26] ������ ��� � ���� �� ����������� (∆� = 0), �� ���������� �� ��� ��"�� � ���� ���� ������� - ����� (∆� = 1). 4 � �������� ��� � ����� ������ � ������������� ��� ����- �� . ,�� ���, ���� ��� ����������� ������ ����������� ����� ������ (∆� = 0) ��� ��� ���� �� ������������, )� �� ���� �"� ���", �������� ��� ������ � ����. ,� �� �" � ��������� ���� ��, ���� ����������, )� ��� � ��������� ��� � � ������� �������. !�� � ��� � � ���� (����������� ���� ������), ��� �� ��������� � ������������� ���� �� � ����. &���� ��� � ��� ������� � '�, �� � 33 % ��� � ����� � ������������ � ��� � � 66 % — � �� �� � �� �� ���������� ������ . 8����� ��� ���� ���� ����� �� ���- �� �����- ����� ����. , ��� ����� '� ��’�� �� �� � �� �� ������ ��� �� ��. 7����"- �� �� �� ������� ������� ����� �"� ∆� = 0. 3� ��� ��"�� ���� �� �����- ������, ��� ��� ��������� '� ������ �� ������ ����� — � ��� ���� � � �� �� (�� ��) ��� ������ . (��� � �� ������ ���� ���� ����� ��� ���� ��� ������������. 4 ��� ����, ��� �� �� ���� ������� ����" �� ���� ��� � �������� ����� ������������ ����� � �� ���� � ������ ��������� �� �� � ����� �������� ������—����� ������ �� �—����� �� ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 65 �������������, � � ��� ���� � �������� �������� ����� ������������ �� ������� ������ � ������� ����� ��������� /&'. &���������� � ������� �� �� �� ����� ���������� � ∆� ≈ 1 � � �� ����� � ��"��� � ������ �� ��������� � ������ � ���� ������ ���� � ��� ����- �� . %���� �� ������� �� �� ��� ��� ��� ����� � ������ �� ��������� /&' — ����� � � ����� ����� ����� � ������ �� �� ��� �� ���� ����� (������- ���). 4������� �������� � ���� ����� � � ����� ����" � � ��"��� ����� �- ���� ������ �������� ��������� /&'. $���%#�� ���������� �� ���� � �� �� �& �" ��� ����� � ���#��. 4 ��-��- ������ , �� ����� ����� �� �����, �� � ��� ����� ���������". 8 ���� ��- �� ��� � ��, )� ��������� � ������� �������� ������ � ����" �� ��� ���� - ���" �� ��""���� � “������ ��” ������������� ��� � ��-��������� [8]. = � ��� � ������� � ��"��� � ������ �� �����: ) ���������� � ������ ��� � ���"����� ���������� ��� ���� ����� ����- �� ; �) ����� �� ������� ��� � ��"��� � ��������� (���� ������ ��� ����� �). 1 ��"����� ������� ����� � ������ �� �������� ���� ������ ��� � ������ � �� ���� : � �� → D-�������� → .-�������� → )-�������� → ��������� (� ������������� ��� �� ��) � � �� → '� → )/*-�������� → )-�������� → ��- ������� (� ��������� ��� �� ��). 4� �� ��� ��� � ��-��������� ��������� ����� ��������� �����" �������� � ������� ����� � 2/m ('�, )/*-�������� ) → *m ()-�������� ) → 1C (���������). ,� �� �" � ������� � ������ �� ����- �� , .-��������� ���� � �� ������������� ��� � ����� )/*-���������, D-��������� — � ����� ���������� ��� '�. D-�������� � '� � ���������� ��� ���� �����, �������� “�������” � ��. 0 ����������, ��� �� �� � � �- ��� D-��������� � ��"�� � �� ���: ) D-�������� ��� ��� ����� � ����������� � ����; �) D-�������� � � ����� ��� ������������� , ��� ������� ������#� � - ��� � ��� � ��; ) � ���� � , �� ��� ����� � D-���������", �� ��� ��������� � �- ���������, ����� � ������� ��". 6��� ����������, )� �� ������ �� ��� ����� ���� ��� ���� ����� �� � ������� �� �� �� �� ��� ��� � ���. >�� ����, )� ��� ��� ���� � � ��- ������� ������� � �������� , �� ����� �� �� ��������� � ������� �����-��- �� �������� �������. &���� � ������ � �� ��� ��������� ������ ��� �� �������� � ������ �� ��������� �� ����"�����. ��������. *� ��������� ������ ���� �������� ����������� ������ ����- �� ��� /&' (���� ������, ������� ��, � ������) �� ������� ���� ������". +� ���� ���� ������� ���� �� � �� ����" ����������� (� 2/m) �������� � ��������� ( 1C ), )� � ������� ��� ���� �� ����������� ����������� ���- ��� ���� �� ��� /&'. &���� �� ����� ����� � ���� � ����� � ������� ����- �� , ��� � ���� ������� �� � ������ �� � ��������� �� � ����� � ����- �� ���. 0�� � " � � �� )� �������� ���� ��� ������ ������ ( 1C ) ��� � �������" ����� � �� �� ����� (� 2/m), �������� ���� ���������� ����- �� � ��� ����� ����������" (� 2/m). +� ��������� ������� �� �� ���� ��- ������ ��� ������ ��������� ����� � . &����� ������ � ��-�������� � - ��� �� �� ��������� ���� ��� ����� �� ����, ��� � ����������� �� ����- ������. $�� ��� �� �� ������������ ����� � � ������ � ��������� � ���- ��" ��������" (� 2/m) � ���""���� � ���� ������� �� ��������� (*m) � � �� � ��������� ( 1C ). +� ��� � � ���� �� ����������� ���, �� �� ��� ���� �������� ������� ������������ � ����� . 4 ��� ����, ���� �������� ����- ������ �������� �� ������������ �� ����������� ����� � /&' ������ ����- �� � �������� ����������� ���—�������� ��� %"��—'������ . �.�. ������ � ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 66 �&?�!% /241874$8? 1. /�� .., 0���� 1. !��� - ������. — 6.: 0 �� , 1975. — 855 �. 2. 0��� �.$., ���� ������ 2.2., .��������� 0.). @������ ��-� - �� � ������- � � � � ��������� ���� ��� �� -� � ������ // 6���� �. ��. /� � . ��-� . — 1966. — A 20, -�. 1. — �. 9—15. 3. 3������ 2.�. ��������� � �� ����������. — 6.: 7������ �, 1976. — 286 �. 4. $��#�� 0.). &������- ��������� ���—������������ ��� '������ —%"�� ��� ��- �� �-� ��� ����� ������ // &������- �� �������� ����� ����� ��. — 6.: 0 �� , 1975. — 407 �. 5. ����� 4. 8����� � � ������ ��� ���� -� �� �� // &��� -� �� �-. — 6.: ?��- � ������. ���, 1952. — 402 �. 6. ����� 4. � �� -� ��������� )��� �-� ���� -� �� �� // &��� -� �� �-. 4. 2. — 6., 1956. — 366 �. 7. .���� � ).�. &��� -� �� �- — �� -� � ������������, ���� ����� � ����- , ������� ����� � �����������. — 6.: ?��- � 70 ���8, 1962. — 272 �. 8. .��� ���� 0.�. 4� �� ��� ��� � ��-��������- ������ � ����� �-� ��������- � // 6���� �. ����. — 2005. — A 2. — �. 9—31. 9. .��������� 0.). 5����- ��������� � ������ // &������- ����� �������� ����� - �� � .���������� ����� ����� �� ���. — /. : 0 �� , 1967. — �. 115—123. 10. *�� 5.6.*., 7��������� � 8. 0� -� � �� ����� ����� � ������ ��� — 0�- ��������: 0 �� , 1990. — 519 �. 11. ������� �! ����� ����� �� / &�� ���. 9.%. , ������� . — 6.: 0 �� , 1979. — 4. 1. — 383 �. 12. ������ $., /��� �.�., 7� �� .. ���� ����� �����- � �� � �������-� )��� �-� ���� -� �� �� // @�������� � ����������� ����� ����� — 6.: 6��, 1979. — 541 �. 13. ��� �� 2.�., *������ +.)., $������ �� 6.$. � ��. <��� �-� ���� -� �� �- �� ������� $�� ������� )�� . — %�� : 0 ��. ���� , 1980. — 194 �. 14. ���� �� ).2., 9��������! �.). (� ����� � ������� �������� ���� �� �� Y-1-2- 3-O7–δ ����� �� �� � � ������ �� ���������� // 6�� ��� ���� . — 1991. — 13, A 10. — �. 41—48. 15. ���� ������ 2.2. 3 ����� ��������� ���—������������ ��� � ����� �� � ��- ��� �� // * �. ,����"�. ����� �. ��- . — 1979. — B. 118, -�. 6. — �. 646. 16. ���� ������ 2.2., .��������� 0.)., )�� ����� 2.2. @������- ������� ��� ��������� � � ����� � // 4 � ��. — 1965. — B. 94, -�. 5. 17. �% ���� ).0., $��#�� 0.). ��������� � ��� � ������� �. — 6.: 0 �� , 1972. — 339 �. 18. �% ���� ).0. ?��� ��-� ����- �� ����� ����� ��. — 6.:0 �� , 1975. — 552 �. 19. Carpenter M.A., Salje E.K.H., Graeme-Barber A. Spontaneous strain as determinant of thermodynamics properties for phase transions in minerals // Eur. J. Mineral. — 1998. — 10. — P. 621—691. 20. Carpenter M.A., Salje E.K.H. Elastic anomalies in minerals due to structural phase transions // Ibid. — 1998. — 10. — P. 693—812. 21. Gray N.H., Anderson J.B. Polysynthetic Feldspar Twin- Width Distributions: Models for Inversion Twinning // Mathem. Geology. — 1980. — 12, N 3. — P. 267—277. 22. Mac Laren A.C. Defects and microstructures in feldspars // Chem. Phys. of Solids and their surfaces. — 1978. — 7. — P. 1—30. 23. Mallard F. Explications des phenomenes optiques anomaux, qui presentent un grand nombre de substaces cristallisees // Ann. des mines. — 1876. — 10. — 157 ff. 24. Melnikov V.S. Evolution of twin structure of alkali feldspars. I. Feldspar enriched with potassium // Mineral. J. (Ukraine). — 2001. — 23, N 5/6. — P. 47—63. 25. Melnikov V.S. Evolution of twin structure of alkali evolution of twin structure of alkali feldspars. II. Feldspars enriched with sodium // Ibid. — 2003. — 25, N 1. — P. 20—35. 26. Smith J. Feldspars minerals. — Berlin; Heidelberg; New York: Springer, � ����� �������� ������—����� ������ �� �—����� �� ������� ���� ���� � �� ����� �� � � ����������, 2008, ��� 5 67 1974. — V. 1. — 627 p.; V. 2. — 690 p. 27. Smith K.L., Mc Laren A.C. TEM investigation of a microcline from a nepheline syenite // Phys. and Chem. Miner. — 1983. — 10. — P. 69—76. 28. Willaime C., Gandais M. Study of exsolution in alkali feldspars. Calculation of elastic stresses inducing periodic twins // Phys. stat. solid. — 1972. — 9. — P. 529—539. 29. Xu H., Veblen D.R., Luo G. A new commensurate modulated structure in orthoclase // A. Cryst. — 1995. — A51. — P. 53—60. 30. Xu H., Veblen D.R., Zhang Y. Structural modulation and phase transition in a Na-rich alkali feldspars // Amer. Mineral. — 1995. — 80. — P. 897—906. 0 ����� 28.07.2008 V.S. Mel`nykov DISSYMMETRIZATION-SYMMETRIZATION PRINCIPLE OF CURIE-SHUBNIKOV IN FORMATION AND EVOLUTION OF THE INVERSION TWINS OF ALKALINE FELDSPARS The structural phase transition in alkali feldspars (AFS), the formation and evolution of the twin structure are submitted to universal Curie-Shubnikov principle. The inversion of the sanidine into microcline may be treated as “dissymmetrization” — the lowering of monoclinic symmetry C2/m to triclinic one 1C . The symmetrization of the AFS crystal shows itself as the increase of the statistical symmetry as a result of the albite/pericline complex twinning (an A/P- structure formation). The transformation of the orthoclase monoclinic tweed-structure to microscopical cross-hatched microcline is accompanied by formation of the transitional domain structures — “diagonal association” and chess-board structure. The transitional structures are hybrid configurations because they include domains with triclinic and monoclinic symmetries. Their symmetry is C2/m. A possible original mechanism of these structures formation is 3D modulation of the tweed structure. When the tweed-domains disappear the transitional structure is transformed into A/P-structure, which symmetry is also C2/m. The re-orientation of the unstable pericline domains to albite one and the following A-structure formation lowers the symmetry from C2/m to Pm. A subsequent symmetry lowering to 1C is due to monodomain formation. The transformation series of the twin structures reflects a sequential dissymmetrization of the orthoclase tweed- structure after sanidine/microcline inversion.
id nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-51470
institution Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine
issn 2218-7472
language Ukrainian
last_indexed 2025-11-27T09:04:51Z
publishDate 2008
publisher Українське мінералогічне товариство
record_format dspace
spelling Мельников, В.С.
2013-11-30T15:42:45Z
2013-11-30T15:42:45Z
2008
Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів / В.С. Мельников // Записки Українського мінералогічного товариства. — 2008. — Т. 5. — С. 55-67. — Бібліогр.: 30 назв. — укр.
2218-7472
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/51470
548. 24: 549.651.11
Структурний фазовий перехід у лужних польових шпатах (ЛПШ), утворення та еволюція двійникової структури підкоряються універсальному принципу Кюрі—Шубнікова . Інверсію санідину у мікроклін розглянуто як диссиметризацію — зниження симетрії від моноклінної (С2/m) до триклинної (С1 ). Симетризація кристалів ЛПШ проявляється у підвищенні статистичної симетрії в результаті комплексного альбіт/периклінового двійникування (утворення А/Р-структури).
The structural phase transition in alkali feldspars (AFS), the formation and evolution of the twin structure are submitted to universal Curie-Shubnikov principle. The inversion of the sanidine into microcline may be treated as “dissymmetrization” — the lowering of monoclinic symmetry C2/m to triclinic one C1 . The symmetrization of the AFS crystal shows itself as the increase of the statistical symmetry as a result of the albite/pericline complex twinning (an A/Pstructure formation).
uk
Українське мінералогічне товариство
Записки Українського мінералогічного товариства
Статті
Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів
Dissymmetrization-symmetrization principle of Curie-Shubnikov in formation and evolution of the inversion twins of alkaline feldspars
Article
published earlier
spellingShingle Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів
Мельников, В.С.
Статті
title Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів
title_alt Dissymmetrization-symmetrization principle of Curie-Shubnikov in formation and evolution of the inversion twins of alkaline feldspars
title_full Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів
title_fullStr Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів
title_full_unstemmed Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів
title_short Принцип диссиметризації-симетризації Кюрі-Шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів
title_sort принцип диссиметризації-симетризації кюрі-шубнікова в утворенні та еволюції інверсійних двійників лужних польових шпатів
topic Статті
topic_facet Статті
url https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/51470
work_keys_str_mv AT melʹnikovvs principdissimetrizacíísimetrizacííkûríšubníkovavutvorennítaevolûcííínversíinihdvíinikívlužnihpolʹovihšpatív
AT melʹnikovvs dissymmetrizationsymmetrizationprincipleofcurieshubnikovinformationandevolutionoftheinversiontwinsofalkalinefeldspars