Перша волинська криза (1084–1087 рр.)
Saved in:
| Published in: | Україна в Центрально-Східній Європі: Студії з іcторії ХIV-ХVIII ст. |
|---|---|
| Date: | 2003 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61642 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Перша волинська криза (1084–1087 рр.) / А. Плахонін // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 49-68. — Бібліогр.: 80 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859629915131871232 |
|---|---|
| author | Плахонін, А. |
| author_facet | Плахонін, А. |
| citation_txt | Перша волинська криза (1084–1087 рр.) / А. Плахонін // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 49-68. — Бібліогр.: 80 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі: Студії з іcторії ХIV-ХVIII ст. |
| first_indexed | 2025-12-07T13:10:43Z |
| format | Article |
| fulltext |
Àíäð³é Ïëà õîí³í
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà
(1084—1087 ðð.)*
Êîëè ï³ñëÿ ñìåðò³ Ñâÿ òîñ ëàâà ßðîñ ëà âè÷à íà êè¿âñüêîìó ñòîë³ ñ³â
îñòàíí³é ç ñèí³â ßðîñ ëàâà Âñå âî ëîä, çäà âà ëîñÿ, ìàëè á ïðè ïè íè òèñÿ
ì³æêíÿç³âñüê³ ÷âàðè. ˳òîïè ñåöü ïèñàâ, ùî «Âñå âî ëîäú æå ñhäå
Êûåâh … ïðè èìú âëàñòü ðóñü êóþ âñþ»1. Ë.Â. ×åðåïí³í òà, ñë³äîì çà íèì,
Ï.Ï. Òîëî÷êî ââà æà þòü, ùî òàêèì ÷èíîì Âñå âî ëîäó âäà ëîñÿ îá’ºäíàòè ï³ä
ñâîºþ âëà äîþ âñ³ äàâ íüî ðóñüê³ çåìë³2. Äæå ðåëà íå äàþòü íàì ï³äñòàâ äî
òàêèõ îïòèì³ñòè÷ íèõ âèñ íîâê³â. Çãà äàéìî ë³òîïèñíå ïîâ³äîì ëåííÿ ïî
ñìåðò³ áðàòà ßðîñ ëàâà Ìñòèñ ëàâà: «ßðîñ ëàâú… áûñòü ñàìîâ ëàñ òåöü
Ðóñüòhé çåìëè»3. Òàê, Âñå âî ëîä íå áóâ «ñàìîâ ëàñ òöåì».  ìåæàõ «Ðóñü êî¿
çåìë³» ñêëà ëîñÿ ñâîºð³äíå ñï³âïðàâë³ííÿ Âñå âî ëîäà ç³ ñâî¿ì ñòàð øèì ñèíîì
— ÷åðí³ã³âñüêèì êíÿ çåì Âîëî äè ìè ðîì Ìîíî ìà õîì4. Éîãî âëàäà êð³ì «Ðóñü -
êî¿ çåìë³» ïîøè ðþ âà ëàñÿ íà Ñìî ëå íñüêó, Ðîñ òîâî-Ñóç ä àëüñüêó çåìë³. Ñèí
²çÿñ ëàâà ßðî ïîëê îòðè ìàâ Âîëè íñüêó ³ Òóð³âñüêó çåìëþ ÿê îò÷èíó. Ñâÿ òî -
ïîëê ²çÿñ ëà âè÷ çáåð³ã çà ñîáîþ Íîâ ãî ðî äñüêó çåìë³5.  Ïîëîöüê³é çåìë³ çíîâó
çàêð³ïèâñÿ Âñåñ ëàâ Áðÿ ÷èñ ëà âè÷. ßê ââà æàâ Î.ª. Ïðåñ íÿ êîâ, «÷àñ êíÿæ³ííÿ Âñå -
âî ëîäà (1078-1093) áóâ êðè òè÷ íèé â ³ñòî𳿠ì³æêíÿç³âñüêèõ â³äíî ñèí Äàâ íüî¿ Ðóñ³.
Ïðè íüîìó ç’ÿ ñó âà ëèñÿ îñíîâí³ ïðî òèð³÷÷ÿ â çâè ÷àé íîìó ðîçóì³íí³ âèòîê³â êíÿ -
æîãî âîëîä³ííÿ»6. Òàêî¿ æ äóìêè äîäåð æó âàâñÿ ³ Ì.Ñ. Ãðó øå âñüêèé,
___
* Âèç íà ÷åííÿ «ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà» âæèâàºòüñÿ íàìè äëÿ ïîä³é
1084—1087 ðð. çà àíà ëî㳺þ ç âèç íà ÷åí íÿì Ì.Ñ. Ãðó øå âñüêîãî – «âîëè íñüêå
ïèòàííÿ» – äëÿ ïîä³é íà Âîëèí³ â 1096—1100 ðð. (Ãðó øåâ ñêèé Ì.Ñ. Âîëûí ñêèé
âîï ðîñ 1087—1102 ãã. // Êèåâ ñêàÿ ñòà ðèíà. — ¹ 4. — ò. XXXIII — Ê.,1891 —
Ñ.2-55; ¹ 5. — ò. XXXIII — Ê.,1891. — Ñ.259-272).
49
1 Èïàòüåâñêàÿ ëåòîïèñü // Ïîëíîå ñîáðàíèå ðóññêèõ ëåòîïèñåé. – Ò. II. – Ì.,
1998 (äàë³ – Èïàò.). – Ñòá. 195; Ëàâðåíòüåâñêàÿ ëåòîïèñü // Ïîëíîå ñîáðàíèå
ðóññêèõ ëåòîïèñåé. – Ò. I. – Ì., 1997 (äàë³ – Ëàâð.). – Ñòá. 204.
2 ×åðåïíèí Ë.Â. Ê âîïðîñó î õàðàêòåðå è ôîðìå Äðåâíåðóññêîãî ãîñóäàðñòâà
Õ – íà÷àëà Õ²²² â.// Èñòîðè÷åñêèå çàïèñêè. – Ò. 89. – Ì., 1972. – Ñ. 361;
Òîëî÷êî Ï.Ï. Äðåâíÿÿ Ðóñü. – Ê., 1988. – Ñ. 92.
3 Èïàò. – Ñòá. 138; Ëàâð. – Ñòá. 150.
4 Êîòëÿð Í.Ô. Äðåâíåðóññêàÿ ãîñóäàðñòâåííîñòü. – ÑÏá., 1998. – Ñ. 186.
5 Èïàò. – Ñòá. 191, 199; Ëàâð. – Ñòá. 200, 207.
6 Ïðåñíÿêîâ À.Å. Êíÿæîå ïðàâî â Äðåâíåé Ðóñè. Î÷åðêè ïî èñòîðèè Õ-Õ²²
ñòîëåòèé // Ïðåñíÿêîâ À.Å. Êíÿæîå ïðàâî â Äðåâíåé Ðóñè. Î÷åðêè ïî èñòîðèè
Õ-Õ²² ñòîëåòèé. Ëåêöèè ïî ðóññêîé èñòîðèè. Êèåâñêàÿ Ðóñü. – Ì., 1993. –
Ñ. 44.
ÿêèé çàçíà ÷àâ, ùî «âñå ï’ÿò íàä öÿ òèë³òíº êíÿ çþ âàííÿ Âñå âî ëîäà â Êèºâ³
ï³øëî íà òå ëèøå, àáè îõî ðî íèòè ç³áðàí³ çåìë³, â³äáè òèñÿ â³ä ïîçáàâ ëå íèõ
çåìåëü êíÿç³â»7.
² ùå îäíà ïðî áëåìà ïîñòàëà ïåðåä Âñå âî ëî äîì. «Ñhäÿùþ áî åìó
Êûåâh, ïå÷àëü áûñòü åìó îò ñûíî âåöü ñâî èõú, ÿêî íà÷àøà åìó ñòó -
æàòè, õîòÿ âëàñòè îâ ñåÿ, îâî æå äðó ãèå; ñåé æå îìè ðÿÿ èõ ðàç äà âàøà
âëàñòè èìú»8.
Ãîä³ é øóêàòè ïðè ÷èíè íåóðÿ äèöü ç êíÿç³âñüêèìè ïëåì³ííè êàìè â íåäîñ -
êî íà ëîñò³ «ðÿäó» ßðîñ ëàâà, ä³ÿ ÿêîãî í³áèòî íå ïîøè ðþ âà ëàñÿ äàë³ îäíîãî
ïîêîë³ííÿ êíÿç³â9. Ïðå öå äåíòè âëàä íàííÿ â³äíî ñèí ç «ñèíîâ öÿìè» áóëè
â³äîì³ ùå çà ÷àñ³â ßðîñ ëàâà. Íå ìîæíà ïîÿñ íèòè ïîÿâó êíÿç³â-"³çãî¿â" ó
äðóã³é ïîëî âèí³ Õ² ñò. ³ ïðè íöè ïàìè ëºñòâè÷ íîãî íàñë³äóâàííÿ. Òàê³ ïðè -
íöèïè ìîãëè çàñòî ñî âó âà òèñÿ äî Ðîñ òèñ ëà âè÷³â, ²ãîðå âè÷³â, Âÿ÷åñ ëà âè÷à,
áàòüêè ÿêèõ íå äî÷å êà ëèñÿ êè¿âñüêîãî ñòîëó. Àëå «³çãî ÿìè» ñòàëè ³ ä³òè
ïîìåð ëîãî íà êè¿âñüêîìó ñòîë³ Ñâÿ òîñ ëàâà ßðîñ ëà âè÷à. ßê ïèøå ñó÷àñ íèé
³ñòî ðèê, — ðåàëüíî ³ñíó âàëè ëèøå «ì³ðêó âàííÿ ïðàê òè÷ íî¿ çðó÷ íîñò³,
åãî¿çìó ñòàð øèõ êíÿç³â»10.Ìàáóòü, ñàìå òîìó Î.ª. Ïðåñ íÿ êîâ òà,
ñë³äîì çà íèì, Î.Ï. Òîëî÷êî ââà æà þòü âæè âàííÿ òåðì³íó «³çãîé» äî
êíÿç³â-íåáîæ³â («ñèíîâö³â» çà âèç íà ÷åí íÿì ë³òîïèñöÿ) ³ñòîð³îãðàô³÷íèì
êàçó ñîì11. Àäæå ³ ñàì òåðì³í «³çãîé» ó â³äíî øåíí³ äî êíÿçÿ áóâ çàïî çè ÷å íèé
³ñòî ðè êàìè íå ç äæå ðåë Õ²-Õ²² ñò., à ç ï³çíüî¿ ïðè ïèñêè äî öåð êîâ íîãî ñòà -
òóòó Âñå âî ëîäà Ìñòèñ ëà âè÷à.
Ç óñ³õ íåáîæ³â ëèøå ²çÿñ ëà âè÷³ îòðè ìàëè ï³ñëÿ äðó ãîãî âîê íÿæ³ííÿ Âñå -
âî ëîäà ó Êèºâ³ âëàñí³ ñòîëè. ßê çàçíà÷ຠóêëà äà÷ «Ïîâ³ñò³ âðå ìåí íèõ ë³ò»,
Âñå âî ëîä «ïîñàäè … ßðî ïîëêà Âîëî äè ìåðè, ïðè äàâh åìó Òóðîâú»12. Ñâÿ òî -
ïîëê ²çÿñ ëà âè÷ ç 1078 ïî 1088 ð. ñèä³â ó Íîâ ãî ðîä³13. Â.Ì. Òàòè ùåâ ïèñàâ,
ùî Âñå âî ëîä çàëè øèâ çà ßðî ïîë êîì ³ Âèø ãî ðîä, äî ÷îãî ³ç äîâ³ðîþ ïîñòà -
âèâñÿ Î.Ì. Ðàïîâ14. ßê éäåòüñÿ â «²ñòî𳿠Ðîñ³éñüê³é», Âñå âî ëîä «ñûíà ñâî -
åãî Âëà äè ìèðà ïåðå âåë èç Ñìî ëåí ñêà â ×åð íè ãîâ, äåòåì Èçÿñ ëàâ ëèì
îñòà âèë ïðå æíèå èõ âëà äå íèÿ, êîè èì äàíû áûëè îò îòöà èõ: Ñâÿ òî ïîëê
â Íîâåã ðàäå, à ßðî ïîëê â Âûøåã ðàäå, ê òîìó ïðè áà âèë åìó Âñå âî ëîä
Âëà äè ìåð, Äàâèäó, ñûíó Èãî ðåâó, äàë Òóðîâ, Ñâÿ òîñ ëàâ ëèì äåòåì —
50
Àíäð³é Ïëà õîí³í
7 Ãðóøåâñüêèé Ì.Ñ. ²ñòîð³ÿ Óêðà¿íè-Ðóñè. – Ê., 1994. – Ò.2. – Ñ. 71.
8 Èïàò. – Ñòá. 207; Ëàâð. – Ñòá. 216-217.
9 Òîëî÷êî À.Ï. Êíÿçü â Äðåâíåé Ðóñè: âëàñòü, ñîáñòâåííîñòü, èäåîëîãèÿ. – Ê.,
1992. – Ñ. 35; Êîòëÿð Í.Ô. Äðåâíåðóññêàÿ ãîñóäàðñòâåííîñòü … –
Ñ. 181-182.
10 Òîëî÷êî Î.Ï., Òîëî÷êî Ï.Ï. Êè¿âñüêà Ðóñü. – Ê., 1998. – Ñ. 193-194.
11 Ïðåñíÿêîâ À.Å. Êíÿæîå ïðàâî … – Ñ. 45-46; Òîëî÷êî Î.Ï., Òîëî÷êî Ï.Ï.
Êè¿âñüêà Ðóñü ... – Ê., 1996. – Ñ. 193.
12 Èïàò. – Ñòá. 195; Ëàâð. – Ñòá. 204.
13 Èïàò. – Ñòá. 191, 199; Ëàâð. – Ñòá. 200, 207.
14 Òàòèùåâ Â.Í. Èñòîðèÿ Ðîññèéñêàÿ. – Ò. 2. – Ñ. 93-94; Ðàïîâ Î.Ì. Êíÿæåñêèå
âëàäåíèÿ íà Ðóñè â Õ – ïåðâîé ïîëîâèíå Õ²²² â. – Ì., 1977. – Ñ. 82-83.
Òìó òî ðî êàíü, Ìóðîì è äðó ãèå òàìî îáëàñòè»15. Íà íàøó äóìêó, Â.Ì. Òàòè -
ùåâ ñïðî áó âàâ òàêèì ÷èíîì óçà ãàëü íèòè ïåðåä³ëè ñòîë³â, ÿê³ â³äáó âà ëèñÿ ç
1077 ïî 80-ò³ ðîêè Õ² ñò. Ñó÷àñí³ ³ñòî ðèêè íå ìàþòü äàíèõ íà ï³äòâåð äæåííÿ
öèõ ïðè ïó ùåíü Â.Ì. Òàòè ùåâà, îòæå, ìîæåìî ëèøå çäî ãà äó âà òèñÿ ïðî ìîæ -
ëèâ³ âîëîä³ííÿ íåáîæ³â Âñå âî ëîäà. Ïåðå ì èøëüñüêó âîëîñòü, ìîæ ëèâî, òðè -
ìàâ ñòàð øèé ç Ðîñ òèñ ëà âè÷³â, — Ðþðèê. Ïåðå ìèøëü â³í îòðè ìàâ ùå çà
²çÿñ ëàâà ³ òðè ìàâ éîãî íå íà ïðà âàõ îò÷èíè. Î.ª. Ïðåñ íÿ êîâ ïèñàâ, ùî Ïåðå -
ìèøëü íàëå æàâ äî âîëîä³íü ²çÿñ ëàâà òà éîãî ñèíà ßðî ïîëêà, ïîñè ëà þ ÷èñü
íà ñëîâà Ñâÿ òî ïîëêà ²çÿñ ëàâè÷à: «ñå åñòü âîëîñòü îòöà ìîåãî è áðàòà»16.
Àëå, çàçíà ÷èìî, ùî Ñâÿ òî ïîëê çâåð òàâñÿ ç ö³ºþ ïðî ìî âîþ äî Âàñèëüêà òà
Âîëî äàðÿ, ÿê³ ä³éñíî îòðè ìàëè ñâî¿ ñòîëè ó 80-õ ðð. â³ä ²çÿñ ëàâà, à Ïåðå -
ìèøëü íàñë³äóâàëè â³ä áðàòà Ðþðèêà âæå ÿê îò÷èíó. Âæå ï³çí³øå, ó 1100 ð.
Âîëî äàðþ ïðî ïî íó âà ëîñÿ çàäî âîëü íè òèñÿ âèê ëþ÷íî Ïåðå ìèø ëåì òà
ïîâåð íóòè Ñâÿ òî ïîëêó Òåðå áîâëþ. Ìîæåìî ïðè ïóñ òèòè, ùî ³ 1097 ð.
«ñâîºþ» âîëîñòþ Ñâÿ òî ïîëê íàçè âàâ ñàìå öå ì³ñòî.
Ìîëîäø³ Ðîñ òèñ ëà âè÷³17, ²ãîðå âè÷³ òà Ñâÿ òîñ ëà âè÷³, íà äóìêó àâòîðà, íå
îòðè ìàëè æîä íèõ âîëîñ òåé ïî ñìåðò³ ²çÿñ ëàâà. Âñå âî ëîä ç âëàñ íèõ åãî¿ ñòè÷ -
íèõ ì³ðêó âàíü ãàëü ìó âàâ íàä³ëåííÿ «ñèíîâö³â» çåì ëÿìè òà é ßðî ïîëêà ²çÿñ -
ëà âè÷à â³í íàä³ëèâ, ÿê öå âèäíî ç ïîä àëü øèõ ïîä³é, íå áåç âíóòð³øí³õ
âàãàíü.
Âñå âî ëîä ßðîñ ëà âè÷ ³ ñàì îòðè ìàâ êè¿âñüê³é ñò³ë çàâäÿêè âèñ òóïó
îáä³ëåíèõ ñèíîâö³â. Îáðà æå íèé íèì Îëåã Ñâÿ òîñ ëà âè÷, ÿêèé, éìîâ³ðíî,
âèìà ãàâ â³ä äÿäüê³â â³ääàòè éîìó áàòüê³âñüêèé ×åðí³ã³â, àáî, ñêîð³ø çà âñå,
çàêð³ïèòè çà íèì Âîëèíü, ÿêó òðè ìàâ çà ÷àñ³â êè¿âñüêîãî êíÿ çþ âàííÿ áàòüêà,
«áåæà …….. Òìó òî ðî êîíþ îò Âñå âî ëîäà, ìhñÿöà àïðèëÿ 10»18 (1078 ð³ê).
Ñàìå òðè âàëå ïåðå áó âàííÿ ó Òìó òî ðî êàí³ Îëåãà Ñâÿ òîñ ëà âè÷à âïåâ íèëî
Â.Ì. Òàòè ùåâà ó òîìó, ùî Ñâÿ òîñ ëà âè÷³ çàêð³ïèëè òîä³ çà ñîáîþ Ðÿçà íñüêó
òà Ìóðî ìñüêó çåìë³. Àäæå ³ñòî ðèê XVIII ñò. ââà æàâ, ùî íàçâó Òìó òî ðî êàíü
ó Õ² ñò. íîñèëà Ðÿçà íñüêà çåìëÿ19. Öÿ éîãî äóìêà ñèñ òå ìà òè÷íî â³äáè âà ëàñÿ
íà àâòî ðñüêîìó âèê ëà äåíí³ ë³òîïèñ íîãî ìàòåð³àëó, ùî çàëèøàºòüñÿ
51
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà (1084—1087)
15 Òàòèùåâ Â.Í. Èñòîðèÿ Ðîññèéñêàÿ ... – Ò. 2. – Ñ. 93-94.
16 Èïàò. – Ñòá. 244; Ïðåñíÿêîâ À.Å. Ëåêöèè ïî ðóññêîé èñòîðèè. – Ò. 1. –
Ì.,1938. – Ñ. 157-158.
17 Äîêëàäí³øå äèâ.: Ïëàõîí³í À. Êíÿçü Ðîñòèñëàâ Âîëîäèìèðîâè÷ ³ Âîëèíü //
Êè¿âñüêà ñòàðîâèíà. – 2000. – ¹ 5 – Ñ. 14-21; Éîãî æ: Ïîòîìñòâî Âëàäèìèðà
ßðîñëàâè÷à è Âîëûíü // Âåñòíèê Óäìóðòñêîãî óíèâåðñèòåòà. – 2003. Ñåðèÿ
«èñòîðèÿ». – Ñ. 98-106.
18 Èïàò. – Ñòá. 196; Ëàâð. – Ñòá. 204.
19 Òàòèùåâ Â.Í. Èñòîðèÿ Ðîññèéñêàÿ. – Ò. 1. – Ì.; Ë., 1962. – Ñ. 249 òà ³í. – Ò. 4.
– Ñ. 427. Òóò Òàòèùåâ ïîñèëàºòüñÿ íà òî÷êó çîðó Ôåîôàíà Ïðîêîïîâè÷à:
«Ðåçàíü ïåðâîå óïîìèíàåòñÿ, íî êîãäà îíîé ïîñòðîåí èëè â ðóñêóþ âëàñòü
ïðèøåë, î òîì íèãäå â ëåòîïèñÿõ íå óïîìèíàåòñÿ. Òîêìî ìíèòñÿ, ïî
ðàññóæåíèþ àðõèåïèñêîïà Ïðîêîïîâè÷à, ïîä èìÿíåì Òìóòîðîêàíè ñèå
çàêðûâàëîñü, îñîáëèâî, ÷òî Îëåã íàçûâàåò åãî ñâîèì, à ïðåæäå ñêàçàíî, ÷òî
Îëåã áûë â Òìóòîðîêàíè íà êíÿæåíèè».
íåïîì³÷åíèì ÷èñ ëåí íèìè ³ñòî ðè êàìè, ÿê³ íåêðè òè÷íî ï³äõî äÿòü äî
«îðèã³íàëüíèõ» ñâ³ä÷åíü «²ñòî𳿠Ðîñ³éñüêî¿».
Îëåã ïîçáóâñÿ Âîëèí³ ñàìå ó ÷àñ îñòàí íüîãî ïîâåð íåííÿ ²çÿñ ëàâà ßðîñ ëà -
âè÷à íà êè¿âñüêèé ñò³ë. ˳òîïè ñåöü òàê ðîç ïîâ³äàâ ïðî ïîâåð íåííÿ ²çÿñ ëàâà ç
ïîëüñüêèì â³éñüêîì: «Â ëhòî 6585 (1077 – À.Ï.). Ïîèäå Èçÿñ ëàâú ñ ëÿõû,
Âñå âî ëîä æå ïîèäå ïðî òèâó åìó. Ñhäå Áîðèñú ×åð íè ãîâh ìhñÿöà ìàÿ 4
äåíü, è áûñòü êíÿ æåíüÿ åãî 8 äíèé, è áhæà Òìó òî ðî êàíþ ê Ðîìà íîâè
(Ðîìàí Ñâÿ òîñ ëà âè÷ ñèä³â ó Òìó òî ðà êàí³ ùå ç ÷àñ³â êè¿âñüêîãî êíÿæ³ííÿ
áàòüêà – À.Ï.). Âñå âî ëîäú æå èäå ïðî òèâó áðàòó Èçÿñ ëàâó íà Âîëûíü, è
ñòâî ðèñòà ìèðú, è ïðè øåäú Èçÿñ ëàâú ñhäå Êûåâh, ìhñÿöà èóëÿ 15
äåíü, Îëåã æå, ñûíú Ñâÿ òîñ ëàâëü, áh ó Âñå âî ëîäà ×åð íè ãîâh»20. Îòæå,
ë³òîïè ñåöü ñïåö³àëüíî â³äì³÷àº, ùî ïî óêëà äàííþ óãîäè ì³æ ²çÿñ ëà âîì ³
Âñå âî ëî äîì, îñòàíí³é çàáðàâ ç ñîáîþ Îëåãà äî ×åðí³ãîâà, íåìîâ áè íàòÿ êà -
þ÷è òàêèì ÷èíîì, ùî öå áóëî îäí³ºþ ç óìîâ óãîäè. ϳäòâåð äæóº òàêó äóìêó
í³áèòî ³ «Ïîâ ÷àííÿ» Âîëî äè ìèðà Ìîíî ìàõà: «È Ñâÿ òîñ ëàâú îóìðå, è ÿçú
ïàêû Ñìî ëè íüñêó, à è-Ñìî ëè íüñêà òîè æå çèìh òà ê Íîâó ãî ðîäó21 íà
âåñíó Ãëháîâè â ïîìî÷ü. À íà ëhòî ñî îòöåìü ïîäú Ïîë òåñêú, à íà äðó -
ãóþ çèìó ñ Ñâÿ òî ïîë êîìú ïîäú Ïîë òåñêú, — îæüãîøà Ïîë òåñêú; îíú
èäå Íîâó ãî ðîäó, à ÿ ñ Ïîëîâöè íà Îäðüñêú, âîþÿ, òà ×åð íè ãîâó. È ïàêû,
è-Ñìî ëè íüñêà êú îòöþ ïðè äîõ ×åð íè ãîâó. È Îëåãú ïðèäå, èç Âîëî äè -
ìåðÿ âûâå äåíú, è âîç çâàõú è ê ñîáh íà îáhäú ñî îòöåìü â ×åð íè ãîâh,
íà Êðàñíhìü äâîðh, è âäàõú îòöþ 300 ãðè âåí çîëîòà«22».
Àëå â îêî âïàäຠòîé ôàêò, ùî, çà «Ïîâ ÷àí íÿì», ïðè áóòòÿ Îëåãà äî
×åðí³ãîâà ìîæíà äàòó âàòè ëèøå 1078 ð., òîáòî ðîêîì éîãî «âòå÷³» äî Òìó òî -
ðà êàí³. Ñâÿ òîñ ëàâ, çà ïîâ³äîì ëåí íÿì ë³òîïèñó, ïîìåð 27 ãðóäíÿ 1076 ð.
Âçèìêó 1076/1077 ðð., çà õðî íî ëî㳺þ «Ïîâ ÷àííÿ», Ìîíî ìàõ õîäèâ äî Ñìî -
ëå íñüêà. Íàâåñí³ 1077 ð. â³í õîäèâ íà äîïî ìîãó Ãë³áó Ñâÿ òîñ ëà âè÷ó äî Íîâ -
ãî ðîäà. Âë³òêó Ìîíî ìàõ ïîáó âàâ ç áàòü êîì ï³ä Ïîëîöü êîì (äèâíî, ùî öå
ºäèíèé ïîõ³ä âë³òêó 1077 ð., çãà äà íèé Ìîíî ìà õîì, êîëè éîãî áàòüêî â ëèïí³
— íà ïî÷àòêó ÷åð âíÿ â³â ïåðå ãî âîðè ç ²çÿñ ëà âîì íà Âîëèí³), – ìàáóòü, ïîõ³ä
íà Ïîëîöüê â³äáóâñÿ âæå ï³çí³øå ³ ïîâ’ÿ çà íèé ç íàìà ãàí íÿì ²çÿñ ëàâà ßðîñ -
ëà âè÷à ïîâåð íóòè ñîá³ öå ì³ñòî. Âçèìêó 1077/78 ðð. â³í çíîâó, âæå ç Ñâÿ òî -
52
Àíäð³é Ïëà õîí³í
20 Èïàò. – Ñòá. 190; Ëàâð. – Ñòá. 199.
21  äàíîìó ì³ñö³ çàóâàæó, ùî âèäàâöÿìè «Ïîâ³ñò³ âðåìåííèõ ë³ò» 1950 ð. áóëî
çàïðîïîíîâàíî íîâó ðåäàêö³þ ðîçä³ëîâèõ çíàê³â ó ö³é ÷àñòèí³ ë³òîïèñíîãî
òåêñòó: "à è-Ñìîëèíüñêà òîé æå çèìh òà ê Íîâóãîðîäó; íà âåñíó Ãëháîâè â
ïîìî÷ü……". Çàì³íà êîìè, ÿêà íàâîäèëàñÿ ó âñ³õ ïîïåðåäí³õ âèäàííÿõ
Ëàâðåíò³¿âñüêîãî ë³òîïèñó (çðîçóì³ëî, â³äñóòíüî¿ ó îðèã³íàëüíîìó òåêñò³) íà
êðàïêó ç êîìîþ ðîçðèâຠö³ëêîì îðãàí³÷íó ö³ë³ñíó ôðàçó "òà ê Íîâóãîðîäó íà
âåñíó Ãëháîâè â ïîìî÷ü", — îñê³ëüêè äî ñâ ñìåðò³ ó 1078 ð. Ãë³á
Ñâÿòîñëàâè÷ çàëèøàâñÿ êíÿçåì Íîâãîðîäó. ßêùî ïðèéíÿòè çàïðîïîíîâàíó
1950 ð. ðåäàêö³þ, äîâåäåòüñÿ âèçíàòè, ùî ïðîòÿãîì çèìè-âåñíè 1077 ð.
Ìîíîìàõ äâ³÷³ õîäèâ äî Íîâãîðîäó. ßê ïðèêëàä á³ëüø êîðåêòíîãî ÷èòàííÿ,
äèâ.: Îðëîâ À.Ñ. Âëàäèìèð Ìîíîìàõ. – Ì.; Ë., 1946. – Ñ. 140.
22 Ëàâð. – Ñòá. 247-248.
ïîë êîì ²çÿñ ëà âè ÷åì, õîäèâ íà Ïîëîöüê, çâ³äêè ç ñîþç íèìè ïîëîâ öÿìè ï³øîâ
íà Îäðåñüê.
Îòæå, ÿêùî ë³òîïè ñåöü çàñâ³ä÷èâ, ùî Îëåã ïîçáóâñÿ Âîëèí³, ó ñòàòò³
1077 ð., òî Ìîíî ìàõ çãà äó âàâ ïðî öå ÿê ïîä³þ íàñòóï íîãî 1078 ð. Íà íàøó
äóìêó, ³ ë³òîïèñíà ñòàòòÿ 6585 (1077) ð. íå äîç âîëÿº áåç çà ïå ðå÷íî äàòó âàòè
âòðàòó Îëå ãîì âîëî äè ìè ðñüêîãî ñòîëó ñàìå ë³òîì 1077 ð. Çàê ëþ÷íà ôðàçà
ð³÷íîãî çàïèñó íåìîâ áè ïåðåäóº ïåðø³é ôðàç³ çàïèñó íàñòóï íîãî,
6586 ðîêó: «Îëåãú æå, ñûíú Ñâÿ òîñ ëàâëü, áh ó Âñå âî ëîäà ×åð íè ãîâh. Â
ëhòî 6586. Áåæà Îëåãú, ñûíú Ñâÿ òîñ ëàâëü, Òìó òî ðî êîíþ îò Âñå âî -
ëîäà, ìhñÿöà àïðèëÿ 10». ßêùî çãà äàòè, ùî íîâèé 6586 ð. ó Õ² ñò. ðîç ïî ÷è -
íàâñÿ ó áåðåçí³, òî äóìêà ïðî ïåðå áó âàííÿ Îëåãà ó ×åðí³ãîâ³ ëèøå ïðî òÿ ãîì
áåðåçíÿ-êâ³òíÿ 1078 ð. çäàºòüñÿ íàì ö³ëêîì ñëóø íîþ. Òà é ïðè ÷èíà âòå÷³
Îëåãà º äëÿ íàñ ö³ëêîì ïðî çî ðîþ: ñàìå öèì ÷àñîì äàòóºòüñÿ ñìåðòü Îëå ãî -
âîãî áðàòà Ãë³áà ó Çàâî ëî÷÷³. ßêùî çãà äàòè, ùî ê³ëüêîìà ì³ñÿöÿìè ðàí³øå
Ìîíî ìàõ ðàçîì ³ç Ñâÿ òî ïîë êîì ²çÿñ ëà âè ÷åì ïåðå áó âàâ ï³ä Ïîëîöü êîì,
çâ³äêè Ñâÿ òî ïîëê ðóøèâ íà Íîâ ãî ðîä, ï³ñëÿ ÷îãî âëàñíå êíÿçü Ãë³á ³ çàãè íóâ
çà òàºìíè ÷èõ îáñòà âèí23, òî Îëåã äóæå í³ÿêîâî ïî÷ó âàâ ñåáå ïîðó÷ ³ç íåùî -
äàâí³ì ñîþç íè êîì éìîâ³ðíîãî âáèâö³ ñâîãî áðàòà. ×è íå áóâ âåëè ÷åç íèé
õàáàð ó 300 ãðè âåí çîëî òîì âèêó ïîì çà æèòòÿ Îëåãà?
Á.À. Ðîìà íîâ ñâîãî ÷àñó çðî áèâ ïîð³âíÿëüí³ ðîç ðà õóíêè ðîçì³ðó ïîä à -
ðóíêó Îëåãà: 300 ãðè âåíü çîëîòà äîð³âíþ âàëè 3000 ãðè âåíü ñð³áëà, òîáòî
ñêëà äàëè ð³÷íèé áþä æåò òàêîãî êíÿç³âñòâà ÿê Ñìî ëå íñüêå â 30-ò³ ðð. Õ²² ñò.24
Ö³ëêîì éìîâ³ðíî, ùî ñóìà, çàïðî ïî íî âàíà Îëå ãîì (â³ä éîãî ³ìåí³, ÿê öå
53
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà (1084—1087)
23 Ïðàâäà, ó 25 Ñëîâ³ Êèºâî-Ïå÷å ðñüêîãî ìîíàñ òèðÿ «Î Íèêèòå Çàò âîð íèöå,
èæå ïî ñåì áûñòü åïèñ êîïú Íîâóã ðàäó» ðîç ïîâ³äàºòüñÿ, ùî ñìåðòü Ãë³áà
áóëà íåñïîä³âàíîþ çâ³ñòêîþ äëÿ ²çÿñ ëàâà: «Ïîñû ëà åòü æå Íèêèòà êú êíÿçþ
Èçÿñ ëàâó, ãëà ãîëÿ: ÿêî äíåñü óá³åíú áûñòü Ãëháú Ñâÿ òîñ ëà âè÷ü âú Çàâî ëî÷³è,
ñêîðî ïîñëè ñûíà ñâî åãî Ñâÿ òî ïîëúêà íà ñòîëú Íîâóã ðàäó. È ÿêî æå ðå÷å, òàêî
è áûñòü: ïî ìàëhõ æå äíåõ óâhäàíà áûñòü ñìåðòü Ãëháîâà» (Êèºâî-Ïå÷å -
ðñüêèé Ïàòå ðèê: Âñòóï, òåêñò, ïðèì³òêè / Ä. Àáðàìîâè÷. – Ê.,1931. – Ñ. 126).
×è íå áóëî âèãà äàíî öþ ³ñòîð³þ, àáè â³äâîë³êòè óâàãó ñóñï³ëüñòâà â³ä ö³êàâî¿
ïàðà ëåë³: çíîâó âáè âà þòü Ãë³áà, à íà éîãî ñò³ë ñ³äຠÑâÿ òî ïîëê. Ñòà ðåöü
Íèêèòà Çàò âîð íèê áóâ ëþäè íîþ ïîë³òè÷íî àêòèâ íîþ: «ïîñëó øàõó åãî êíÿçè è
áîëÿðå» (Ñ. 126). À ³ñòîð³ÿ ç «÷óäåñ íèì ïåðå ä÷óò òÿì» ñòàðöÿ çàê³í÷è ëàñÿ
òèì, ùî éîãî áóëî ïðè çíà ÷åíî ºïèñ êî ïîì ó Íîâ ãî ðîä (õî÷à ñòà ëîñÿ öå âæå ó
1096 ð., êîëè Ñâÿ òî ïîëê ñèä³â ó Êèºâ³). ×è íå ïëàòà öå çà ïîñëóãè äóæå
äåë³êàò íîãî õàðàê òåðó? Àäæå, çã³äíî ò³é æå æ ñàìî¿ îïîâ³ä³ Ïàòå ðèêà, Íèêèòà
íå äóæå ï³äõî äèâ äî ºïèñ êî ïñüêî¿ ïîñàäè – â³í íà ïàì ’ÿòü çíàâ Ñòà ðèé Çàâ³ò,
àëå é ÷óòè íå õîò³â ïðî Íîâèé. Ö³êàâî, ùî ï³ñëÿ ñï³ëüíî¿ ìîëèòâè ñòàðö³â òà
äåê³ëüêîõ ºïèñ êîï³â, Íèêèòà âæå êëÿâñÿ ó òîìó, ùî âçà ãàë³ íå ÷èòàâ í³ÿêèõ
êíèã (õî÷à äî òîãî ÷èòàâ íå ò³ëüêè öåð êîâ íîñ ëîâ ’ÿ íñüêîþ, àëå é ãðåöü êîþ, é
ºâðå éñüêîþ), ³ îòö³ ëåäâå çíîâó íàâ÷èëè éîãî ãðà ìîò³.
24 Ëèõà÷åâ Ä.Ñ. Êîììåíòàðèè // ÏÂË. – Ì., 1999. – Ñ. 522-523. Äèâ.: âèäàííÿ
Ñìîëåíñüêèõ ãðàìîò êàôåäðàëüíî¿ öåðêâè Áîãîðîäèö³: Äðåâíåðóññêèå
êíÿæåñêèå óñòàâû XI-XIV ââ. / ß.Í. Ùàïîâ. – Ì., 1976. – Ñ.140-146.
Ïðèáëèçíèé ñóêóïíèé äîõîä ç óñ³õ âîëîä³íü, çãàäàíèõ ó ãðàìîò³, ÿêðàç
ì³í³ìàëüíî ñêëàäຠ2900 ãðèâåíü (ïðè öüîìó º äåê³ëüêà íå÷³òêî âèçíà÷åíèõ
ïëàòåæ³â). Êð³ì òîãî, äî äîõîäó, ÿêèé íå îáêëàäàâñÿ äåñÿòèíîþ, íå
çàðàõîâóâàëèñÿ, çà ïðåàìáóëîþ ãðàìîòè, «ïðîäàæè», «âèðû», «ïîëþäüå».
×è ìîæå ñïðàâä³ äîõîä ç êíÿç³âñòâà íå ïåðåâèùóâàâ âèçíà÷åíó íàìè öèôðó?
âèäíî ç òåê ñòó, âëàñíå âèñ òó ïàâ Âîëî äè ìèð)25 Âñå âî ëîäó, áóëà ãðî øèìà,
ùîéíî ç³áðà íèìè Îëå ãîì íà Âîëèí³ (àäæå íàâðÿä ÷è ÿêåñü ìåíøå âîëîä³ííÿ
íàïðèê³íö³ Õ² ñò. ìîãëî äàâàòè òàêèé äîõîä) çà ïîïå ðåäí³é 1077 ð. ßêùî,
ä³éñíî, çãà äàíà ñóìà ó 3000 ñð³áíèõ ãðè âåíü áóëà äîõî äîì ñàìå ç Âîëè -
íñüêîãî êíÿç³âñòâà, òî ðàçîì ç âæå íàâå äå íîþ íàìè ñóìîþ äîõîä³â ç Ñìî ëå -
íñüêîãî êíÿç³âñòâà â ïåðøó ïîëî âèíó Õ²² ñò. ó 3000 ãðè âåíü òà ë³òîïèñ íîþ
çãàäêîþ 6522 (1014) ð. ïðî äîõîäè ç Íîâ ãî ðîäó ó ñóì³ 3000 ãðè âåíü, ö³ ñïîñ -
òå ðå æåííÿ ìîæóòü ñëó ãó âàòè îñíî âîþ äëÿ á³ëüø øèðî êîãî âèñ íîâêó. Ôàê -
òè÷íî, ö³ òðè ïîâ³äîì ëåííÿ º ºäèíèìè íàÿâ íèìè â ðîç ïî ðÿä æåíí³ â
ñó÷àñ íèõ äîñë³äíèê³â çãàä êàìè äæå ðåë ïðî ðîçì³ð äîõîä³â ç
êíÿç³âñòâ-çåìåëü ó Õ² – íà ïî÷àòêó Õ²² ñò.  óñ³õ òðüîõ âèïàä êàõ ô³ãóðóº
îäíà é òà æ ñàìà ñóìà – 3000 ãðè âåíü. ×è íå îçíà÷ຠöå, ùî äî ïåâ íîãî ÷àñó
êíÿç³âñüê³ âîëîä³ííÿ íàð³çàëèñÿ òàêèì ÷èíîì, àáè çàáåç ïå ÷èòè ïåâ íèé
äîõîä ó çãà äà íîìó âæå íàìè îáñÿç³? ×è öÿ ñóìà íå â³äïîâ³äàëà íàãàëü íèì
âèò ðà òàì íà óòðè ìàííÿ êíÿç³âñüêî¿ äðó æèíè? Òà é ï³çí³øå, êîëè Äàâèä
²ãîðå âè÷ îòðè ìó âàâ íà ç’¿çä³ â Óâå òè ÷àõ êîì ïåí ñàö³þ çà â³ä³áðàíå â íüîãî
Âîëî äè ìè ðñüêå êíÿç³âñòâî, ô³ãóðó þòü äåê³ëüêà âîëîñ òåé òà 400 ãðè âåíü, –
îòæå, ñóêóï íèé äîõîä Äàâèäà, ñòà òóñ ÿêîãî íà öüîìó ç’¿çä³ ïîíè æó âàâñÿ,
çì³íþâàâñÿ ç 3000 ãðè âåíü äàíèíè ç Âîëèí³ äî ïðè áëèçíî 1000 ãðè âåíü, –
ïðè íàéìí³, ñóìè áëèçü êî¿ äî òî¿, ÿêó îòðè ìó âàâ ßðîñ ëàâ ó Íîâ ãî ðîä³ çà
æèòòÿ áàòüêà. Îòæå, ÷è íå â³äïîâ³äຠñóìà äîõîäó ó 3000 ãðè âåíü ñòà íî âèùó
ñàìîñò³éíîãî êíÿçÿ êíÿç³âñòâà-çåìë³, à 1000 ãðè âåíü, – äîõîäó ìîëîä øîãî
êíÿçÿ-«ï³äðó÷ íèêà»? Ïðè íàéìí³, äëÿ Õ² – ïåð øî¿ òðå òèíè Õ²² ñò. òàêà äóìêà
âèã ëÿäຠö³ëêîì ëîã³÷íîþ. Àäæå ì³ðêó âàííÿ òóò îñíî âàí³ íà ôóíêö³îíàëü -
íîìó ïðè íöèï³ – íà 1000 ãðè âåíü ìîæíà áóëî óòðè ìó âàòè íå ïîâíîö³ííó
äðó æèíó, à ëèøå äîïîì³æíèé çàã³í, äîñ òàòí³é ò³ëüêè äëÿ ãàðí³çîí íî¿
ñëóæáè òà çáè ðàííÿ äàíèíè.
Îòæå, éìîâ³ðíî, Îëåã ñïðî áó âàâ â³ääà òèñÿ ï³ä ðóêó Âñå âî ëîäà, ïåðå -
äàâøè éîìó ÿê ñþçå ðåíó äîõîäè ç Âîëè íñüêîãî êíÿç³âñòâà. Çà ñïîñ òå ðå æåí -
íÿì ².Ì. ²âàê³íà, îá³ä «íà Êðàñíhìü äâîðh» â³äáóâñÿ íà Âåëèê äåíü, ÿêèé â
54
Àíäð³é Ïëà õîí³í
Àëå ñóìè ïîëþääÿ ç îêðåìèõ âîëîñòåé âèçíà÷åí³ ó ñàìîìó ïåðåë³êó äåñÿòèí,
äå ¿õ çàðàõîâàíî äî ñóêóïíîãî îïîäàòêîâàíîãî ïðèáóòêó. Òàê ñàìî ³ ç
òîðãîâèìè çáîðàìè ³ â³ðàìè. ßê â³äì³÷ຠÂ.Ë. ßí³í, âèðàç «êðîìººå» ì³ã áóòè
âæèòèé íå ëèøå ó íåãàòèâíîìó çíà÷åíí³, àëå é â òîìó ñåíñ³, ùî äî âèùå
ïåðåë³÷åíèõ äîõîä³â äîäàþòüñÿ ùå é äîõîäè ç «ïðîäàæ», «âèð», «ïîëþäüÿ».
(ßíèí Â.Ë. Êîìïëåêñ äîêóìåíòîâ îá óñòðîåíèè Ñìîëåíñêîé åïàðõèè //
ßíèí Â.Ë. Íîâãîðîä è Ëèòâà: Ïîãðàíè÷íûå ñèòóàöèè XIII-XV âåêîâ. – Ì.,
1998. – Ñ. 41-42. Òðàäèö³éíå ÷èòàííÿ: Ïàìÿòíèêè ðóññêîãî ïðàâà. – Âûï. 2:
Ïàìÿòíèêè ïðàâà ôåîäàëüíî-ðàçäðîáëåííîé Ðóñè XII-XV ââ. – Ì.,1953. –
Ñ. 46-48.).
25 Öå íå äèâíî, àäæå ðîêîì ðàí³øå Âîëî äè ìèð òà Îëåã ðàçîì õîäèëè íà äîïî -
ìîãó ïîëÿ êàì: «Â ëhòî 6584. Õîäè Âîëî äè ìåðú ñûíú Âñå âî ëîæü, ... Îëåãú
Ñâÿ òüñëàâëü Ëÿõîìü â ïîìî÷ü íà ×åõû» (Èïàò. – Ñòá.190). Ïðî öå æ ñàì
Âîëî äè ìèð çãà äó âàâ ó Ïîâ ÷àíí³, àëå íå íàòÿ êàâ íà ó÷àñòü Îëåãà: «Ïîñëà ìÿ
Ñâÿ òîñ ëàâú â Ëÿõû. Õîäèâ çà Ãëîãâû äî ×åøüñêàãî ëhñà. Õîäèâú â çåìëè èõú
4 ìhñÿöè» (Ëàâð. – Ñòá. 247).
1078 ð. ïðè ïà äàâ íà 8 êâ³òíÿ, çà òðè äí³ äî «âòå÷³» Îëåãà26. Î÷å âèäíî, â³ä
Âñå âî ëîäà Îëåã, êð³ì îá³äó, ä³ñòàâ ëèøå êàòå ãî ðè÷íó â³äìîâó ó ï³äòðèìö³27.
Îòæå, âòðàòà Îëå ãîì Âîëèí³ çá³ãàëàñÿ ó ÷àñ³ ç âèã íàí íÿì Ãë³áà ç Íîâ ãî -
ðîäó òà íàìà ãàí íÿì çàõî ïèòè Ïîëîöüê, ³, ñêîð³øå çà âñå, ìîæå áóòè äàòî âàíà
çèìîþ 1077/78 ðð. Íå â ³íòå ðå ñàõ Âñå âî ëîäà áóëî ïîòó ðàòè óêð³ïëåííþ
âëàäè ²çÿñ ëàâà. Àêòîì, ñïðÿ ìî âà íèì íà äèñ òàíö³þâàííÿ â³ä æîðñòêî¿
ïîë³òèêè êè¿âñüêîãî êíÿçÿ, ñòàëî ïîõî âàííÿ çàãèá ëîãî Ãë³áà ñàìå ó
×åðí³ãîâ³ âë³òêó 1078 ð.28
Àëå Âñå âî ëîä ëåäâå íå ïîïëà òèâñÿ çà ñâîþ îáå ðåæíó ïîë³òèêó, êîëè òîãî
æ 1078 ð. Îëåã Ñâÿ òîñ ëà âè÷ òà Áîðèñ Âÿ÷åñ ëà âè÷ çà äîïî ìî ãîþ ïîëîâö³â
â³äáèëè â íüîãî ×åðí³ã³âñüêó çåìëþ. Ðÿòó þ÷è áðàòà, â áèòâ³ íà Íåæà òèí³é
íèâ³ çàãè íóâ êè¿âñüêèé êíÿçü ²çÿñ ëàâ, ³ Âñå âî ëîä íåñïîä³âàíî äëÿ ñåáå
ïîâåð íóâñÿ íà êè¿âñüêèé ñò³ë. ³í âäàëî ñêîðèñòàâñÿ «â³çàíò³éñüêîþ»
ïîë³òèêîþ, äî ÿêî¿ òàê íåîõî÷å âäà âàâñÿ ²çÿñ ëàâ. Âæå ó 1079 ð. çà íàìîâè
Âñå âî ëîäà ïîëîâö³ âáèëè áðàòà Ãë³áà Ñâÿ òîñ ëà âè÷à Ðîìàíà. Îäíî ÷àñíî ó
Òìó òî ðî êàí³ áóëî ñõîï ëåíî Îëåãà, ÿêîãî íà ÷îòèðè ðîêè â³äïðà âèëè ó
çàñëàííÿ äî ³çàíò³¿. Ó Òìó òî ðî êàí³ çàêð³ïèâñÿ ïîñàä íèê Âñå âî ëîäà Ðàòè -
áîð29. Íåìîâ áè â³ä÷ó âà þ÷è íàâèñëó íàä ñîáîþ çàãðîçó, â 1081 ð. «áhæà
Èãîðå âè÷ü Äàâûäú ñ Âîëî äà ðåìü Ðîñ òèñ ëà âè ÷åìü, ìåñÿöà ìàÿ 18 äåíü.
È ïðè äîñòà Òìó òî ðî êàíþ, è ÿñòà Ðàòè áîðà, è ñhäîñòà Òìó òî ðî êàíè»30.
Ì.Ñ. Ãðó øå âñüêèé ñâîãî ÷àñó ïðè ïóñ êàâ, ùî Äàâèä òà Âîëî äàð «ïîïðî áó -
âàëè â³ä³áðàòè â³ä ßðî ïîëêà Âîëèíü»31. Íà â³äì³íó â³ä Ãðó øå âñüêîãî,
Ì.Ô. Êîò ëÿð ïèøå, ùî äî çàõîï ëåííÿ Òìó òî ðî êàí³ «ï³ñëÿ êîí ÷èíè ²ãîðÿ
ßðîñ ëà âè÷à ìàëèé Äàâèä áóâ õòîçíà-äå»32. Ìè ä³éñíî íå ìàºìî íàòÿêó æîä -
íîãî ³ñòî ðè÷ íîãî äæå ðåëà íà ì³ñöå ïåðå áó âàííÿ ²ãîðå âè÷³â òà ìîëîä øèõ
Ðîñ òèñ ëà âè÷³â äî 1081 ð.
Îðèã³íàëüíó ³íôîð ìàö³þ ïðî ïåðø³ âîëîä³ííÿ Äàâèäà íàâ³â Â.Ì. Òàòè -
ùåâ, ÿêèé ñòâåð äæó âàâ, ùî ï³ñëÿ ñìåðò³ Ñâÿ òîñ ëàâà Âñå âî ëîä íàä³ëèâ
55
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà (1084—1087)
26 Èâàêèí È.Ì. Êíÿçü Âëàäèìèð Ìîíîìàõ è åãî Ïîó÷åíèå. – ×. 1. Ïîó÷åíèå
äåòÿì; Ïèñüìî ê Îëåãó è îòðûâêè. – Ì.,1901. – Ñ.159; Îðëîâ À.Ñ. Âëàäèìèð
Ìîíîìàõ… – Ñ. 143 (Îñòàíí³é ç íèõ íàçèâàâ 8-9 êâ³òíÿ).
27 Äî öèõ ïîä³é Â.À. Êó÷ê³í ïðè â’ÿçóº ³ õðåñ òèíè Ìîíî ìà õî âîãî ñèíà ²çÿñ ëàâà,
õðå ùå íèì áàòü êîì ÿêîãî ñòàâ Îëåã (Êó÷ êèí Â.À. ×óäî ñâ. Ïàí òå ëåé ìîíà è
ñåìåé íûå äåëà Âëà äè ìèðà Ìîíî ìàõà // Ðîñ ñèÿ â ñðåä íèå âåêà è íîâîå
âðåìÿ: Ñáîð íèê ñòà òåé ê 70-ëåòèþ Ë.Â. Ìèëîâà. – Ì., 1999. – Ñ. 58). Òàêå
éîãî ïðè ïó ùåííÿ ìîãëî á âèäà òèñÿ ö³ëêîì ïðè é íÿò íèì, àëå æ â òèõ îáñòà âè -
íàõ òàêèé àêò âèã ëÿ äàâ àáñî ëþòíî çàé âèì, àäæå Îëåã âæå áóâ õðå ùå íèì
áàòü êîì ñòàð øîãî Ìîíî ìà õî âîãî ñèíà Ìñòèñ ëàâà, òà é çà æèòòÿ ²çÿñ ëàâà
ßðîñ ëà âè÷à òàêèé âèá³ð ñâ³òñüêîãî ³ìåí³ äëÿ éîãî âíó ÷à òîãî ïëåì³ííèêà
çàëèøàºòüñÿ äåùî ñóìí³âíèì. À.Ô. Ëèò âèíà òà Ô.Á. Óñïå íñüêèé çàïðî ïî íó -
âàëè äåùî ³íøå äàòó âàííÿ ö³º¿ ïî䳿 – ê³íåöü 1078 ð., âæå ï³ñëÿ çàãè áåë³ ²çÿñ -
ëàâà â áèòâ³ ç Îëå ãîì Ñâÿ òîñ ëà âè ÷åì (Ëèò âèíà À.Ô., Óñïåí ñêèé Ô.Á. Ïóòè
óñâî å íèÿ õðèñ òè àí ñêèõ èìåí â ðóñ ñêèõ êíÿ æåñ êèõ ñåìüÿõ Õ² – íà÷àëà Õ²²² â. //
Ðåëè ãèè ìèðà. Èñòî ðèÿ è ñîâðå ìåí íîñòü. – 2002. – Ì., 2002. – Ñ. 43).
28 Èïàò. – Ñòá. 191; Ëàâð. – Ñòá. 200.
29 Èïàò. – Ñòá. 196; Ëàâð. – Ñòá. 204.
30 Èïàò. – Ñòá. 196; Ëàâð. – Ñòá. 204.
31 Ãðóøåâñüêèé Ì. ²ñòîð³ÿ Óêðà¿íè-Ðóñè. – Ò. 2. – Ê.,1992. – Ñ. 73.
32 Êîò ëÿð Ì.Ô. Ãàëèöüêî-Âîëè íñüêà Ðóñü. – Ê.,1998. – Ñ. 74.
Äàâèäà ²ãîðå âè÷à Òóðî âîì. Òà é äî ïîâ³äîì ëåííÿ ïðî âòå÷ó 1081 ð. Òàòè ùåâ
òåæ çàïðî ïî íó âàâ ñâîþ âåðñ³þ: «Äàâûä Èãî ðå âè÷, ñîãëà ñÿñü ñ Âîëî äà ðåì
Ðîñ òèñ ëà âè ÷åì, ïðè øåä âî Òìó òî ðî êàíü…»33. Î.Ì. Ðàïîâ, êîìåí òó þ÷è ö³
ïîâ³äîì ëåííÿ «²ñòî𳿠Ðîñ³éñüêî¿», òàê ³ íå âèç íà ÷èâñÿ ó ñâî¿é îö³íö³. Ç
îäíîãî áîêó, â³í â³ðíî â³äçíà ÷èâ, ùî òàòè ùåâñüê³ ïîâ³äîì ëåííÿ ñóïåðå÷àòü
«Ïîâ³ñò³ âðå ìåí íèõ ë³ò», äå éäåòüñÿ ïðî òå, ùî, îòðè ìàâøè â äðó ãèé ðàç
êè¿âñüêèé ñò³ë, Âñå âî ëîä «ïîñàäè ….. ßðî ïîëêà Âîëî äè ìåðè, ïðè äàâú åìó
Òóðîâú»34. Ç ³íøîãî áîêó, Î.Ì. Ðàïîâ â³äçíà÷ຠòó íàïî ëåã ëèâ³ñòü, ç ÿêîþ
Òàòè ùåâ çãàäóº ïðî âîëîä³ííÿ Äàâèäà Òóðî âîì ³ ï³ä 1078 ³ ï³ä 1081 ð.35
Íàâ ðÿä ÷è â³í ì³ã ï³òè ó ñâî¿õ âèñ íîâ êàõ äàë³, àäæå, ñòâåð äæó þ÷è, ç îäíîãî
áîêó, ùî «³ñòî ðèêè, ÿê³ çâè íó âà ÷ó þòü Â.Ì. Òàòè ùåâà ó âèãàä êàõ òà ïðè -
ïèñ êàõ, íå ïðàâ³»36, ç ³íøîãî áîêó, íå âäàºòüñÿ äî ïîð³âíÿëü íîãî àíàë³çó
ñâ³ä÷åíü äâîõ ðåäàêö³é äðó ãî¿ ÷àñ òèíè «²ñòî𳿠Ðîñ³éñüêî¿» (ñàì
Î.Ì. Ðàïîâ ïîñèëàºòüñÿ ëèøå íà 2 òà 3 òîìè âèäàííÿ), îäíà ç ÿêèõ áóëà
ñòèë³çîâàíà ï³ä äàâ íüî ðóñüêó ìîâó ³ ñêëà äåíà ç âèïè ñîê ç äæå ðåë, ÿê³
ï³çí³øå ñëó ãó âàëè ïðè íàïè ñàíí³ äðó ãî¿ ðåäàêö³¿ äðó ãî¿ ÷àñ òèíè, ÿêîþ
ò³ëüêè ³ êîðèñ òó âàâñÿ Î.Ì. Ðàïîâ, òà, çàçâè ÷àé, ³ ³íø³ äîñë³äíèêè ç ³ñòîð³¿
Äàâ íüî¿ Ðóñ³. Çâåð íåííÿ æ äî ïåð øî¿ ðåäàêö³¿ äðó ãî¿ ÷àñ òèíè «²ñòîð³¿
Ðîñ³éñüêî¿», ïîáó äî âà íî¿ ïåðå âàæíî íà äæå ðåëüí³é îñíîâ³, äîâî äèòü, ùî â
ðóêàõ Òàòè ùåâà áóëà ëèøå îäíà ç âåðñ³é «Ïîâ³ñò³ âðå ìåí íèõ ë³ò»: «Ïî
ñìåðòè Èçÿñ ëàâëè ßðîñ ëà âè÷à Âñå âî ëîä… ïîñàäè… ßðî ïîëêà â Âîëî äè -
ìåðå, ïðè äàâ åìó Òóðîâ… 6589 (1081) Áåæà Äàâûä Èãî ðå âè÷ ñ Âîëî äà ðåì
Ðîñ òèñ ëà âè ÷åì ïðè äîñòà Òìó òî ðî êàíþ»37. Òàêèì ÷èíîì, îðèã³íàëüíå
ïîâ³äîì ëåííÿ äðó ãî¿ ðåäàêö³¿ äðó ãî¿ ÷àñ òèíè «²ñòî𳿠Ðîñ³éñüêî¿» áóëè,
ñêîð³øå çà âñå, çäî ãàä êàìè Â.Ì. Òàòè ùåâà, íå ï³äêð³ïëå íèìè ïîâ³äîì ëåí -
íÿìè äæå ðåë.
Îðèã³íàëüíå ïðè ïó ùåííÿ ùîäî ìîæ ëè âèõ âîëîä³íü Äàâèäà ²ãîðå âè÷à
ï³ñëÿ ñìåðò³ áàòüêà âèñó íóòå Â.À. Êó÷ê³íèì. Àíàë³çóþ÷è ïîâ³äîì ëåííÿ,
âì³ùåíå ï³ä 1060 ð. ó Òâå ðñüêîìó çá³ðíèêó: «ðàçähëèøà ßðîñ ëà âè÷è Ñìî -
ëå íåñêú ñåáh íà òðè ÷àñòè»»38, â³í ä³éøîâ âèñ íîâêó ïðî òå, ùî ï³ñëÿ ñìåðò³
²ãîðÿ ßðîñ ëà âè÷à Ñìî ëåíñüê, ÷è äîõîäè ç íüîãî, áóëî ðîçä³ëåíî ì³æ Áîðè -
ñîì Âÿ÷åñ ëà âè ÷åì (ñèíîì ïîìåð ëîãî ó 1057 ð. ñìî ëå íñüêîãî êíÿçÿ Âÿ÷åñ -
ëàâà ßðîñ ëà âè÷à), Äàâè äîì òà Âñå âî ëî äîì ²ãîðå âè ÷àìè39. Ñë³äîì çà
56
Àíäð³é Ïëà õîí³í
33 Òàòèùåâ Â.Í. Èñòîðèÿ Ðîññèéñêàÿ... – Ò. 2. – Ñ. 93-94.
34 Èïàò. – Ñòá.195; Ëàâð. – Ñòá. 204.
35 Ðàïîâ Î.Ì. Êíÿæåñêèå âëàäåíèÿ íà Ðóñè… – Ñ. 200.
36 Ðàïîâ Î.Ì. Êíÿæåñêèå âëàäåíèÿ íà Ðóñè… – Ñ. 17.
37 Òàòèùåâ Â.Í. Èñòîðèÿ Ðîññèéñêàÿ... – Ò. 4. – Ñ. 159.
38
Ëåòîïèñíûé ñáîðíèê èìåíóåìûé Òâåðñêîþ ëåòîïèñüþ … – Ñòá. 153. Òàêå ñàìå
ïîâ³äîìëåííÿ áóëî âì³ùåíå ³ ó Ñîô³¿âñüêîìó ² ë³òîïèñ³ (Ñîôèåâñêàÿ ïåðâàÿ
ëåòîïèñü // ÏÑÐË – Ò. V. – Âûï. 1. – Ñ. 131): «È ïîñåìú ðàçäåëèøà Ñìîëåíåñêú íà
òðè ÷àñòè«“.
39
Êó÷êèí Â.À. «Ñëîâî î ïîëêó Èãîðåâå» è ìåæäóêíÿæåñêèå îòíîøåíèÿ 60-õ
ãîäîâ Õ² âåêà // Âîïðîñû èñòîðèè. – 1985. – ¹ 11. – Ñ. 25-26.
Î.ª. Ïðåñ íÿ êî âèì40, Â.À. Êó÷ê³í ââàæàº, ùî «â 1078 ð. ïî ïðè ¿çä³ ç Ñìî ëå -
íñüêà [Âîëî äè ìèð Ìîíî ìàõ. – À.Ï.] ïåðå äàâ áàòüêó 300 çîëî òèõ ãðè âåíü, –
î÷å âèäíî ñìî ëå íñüêó äàíèíó. Êðàòíà òðüîì ñóìà, éìîâ³ðíî ñêëà ëàñÿ ç
äàíèí, ÿê³ ñïëà ÷ó âàëè ðàí³øå êîæ íîìó ç òðüîõ îò÷è÷³â Ñìî ëå íñüêî¿
çåìë³»41. Àëå ñóìà â 300 çîëî òèõ ãðè âåíü, ÿê ìè âêà çó âàëè âèùå, ñêîð³øå çà
âñå, áóëà ïåðå äàíà Âñå âî ëîäó íå Âîëî äè ìè ðîì, à Îëå ãîì Ñâÿ òîñ ëà âè ÷åì,
òîìó é íå ìàëà í³ÿêîãî â³äíî øåííÿ äî Ñìî ëå íñüêà (õî÷à á³ëüø ïðè é íÿò íèì
òóò áóâ áè íàâå äå íèé íàìè ïðè êëàä Á.À. Ðîìà íîâà ïðî áþä æåò Ñìî ëå -
íñüêîãî êíÿç³âñòâà â 20-30 ðð. Õ²² ñò.). Â.À. Êó÷ê³íó çäà ëîñÿ ìîæ ëè âèì âñòà -
íî âèòè çâ’ÿ çîê ì³æ ïîâ³äîì ëåí íÿìè Òâå ðñüêîãî çá³ðíèêà ³ Ñîô³¿âñüêèì ²
ë³òîïè ñîì, à ÷åðåç íüîãî, à òàêîæ ÷åðåç ïîâ³äîì ëåííÿ â³ä 1054 ð. Íîâ ãî ðî -
äñüêîãî IV ë³òîïèñó42 ç íîâ ãî ðî äñüêèì çâî äîì Õ² ñò. Àëå íàì çäàºòüñÿ, ùî
ñïðîáà ïåðåíåñòè ïðàê òèêó ïîä³ëó äîõîä³â ç êíÿç³âñòâà ì³æ ñïàäêîºìöÿìè,
ÿêà ³ñíó âàëà ç ê³íöÿ ÕIV ñò. (òàê, Î.ª. Ïðåñ íÿ êîâ, íàïðèê ëàä, ïîñèëàºòüñÿ íà
ïðå öå äåíò ç ÷àñ³â êíÿ çþ âàííÿ ²âàíà Êàëèòè), íà ñòîë³òòÿ Õ² âèìàãຠäåùî
ñåðé îçí³øèõ äîêàç³â. Òèì ïà÷å, ùî Â.À. Êó÷ê³í, íåïîì³òíî äëÿ ñåáå, ñïðîñ -
òîâóº ìîæ ëè âèé çâ’ÿ çîê ì³æ Òâå ðñüêîþ çá³ðêîþ òà íîâ ãî ðî äñüêèì ë³òîïè -
ñàí íÿì Õ² ñò., ñòâåð äæó þ÷è, ùî äàòó âàííÿ 1054 ð. º íåâ³ðíèì, à â ïîõ³äí³é
â³ä íèõ ñòàòò³ º á³ëüø ïðè é íÿò íîþ. Âèíèêຠïèòàííÿ, – íà îñíîâ³ ÷îãî æ
òîä³ ë³òîïè ñåöü XVI ñò. âèï ðàâ ëÿâ ïîìèëêè äàòó âàííÿ ó ïðî òîã ðàô³?!
Ìóñèìî âèç íàòè, ùî í³÷îãî íå çíàºìî ïðî âîëîä³ííÿ Äàâèäà ²ãîðå âè÷à äî
1081 ð., àëå, çà àíà ëî㳺þ ç äîëåþ Îëåãà Ñâÿ òîñ ëà âè÷à, ìóñèìî ïðè ïóñ òèòè,
ùî ÿêùî â³í ³ çàé ìàâ äî òîãî ÿêèéñü êíÿç³âñüêèé ñò³ë, òî âòðà òèâ éîãî â óñî -
áè öÿõ ê³íöÿ 70-õ – ïî÷àòêó 80-õ ðð. Õ² ñò.
Âîðîæà äî ßðî ïîëêà àêö³ÿ Âîëî äàðÿ Ðîñ òèñ ëà âè÷à ó 1081 ð. çäàºòüñÿ íàì
íåìîæ ëè âîþ ³ ç îãëÿäó íà ïîâ³äîì ëåííÿ ñòàòò³ 1084 ð.: «Â ëhòî 6592. Ïðè -
õîäè ßðî ïîëêú êî Âñå âî ëîäó íà Âåëèêú äåíü. Â ñå æå âðåìÿ âûáhãîñòà
Ðîñ òèñ ëà âè÷à 2 îò ßðî ïîëêà, è ïðè øåäøà ïðî ãíàñòà ßðî ïîëêà»43. Öèìè
äâîìà Ðîñ òèñ ëà âè ÷àìè ìîãëè áóòè ëèøå Âîëî äàð ³ Âàñèëüêî, îñê³ëüêè
Ðþðèê, ÿê ìè çãà äó âàëè âèùå, âæå ìàâ âëàñ íèé ñò³ë – Ïåðå ìèøëü. Íàâ ðÿä
÷è ßðî ïîëê íàäàâ áè ïðè òó ëîê ñâî¿ì íåäàâí³ì êîí êó ðåí òàì.
Êîíôë³êò íàâêîëî Âîëèí³ áóâ âäàëî âèêî ðèñ òà íèé Âñå âî ëî äîì. Êîëè éîãî
ñèí Ìîíî ìàõ âèáèâ ç Âîëî äè ìèðà Ðîñ òèñ ëà âè÷³â, â³í ì³ã äèê òó âàòè ßðî -
ïîëêó ²çÿñ ëà âè÷ó áóäü-ÿê³ óìîâè.  ðåçóëü òàò³, ç îêðà¿í íèõ âîëè íñüêèõ
çåìåëü áóëî íàð³çàíî äåê³ëüêà íîâèõ âîëîñ òåé äëÿ áóíò³âíèõ «³çãî¿â».
Ïî-ïåðøå, çåìë³ ó Ïîäí³ñòðîâ’¿ îòðè ìàëè ìîëîäø³ Ðîñ òèñ ëà âè÷³. Ïî-äðóãå,
57
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà (1084—1087)
40 Ïðàâäà, ñàì Î.ª. Ïðåñ íÿ êîâ ââà æàâ, ùî Ñìî ëåíñüê, ÿê ³ Âîëèíü â 1057 ð.
ïîä³ëèëè ì³æ ñîáîþ òðè ñòàð øèõ ßðîñ ëà âè÷à (Ïðåñ íÿ êîâ À.Å. Ëåê öèè ïî
ðóñ ñêîé èñòî ðèè. Êèåâ ñêàÿ Ðóñü // Ïðåñ íÿ êîâ À.Å. Êíÿ æîå ïðàâî â Äðåâ íåé
Ðóñè. Ëåê öèè ïî ðóñ ñêîé èñòî ðèè. – Ì., 1993. – Ñ. 389).
41
Êó÷êèí Â.À. «Ñëîâî î ïîëêó Èãîðåâå» è ìåæäóêíÿæåñêèå îòíîøåíèÿ... –
Ñ. 26. – ïðèì. 58; Ïðåñíÿêîâ À.Å. Êíÿæîå ïðàâî … – Ñ. 44. – ïðèì. 3.
42
Íîâãîðîäñêàÿ IV ëåòîïèñü // ÏÑÐË – Ò. IV. – Âûï. 1. – Ïã., 1915 (Ì., 2000). –
Ñ. 118.
43 Èïàò. – Ñòá. 196; Ëàâð. – Ñòá. 205.
áóëî âëàø òî âàíî ³ Äàâèäà ²ãîðå âè÷à, ÿêèé ñàìå 1084 ð. âèð³øèâ íàãà äàòè
Âñå âî ëîäó ïðî ñâî¿ ïðàâà: «Â ñå æ ëhòî Äàâûäú çàÿ ãðüêû âú Îëåøüè, è
çàÿ ó íèõ èìhíüå. Âñå âî ëîäú æå, ïîñëàâú, ïðè âåäå è, è âäàñòà åìó
Äîðî ãî áóæü»44. Ì.Ñ.Ãðó øå âñüêèé ââà æàâ, ùî ïîãî ðè íñüêèé Äîðî ãî áóæ
íàëå æàâ äî òîãî ßðî ïîëêó45, ùî äîâåñòè ìàéæå íåìîæ ëèâî. Ïîãî ðèíó ùå ó
1060 ð., ï³ñëÿ ïåðå õîäó ²ãîðÿ ßðîñ ëà âè÷à äî Ñìî ëå íñüêà, áóëî ïðè ëó ÷åíî äî
äîìåí³àëü íèõ âîëîä³íü êè¿âñüêîãî êíÿçÿ. Òà é ó ïîä àëü øîìó, ÿê ò³ëüêè
Äàâèä ñ³äàâ ó Âîëî äè ìèð³ ç äîç âîëó Âñå âî ëîäà, îñòàíí³é çàáè ðàâ ñîá³ Äîðî -
ãî áóæ. Ö³º¿ ïîë³òèêè äîò ðè ìó âàâñÿ ³ Ñâÿ òî ïîëê ²çÿñ ëà âè÷.
Îòæå, Âñå âî ëîä âèä³ëèâ Äàâèäó ²ãîðå âè÷ó ÷àñ òèíó âëàñ íèõ âîëîä³íü. Ç
³íøîãî áîêó, ö³ çåìë³ ó ìèíó ëîìó íàëå æàëè áàòü êîâ³ Äàâèäà ²ãîðþ, ùî ìàëî
íàãà äó âàòè äîðî ãî áóçü êîìó êíÿçþ ïðî îò÷èíí³ ïðàâà íà âñþ Âîëèíü. Çàó -
âàæó, ùî âñ³ êîí êó ðåíòè Âñå âî ëîäà ìàëè «îò÷èíí³» ïðàâà íà Âîëèíü, – àäæå
³ áàòüêè ²çÿñ ëà âè÷³â, ³ ²ãîðå âè÷³â, ³ Ðîñ òèñ ëà âè÷³â âîëîä³ëè êîëèñü çåì ëÿìè ó
öüîìó ðåã³îí³, ùî âêðàé çàïëó òó âàëî ñèòóàö³þ.
Òàêèì ÷èíîì, Âñå âî ëîäó âäà ëîñÿ ç³áðàòè âñ³õ ñâî¿õ êîí êó ðåíò³â äî îäíîãî
êîøèêà, ³ çàëè øà ëîñÿ ëèøå ÷åêàòè, ïîêè âîíè ïåðå á’þòü îäèí îäíîãî. Êðèçà
íàñòàëà âæå íàñòóï íîãî ðîêó: «ßðî ïîëêú æå õîòÿøå èòè íà Âñå âî ëîäà,
ïîñëó øàâú çëûõ ñîâhòíèêú, ñå óâå äàâú, Âñå âî ëîäú ïîñëà ïðî òèâó åìó
Âîëî äè ìåðà. ßðî ïîëêú æå, îñòà âèâú ìàòåðü ñâîþ è äðó æèíó Ëó÷üñêh,
áåæà â Ëÿõû. Âîëî äè ìåðó æå ïðè øåäøþ Ëó÷üñêó, è âäà øàñÿ ëó÷àíå.
Âîëî äè ìåðú æå ïîñàäè Äàâûäà Âîëî äè ìåðè, âú ßðî ïîëêà ìhñòî, à
ìàòåðü ßðî ïîë÷þ, è æåíó åãî è äðó æèíó åãî ïðè âåäå Êûåâó, è èìåh íüå
âçåìú åãî»46. Ïðî âîðîæ³ íàì³ðè ßðî ïîëêà Âñå âî ëîä ì³ã ä³çíà òèñÿ ëèøå â³ä
Äàâèäà ²ãîðå âè÷à (äëÿ òîãî, ùîá ðóøèòè íà Êè¿â, ßðî ïîëêó òðåáà áóëî ïðî -
éòè ïîâç Äîðî ãî áóæ). ßê íàì çäàºòüñÿ, ñàìå Äàâèäó âäà ëîñÿ íàìî âèòè êîí -
êó ðåíòà ³ òàêèì ÷èíîì ñ³ñòè ó Âîëî äè ìèð³. Ïðàâäà, ç âæå ³ áåç òîãî óð³çàíèõ
âîëîä³íü ßðî ïîëêà, ñêîð³ø çà âñå, áóëî âèä³ëåíî ùå îäíå êíÿç³âñòâî, â ÿêîìó
ñ³â Âîëî äè ìèð Ìîíî ìàõ, îñê³ëüêè íàñòóï íîãî ðîêó ßðî ïîëê çóñòð³â éîãî
ñàìå íà Âîëèí³47. Ö³ëêîì ìîæ ëèâî, ùî Ìîíî ìàõ êîí òðî ëþ âàâ ñèòóàö³þ ç
êîíô³ñêî âà íîãî â ßðî ïîëêà Ëóöüêà, äî ÿêîãî áóëî äîäàíî â³ä áàòüêà ³ Äîðî -
ãî áóæ.
Íà äóìêó áàãàòüîõ äîñë³äíèê³â, ïî䳿 íà Âîëèí³ 1084-1086 ðð. áóëè ïîâ’ÿ -
çàí³ íå ò³ëüêè ç âíóòð³øí³ìè ñóïåðå÷êàìè â ðîä³ Ðþðè êî âè÷³â48. Àäæå òîä³
íå çðî çóì³ëî, ÷îìó ïîçà öèì êîíôë³êòîì çàëè øèâñÿ áðàò ßðî ïîëêà Ñâÿ òî -
ïîëê ²çÿñ ëà âè÷, ÿêèé êíÿ æèâ òîä³ ó Íîâ ãî ðîä³ (ïðî äåÿê³ ö³êàâ³ îáñòà âèíè
58
Àíäð³é Ïëà õîí³í
44 Èïàò. – Ñòá. 196; Ëàâð. – Ñòá. 205.
45 Ãðóøåâñüêèé Ì. ²ñòîð³ÿ Óêðà¿íè-Ðóñè. – Ê., 1994. – Ò. 2. – Ñ. 74.
46 Èïàò. – Ñòá. 197; Ëàâð. – Ñòá. 205.
47 Ãðóøåâñüêèé Ì. ²ñòîð³ÿ Óêðà¿íè-Ðóñè. – Ò. 2. – Ñ. 76.
48 Ïðàâäà, äåÿê³ ³ñòî ðèêè âáà ÷à þòü ó âèã íàíí³ ßðî ïîëêà ç Âîëî äè ìèðà ïåðå -
âàæíî çìîâó ãîðî äÿí: Ôðî ÿ íîâ È.ß., Äâîð íè ÷åíêî À.Þ. Ãîðîäà-ãîñó äà ðñòâà
Äðåâ íåé Ðóñè. – Ë., 1988. – Ñ. 114; Ìàéî ðîâ À.Â. Ãàëèöêî-Âîëûí ñêàÿ Ðóñü.
Î÷åðêè ñîöè àëüíî-ïîëè òè ÷åñ êèõ îòíî øå íèé â äîìîí ãî ëüñêèé ïåðèîä.
Êíÿçü, áîÿðå è ãîðîä ñêàÿ îáùèíà. – ÑÏá., 2001. – 91-93.
öüîãî «íåé òðàë³òåòó» ìè ñêà æåìî íèæ÷å). Öèì ñóïåðå÷êàì ñïðè ÿëè é ³íø³
îáñòà âèíè. Ïî-ïåðøå, ßðî ïîëê áóâ äâîþð³äíèì áðà òîì ïîëüñüêîãî êîðîëÿ
Âëà äèñ ëàâà Ãåð ìàíà (ìàò³ð’þ ßðî ïîëêà áóëà äî÷êà Êàçè ìèðà ² Ãåð òðóäà).
Ñàìå òîìó â³í âò³ê äî Ïîëüù³, ñêî ðèñ òàâ øèñü, âî÷å âèäü, ò³ºþ îáñòà âè íîþ,
ùî çãà äàíà ò³òêà Âëà äèñ ëàâà Ãåð ìàíà, âäîâà ²çÿñ ëàâà, ïîòðà ïèëà ó ïîëîí äî
Âñå âî ëîäà ßðîñ ëà âè÷à. Íà äîäà òîê çãà äàéìî áóëëó Ïàïè Ãðè ãîð³ÿ VII â³ä
17 êâ³òíÿ 1075 ð., çã³äíî ÿêî¿ íîâîíà âåð íå íèé ï³ääà íèé ðèìñüêî¿ Öåð êâè, äî
òîãî æ, ÷îëîâ³ê äîíüêè ãðàôà Ìåé ñå íñüêîãî Îòòîíà Êóí³ãóíäè49 – ßðî ïîëê
²çÿñ ëà âè÷ â î÷àõ â³ðíèõ Ïàïñüêîìó ïðå ñòîëó âîëî äàð³â áóâ íàñòóï íè êîì
âåëè êîãî êíÿç³âñòâà êè¿âñüêîãî50. Äëÿ â³ðíîãî ñîþç íèêà Ðèìó ïîëüñüêîãî
êíÿçÿ öå áóëî êåð³âíèö òâîì äî ä³é. Çðî çóì³ëî, ùî ó áîðîòüá³ ç Ïîëü ùåþ òà
ñîþç íèì ²çÿñ ëàâó Ïàïîþ Âñå âî ëîä ìàâ áè ñïåð òèñÿ íà ñîþç ç ¿õ ãîëîâ íèìè
ñóï ðî òèâ íè êàìè – ïåðå äóñ³ì ç Ãåð ìà íñüêîþ ³ìïåð³ºþ.
ßê ââàæຠÎ.Â. Íàçà ðåíêî, çáëè æåííÿ ì³æ êè¿âñüêèì êíÿ çåì òà
²ìïåð³ºþ â³äáó ëîñÿ ñàìå ó 1085-1086 ðð. Êðî êàìè íàçóñòð³÷ ñòàëè øëþá
ì³æ äî÷ êîþ Âñå âî ëîäà ªâïðàêñ³ºþ é ñàê ñî íñüêèì ìàðêãðà ôîì
Ãåíð³õîì ²² Äîâ ãèì òà ïîñ îëüñòâî àíòè ïàïè Êëè ìåíòà ²²², ï³äòðè ìó âà -
íîãî ³ìïå ðà òî ðîì Ãåíð³õîì IV, äî Êèºâà51. Íà ñèíîä³ ó Ìàéíö³ 1085 ð.
ñîþç íèêà ³ìïå ðà òîðà ÷åñü êîãî êíÿçÿ Âðà òèñ ëàâà ²² áóëî ïðî ãî ëî øåíî
êîðî ëåì ×åõ³¿ òà Ïîëüù³. Çà äóì êîþ Î.Â. Íàçà ðåíêà, öÿ ïîä³ÿ, à òàêîæ
ïîñ îëüñòâî Âñå âî ëîäà äî ³ìïå ðà òîðà ç ïðî ïî çèö³ºþ ïðî øëþáíó óãîäó,
ìàëè çìó ñèòè Âëà äèñ ëàâà-Ãåð ìàíà òà ñîþç íîãî éîìó ßðî ïîëêà äî êðîê³â
ó â³äïîâ³äü. Ïî-ïåðøå, Âëà äèñ ëàâ-Ãåð ìàí ïîâåð íóâ äî Ïîëüù³ ñâîãî
ïëåì³ííèêà Ìåøêà, ñèíà Áîëåñ ëàâà ²², ÿêèé ïåðå õî âó âàâñÿ â Óãîð ùèí³.
Öåé àêò ñâ³ä÷èâ ïðî íàìà ãàííÿ óêð³ïèòè ñïàäêîºìñòâî êíÿç³âñüêîãî
ñòîëó, àäæå ºäèíîìó çàêîí íîìó ñèíó Âëà äèñ ëàâà-Ãåð ìàíà Áîëåñ ëàâó íà
öåé ìîìåíò áóâ ò³ëüêè ð³ê. Ïîçàø ëþá íèé æ ñèí ïîëüñüêîãî êíÿçÿ Çá³ãíåâ
áóâ çàðó÷ íè êîì ó Ãåð ìàí³¿. Íàïå ðå äîäí³ äðó æèíà Âëà äèñ ëàâà-Ãåð ìàíà
ïîìåðëà ðîäàìè, à ñàì êíÿçü íå âèð³çíÿâñÿ äîá ðèì çäî ðîâ ’ÿì.
Íà êîðèñòü ³ñíó âàííÿ ñîþçó Âëà äèñ ëàâà-Ãåð ìàíà ç ÿêè ìîñü ðóñü êèì
êíÿ çåì ñâ³ä÷èòü îïîâ³äàííÿ ïîëüñüêèõ äæå ðåë ïðî øëþá Ìåøêà ç ðóñü -
êîþ êíÿæ íîþ: «Òîìó éîãî äÿäÿ Âëà äèñ ëàâ âèð³øèâ çàêëè êàòè þíàêà ó
Ïîëüùó … ³, íå çâà æà þ÷è íà çàçäð³ñíó äîëþ, îäðó æèòè éîãî ç ðóñü êîþ
ä³â÷è íîþ»52. «Ðî÷ íèê êðàê³âñüêîãî êàï³òóëó», «Ñâåí òîê øèñü êèé ðî÷ íèê
59
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà (1084—1087)
49 Ïàøóòî Â.Ò. Âíåø íÿÿ ïîëè òèêà Äðåâ íåé Ðóñè. – Ì., 1968. – Ñ. 124.
50 Gregorius VII P.M. Demetrio Izjaslao magno duci Kiovienci // Monumenta
Ucrainae Historica. – Òîì 1. (1075-1623) / dzáðàâ ìèò ðî ïî ëèò Àíäðåé Øåï -
òèöü êèé / Centro di studi superiori Ukraina a Roma, Âèäàííÿ óêð à¿íñüêîãî êàòî -
ëèöü êîãî óí³âåð ñè òåòó. – Ðèì, 1964. – Ñ. 1.
51 Íàçà ðåíêî À.Â. Äðåâ íÿÿ Ðóñü íà ìåæ äó íà ðîä íûõ ïóòÿõ. Ìåæ äèñ öèïëè-
íàðíûå î÷åðêè êóëü òóð íûõ, òîð ãî âûõ, ïîëè òè ÷åñ êèõ ñâÿ çåé IX-XII âåêîâ. –
Ì., 2001. – Ñ. 539-547.
52 Õðî íèêà Ãàëëà Àíîíèìà // Ùàâå ëåâà Í.È. Ïîëüñêèå ëàòè íî ÿ çû÷ íûå ñðåä íå -
âå êî âûå èñòî÷ íèêè: Òåê ñòû, ïåðå âîä, êîì ìåí òà ðèé. – Ì., 1990. – Ñ. 54.
äàâí³é» òà «Ðî÷ íèê ñòèñ ëèé» íàâî äÿòü äàòó öüîãî øëþáó – 1088 ð.53 ßí Äëó -
ãîø çíàâ ³ ³ì’ÿ äðó æèíè Ìåøêà – ªâäîê³ÿ ²çÿñ ëàâíà, ñåñ òðà ßðî ïîëêà òà
Ñâÿ òî ïîëêà ²çÿñ ëà âè÷³â54. Ì. Áàóì ãàð òåí, Â.Ò. Ïàøóòî, Î.Á. Ãîëîâêî,
Ä. Äîíñüêîé ïîâí³ñòþ ñïðèé íÿëè öþ ³äåí òèô³êàö³þ äðó æèíè Ìåøêà55,
õî÷à ùå Î. Áàëü öåð çâåð íóâ óâàãó íà òîé ôàêò, ùî ³ìåíà Ìåøêà òà éîãî
äðó æèíè çà Äëó ãî øåì äèâ íèì ÷èíîì çá³ãàþòüñÿ ç ïàðîþ ³ìåí Ìåøêà ²²²
Ñòà ðîãî òà ªâäî곿 ²çÿñ ëàâíè (äî÷êà ²çÿñ ëàâà Ìñòèñ ëà âè÷à) â Õðîí³ö³
Êàä ëóáêà ³ ïîÿñ íþ âàâ öå òèì, ùî Äëó ãîø ïðî ñòî çàïëó òàâñÿ ó äæå ðå ëàõ –
³ì’ÿ äðó æèíè Ìåøêà â³í çàçíà ÷èâ ÿê íåâ³äîìå56. Â.Ò. Ïàøóòî íàçè âàâ
ñóìí³âè Î. Áàëü öåðà áåçï³äñòàâ íèìè, ³, â ñâîþ ÷åðãó, íàãî ëî ñèâ íà òîìó,
ùî äæå ðå ëîì Äëó ãîøà áóâ âòðà ÷å íèé Êè¿âñüêèé ë³òîïèñ íèé çâ³ä 1237 ð.,
ÿêèé çáåð³ã ïîâ³äîì ëåííÿ ïðî øëþá äîíüêè ²çÿñ ëàâà57. Òà âñå æ òàêè,
äóìêà ïðî òå, ùî Êè¿âñüê³é çâ³ä 1237 ð. ó ÷àñ òèí³ «Ïîâ³ñò³ âðå ìåí íèõ ë³ò»
áóâ íàáà ãàòî ³íôîð ìà òèâí³øèì, âèê ëèêຠñóìí³âè. Àäæå, ÿê ïðà âèëî,
äîäàò êîâà ³íôîð ìàö³ÿ ó ï³çí³øèõ çâî äàõ ïðî ³ìåíà òà øëþáè äàâ íüî ðóñü -
êèõ êíÿç³â ́ ðóíòóºòüñÿ íà ïîâ³äîì ëåí íÿõ ñèíî äèê³â òà ïîìÿí íèê³â, à ³íø³
äæå ðåëà äîäàò êî âèõ â³äîìîñ òåé âîëè íñüêîãî ïîõîä æåííÿ âàðòî øóêàòè ó
âòðà ÷å íèõ ì³ñöå âèõ çàïè ñàõ (õî÷à ïðè ïè ñó âàòè äî íèõ âñ³ íåçðî çóì³ë³ çà
ïîõîä æåí íÿì ïîâ³äîì ëåííÿ ïîëüñüêèõ ñåðåä íüîâ³÷íèõ ³ñòî ðèê³â òà,
íàïðèê ëàä, Â.Ì. Òàòè ùåâà, òåæ íå âàðòî), à íå ó âòðà ÷å íèõ ñïèñ êàõ
«Ïîâ³ñò³ âðå ìåí íèõ ë³ò».
Î.Â. Íàçà ðåíêî êðè òèêóº ². Äëó ãîøà ç äåùî ³íøèõ çàñàä. Ïî-ïåðøå, â³í
íàãî ëîøóº íà íåâ³äïîâ³äíîñò³ â³êó Ìåøêà òà ãàäà íî¿ äî÷êè ²çÿñ ëàâà ²çÿñ -
ëà âè÷à â³ä Ãåð òðóäè – Ìåøêî íàðî äèâñÿ 1069 ð., à Ãåð òðóäà, éîãî ìîæ -
ëèâà òåùà, – áëèçüêî 1025 ð., òîáòî äî 1069 ð. âæå ìîãëà ìèíóòè â³ê, êîëè
áóëà á â çìîç³ íàðî äèòè äèòèíó58. Çàç íà ÷èìî â³ä ñåáå, ùî òî÷íà äàòà
íàðîä æåííÿ Ãåð òðóäè íåâ³äîìà. ̄ ¿ ìîæíà äåùî â³äñó íóòè â³ä 1025 ð., òà é
ïðàê òèêà øëþá³â, êîëè äðó æèíà ñòàðøà çà ÷îëîâ³êà (â öüîìó âèïàäêó
ìîâà ìîæå éòè ïðî ð³çíèöþ 3-5 ðîê³â), áóëà ³ çàëèøàºòüñÿ äîâîë³ ïîøè ðå -
íîþ. Àðãóìåíò æå Î.Â. Íàçà ðåíêà, ùî øëþáè ðîäè÷³â ó ï’ÿ òîìó êîë³í³
áóëè íåìîæ ëè âèìè ç òî÷êè çîðó õðèñ òè ÿ íñüêîãî ïðàâà, íå º êîðåê òíèì, öå
60
Àíäð³é Ïëà õîí³í
53 Ðî÷ íèê êðà êîâ ñêîãî êàïè òóëà; Ñâåí òîê øèñ êèé ðî÷ íèê äðåâ íèé; Ðî÷ íèê êðàò -
êèé // Ùàâå ëåâà Í.È. Ïîëüñêèå ëàòè íî ÿ çû÷ íûå ñðåä íå âå êî âûå èñòî÷ íèêè:
Òåê ñòû, ïåðå âîä, êîì ìåí òà ðèé. – Ì., 1990. – Ñ. 148, 154, 156.
54 Joannis Dlugossi. Historiae Polonicae / Ed. A.Przezdziecki. – Cracoviae, 1873. –
Lib. IV. – P. 161.
55 Baumgarten N. De. Genealogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes
du Xe au XIIIe siecle. – Roma, 1927. – Ð. 10-11. – Table II. – ¹. 4; Ïàøóòî Â.Ò.
Âíåø íÿÿ ïîëè òèêà Äðåâ íåé Ðóñè. – Ì., 1968. – Ñ. 43; Ãîëîâêî À.Á. Äðåâ íÿÿ
Ðóñü è Ïîëüøà â ïîëè òè ÷åñ êèõ âçà è ìî îò íî øå íèÿõ Õ – ïåð âîé òðåòè Õ²²² ââ. –
Ê., 1988. – Ñ. 59; Äîí ñêîé Ä. Ñïðà âî÷ íèê ïî ãåíå à ëî ãèè Ðþðè êî âè ÷åé. – ×.1.
(ñåðå äèíà ²Õ – íà÷àëî Õ²V ââ.) – Ðåíí, 1991. – Ñ. 33-34.
56 Balzer O. Genealogia Piastow. – Krakow, 1895. – S. 86-87; Õðî íèêà ìàãèñ òðà
Âèí öåí òèÿ Êàä ëóáêà // Ùàâå ëåâà Í.È. Ïîëüñêèå ëàòè íî ÿ çû÷ íûå ñðåä íå âå -
êî âûå èñòî÷ íèêè: Òåê ñòû, ïåðå âîä, êîì ìåí òà ðèé. – Ñ.105.
57 Ïàøóòî Â.Ò. Î÷åðêè ïî èñòî ðèè Ãàëèöêî-Âîëûí ñêîé Ðóñè. – Ì., 1950. – Ñ. 18,
25-29.
58 Íàçà ðåíêî À.Â. Äðåâ íÿÿ Ðóñü íà ìåæ äó íà ðîä íûõ ïóòÿõ … – Ñ. 547-548.
çâè ÷àéíà ïðàê òèêà, à íå ïîîäè íîê³ âèïàäêè (õî÷à é ä³éñíî, öå áóëî çàáî ðî -
íåíî öåð êâîþ). Ç ³íøîãî áîêó, îáå ðåæí³ñòü Î. Áàëü öåðà, íà íàøó äóìêó, º
âèï ðàâ äà íîþ, – ³ ìè áóäåìî ìàòè íàãîäó ïîâåð íó òèñÿ äî îáñòà âèí öüîãî
øëþáó äåùî ï³çí³øå.
Àëå, ÿêùî Î.Â. Íàçà ðåíêî øóêຠìîòèâè Âîëè íñüêîãî êîíôë³êòó ó
â³äíî ñè íàõ â ñåðå äèí³ ï’ÿ òè êóò íèêà Ðóñü – Ïîëüùà – Ãåð ìàí³ÿ – ×åõ³ÿ –
Óãîð ùèíà, òî íàì çäàºòüñÿ, ùî äî öüîãî ñë³ä çàëó ÷èòè â³äîìîñò³ ïðî
ó÷àñòü êî÷î âèê³â ó öèõ êîíôë³êòàõ. Àäæå, çà ñâ³ä÷åí íÿìè äæå ðåë, âæå íà
ïî÷àòêó 1080-õ ðð. ïî÷à ëèñÿ àêòèâí³ íàïàäè ïîëîâö³â íà òåðè òîð³þ
Ïîëüù³, ñîþç íè êîì ÿêèõ âèñ òó ïàëè Ðîñ òèñ ëà âè÷³. ² ÿêùî «Ïîâ³ñòü âðå -
ìåí íèõ ë³ò» ïåð øèé òàêèé ïîõ³ä â³äíî ñèòü äî 1092 ð.59, òî Ì. Ñòðèé êî -
âñüêèé äàòóº ïî÷à òîê íàá³ã³â Âàñèëüêà ç ïîëîâ öÿìè äî 1082 ð.60. Íàì
çäàºòüñÿ íåîáõ³äíèì â³äñó íóòè öþ äàòó íà íàñòóï íèé 1083 ð., êîëè Âîëî -
äàð Ðîñ òèñ ëà âè÷ òà Äàâèä ²ãîðå âè÷ áóëè âèã íàí³ Îëå ãîì Ñâÿ òîñ ëà âè ÷åì
ç Òìó òî ðî êàí³. Õî÷à ìîæ ëèâî, ùî Âàñèëüêî ä³ÿâ ³ äî ïîâåð íåííÿ ñâîãî
áðàòà íà âëàñ íèé ðîç ñóä.  áîðîòüá³ çà áàòüê³âñüêó Âîëèíü Ðîñ òèñ ëà âè÷³
ñòà âàëè âîðî ãàìè ßðî ïîëêà ²çÿñ ëà âè÷à, òîìó òîé ³ ñïðèé ìàâñÿ Âëà äèñ ëà -
âîì-Ãåð ìà íîì ÿê îõî ðî íåöü ñõ³äíèõ êîð äîí³â â³ä êî÷î âèê³â.
Ïðàâäà, ïîëîâö³ òà ïå÷åí³ãè çàãðî æó âàëè Ïîëüù³ ³ ç áîêó Óãîð ùèíè.
Àäæå âîíè ñêëà äàëè â³éñüêî êîðîëÿ Øàëà ìîíà â áîðîòüá³ çà òðîí 1086 ð.
òà ó ïîõîä³ íà ³çàíò³þ 1087 ð.61 ¯õ â³éñüêîâ³ ïîñå ëåííÿ â Óãîð ùèí³ òà
Ñëî âà÷ ÷èí³ ñÿãàëè êîð äîí³â ç Ïîëü ùåþ62.
Îòæå, ó 1080-õ ðð. â ðåã³îí³ ïåðå òíó ëèñÿ, ç îäíîãî áîêó, íàì³ðè Âñå âî -
ëîäà ßðîñ ëà âè÷à ïåðåíåñòè ïîë³òè÷íó íàïðóãó ç ï³âäåí íèõ êîð äîí³â
ñâî¿õ âëàñ íèõ âîëîä³íü äî Âîëèí³, ÿêà áóëà áàçîþ ãîëîâ íîãî ïðå òåí äåíòà
íà êè¿âñüêèé ñò³ë, à, ç ³íøîãî, – ïðàã íåííÿ Âëà äèñ ëàâà-Ãåð ìàíà äî
ïîë³òè÷ íî¿ ñòàá³ëüíîñò³ â ðåã³îí³, ãàðàíòà ÿêî¿ â³í âáà ÷àâ ó ßðî ïîëêó
²çÿñ ëà âè÷³. Äëÿ Âñå âî ëîäà ãîëîâ íîþ ìåòîþ, ìàáóòü, áóëî ñïðî âî êó âàòè
ßðî ïîëêà äî àêòèâ íèõ ä³é ïðîòè Ðîñ òèñ ëà âè÷³â òà Äàâèäà ²ãîðå âè÷à.
Àäæå, â òàêîìó âèïàäêó, ñàìå ó íüîìó âñ³ ñòî ðîíè êîíôë³êòó âáà ÷àëè á
ºäèíîãî ãàðàíòà ö³ë³ñíîñò³ ñâî¿õ âîëîä³íü. Àëå, ïîïðè ïîâ³äîì ëåííÿ
ë³òîïèñó òà âïåâ íåí³ñòü ³ñòî ðèê³â, ó íàñ íåìຠæîä íîãî ïðè âîäó ââà æàòè,
ùî ³íôîð ìàö³ÿ ïðî ï³äãî òîâêó ßðî ïîë êîì íàïàäó íà Âñå âî ëîäà
â³äïîâ³äຠä³éñíîñò³. Àäæå ë³òîïè ñåöü íå ðîáèòü æîä íîãî íàòÿêó íà òå,
ÿêèì ÷èíîì Âñå âî ëîä ä³çíàâñÿ ïðî íüîãî òà ïðî òîé ôàêò, ùî â³í áóâ
61
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà (1084—1087)
59 Èïàò. – Ñòá. 206.; Ëàâð. – Ñòá. 215.
60 Kronika Polska, Litewska, Zmodzka y wszystkiey Rus: Macieja Stryjkowskiego. –
Warszawa, 1846. – S. 173.
61 Âàñèëü åâ ñêèé Â.Ã. Âèçàí òèÿ è ïå÷å íåãè // Âàñèëü åâ ñêèé Â.Ã. Òðóäû. – Ò. 1. –
ÑÏá., 1908. – Ñ. 48-49; Ðàñîâ ñêèé Ä.À. Ïîëîâöû // Seminarium
Kondakovianum. Recueil d’etudes. Archeologie. Histoire de l’art. Etudes
Byzantines. – VIII. – Institut Kondakov, Praha, 1935. – S. 181; Êíÿçü êèé È.Î.
Âèçàí òèÿ è êî÷åâ íèêè þæíî ðóñ ñêèõ ñòå ïåé. – Êîëîìíà, 2000. – Ñ. 38-39.
62 Ðàñîâ ñêèé Ä.À. Ïå÷å íåãè, òîðêè è áåðåí äåè íà Ðóñè è â Óãðèè // Seminarium
Kondakovianum. Recueil d’etudes. Archeologie. Histoire de l’art. Etudes
Byzantines. – VI. – Institut Kondakov, Praha, 1935. – S. 1-50.
³í³ö³éîâà íèé “çëèìè” ðàä íè êàìè. Òà é ñàì ìîòèâ “çëèõ ðàä íèê³â” º ëèøå
ë³òåðà òóð íèì êë³øå. Íàâ³òü çðîá ëåíå íàìè âèùå ïðè ïó ùåííÿ ïðî ìîæ -
ëèâó íàìîâó ç áîêó Äàâèäà ²ãîðå âè÷à íå âèã ëÿäຠïåðå êîí ëè âèì. Ñêîð³ø
çà âñå, í³ÿêî¿ ñïðîáè ïîâñòàííÿ íå áóëî. Íå äî÷å êàâ øèñü àêòèâ íèõ ä³é ç
áîêó ßðî ïîëêà ²çÿñ ëà âè÷à, Âñå âî ëîä ñàì âäàâñÿ äî ïðå âåí òèâ íèõ ä³é, à
ë³òîïèñíà ñòàòòÿ ìàëà ïðî ñòî âèï ðàâ äàòè í³÷èì íå ñïðî âî êî âà íèé íàïàä.
Íà êîðèñòü òàêî¿ íàøî¿ äóìêè ñâ³ä÷èòü òîé ôàêò, ùî ßðî ïîëê íàâðÿä ÷è
íàâà æèâñÿ á ïîëè øèòè áåç çà õèñ íèé Âîëî äè ìèð, ðóøèòè íà Êè¿â ç îãëÿäó
íà íåùî äàâí³ âîðîæ³ ä³¿ Ðîñ òèñ ëà âè÷³â, ÿê³ óêð³ïèëèñÿ íà êîð äîí³ éîãî
âîëîä³íü. Æîä íî¿ ³íôîð ìàö³¿ ïðî ìîæ ëèâó ïîëüñüêó äîïî ìîãó ó ä³ÿõ
ïðîòè êè¿âñüêîãî êíÿçÿ ìè íå ìàºìî. Êð³ì òîãî, êîëè Âîëî äè ìèð Âñå âî ëî -
äî âè÷ íà ÷îë³ â³éñüêà âäåðñÿ íà Âîëèíü, â³í íå çíàé øîâ òàì æîä íèõ îçíàê
âîºííèõ ïðè ãî òó âàíü òà íå çóñòð³â îðãàí³çîâà íîãî â³éñüêî âîãî ñïðî òèâó:
äðó æèíà ßðî ïîëêà òà éîãî ìàòè íåî áå ðåæíî ïåðå áó âàëè ó ïðè êîð äîí -
íîìó Ëóöüêó ³ ðàçîì ç íå÷èñ ëåí íîþ äðó æè íîþ îäðàçó æ ïîòðà ïèëè ó
ïîëîí. Òà é ãîëîâí³ õàðàê òå ðèñ òèêè ó ë³òîïèñí³é åï³òàô³¿ ßðî ïîëêó –
“ñìè ðåíú”, “áðà òî ëþ áèâú” – íåìîâ áè ï³äâî äÿòü äî ïàðà ëåë³ ç³ ñâÿ òèìè
Áîðè ñîì ³ Ãë³áîì63. Äëÿ íàñ íàéá³ëüø ö³êàâîþ º îáìîâêà: «ìíîãû áhäû
ïðè åìü áåç âèíû èçãî íèìú îò áðàòüÿ ñâî åãî, îáè äèìú è ðàç ãðàá -
ëåíú». Íàâ ðÿä ÷è ¿¿ ìîæíà ïîÿñ íèòè, ñë³äîì çà Ä. Ñ. Ëèõà ÷î âèì, ëèøå
òèì, ùî ßðî ïîëê çàïîâ³â Êèºâî-Ïå÷å ðñüêîìó ìîíàñ òèðþ âñ³ ñâî¿ îñî -
áèñò³ âîëîä³ííÿ64. Àäæå ìîòèâ ïðî âèíè ³ ïîãðà áó âàííÿ ó åï³òàô³¿ º íåìîâ
áè ðåïë³êîþ íà ë³òîïèñíó ñòàòòþ 6593 ð.
Ïåâíó íåâ³äïîâ³äí³ñòü ó ë³òîïèñí³é îô³ö³éí³é âåðñ³¿ ïîä³é 1084-
1087 ðð. ðîç êðèâຠñï³âñòàâ ëåííÿ ð³çíèõ ðåäàêö³é ÏÂË ç â³äïîâ³äíèìè
ôðàã ìåí òàìè «Ïîâ ÷àííÿ» Âîëî äè ìèðà Ìîíîìàõà65:
62
Àíäð³é Ïëà õîí³í
63 Èïàò. – Ñòá. 198-199; Ëàâð. – Ñòá. 206-207. Öå â³äì³÷àþòü é À. Ô. ˳òâ³íà òà
Ô. Á. Óñïå íñüêèé (Ëèò âèíà À. Ô. , Óñïåí ñêèé Ô. Á. Ïóòè óñâî å íèÿ õðèñ òè àí -
ñêèõ èìåí â ðóñ ñêèõ êíÿ æåñ êèõ ñåìüÿõ Õ² – íà÷àëà Õ²²² â. // Ðåëè ãèè ìèðà.
Èñòî ðèÿ è ñîâðå ìåí íîñòü. – Ì., 2002. – Ñ. 47).
64 Ëèõà ÷åâ Ä. Ñ. Êîì ìåí òà ðèé // ÏÂË. – ÑÏá., 1999. – Ñ. 505.
65 Íåîáõ³äíî çðî áèòè çàóâà æåííÿ ïðî ñêëàäí³ñòü âíóòð³øíüî¿ õðî íî ëî㳿 Ïîâ -
÷àííÿ Âîëî äè ìèðà Ìîíî ìàõà. Çàç íà ÷èìî, ùî íàâå äå íèé íàìè âàð³àíò äàòó -
âàííÿ ïîä³é, ïðè ãà äó âà íèõ Ìîíî ìà õîì, íå º ïîâí³ñòþ íåçà ïå ðå÷ íèì.
Ð³ê ²ïàò³¿âñüêèé
ë³òîïèñ
Ëàâ ðåíò³¿âñüêèé
ë³òîïèñ
Ïîâ ÷àííÿ
Âîëî äè ìèðà
Ìîíî ìàõà
1083 À þ çèìó è ïàêû
ïî Èçÿñ ëà âè ÷èõú*
[Ðîñ òèñ ëà âè ÷èõú] çà
Ìèêó ëèíú è íå
ïîñòè ãî õîì èõú
1084 Â ëhòî 6592.
Ïðè õîäè ßðî ïîëêú
êî Âñå âî ëîäó íà
âåëèêú äåíü. Â ñå
æå âðåìÿ
âáhãîñòà Ðîñ òèñ -
ëà âè÷à äâà îò ßðî -
ïîëêà.
 ëhòî 6592. Ïðè -
õîäè ßðî ïîëêú êî Âñå -
âî ëîäó íà Âåëèêú
äåíü** â ñå æå âðåìÿ
âûáhãîñòà Ðîñ òèñ -
ëàâ÷à äâà îò ßðî ïîëêà.
È ïðè øåäøå ïðî -
ãíàñòà ßðî ïîëêà…
È ïîñëà Âñå âî -
ëîäú ñûíà ñâî åãî
Âîëî äè ìåðà è
âûãíà Ðîñ òèñ ëà âè÷
è ïîñàäè ßðî ïîëêà
Âîëî äèìúðè.
… è ïîñëà Âñå âî ëîäú
Âîëî äè ìåðà ñûíà ñâî -
åãî è âûãíà Ðîñ òèñ ëà -
âè÷à è ïîñàäè
ßðî ïîëêà Âîëî äè ìåðè.
È íà òó âåñíó ê
ßðî ïîëêó ñîâêóï -
ëÿ òèñÿ íà Áðîäû
 ñå æå ëhòî
Äàâûäú çàÿ
Ãðh÷íåêè âî
Îëåøüè è çàÿ â
íèõ âñå èìhíüå.
 ñå æå ëhòî
Äàâûäú çàÿ Ãðhêû âú
Îëåøüè è çàÿ îó íèõ
èìhíüå.
Âñå âî ëîäú æå
ïîñëàâú ïðè âåäå è
è âäàñòü åìó Äîðî -
ãî áóæü.
Âñå âî ëîäú æå
ïîñëàâú ïðè âåäå è è
âäà åìó Äîðî ãî áóæü.
Íà òó çèìó èäî -
õîìú êú ßðî ïîëêó
ñîâî êóï ëÿ òèñÿ íà
Áðîäû è ëþáîâü
âåëèêó ñòâî ðè -
õîìú.
63
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà (1084—1087)
_____________________
* ²ñòî ðèêè ïîãîä æó þòüñÿ ç òèì, ùî öå ïîìèëêà ó ïðî òîã ðàô³, à ÷èòàòè ñë³ä
“Ðîñ òèñ ëà âè ÷èõú”.
** Öåé Âåëèê äåíü ïðè ïà äàâ íà 27 áåðåçíÿ
1085 Â ëhòî 6593.
ßðî ïîëêó õîòÿùþ
íà Âñå âî ëîäà,
ïîñëàâøþ* [ïîñëó -
øàâøþ] åìó
çëûõú ñâhòíèê.
Ñå îóâhäàâú Âñå -
âî ëîäú ïîñëà ïðî -
òèâó åìó ñûíà
ñâî åãî Âîëî äè ìåðà.
À ßðî ïîëêú æå
îñòà âèâú ìàòåðü
ñâîþ è äðî ó æèíó
ñâîþ Ëó÷üñêå, à
ñàìú áhæà â Ëÿõè.
Âîëî äè ìåðó æå
ïð³øåäøó ê Ëó÷ -
ñêó, äàøàñÿ
Ëó÷àíú. Âîëî äè -
ìåðó æå ïîñà -
äèâøþ Äàâûäà âú
Âîëî äè ìåðú îó
ßðî ïîëêà ìhñòî, à
ìàòåðü ßðî ïîë÷þ
è æåíó åãî è äðî ó -
æèíó åãî ïðè âåäå
Êèåâó ³ìåíüå åãî
âçåìú.
 ëhòî 6593. ßðî -
ïîëêú æå õîòÿøå èòè
íà Âñå âî ëîäà ïîñëó -
øàâú çëûõ ñâhòíèê.
Ñå îóâhäà Âñå âî ëîäú
ïîñëà ïðî òèâó åìó
ñûíà ñâî åãî Âîëî äè -
ìåðà. ßðî ïîëêú æå
îñòà âèâú ìàòåðü ñâîþ
è äðó æèíó Ëó÷üñêh
áhæà â Ëÿõû. Âîëî äè -
ìåðó æå ïðè øåäøþ
Ëó÷üñêó è âäà øàñÿ
Ëó÷àíå. Âîëî äè ìåðú
æå ïîñàäè Äàâûäà
Âîëî äè ìåðè âú ßðî -
ïîëêà ìhñòî, à ìàòåðü
ßðî ïîë÷ó è æåíó åãî è
äðó æèíó åãî ïðè âåäå
Êûåâó è èìhíüå
âçåìú åãî.
1086 Â ëhòî 6594 … Â ëhòî 6594. Ïðèäå
ßðî ïîëêú èç Ëÿõîâú è
ñòâîðè ìèðú ñ Âîëî äè -
ìå ðîìú è èäå Âîëî äè -
ìåðú âñïÿòü
×åð íè ãîâó. ßðî ïîëê
æå ñhäå Âîëî äè ìåðè…
È ïîòîì õîäèâú
Âîëî äè ìåðþ ïàêè
ßðî ïîëêà ïîñà äèõ…
64
Àíäð³é Ïëà õîí³í
_____________________
* Ó á³ëüøîñò³ ñïèñê³â (Õëºáí³êîâñüêèé, Ïîãî äè íñüêèé) çíà õî äèìî á³ëüø
ïðè é íÿòíó ôîðìó “ïîñëó øàâøþ”
… È ïåðå ñhäåâú ìàëî
äíè èäå Çâå íè ãî ðîäó è
íå äîøåäøþ åìó
ãðàäà è ïðî áî äåíú
áûñòü îò ïðî êëÿ òàãî
Íåðàäüöÿ îò äüÿ âîëà
íàîó ÷å íûÿ è îò çëûõú
÷åëî âåê … ìåñÿöà íîÿì -
áðÿ â 22 äåíü…
... è ßðî ïîëêú
îóìðå.
1087 Â ëhòî 6595.
Ïðèäå ßðî ïîëêú
èç Ëÿõîâú è
ñòâîðè ìèðú ñ
Âîëî äè ìå ðîìú. È
èäå Âîëî äè ìåðú
îïÿòü ×åðíhãîâó, à
ßðî ïîëêú ñhäå
Âîëî äè ìåðú.
È ïåðå ñhäèâú
ìàëî äíhé èäå
Çâå íè ãî ðîäó è íå
äîøåäøó åìó
ãîðîäà ïðî áî äåíú
áûñòü îò ïðî êëÿ -
òàãî Íåðÿäüöà îò
äûà âîëÿ íàîó ÷å -
íûÿ è îò çëûõ
÷åëî âåêú…
 ñå æå ëhòî
õîäè Âñå âî ëîäî êú
Ïåðå ìûøëþ.
Ïåðø çà âñå, ïðè âåðòຠóâàãó íåâ³äïîâ³äí³ñòü äàòó âàííÿ ðîêó ïîâåð íåííÿ
ßðî ïîëêà ç Ïîëüù³ òà éîãî ñìåðò³ ó ²ïàò³¿âñüêîìó òà Ëàâ ðåíò³¿âñüêîìó çâî -
äàõ. Ìîæ ëèâ³ñòü ïðî ñòî¿ ïîìèëêè ó ñïèñ êàõ ²ïàò³¿âñüêî¿ ãðóïè çàïå ðå÷óº
íàÿâí³ñòü ó íèõ ñòàòò³ 1086 ð., òåêñò ÿêî¿ â³äñóòí³é ó ñïèñ êàõ Ëàâ ðåíò³¿âñüêî¿
ãðóïè. Îäíèì ç ìîæ ëè âèõ ïîÿñ íåíü òàêî¿ îñîá ëè âîñò³ ìîãëî á áóòè ïðè ïó -
ùåííÿ ïðî çàñòî ñó âàííÿ äî öüîãî ôðàã ìåíòó âåðåñ íå âîãî ë³òî÷èñ ëåííÿ
(àäæå ïîâåð íåííÿ íà Âîëèíü ³ ñìåðòü ßðî ïîëêà, ö³ëêîì éìîâ³ðíî, ìîãëè á
ïðè ïàñòè íà âåðå ñåíü-ëèñ òî ïàä 1086 ð. – «à ßðî ïîëêú ñhäå Âîëî äè ìåðú è
65
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà (1084—1087)
ïåðå ñhäèâú ìàëî äíhé èäå Çâå íè ãî ðîäó««»»»» »» » » » »)66. Î. Â. Íàçà ðåíêî ïîÿñíþº öå
³íøèì ÷èíîì. Îñê³ëüêè îïîâ³äàííÿ ïðî çàêëà äàííÿ öåð êâè ñâ. Àíäð³ÿ Âñå -
âî ëî äîì ßðîñ ëà âè ÷åì ï³ä 6594 ð. ïîòðà ïèëî ëèøå äî òðåòüî¿ ðåäàêö³¿
ÏÂË67, òî íàñòóïíå çà íèì ïîâ³äîì ëåííÿ ïðî ïîâåð íåííÿ ³ ñìåðòü ßðî ïîëêà
ïîìèë êîâî áóëî çñó íóòå íà íàñòóï íèé 6595 ð., ÿêèé ó ïîïå ðåäí³õ ñïèñ êàõ
ÏÂË çàëè øàâñÿ ïîðîæí³ì68.
ßê âèÿâëÿºòüñÿ ç «Ïîâ ÷àííÿ», ïåð øèé ïîõ³ä íà Ðîñ òèñ ëà âè÷³â Ìîíî ìàõ
çä³éñíèâ ùå äî âåëè êîä íüî¿ ïî¿çäêè ßðî ïîëêà ó Êè¿â, ÿêà áóëà ïîâ’ÿ çàíà, çà
àíà ëî㳺þ ç âåëè êîä íüîþ çóñòð³÷÷þ Îëåãà ³ Âñå âî ëîäà 1078 ð. ó ×åðí³ãîâ³, ç
âèï ëà òîþ ùîð³÷íî¿ äàíèíè. Öå îçíà÷àº, ùî íàä³ëåííÿ ìîëîä øèõ Ðîñ òèñ ëà -
âè÷³â â ìàé áóòí³é Ãàëè ÷èí³ íå ìîæíà îäíî çíà÷íî ïîâ’ÿ çó âàòè ç ïîä³ÿìè 1084 ð.
Ïðî òÿ ãîì óëüòðà áå ðåç íå âîãî 6592 ð. (âåñíà 1084 – âåñíà 1085 ðð.) Ìîíî ìàõ,
çã³äíî òîãî æ «Ïîâ ÷àííÿ», çä³éñíèâ äâà ïîõîäè íà äîïî ìîãó ßðî ïîëêó, ïðè -
÷îìó äðóãà çóñòð³÷ Âîëî äè ìèðà ³ ßðî ïîëêà, íà íàøó äóìêó, ïðè ïàäຠñàìå íà
òîé ÷àñ, êîëè, çã³äíî ÏÂË, Âñå âî ëîä íàä³ëèâ Äàâèäà Äîðî ãî áó æåì. Ñàì Ìîíî -
ìàõ õàðàê òå ðè çó âàâ öþ çóñòð³÷ ç ßðî ïîë êîì ó âêðàé ïîçè òèâ íèõ ôàð áàõ:
«ëþáîâü âåëèêó ñòâî ðè õîìú», ùî çîâñ³ì íå ñõîæå íà êîí ñòà òî âàíå áàãàòüìà
³ñòî ðè êàìè íåâäî âî ëåííÿ ßðî ïîëêà ùåäð³ñòþ Âñå âî ëîäà ßðîñ ëà âè÷à. ×è âñå æ
òàêè Äîðî ãî áóæ íå áóâ âèä³ëåíèé ³ç âëàñ íèõ âîëîä³íü âåëè êîãî êíÿçÿ?
² ãîëîâíå, – ÿêùî âñþ óâàãó ë³òîïèñöÿ ó ñòàò òÿõ 1084-1087 ðð. áóëî ïðè êóòî
äî âîëè íñüêèõ ïîä³é, ÿê³ ñòàëè íåìîâ áè ïðåä òå ÷åþ ë³òåðà òóð íîãî îïîâ³äàííÿ
ïðî âîëè íñüêó êðèçó 90-õ ðð. Õ² ñò. òà îñë³ïëåííÿ Âàñèëüêà é àêòèâ íî¿ ó÷àñò³ ó
íèõ Âîëî äè ìèðà Âñå âî ëî äî âè÷à, òî ó «Ïîâ ÷àíí³» Ìîíî ìàõà éäåòüñÿ ïåðå -
âàæíî ïðî éîãî ïîëî âåöüê³ ïîõîäè. Ïðî ñâîþ ó÷àñòü ó âîëè íñüêèõ ïîä³ÿõ àâòîð
ãîâî ðèòü ïîá³æíî, à ïðî ñâîþ ðîëü ó âèã íàíí³ ßðî ïîëêà ç Âîëèí³ é çîâñ³ì íå
ïðè ãà äàâ. Òàêèì ÷èíîì, Âîëî äè ìèð íåìîâ áè äèñ òàíö³þâàâñÿ â³ä ïîë³òèêè
âëàñ íîãî áàòüêà. ßêùî ïðî âèã íàííÿ ßðî ïîëêà ç Âîëî äè ìèðà ó «Ïîâ ÷àíí³» íå
ñêà çàíî æîä íîãî ñëîâà, òî ïðî äîïî ìîãó ó â³äíîâ ëåíí³ ßðî ïîëêà íà Âîëî äè ìè -
66
Àíäð³é Ïëà õîí³í
66 ”Àëå, çà äóì êîþ Í. Ã. Áåðåæ êîâà, çàïðî âàä æåííÿ öüîãî ñïî ñîáó ë³òî÷èñ -
ëåííÿ ïðè ïàäຠëèøå íà XV ñò.: Áåðåæ êîâ Í. Ã. Õðî íî ëî ãèÿ ðóñ ñêîãî ëåòî ïè -
ñà íèÿ. – Ì., 1963. – Ñ. 32. Ïðàâäà, â ë³òåðà òóð³ çóñòð³÷àºòüñÿ äóìêà, ùî
êîí ñòàí òè íî ï îëüñüêå âåðåñ íåâå ë³òî÷èñ ëåííÿ áóëî íàé äàâí³øîþ õðèñ òè ÿ -
íñüêîþ êàëåí äàð íîþ ñèñ òå ìîþ Äàâ íüî¿ Ðóñ³, àëå âîíî áóëî âèò³ñíåíå äî
ê³íöÿ Õ² ñò. (Öûá Ñ. Â. Äðåâ íå ðóñ ñêîå âðå ìÿñ ÷èñ ëå íèå â “Ïîâåñòè âðå ìåí -
íûõ ëåò”. – Áàð íàóë, 1995. – Ñ. 34–35 (â³í âèä³ëÿº ö³ëèé ðÿä ïðè êëàä³â âåðåñ -
íå âîãî äàòó âàííÿ ó òåê ñòàõ ÏÂË 6570–6575 ðð.); Ï÷å ëîâ Å. Â. Äðåâ íåé øèé
êàëåí äàð íûé ñòèëü Äðåâ íåé Ðóñè // Ñëà âÿíå è èõ ñîñåäè: Ñëà âÿí ñêèé ìèð
ìåæäó Ðèìîì è Êîí ñòàí òè íî ïî ëåì: Õðèñ òè à íñòâî â ñòðà íàõ Öåí òðàëü íîé,
Âîñ òî÷ íîé è Þãî-Âîñ òî÷ íîé Åâðîïû â ýïîõó ðàí íåãî ñðåä íå âå êîâüÿ. – Ì.,
2000. – Ñ. 108–110). Äëÿ ñåðå äèíè – äðó ãî¿ ïîëî âèíè Õ² ñò. ïðè êëà äàìè
âåðåñ íå âîãî äàòó âàííÿ º â³äîìà ãðàô³òü ó Ñîô³¿âñüêîìó ñîáîð³ ïðî ñìåðòü
ßðîñ ëàâà Ìóä ðîãî, Îñòðî ìè ðîâå ªâàí ãå볺 òà óêëà äåíà â äð. ïîëî âèí³ Õ² ñò.
“Ïàì ’ÿòü òà ïîõâàëà êíÿçþ Âîëî äè ìèðó”.
67 Øàõ ìà òîâ À. À. Ïîâåñòü âðå ìåí íûõ ëåò. – Ò. 1: Ââîä íàÿ ÷àñòü, òåêñò, è ïðè -
ìå ÷à íèÿ. – Ïã, 1916. – Ñ. 260.
68 Íàçà ðåíêî À. Â. Äðåâ íÿÿ Ðóñü íà ìåæ äó íà ðîä íûõ ïóòÿõ... – Ñ. 547, ïðèì. 6.
ðñüêîìó ñòîë³ â³í íå çàáóâ ïðè ãà äàòè69. Ç îãëÿäó íà çàãàëüíó ïðè ÿçíü äî ßðî -
ïîëêà êèÿí: «âñè Êèÿíå âåëèêú ïëà÷ü ñòâî ðèøà íàä íèìú»70, Âñå âî ëîä, àáè
ïðè ïè íèòè ðîç ìîâè ïðî íåñïðà âåä ëèâ³ñòü éîãî çâè íó âà ÷åíü ïðîòè ßðî ïîëêà òà
çàïîá³ãòè ìîæ ëè âèõ ï³äîçð ïðî ñâîþ ó÷àñòü ó âáèâñòâ³ âîëî äè ìè ðñüêîãî êíÿçÿ
(àíà ëîã³ÿ ç âáè âñòâîì Ðîìàíà Ñâÿ òîñ ëà âè÷à áóëà ïîì³òíà âñ³ì), ñàì âèñ òó ïèâ
íà ïîêà ðàííÿ âáèâöü. ϳä 1087 ð. ó ²ïàò³¿âñüêîìó ë³òîïèñ³ çãàäóºòüñÿ ïðî éîãî
ïîõ³ä íà Ðîñ òèñ ëà âè÷³â: «Â ñå æå ëhòî õîäè Âñå âî ëîäú êú Ïåðå ìûøëþ»71.
Ïðî öåé ïîõ³ä çãà äàíî ëèøå ó ²ïàò³¿âñüê³é ãðóï³ ñïèñê³â ï³ñëÿ åï³òàô³¿ ßðî -
ïîëêó, ùî, íà äóìêó îô³ö³éíîãî óêëà äà÷à ë³òîïèñó, ìàëî á ñèì âîë³çóâàòè ñïðà -
âåä ëèâå ïîêà ðàííÿ. Òà ñþæåò íå çíàé øîâ ñâîãî ðîç âèòêó, – ïîõ³ä âèäàâñÿ
áåç ðå çóëü òàò íèì, ìàáóòü íå áóâ ñõîï ëå íèé ³ ñàì âáèâöÿ, à ãîëîâ íèì éîãî
íàñë³äêîì ñòàëî ïîñàä æåííÿ ó Âîëî äè ìèð³ Äàâèäà ²ãîðå âè÷à72, ÿêå Âñå âî ëîä
çä³éñíèâ âëàñ íî ðó÷ (ïðî öþ ïîä³þ Ìîíî ìàõ, çðî çóì³ëî, í³÷îãî íå ãîâî ðèòü ó
«Ïîâ ÷àíí³»73).  ³íøèõ æ ë³òîïè ñàõ öÿ ñþæåòíà ë³í³ÿ é ïðî ñòî çàãó áè ëàñÿ.
Îòæå, âíàñë³äîê ñêëàä íî¿ ïîë³òè÷ íî¿ ³íòðèãè (÷àñ òêîâî íàâ³òü íå âëàñ íî¿)
Äàâèäó ²ãîðå âè÷ó âäà ëîñÿ ïîñ³ñòè áàòüê³âñüêèé ñò³ë. Ïðàâäà, éîãî âîëèíñüê³
âîëîä³ííÿ âèã ëÿ äàëè äåùî óð³çàíèìè â ïîð³âíÿíí³ ç Âîëè íñüêèì êíÿç³âñòâîì
ñåðå äèíè Õ² ñò.: Âñå âî ëîä â³äð³çàâ â³ä íüîãî Ïîãî ðèííÿ, Áåðåñ òåé ùèíó, íà
ϳâäí³ çàêð³ïèëèñÿ Ðîñ òèñ ëà âè÷³, â Ïåðå ìèøë³ äàâíî âæå ñèä³â Ðþðèê, íàä³ëè
â Çâå íè ãî ðîä³ òà Òåðå áîâë³ ìàëè Âîëî äàð ³ Âàñèëüêî. Àëå íàâðÿä ÷è ìîæíà ââà -
æàòè, ùî â³äòîð ãíåííÿ öèõ âîëîä³íü â³ä Âîëèí³ ïîâ’ÿ çàíå ñàìå ç ïîä³ÿìè
1086-1087 ðð., ÿê ïðè é íÿòî ââà æàòè ó ë³òåðà òóð³74. ßê ìè ïèñàëè âèùå, Ïåðå ì -
èøëüñüêà çåìëÿ âæå ê³ëüêà äåñÿ òèð³÷ ïåðå áó âàëà ï³ä âëà äîþ Ðîñ òèñ ëà âè÷³â, òà
é âáèâöÿ ßðî ïîëêà âò³ê äî Ðþðèêà ñàìå òóäè. Çã³äíî òîãî æ «Ïîâ ÷àííÿ» Ìîíî -
ìàõà, Ðîñ òèñ ëà âè ÷àì ùå ó 1083 ð. íàëå æàâ é Òåðå áîâëü: «À þ çèìó è ïàêû ïî
Èçÿñ ëà âè ÷èõú [Ðîñ òèñ ëà âè ÷èõú] çà Ìèêó ëèíú è íå ïîñòè ãî õîì èõú»75, –
àäæå Ìèêóë³í çíà õî äèâñÿ ñàìå íà ï³äñòó ïàõ äî öüîãî ì³ñòà76. Ïîãî ðèííÿ, çà
íàøèìè æ ñïîñ òå ðå æåí íÿìè, ùå ó 70-ò³ ðð. Õ² ñò. âõî äèëî äî äîìåíó êè¿âñüêîãî
êíÿçÿ ³ íàâðÿä ÷è áóëî â³ää³ëåíî â³ä Âîëèí³ ñàìå 1086-1087 ð. Äî òîãî æ, ùå ó
1085 ð. éîãî îòðè ìàâ â³ä Âñå âî ëîäà Äàâèä ²ãîðå âè÷, ³ êîëè îñòàíí³é îòðè ìàâ
67
Ïåðøà âîëè íñüêà êðèçà (1084—1087)
69 Íà ñâ³äîìîìó çàìîâ ÷ó âàíí³ íåçðó÷ íèõ îáñòà âèí ñâ ó÷àñò³ ó ñóìí³é äîë³
ßðî ïîëêà ²çÿñ ëà âè÷à íàïî ëÿãàº, çîê ðåìà, é Ï.Ï. Òîëî÷êî (Òîëî÷êî Ï. Ï. Ðóñ -
ñêèå ëåòî ïèñè è ëåòî ïèñöû... – Ñ. 95).
70 Èïàò. – Ñòá. 198; Ëàâð. – Ñòá. 206.
71 Èïàò. – Ñòá. 199.
72 Ñàìå òàê ââàæຠ³ Î. Â. Íàçà ðåíêî: Íàçà ðåíêî À. Â. Äðåâ íÿÿ Ðóñü íà ìåæ äó -
íà ðîä íûõ ïóòÿõ... – Ñ. 552.
73 ª ïåâí³ ï³äñòàâè ââà æàòè, ùî Ìîíî ìàõ äóæå îñî áèñòî ñïðèé íÿâ ñìåðòü ßðî -
ïîëêà, íà ÷åñòü ÿêîãî â³í íàð³ê îäíîãî ç ñâî¿õ ñèí³â (äîê ëàäí³øå äèâ.: Ëèò -
âèíà À. Ô. , Óñïåí ñêèé Ô. Á. Ïóòè óñâî å íèÿ õðèñ òè àí ñêèõ èìåí... – Ñ. 44).
74 Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð³ÿ Óêðà¿íè-Ðóñè. – Ò. 2. – Ñ. 77; Êîò ëÿð Í. Ô. Ôîð ìè ðî -
âà íèå òåð ðè òî ðèè è âîç íèê íî âå íèå ãîðî äîâ Ãàëèöêî-Âîëûí ñêîé Ðóñè ²Õ-Õ²²²
âåêîâ. – Ê., 1985. – Ñ. 47.
75 Ëàâð. – Ñòá. 248.
76 Äèâ. íàïð.: Áàð ñîâ Í. Ï. Î÷åðêè ðóñ ñêîé èñòî ðè ÷åñ êîé ãåîã ðà ôèè. – Âàð -
øàâà, 1885. – Ñ. 119, 290–291; Êîò ëÿð Í. Ô. Ôîð ìè ðî âà íèå òåð ðè òî ðèè... –
Ñ. 95.
Âîëî äè ìèð, êè¿âñüêèé êíÿçü, âî÷å âèäü, çàáðàâ ñîá³ Äîðî ãî áóæ íàçàä. Òà é
Áåðåñ òåé ùèíà íàëå æàëà òîä³ íå äî Âîëèí³, à òÿæ³ëà ñêîð³øå äî Òóð³âñüêîãî
óä³ëó Êè¿âñüêîãî êíÿç³âñòâà. Ñàìå òîìó âîíà ðàçîì ç Òóðî âîì ïîòðà ïèëà ï³ä
âëàäó Ñâÿ òî ïîëêà ²çÿñ ëà âè÷à, ÿêèé ïî ñìåðò³ áðàòà ïåðåé øîâ ç Íîâ ãî ðîäó
äî ñòî ëèö³ Äðå ãî âèöü êî¿ çåìë³.
Äóæå ö³êàâèì º ïèòàííÿ ïðî íåé òðàë³òåò Ñâÿ òî ïîëêà ²çÿñ ëà âè÷à ó ïîä³ÿõ íà
Âîëèí³ 1085-1087 ðð. Ìè íå çíà õî äèìî æîä íèõ çãà äîê ó ë³òîïè ñàõ ïðî äîïî -
ìîãó áðà òîâ³ ç éîãî áîêó. Ïîÿñ íåííÿ öüîìó ôàêòó ìîæíà â³äíàéòè ó òîìó, ùî
Ñâÿ òî ïîëê òà ßðî ïîëê áóëè íàðîä æåí³ â³ä ð³çíèõ ìàòåð³â, òà é äî òîãî æ Ñâÿ òî -
ïîëê, õî÷à é áóâ ñòàð øèé çà ßðî ïîëêà, áóâ íàðîä æå íèé ïîçà øëþ áîì77. Ñàìå
îñòàíí³ îáñòà âèíè, ìàáóòü, íàéá³ëüøå äðà òó âàëè íîâ ãî ðî äñüêîãî êíÿçÿ,
îñê³ëüêè íàâ³òü ïîñ³äàþ÷è ñò³ë, ÿêèé òðà äèö³éíî îá³éìàâ íàñòóï íèê êè¿âñüêîãî
êíÿçÿ, Ñâÿ òî ïîëê íàâðÿä ÷è ñïðèé ìàâñÿ ã³äíèì êîí êó ðåí òîì ñâîãî ìîëîä øîãî
áðàòà. Ïðè íàéìí³, éîãî íåé òðàë³òåò áóâ íåïî ãàíî îïëà ÷å íèé – ï³ä 1088 ð. ó
ÏÂË îïîâ³äàºòüñÿ ïðî çàé íÿòòÿ íèì òóð³âñüêîãî ñòîëó: «Òîãî æå ëhòà èäå
Ñâÿ òîïëêú èç Íîâà ãî ðîäà ê Òóðîâó æèòè»78. ßê äîâ³â Î. Â. Íàçà ðåíêî, Ñâÿ -
òî ïîëê íå âòðà òèâ ïðè öüîìó Íîâ ãî ðî äñüêîãî ñòîëó79, ÿêèé áóâ çàáðà íèé â
íüîãî ò³ëüêè 1091 ð. Îòæå, ñìåðòü ßðî ïîëêà ïðè çâåëà äî òîãî, ùî íà çàõ³äíîìó
ðóáåæ³ âæå íå ³ñíó âàëî ºäèíîãî âåëè êîãî êîì ïëåêñó çåìåëü ï³ä âëà äîþ ïðåä -
ñòàâ íèêà ³íøî¿ ã³ëêè ßðîñ ëà âè÷³â. ̳ñöåâ³ êíÿç³ áóëè ìàê ñè ìàëüíî ïîñëàá ëåí³,
ïåðå áó âàëè ó âçàºìíèõ êîíôë³êòàõ, ³ íàâ³òü âäàëà ñïðîáà Ñâÿ òî ïîëêà ñïåð òèñÿ
íà äîïî ìîãó óãî ðñüêîãî êîðîëÿ80 íå çìîãëà ï³äâè ùèòè éîãî ïîë³òè÷ íèé àâòî ðè -
òåò. Âæå 1091 ð. éîãî áóëî ïîçáàâ ëåíî íîâ ãî ðî äñüêîãî ñòîëó, ÿêèé ïîñ³â îíóê
êè¿âñüêîãî êíÿçÿ Ìñòèñ ëàâ Âîëî äè ìè ðî âè÷. Âñå éøëî äî òîãî, ùî ²çÿñ ëà âè÷³
ìàëè á çîâñ³ì ïîçáó òèñÿ ìîæ ëè âîñò³ ïîñ³ñòè ó ìàé áóò íüîìó êè¿âñüêèé ñò³ë.
ßêùî çà ßðî ïîëêà óâàãà ë³òîïèñöÿ áóëà ïðè êóòà ìàéæå âèê ëþ÷íî äî ïîä³é íà
Âîëèí³, òî ï³ñëÿ ïåðå ¿çäó Ñâÿ òî ïîëêà ó Òóð³â Âîëèíü ìàéæå ïîâí³ñòþ çíèêຠç³
ñòîð³íîê ÏÂË, ³ ë³òîïè ñåöü íåìîâ áè íåîõî÷å çãàäóº ïðî ïîõ³ä Âàñèëüêà Ðîñ -
òèñ ëà âè÷à ç ïîëîâ öÿìè íà Ïîëüùó òà ïðî ñìåðòü éîãî ñòàð øîãî áðàòà,
ïåðå ì èøëüñüêîãî êíÿçÿ Ðþðèêà.
68
Àíäð³é Ïëà õîí³í
77 Ïðî ñòàð³éøè íñòâî Ñâÿ òî ïîëêà: Âûñîö êèé Ñ. À. Êèåâ ñêèå ãðàô ôèòè Ñîôèè
Êèåâ ñêîé XI-XIV ââ. – Ê., 1966. – Ñ. 79-80; Êó÷ êèí Â. À. «Ñú òîÿ æå Êàÿëû Ñâÿ -
òîïúëúê…” // Russia Mediaevalis. – T. VIII. 1. – München,1995. – Ñ. 108. Ïðî
íàðîä æåííÿ Ñâÿ òî ïîëêà ïîçà øëþ áîì: Íàçà ðåíêî À. Â. Äðåâ íÿÿ Ðóñü íà
ìåæ äó íà ðîä íûõ ïóòÿõ... – Ñ. 566– 570.
78 Ëàâð. – Ñòá. 207. ²ïàò³¿âñüêèé ë³òîïèñ ì³ñòèòü äåùî â³äì³ííå ôîð ìó ëþ âàííÿ:
«Òîì æå ëhòh èäå Ñâÿ òîïëêú èç Íîâà ãî ðîäà Òóðîâó íà êíÿ æåíüå» (Èïàò. –
Ñòá. 199).
79 Íàçà ðåíêî À. Â. Äðåâ íÿÿ Ðóñü íà ìåæ äó íà ðîä íûõ ïóòÿõ... – Ñ. 548-551.
80 Éäåòüñÿ ïðî øëþá ßðîñ ëàâà Ñâÿ òî ïîë ÷è÷à ç äî÷ êîþ Ëàñëî ² (éîãî áóëî
óêëà äåíî â 1088-1091 ðð.).
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-61642 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T13:10:43Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Плахонін, А. 2014-05-10T06:00:49Z 2014-05-10T06:00:49Z 2003 Перша волинська криза (1084–1087 рр.) / А. Плахонін // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 49-68. — Бібліогр.: 80 назв. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61642 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі: Студії з іcторії ХIV-ХVIII ст. Історія Перша волинська криза (1084–1087 рр.) Article published earlier |
| spellingShingle | Перша волинська криза (1084–1087 рр.) Плахонін, А. Історія |
| title | Перша волинська криза (1084–1087 рр.) |
| title_full | Перша волинська криза (1084–1087 рр.) |
| title_fullStr | Перша волинська криза (1084–1087 рр.) |
| title_full_unstemmed | Перша волинська криза (1084–1087 рр.) |
| title_short | Перша волинська криза (1084–1087 рр.) |
| title_sort | перша волинська криза (1084–1087 рр.) |
| topic | Історія |
| topic_facet | Історія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61642 |
| work_keys_str_mv | AT plahonína peršavolinsʹkakriza10841087rr |