Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa?
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність |
|---|---|
| Дата: | 2011 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Польська |
| Опубліковано: |
Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України
2011
|
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/58352 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? / A. Gil // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність: Зб. наук. пр. — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, 2011. — Вип. 20. — С. 204-211. — Бібліогр.: 26 назв. — пол. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860013525216264192 |
|---|---|
| author | Gil, A. |
| author_facet | Gil, A. |
| citation_txt | Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? / A. Gil // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність: Зб. наук. пр. — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, 2011. — Вип. 20. — С. 204-211. — Бібліогр.: 26 назв. — пол. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність |
| first_indexed | 2025-12-07T16:43:40Z |
| format | Article |
| fulltext |
204
Andrzej Gil*
CZY LEW DANIŁOWICZ UPOSAŻYŁ CHEŁMSKĄ KATEDRĘ
PRAWOSŁAWNĄ WSIĄ POKROWA?
Dzieje ziem nadbużańskich w okresie kształtowania się i krzepnięcia organi-
zmów państwowych Piastów i Rurykowiczów stanowią duży problem badawczy
dla historyka. Głównym, chociaż nie jedynym tego powodem jest skromna baza
źródłowa. Dysponujemy co prawda bardzo ważnym świadectwem epoki, jakim jest
Kronika halicko-wołyńska, jednakże, z różnych przyczyn – co jest w pełni zrozumia-
łe – nie wyczerpuje ona wszystkich zagadnień związanych z historią ziem nadbużań-
skich XIII wieku1. Stąd istotną rolę odgrywa tu analiza materiału chronologicznie
późniejszego, zawierającego jednak niekiedy pewne „echa” przeszłości przydatne
do rekonstrukcji obrazu pierwotnego. Praca historyka przypomina tu raczej dzia-
łalność restauratora zabytków, pieczołowicie odtwarzającego z kilku zachowanych
fragmentów wygląd całości dzieła. Zwykle jednakże i przy takiej pracy zdarzają się
błędne interpretacje, zwłaszcza jeśli rekonstrukcja opiera się raczej na wyobraźni
badacza niż na – nawet zachowanym szczątkowo – rzeczywistym materiale źródło-
wym. Niekiedy musimy konstatować, że pewne problemy pozostają na razie poza
możliwościami naukowego wyjaśnienia, będąc raczej polem różnego rodzaju mniej
czy bardziej realnych interpretacji. Uwagi te dotyczą także kwestii funkcjonowania i
ewentualnej szerszej roli wsi Pokrowa (Pokrówka) koło Chełma w okresie istnienia
księstwa halicko-wołyńskiego.
Miejscowość ta jest obecna w kulturowym dyskursie – co jest swoistym ewene-
mentem – już od kilku wieków. Pojawia się jako jeden z elementów w konstruowa-
niu wizji przeszłości obrazu Matki Boskiej Chełmskiej już stosunkowo wcześnie,
bo w pracy chełmskiego biskupa unickiego Jakuba Suszy (1610–1687) Phoenix
redivivus, mającej za jego życia kilka wydań2. Ponownie wieś Pokrowa wkracza
do nauki pod koniec wieku XIX w publikacji znanego rosyjskiego (pochodzącego
* Гіль Анжей – доктор ґабілітований, професор, Люблінський університет Марії Кюрі-
Склодовської (Польща)
1 Por. rozważania na ten temat w pracach: Dąbrowski D. Źródła pisane do dziejów zespołu
wieżowego w Stołpiu / D. Dąbrowski // Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003–2005 / Red.
A. Buko. – Warszawa, 2009. – S.32-36; Tenże. Dzieje Chełmszczyzny w świetle informacji
latopisów (lata 1170–1218) (w druku – dziękuję Autorowi za łaskawe udostępnienie maszyno-
pisu); Czarnecki W. Osadnictwo terytorium chełmskiego od końca X do połowy XIV wieku w
świetle badań archeologicznych i toponomastycznych / W. Czarnecki //„Rocznik Chełmski”.
– T.9. – 2003. – S.10-14; Котляр М. Ф. Композиція, джерела, жанрові та ідейні характе-
ристики галицько-волинського літопису // Галицько-волинський літопис. Дослідження,
текст, коментар / Pед. М. Ф. Котляр. – Київ, 2002. – C.29-59; Толочко П. П. Русские лето-
писи и летописцы X–XIII вв. – Санкт-Петербург, 2003. – C.222-271.
2 Praca ta ukazała się pierwotnie w Zamościu w roku 1646. Następne wydana była we Lwowie
w roku 1653 i ponownie w Zamościu w roku 1684 (także w wersji łacińskiej). Korzystałem z
ostatniego wydania zamojskiego w jego wersji polskiej (Phoenix tertiato redivivus albo obraz
starożytny chełmski Panny y Matki Przenaswiętszey sławą cudownych swych dzieł potrzecie
ożyły).
205
jednakże z Galicji) historyka i wydawcy źródeł Wieniedikta Płoszczanskiego3 i – za
jego przyczyną – staje się źródłem pewnego historiografi cznego, trwającego ponad
wiek, nieporozumienia. Na autorytecie Płoszczanskiego opierali się bowiem póź-
niejsi badacze różnych aspektów dziejów ziemi chełmskiej, bezkrytycznie powta-
rzając jego ustalenia4. Dopiero niedawno podważono nie tylko możliwość nadania
Pokrowy katedrze chełmskiej w roku 1262, ale i samo jej istnienie w okresie wcze-
snego średniowiecza5.
Próbę nowego usytuowania Pokrowy/Pokrówki w kontekście historycznym,
wskazując przy tym na konkretne okoliczności i funkcje, podjął ostatnio Wołodymyr
Ałeksandrowycz ze Lwowa w swojej najnowszej publikacji poświęconej ukraińskiej
średniowiecznej ikonografi i przedstawienia Pokrowu Bogurodzicy6. Jako że odnosi
się on w zasadzie do wszystkich dotychczasowych ustaleń w kwestii pierwotnych
dziejów wsi Pokrowy oraz jej ówczesnej relacji do katedry chełmskiej (i ogólnie
środowiska chełmskiego)7, warto przyjrzeć się jego propozycjom w tej kwestii.
Autor kwestionuje – i dodam, że po części słusznie – moje zdanie co do au-
tentyczności nadania Pokrowy katedrze chełmskiej w roku 1262. Analizując odpo-
wiedni passus, opowiada się on za autentycznością wzmianki o nadaniu, natomiast
inaczej określa jego horyzont czasowy (s. 174). Z częścią tego rozumowania należy
się w pełni zgodzić. Uwaga moja odnosi się tu do – idącego za Płoszczanskim –
określenia przeze mnie terminu rzekomego nadania na rok 1262. W. Ałeksandro-
wycz, odwołując się bezpośrednio do Suszy, udowadnia, że chełmski biskup nie
łączy nadania z rokiem 1262, służącym mu jedynie jako orientacja przy przywołaniu
właściwego patronimiku Lwa jako syna Daniela Romanowicza8. Jest to oczywiście
prawda, i tu z lwowskim badaczem należy się w pełni zgodzić. Natomiast nie sposób
jest przyjąć resztę proponowanych wniosków, sprowadzających się do stwierdzenia
3 Площанский В. Прошлое Холмской Руси по архивным документам XV-XVIII в. и другим
источникамъ. – Т.1. – Вильна, 1889. – С.40 („Покрова или Покровка – самое древнее досто-
яние Холмской православной кафедры, вблиз города Холма. По словам историковъ, По-
крова и икона Божией Матери пожалованы епископамъ княземъ Львомъ Даниловичемъ
или его отцемъ въ 1262 г.”).
4 Por. np.: Gil A. Prawosławna eparchia chełmska do 1596 r. – Lublin–Chełm, 1999. – С.68;
Слободян В. Церкви Холмської єпархії. – Львів, 2005. – С.334.
5 Gil A. „Phoenix redivivus” Jakuba Suszy o dziejach Chełma i ziemi chełmskiej // Gil A. W
kręgu dziejów i kultury Kościołów wschodnich w Rzeczypospolitej. – Siedlce, 2009. – S.33-
34; Czarnecki W. Osadnictwo terytorium chełmskiego. – S.14; Тenże. Rozwój sieci osadniczej
Ziemi Chełmskiej w latach 1451–1510 / W. Czarnecki // Rocznik Chełmski. – Т.5. – 1999. –
S.30-31.
6 Александрович В. Покров Богородиці. Українська середньовічна іконографія [Студії з
історії українського мистецтва, 4]. – Львів, 2010.
7 Там само. – С.174-177 (w dalszej części odnoszę się do tego fragmentu publikacji, podając
strony w nawiasie w tekście).
8 Fragment ten u Suszy brzmi następująco: „A że ten S. Obraz był na tym mieyscu, wzmianka o
nim w fundacyey wioski Pokrowy, którą Xiażę Ruskie Lew Wasilkiewicz Synowiec (a według
Bielskiego /w Roku 1262/ Syn) Daniela Króla Ruskiego do Cerkwie y Obrazu Panny Naśw:
Chełmskiey uczynił” (Phoenix tertiato redivivus. – S.51). Chełmski biskup powołuje się tu na
Kronikę Marcina Bielskiego, gdzie występuje „Lew Danielów syn” (w przedziale czasowym
ograniczonym do 1264 roku) (Kronika Polska Marcina Bielskiego / Wyd. K. J. Turowski. – Sa-
nok, 1856. – S.312), o czym dalej.
206
o autentyczności nadania wsi Pokrowa katedrze chełmskiej przez księcia Lwa Dani-
łowicza (co zresztą jest tylko wstępem do kolejnych, idących dalej hipotez w kwestii
istnienia kultu i obrazu Pokrowu Bogurodzicy w Chełmie w tym okresie).
Konieczne jest zatem rozpatrzenie kolejnych faz argumentacji lwowskiego ba-
dacza na rzecz jego tezy. Analizuje on w pierwszym rzędzie obecność na margine-
sach pracy Suszy przywołań dwóch jego źródeł – prac historyków Jana Długosza i
Marcina Bielskiego, słusznie konstatując, że z problemem Pokrowy (wsi i ikony)
nie mają one bezpośrednio nic wspólnego (s. 175) (o rzeczywistym znaczeniu pracy
Marcina Bielskiego dla Suszy – i pośrednio dla problemu wsi Pokrowy – już wcze-
śniej wspomniano w przypisie 8.). Długosz służył Suszy tylko jako źródło informacji
o związkach Włodzimierza Wielkiego z Konstantynopolem, w trakcie których ksią-
żę Rusi pozyskać miał różne religijne utensylia (owe „skarby i kleynoty duchowne”
Suszy). Zauważmy przy tym, że Susza nie mógł u Długosza poznać rzeczywistego
patronimiku księcia Lwa, bowiem miał do dyspozycji tylko edycję Roczników czyli
kronik sławnego Królestwa Polskiego wydaną przez Jana Szczęsnego Herburta w
Dobromilu w latach 1614–1615 (jako Historia Polonica)9. Edycja ta zawiera pierw-
sze sześć ksiąg oryginału i ograniczona jest tylko do roku 1240, stąd Lew (jako „Leo
dux”) wspomniany jest w niej tylko przy okazji opisu znaku granicznego na górze
„Byeszkod”, gdzie miał znajdować się kamień z ruskimi literami z jego imieniem10.
W dalszej części swej pracy W. Ałeksandrowycz przywołuje donacyjny zapis
dla monasteru spaskiego we wsi Krasnosielsk pod Łuckiem i opatruje go komen-
tarzem, że jest on analogiczny do zapiski odnoszącej się do relacji wieś Pokrowa
– katedra chełmska z książki Suszy (tamże). Problem w tym, że przykład ów, po-
chodzący z zupełnie innej epoki i z innego terenu (rok 1483, ziemia łucka pod wła-
dzą litewską11), nie potwierdza w żaden sposób jego tezy. Jest on jednym z wielu
powstałych w średniowieczu, a zachowanych do dzisiaj aktów donacyjnych na do-
bra cerkiewne, zapisanych w – późniejszych niż wiek XIII – źródłach. Zwracam
tu ponadto uwagę, że nie dysponujemy dla ziem zachodnioruskich takąż właśnie
formułą donacyjną zapisaną w zachowanych – oryginalnych i niepodejrzanych – do-
kumentach z epoki. Owszem, jest kilka takich zapisów archiwalnych, ale w świetle
badań Ołeha Kupczyńskiego, są to późniejsze falsyfi katy12. Rozumiem zatem, że
– poprzez analogię do zapiski łuckiej z roku 1483 – W. Ałeksandrowycz stawia w
swej pracy tezę o przekazaniu przez Jakuba Suszę treści i formy oryginalnej zapiski
donacyjnej Lwa Daniłowicza dla chełmskiej katedry na wieś Pokrowa. Jednakże nic
w jego argumentacji tezy tej nie potwierdza. Przeciwnie, samo brzmienie zapiski, a
9 Wyrozumski J. 55 lat pracy nad krytyczną reedycją dziejów Polski Jana Długosza / J. Wyrozum-
ski // Nauka. – 2006. – № 2. – S.157.
10 Dlugossii I. Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniea. – Liber 1. – Varsaviae, 1964. – S.105
(Lew wzmiankowany jako: „Leo dux”). Bliższe wiadomości o Lwie wraz z jego określeniem w
ramach rodziny Romanowiczów pojawiają się dopiero w księdze siódmej, po raz pierwszy pod
rokiem 1259 („Leo [...] et Romanus fi lii Danielis regis Russie”) (Tamże. – Liber 7. – Varsaviae,
1975. – S.124), a później w kilku innych wzmiankach.
11 Zob. uwagi w pracy: Колосок Б. В. Православні святині Луцька. – Київ, 2003. – С.250.
12 Купчинський О. Акти та документи галицько-волинського князівства XIII–першої поло-
вини XIV століть. Дослідження. Тексти. – Львів, 2004. – С.125-204 (dokumenty autentycz-
ne); С.454-683 (dokumenty nieautentyczne).
207
zwłaszcza sformułowanie „do Cerkwie y Obrazu Panny Nays: Chełmskiey” sugeru-
je, że Susza nie dysponował tu żadnym, nawet sfałszowanym czy podfałszowanym,
dokumentem. Abstrahuję tu od niczym nie potwierdzonej obecności ikony Matki
Boskiej w Chełmie w XIII wieku, a co za tym idzie i jej tak wczesnego kultu13.
Załóżmy więc, że zapiska przed ingerencją Suszy miała następującą formę: Lew
darował wieś Pokrowa „do Cerkwie [...] Chełmskiey” lub „do Cerkwie [...] Panny
Nays: Chełmskiey”. Pierwszy wariant jest nielogiczny, bo wówczas w Chełmie było
więcej cerkwi, stąd musiałby istnieć jakiś jej wyróżnik spośród nich. Drugi wygląda
na bardziej prawdopodobny, ale nie mieści się w ówczesnej praktyce donacyjnej
książąt zachodnioruskich, czego przykładem jest szczegółowo opisana w Kronice
halicko-wołyńskiej działalność księcia Włodzimierza Wasylkowicza na rzecz Cer-
kwi. Książę ów budował świątynie, obdarzał je sprzętem liturgicznym, a niektó-
re ikony i ewangeliarze dekorował w sposób szczególny. Jednakże nie nadawał im
– cerkwiom i ikonom – żadnych dóbr ziemskich14. Czym innym była więc szczo-
drobliwość okazywana Cerkwi, manifestująca się w hojności wobec świątyń i ich
wyposażenia, czym innym zaś ewentualne uszczuplanie domeny książęcej poprzez
nadawanie Cerkwi dóbr ziemskich. Zapiska w całokształcie jest natomiast ahisto-
ryczna, co przyznaje sam badacz, lekceważąc jednak obecność w niej wzmianki o
cudownym obrazie Matki Boskiej. To wszakże jest koronnym argumentem świad-
czącym o braku wiarygodności nie tylko samej zapiski cytowanej przez Suszę, ale
i pracy chełmskiego biskupa jako ewentualnego źródła historycznego do dziejów
Chełma i chełmskiej ziemi w okresie średniowiecza (o czym dalej). Jako przyczynek
do tych rozważań potraktujmy ślady odbijające dawniejszą tradycję formularza do-
nacji na rzecz katedry chełmskiej, zapisane w postaci: „dobra pewne, monasterowi
Chełmskiemu cerkwie Matki Bożey nazwaney Przeczystey, tak od xiążąt polskich,
iako y od królów ichmościów polskich, tudziesz tesz przez ludzie nabożney religiey
graeckiey nadanych”15. Nie ma tu żadnego echa jakiejkolwiek aktywności książąt
ruskich, czy też pamięci o nich, nawet w postaci skażonej. Słowa te zaś zostały użyte
na kilka lat przed początkiem aktywności Suszy na terenie unickiej diecezji chełm-
skiej, i – jak można śmiało przypuszczać – słyszał on je później niejednokrotnie.
Stąd pewnie pojawia się w użytej przez niego zapisce owa „cerkiew Matki Bożey”
w postaci „Cerkwie [...] Matki Nays:”.
W kolejnej części swych wywodów Wołodymyr Ałeksandrowycz stanowczo
wiąże donację wsi Pokrowa na rzecz cerkwi chełmskiej z Lwem Daniłowiczem i
datuje ten fakt na lata 70. XIII wieku, czyli okres, kiedy to książę ów rzeczywiście
władał Chełmem (s. 176). Nie wnosi to jednak nic do zagadnienia autentyczności
samej zapiski, bowiem nikt nie neguje faktu, że Lew Daniłowicz sprawował władzę
po roku 1269 nad tym ośrodkiem.
13 Nie ma przecież żadnych świadectw źródłowych o obecności ikony Matki Boskiej Chełmskiej,
a tym bardziej jej kultu, w Chełmie przed początkiem wieku XVII. Problem ten przedstawiłem
ostatnio i najpełniej w pracy: Gil А. Geneza nowożytnego kultu ikony Matki Boskiej Chełm-
skiej // Gil A. W kręgu dziejów. – C.109-121.
14 Ипатиевская Летопись // ПСРЛ. – Т.2. – Санкт-Петербург, 1908. – Стб.925-927.
15 Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею для разбора древнихъ ак-
тов. – Т.23. – Вильна, 1896; Акты холмскаго гродскаго суда. – Вильна, – № 167. – С.149
(18.11.1637).
208
Zwróćmy jednak uwagę na fakt, że sam Jakub Susza, znając co prawda osobę
Lwa, nie potrafi ł osadzić jej w konkretnym horyzoncie czasowym. W swej pracy
przywołuje jego postać, ale pisze o nim tak: „[...] ten Lew co Lwów fundował żył
za czasu Bolesława Wstydliwego y Leszka Czarnego [...] a począł panować w Rusi
około Roku Pańskiego 1230: którego też Leszko Czarny kilkakroć zwojował”16. Wi-
dać więc, że Susza imię Lwa przeniósł po części na jego ojca Daniela, każąc Lwu
panować od roku 1230 i zakładać miasto Lwów, zaś po części usytuował jego osobę
– i słusznie – w czasach Leszka Czarnego. Całość wskazuje jednak na zupełny brak
orientacji w chronologii rządów obu Romanowiczów – Daniela i Lwa. Nieprzy-
padkowo więc Susza opatruje Lwa patronimikiem „Wasilkiewicz” (z zastrzeżeniem
jak wyżej). Szacowny biskup o wcześniejszych niż swój okres działalności dziejach
Chełma miał bardzo mgliste, wręcz żadne, wyobrażenie. W chełmskim archiwum
katedralnym nie było w jego czasach dokumentów z epoki księstwa halicko-wołyń-
skiego, nie ma też śladów takowych w licznych sprawach sądowych o spory wokół
własności ziemskiej katedry chełmskiej, uchwytnych w zachowanym od drugiej po-
łowy wieku XV materiale archiwalnym17.
Warto zatrzymać się też na realnych świadectwach źródłowych odnoszących się
do istnienia wsi Pokrowa oraz jej statusu majątkowego, a co bagatelizuje W. Ałek-
sandrowycz, pisząc: „Co do pojawienia się miejscowości, to, co normalne, nie warto
przeceniać wymowy samej daty pierwszej autentycznej wzmianki o niej z drugiej
połowy wieku XV. Ona, co zrozumiałe, zdolna jest wyznaczyć tylko jak najszerszy
terminus ante quem: wieś, naturalnie, istniała już wcześniej” (s. 176).
Sceptycznie o staroruskiej metryce Pokrowy – chociaż ją dopuszczał – wy-
powiadał się badacz osadnictwa ziemi chełmskiej Włodzimierz Czarnecki, pisząc:
„Bardzo niepewnie brzmi informacja napomykająca o wczesnym, bo w 1262 r.,
nadaniu Pokrowy na rzecz eparchii chełmskiej”18. W innej swej pracy rozbudował
ten wątek, dodając, że wieś ta była własnością cerkiewną należącą do biskupów
chełmskich i według tradycji została im nadana „wraz z ikoną przez Lwa Danielowi-
cza (lub nawet jego ojca)”. Później, z różnych przyczyn, a przede wszystkim z racji
przebywania w jednych, biskupich rękach, nie występowała w źródłach aż do roku
1476, kiedy wspomniany został „Iwan chłop z Pokrowy”19.
Trudno jednakże przyjąć za prawdziwy argument o milczeniu źródeł co do Po-
krowy z powodu jej ciągłej przynależności do dóbr prawosławnej katedry chełmskiej,
skoro od tegoż 1476 roku wspominana jest ona stosunkowo często, pozostając w
ciągu wieku XVI (i w kolejnych stuleciach) własnością cerkiewną. Czy nie bardziej
uprawniony jest wniosek o tym, że jest wynikiem późniejszej niż XIII-wieczna akcji
osadniczej, a jej pojawienie się w źródłach odzwierciedla jej rzeczywiste powstanie
jako jednostki osadniczo-gospodarczej? Tak naprawdę przynależność Pokrowy do
16 Susza J. Phoenix. – S. 53.
17 Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. – T.19; Акты, отноcящиеся
къ истории бывшей холмской епapхии. – Вильна, 1892; passim. Zob. także: Gil A. „Phoenix
redivivus”. – S.30-31.
18 Czarnecki W. Osadnictwo terytorium chełmskiego. – S. 14. Jako że passus ten opierał się na
pracy Płoszczanskiego, powtórzone są w nim – jak już wcześniej wspomniano – wszystkie jego
błędy.
19 Tenże. – Rozwój sieci osadniczej. – S.30-31.
209
dóbr cerkiewnych zaakcentowana jest wyraźnie dopiero od roku 151020. Zauważmy,
że przy nadaniu w roku 1478 przez Olechnę Skorutę na rzecz katedry chełmskiej
stawu zwanego „Kostkow Staw”, określono jego położenie jako „inter Pokrowa vil-
lam et civitatem Chelmensem”21, bez dookreślenia sytuacji własnościowej tejże wsi.
Logiczne byłoby, gdyby zaznaczono, że wieś należy do dóbr władyczych lub pod-
kreślono, że jej właścicielem jest aktualny prawosławny biskup chełmski, którym
w tym czasie był Herasym Okuszkowicz (nadanie podkreśla, że „Skoruta wladice
Chelmensi piscinam donat”).
Wszystkie te przesłanki nie tylko skłaniają do wątpliwości co do staroruskiej
metryki Pokrowy, ale i co do jej wcześniejszego niż w XVI wieku wchodzenia do
kompleksu majątkowego prawosławnej eparchii chełmskiej. Być może stała się ona
własnością chełmskich władyków dopiero pod koniec wieku XV.
Podsumowując wątek związany z rzekomym nadaniem wsi Pokrowa przez Lwa
Daniłowicza – mający, co należy podkreślić, tylko charakter pomocniczy w kon-
struowaniu wizji obecności obrazu Pokrowy i jej kultu w środowisku chełmskim
XIII wieku – W. Ałeksandrowycz na koniec przywołuje jeszcze jeden, jego zdaniem
poważny, argument na rzecz swej tezy. Szukając ewentualnego źródła, skąd Susza
mógł zaczerpnąć nie tylko wiedzę o nadaniu, ale i odpowiednią jego formę, zauwa-
ża, że „podobne dary, jak wiadomo, czasami notowano na naprestolnych ewangelia-
rzach” (s. 176), po czym przywołuje przykład takiego zapisu ze słynnego Ewange-
liarza Chełmskiego. Przypomnijmy, że zapis ten uczyniony został rzekomo w roku
1376 przez księcia Jerzego Chełmskiego (syna księcia Daniela Chełmskiego) po
śmierci swego syna, księcia Semena, na rzecz cerkwi Przeczystej Bożej Boguro-
dzicy, przy biskupie chełmskim i bełskim Kaliście. Przedmiotem tego nadania były
wsie Strzyżów, Ślepcze, Kosmów i Cucniewo wraz z oboma brzegami Bugu. Lwow-
ski badacz w postaci księcia Jerzego Chełmskiego upatruje wnuka Daniela, księcia
Jerzego Lwowicza, a całą zapiskę bierze wyraźnie za autentyczną. Jednakże jej ana-
liza wskazuje na to, że jest ona fałszerstwem dokonanym w środowisku władyków
chełmskich, a dokładniej przez biskupa Charytona (przed 1415–około 1428), które
miało choć w pewnym stopniu zabezpieczyć własność katedry chełmskiej w obliczu
nieprzyjaznych działań króla Władysława Jagiełły, powiązanych z jego dążeniami
do rzeczywistego stworzenia struktur terytorialnych chełmskiej diecezji katolickiej
w czasach biskupa Jana Biskupca22.
20 Акты, издаваемые Виленскою археографическою коммиссиею. – T.19. – № 56. – С.21
(1510) („laborioso Felice, molendinatore de Pokrova, qui prefatus venerabilis Filoretus [prawo-
sławny biskup chełmski Filaret Obłaźnicki]”). W akcie z 26 czerwca 1512 roku wspomniano, że
skargę pewnej osoby złożono przeciwko: „reverendum Filoretum, vladicam terre Chelmensis,
cum ipsius venerabili capitulo Chelmensi, heredes de Szlyepcze et Pokrowa” (Там само. – №
61. – С.24).
21 Там само. – № 18. – С.8 (23.11.1478).
22 Zob. prace, gdzie zawarta jest cała argumentacja dowodowa na rzecz takiej tezy: Grala H.
Chrzestne imię Szwarna Daniłowicza. Ze studiów nad dyplomatyką południoworuską XIII i
XIV w. // Słowiańszczyzna i dzieje powszechne. Studia ofi arowane prof. L. Bazylowowi w
siedemdziesiątą rocznicę jego urodzin. – Warszawa, 1985. – S.197-220; Gil A. Prawosławna.
– S.76-77.
210
W świetle wszystkich swoich wywodów W. Ałeksandrowycz uważa za pewnik,
że przekaz Suszy o wsi Pokrowa odbija autentyczny fakt takiego nadania, dokona-
nego przez księcia Lwa Daniłowicza w czasie jego władania Chełmem w latach 70.
XIII wieku. Istnienie wsi o takiej nazwie w okolicy Chełma w końcu wieku XIII ma
być z kolei dowodem na szerzenie się kultu Pokrowu Bogurodzicy (i obecność sto-
sownego obrazu) w chełmskim środowisku tego okresu, skąd przeszczepić go miał
wspomniany książę Lew na grunt przemyski i samborski. Tezy te, w moim rozumie-
niu nie tylko nie są udowodnione, ale są z gruntu błędne, zarówno z uwagi na bazę
źródłową jak i nieprzekonującą analizę przywoływanych przesłanek.
Zasadniczym problemem jest wiarygodność samego Suszy jako autora (bądź
pośrednika w przekazywaniu) wiedzy o przeszłości. W innym miejscu wypowie-
działem się na ten temat i obecnie podtrzymuję z całą rozciągłością swe ustalenia, że
Jakub Susza nie miał żadnych autentycznych materiałów, z których czerpał swą wie-
dzę o przeszłości ziemi chełmskiej, w tym oczywiście i o epizodzie ze wsią Pokrowa
i z jej rzekomą donacją. Nie można zatem traktować jego książki o dziejach obrazu
Matki Boskiej Chełmskiej jako źródła do dziejów wcześniejszych niż wiek XVII,
kiedy to on sam – i jego środowisko – tak kształtował te dzieje i wiedzę o nich, by
uzasadnić własną aktywność w diecezji chełmskiej w tym okresie. Nie ma żadnego
dowodu na to, że – wśród tego, co nazwałem „dziejami bajecznymi” Chełma – nagle
trafi a się autentyczne świadectwo o przeszłości w postaci wzmianki o nadaniu wsi
Pokrowa prawosławnej katedrze chełmskiej23. Żadne źródło nie potwierdza wcze-
śniejszego niż lata 70. XV wieku istnienia wsi Pokrowa pod Chełmem. Także jej
przynależność do klucza władyków chełmskich przed rokiem 1510 budzi uzasad-
nione wątpliwości. Można dopuścić przypuszczenie, że podstawą zapiski Suszy hi-
potetycznie mógł być jakiś późnośredniowieczny falsyfi kat powstały na fali sporów
o dobra cerkiewne, czego przykłady zawierają np.: wspominana wcześniej książka
Ołeha Kupczyńskiego, klasyczna praca Mychajły Hruszewskiego czy ostatnia publi-
kacja Siergieja Paszyna24. Ale nawet gdyby tak było, to ówże domniemany falsyfi kat
także nie przesądzałby w żaden sposób o prawdziwości owej Suszowej wzmianki.
Z pracy chełmskiego biskupa wynika, że w czasie rzekomego nadania wieś no-
siła już swą nazwę Pokrowa. Rodzi się zatem pytanie o genezę tej nazwy i jej cha-
rakter. Jeżeli wpływ na jej nazwę miałby obraz Pokrowu Bogurodzicy czy też jej
kult w ówczesnym środowisku chełmskim, to nazwa wsi powinna być późniejsza niż
akt nadania. Ponadto pojawia się tu inna kwestia: czy rzeczywiście jest ona nazwą
kulturową, pochodzącą od jednego z tytułów Maryi, matki Chrystusa? W innych
wariantach (co prawda późniejszych) zapisu nazwa wsi brzmi na przykład Pokrywka
czy też Pokrzyw(k)a25. Być może mamy tu zatem do czynienia ze zwykłym niepo-
rozumieniem, wynikającym z błędnej interpretacji przypadkowego podobieństwa
nazwy wsi do przedstawienia ikonowego. Zauważmy też przy okazji, że pierwsza
23 Gil A. „Phoenix redivivus”. – S.34-36.
24 Грушевський М. Чи маємо автентичні грамоти князя Льва? Критично-історична розвідка
// Грушевський М. Твори. – Т.7. Серія Історичні студії та розвідкі (1900–1906). – Львів,
2005. – С.442-460; Пашин С. С. Червонорусские акты XIV–XV вв. и грамоты князя Льва
Даниловича. Учебное пособие. – Тюмень, 1996.
25 Por. Słownik geografi czny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich / Red. B. Chle-
bowski, W. Walewski, F. Sulimierski. – T.8. – Warszawa, 1887. – S.544.
211
informacja o świątyni w tej wsi pojawia się dopiero w połowie wieku XVIII, a i tak
jest to wzmianka niejasna i budząca wątpliwości26.
Na pytanie zawarte w tytule niniejszej pracy odpowiedzieć zatem musimy prze-
cząco – nie mamy żadnych umotywowanych przypuszczeń, ani tym bardziej pew-
ności, że Lew Daniłowicz uposażył katedrę chełmską wsią Pokrowa. Co więcej, nie
możemy stwierdzić, że wieś ta rzeczywiście istniała w tym okresie oraz że władca
ten nadał cokolwiek na rzecz biskupstwa w Chełmie, ani, tym bardziej, opierać na
zapisce Jakuba Suszy jakichkolwiek dalej idących ustaleń. Raz jeszcze zatem – w
mojej opinii – sugestywność tego wielkiego unickiego biskupa i jego tyle wizjo-
nerskie, co nierzeczywiste postrzeganie dziejów Chełma i okolic stało się podstawą
do tworzenia kolejnych, mających jednakże niewiele wspólnego z rzeczywistością,
hipotez.
Анжей Гіль. ЧИ ЛЕВ ДАНИЛОВИЧ НАДАВ ХОЛМСЬКІЙ
ПРАВОСЛАВНІЙ КАТЕДРІ СЕЛО ПОКРОВУ?
Anzhey Gil. DID LEV DANILOVYCH GRANT TO KHOLM
CATHEDRAL THE POKROVA VILLAGE?
26 Gil A. Chełmska diecezja unicka 1596-1810. Dzieje i organizacja. – Lublin, 2005. – S.311
(rejestr cerkwi z roku 1749, w którym nazwa „Pokrówka” jest przekreślona). Kompleksowa
wizytacja unickiej diecezji chełmskiej z lat 1759–1762, przeprowadzona przez biskupa Maksy-
miliana Ryłło, nie wyjawiła istnienia parafi i Pokrowa/Pokrówka (Sygowski P. Unicka diecezja
chełmska w protokołach wizytacyjnych biskupa Maksymiliana Ryłły z lat 1759–1762 // Pol-
ska–Ukraina. 1000 lat sąsiedztwa. – T.5. Miejsce i rola Kościoła greckokatolickiego w Koście-
le powszechnym / Red. S. Stępień. – Przemyśl, 2000. – S.282.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-58352 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | 2223-1196 |
| language | Polish |
| last_indexed | 2025-12-07T16:43:40Z |
| publishDate | 2011 |
| publisher | Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Gil, A. 2014-03-22T18:14:19Z 2014-03-22T18:14:19Z 2011 Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? / A. Gil // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність: Зб. наук. пр. — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, 2011. — Вип. 20. — С. 204-211. — Бібліогр.: 26 назв. — пол. 2223-1196 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/58352 pl Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? Чи Лев Данилович надав холмській православній катедрі село Покрову? Did Lev Danilovych grant to kholm cathedral the Pokrova village? Article published earlier |
| spellingShingle | Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? Gil, A. |
| title | Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? |
| title_alt | Чи Лев Данилович надав холмській православній катедрі село Покрову? Did Lev Danilovych grant to kholm cathedral the Pokrova village? |
| title_full | Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? |
| title_fullStr | Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? |
| title_full_unstemmed | Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? |
| title_short | Czy Lew Daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią Pokrowa? |
| title_sort | czy lew daniłowicz uposażył chełmską katedrę prawosławną wsią pokrowa? |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/58352 |
| work_keys_str_mv | AT gila czylewdaniłowiczuposazyłchełmskakatedreprawosławnawsiapokrowa AT gila čilevdanilovičnadavholmsʹkíipravoslavníikatedríselopokrovu AT gila didlevdanilovychgranttokholmcathedralthepokrovavillage |