Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Україна в Центрально-Східній Європі: Студії з іcторії ХIV-ХVIII ст. |
|---|---|
| Дата: | 2003 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Польська |
| Опубліковано: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61644 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu / T. Trajdos // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 101-116. — Бібліогр.: 41 назв. — пол. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860115504755113984 |
|---|---|
| author | Trajdos, T. |
| author_facet | Trajdos, T. |
| citation_txt | Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu / T. Trajdos // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 101-116. — Бібліогр.: 41 назв. — пол. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі: Студії з іcторії ХIV-ХVIII ст. |
| first_indexed | 2025-12-07T17:36:22Z |
| format | Article |
| fulltext |
Tadeusz Trajdos
Parafie katolickie na
œredniowiecznym Podolu
Diecezja kamieniecka, powo³ana w latach 80-tych XIV w., rych³o wcielona
do halickiej, a od 1412 r. lwowskiej prowincji koœcielnej, dzia³a³a od
pocz¹tku w szczególnych warunkach1. Od chwili jej powstania
zwierzchnia katolicka w³adza polityczna udziela³a niezmiennego poparcia
instytucjom Koœcio³a ³aciñskiego, w pierwszym rzêdzie biskupstwu oraz
zakonnikom-misjonarzom, dominikanom i franciszkanom. Diecezja mog³a na to
liczyæ w okresie diarchii Borysa i Konstantyna Koriatowiczów, a nastêpnie ju¿ w
granicach monarchii polsko-litewskiej, w krótkim okresie lenna Spytka z
Melsztyna 1395-1399, pod przejœciowymi rz¹dami Œwidrygie³³y 1400-1402, w
dekadzie polskiego starostwa 1402-1411 i pod zarz¹dem litewskim 1411-1430.
Poparcie to mia³o jednak zró¿nicowan¹ postaæ. Epoka wyraŸniej przychylnoœci
dla katolicyzmu na Podolu rozpoczê³a siê zreszt¹ ju¿ za panowania Jerzego i
Aleksandra Koriatowiczów, a w szczególnoœci po 1366 r. wraz ze zwierzchnoœci¹
polityczn¹ Królestwa Polskiego. Przychylnoœæ ta osi¹gnê³a pe³ny wymiar po
przy³¹czeniu Podola do monarchii polsko-litewskiej w 1394 r.2 Powa¿n¹
przeszkod¹ dla stabilizacji struktur katolickich na Podolu by³a jednak rywalizacja
101
1 T. M. Trajdos, Koœció³ katolicki na Podolu (1340-1434), w: Kamieniec Podolski,
Studia z dziejów miasta i regionu, red. F. Kiryk, Kraków 2000, s. 145-146, tam
szczegó³owe omówienie problemu i wczeœniejsza literatura. Zob. szczególnie:
W. Abraham, Za³o¿enie biskupstwa ³aciñskiego w Kamieñcu Podolskim, w:
Ksiêga pami¹tkowa ku czci 250 rocznicy za³o¿enia Uniwersytetu Lwowskiego
przez króla Jana Kazimierza w 1661 r., Lwów 1912, t. 1, s. 11-13. Za nim
J. Mucha, Organizacja diecezji kamienieckiej do 1795 roku, «Roczniki
Teologiczno-Kanoniczne», t. XXX, 1983, z. 4, s. 78. Wiêkszoœæ dawniejszych
badaczy usi³owa³a mylnie przesun¹æ akt erekcji tej diecezji na okres dominacji
Korony Polskiej na Podolu w 3 æw. XIV w. albo na czasy króla Wêgier i Polski
Ludwika 1370-1384. Por. M. Ostrowski, O za³o¿eniu biskupstwa kamienieckiego,
rêkopis 1860, f. 5 v., Biblioteka Naukowa PAU-PAN, Kraków [dalej: PANKr],
sygn. 252; Ibid, Historyczny rys biskupstwa kamienieckiego, «Przegl¹d
Katolicki», R. 1, 1863, s. 296; W. Marczyñski, Statystyczne, topograficzne i
historyczne opisanie guberni podolskiej, t. 1, Wilno 1820, s. 114-116;
A. Przezdziecki, Podole, Wo³yñ, Ukraina, obrazy miejsc i czasów, t. 1, Wilno
1841, s. 192; M. Simaszkiewicz, Rimskoje katoliczestwo i jego ierarchija w
Podolii, Kamieniec Podolski 1872, s. 24-25. Natomiast N. Mo³czanowskij,
Oczierk izwiestij o podolskoj ziemle do 1434 goda, Kijew 1885, s. 342 opowiada³
siê równie¿ nietrafnie za powo³aniem tej diecezji w 1404 roku czyli ju¿ w
granicach Korony Polskiej. Por najnowsze uwagi: J. Têgowski, Pierwsze
pokolenia Gedyminowiczów, Poznañ-Wroc³aw 1999, s. 174, z uwypukleniem
daty 1382 r.
2 J. Têgowski, op. cit., s. 184; Ibid, Sprawa przy³¹czenia Podola do Korony Polskiej
w koñcu XIV wieku, «Teki Krakowskie», t. V, 1997, s. 163-165. A. Prochaska,
polsko-litewska o tê ziemiê, przede wszystkim wojna 1431-1435, toczona ze
zmiennym powodzeniem obu stron, ale te¿ z du¿¹ bezwzglêdnoœci¹. W
przypadku zachodniego Podola decyduj¹cy prze³om nast¹pi³ ju¿ w 1430 r. dziêki
determinacji i energii szlachty polskiej tam osiad³ej i kleru katolickiego. W
1434 r. zosta³o powo³ane województwo podolskie, objête polskim prawem
ziemskim, a wiêc polskim ustrojem s¹dowym i administracyjnym. Województwo
to zosta³o trwale wcielone do Korony Królestwa Polskiego. Po kilku latach walk,
od 1436 r. wschodnie Podole (Brac³awszczyzna) wesz³o w sk³ad Wielkiego
Ksiêstwa Litewskiego. Do Korony Polskiej zosta³o przy³¹czone dopiero na
skutek unii lubelskiej w 1569 r. zgodnie z wol¹ miejscowej szlachty.
Wspomniane zmiany polityczne wp³ynê³y na dzieje koœcielne Podola.
Pierwotnie, a¿ do oko³o roku 1436, diecezja kamieniecka posiada³a jurysdykcjê
na ca³ym obszarze Podola, wschodniego i zachodniego3. W zwi¹zku z tym oprócz
kilku parafii w zachodniej czêœci Podola, biskupstwu temu podlega³a najstarsza i
d³ugi czas jedyna parafia katolicka na Pobo¿u, w Brac³awiu, z koœcio³em Bo¿ego
Cia³a fundacji i dotacji w. ks. Witolda, a wiêc powo³ana przed 1430 rokiem4. Po
utracie Brac³awszczyzny przez Koronê, po 1436 r. parafia ta wraz z ca³ym
regionem zosta³a wcielona do katolickiej diecezji ³uckiej. Takiemu rozwi¹zaniu
sprzyja³ fakt podleg³oœci administracyjnej wschodniego Podola. W latach
1436–ok. 1450 i ok. 1475-1569 stanowi³o czêœæ ziemi wo³yñskiej W. Ks.
Litewskiego5.
Od ok. 1436 r. granice diecezji kamienieckiej pokry³y siê trwale z granicami
województwa podolskiego.
Rozwój organizacji Koœcio³a Katolickiego, a w szczególnoœci sieci parafialnej,
postêpowa³ tam bardzo powoli, z du¿ymi trudnoœciami, mimo znacznej migracji
ludnoœci polskiej ju¿ od pocz¹tku XV w. Te przesiedlenia spowodowa³y przecie¿
powstanie ca³kiem licznych skupisk mieszczañstwa polskiego, a w krajobrazie
wiejskim pojawienie siê licznych dworów i zameczków szlachty polskiej, która
poci¹ga³a za sob¹ tak¿e grupy polskich ch³opów szukaj¹cych terenów
102
Tadeusz Trajdos
Podole lennem Korony 1352-1430, Kraków 1895, s. 7-8, opowiada³ siê za rokiem
1393.
3 T. M. Trajdos, Koœció³..., s. 147, 156-157; Parafie katolickie w miastach
królewskich œredniowiecznego Podola, w: Scriptura custos memoriae, Prace
historyczne pod red. D. Zydorek, Poznañ 2001, s. 113-114.
4 Ejusdem, Koœció³..., s. 156; Ibid, Parafie katolickie w miastach, s. 113.
5 A. Jab³onowski, Historia Rusi po³udniowej do upadku Rzeczypospolitej Polskiej,
Kraków 1912, s. 145-146; W. D. Otamanowœkyj, Winnicja w XIV-XVII stolittjach,
Winnica 1993, s. 76.
osadniczych. Wymieniê trzy najwa¿niejsze przeszkody dla rozwoju Koœcio³a
Katolickiego w tym województwie w XV wieku6.
Po pierwsze trzeba przypomnieæ konsekwencje prawne i gospodarcze
ograniczonego prawa w³asnoœci ziemskiej na tym terenie. Nadania królewskie
zobowi¹zywa³y szlachtê do rezydencji osobistej, kolonizacji terenów
opustosza³ych lub s³abo zaludnionych oraz s³u¿by rycerskiej z pe³nym
ekwipunkiem w pospolitym ruszeniu lub sta³ej obronie po³udniowo-wschodnich
rubie¿y pañstwa. Te powinnoœci zmusza³y odbiorców nadañ do powa¿nych
wydatków. Perturbacje wojenne i polityczne wywo³ywa³y czêst¹ rotacjê
posiadaczy darowanych maj¹tków. Grunty takie podlega³y te¿ stale obci¹¿eniom
skarbowym. Objêcie województwa podolskiego w 1434 r. prawem polskim nie
zmieni³o statusu poprzednich nadañ warunkowych. Królowie polscy starali siê
nadal rozdawaæ ziemiê wprost na prawie lennym. Utrzymano zatem obowi¹zki
wojskowe i kolonizacyjne. Takie osadnictwo sprzyja³o celom politycznym i
gospodarczym pañstwa polskiego, ale krêpowa³o szlachtê. Poza ziemiami na
prawie pos³ugi rycerskiej otrzymywa³a ona te¿ inny rodzaj nadañ
królewskich–bezterminowe dzier¿awy z zastrze¿eniem wykupu w ka¿dej chwili
po naliczeniu kosztów inwestycyjnych dokonanych przez u¿ytkowników. W obu
przypadkach maj¹tki ziemskie mog³y byæ przedmiotem transakcji prywatnej
wy³¹cznie za zgod¹ w³adcy.
Szlachta polska podjê³a naturalnie starania, aby ziemie lenne i dzier¿awione
przekszta³ciæ we w³asnoœæ dziedziczn¹ i zupe³n¹ na prawie polskim. Trzeba by³o
wiele czasu, aby te wysi³ki uwieñczy³o powodzenie. Przekszta³cenia prawne w
tym kierunku zakoñczy³y siê dopiero w XVI wieku. Niektóre bogate rody
szlacheckie osi¹gnê³y korzystne przywileje królewskie ju¿ w XV stuleciu.
Wzmiankowane ograniczenia w znacznej mierze parali¿owa³y plany fundacji
parafialnych nie tylko we wsiach, ale te¿ w prywatnych miasteczkach. Ich
przeprowadzenie wymaga³o znacznego nak³adu. Tymczasem posiadane œrodki
nale¿a³o najpierw przeznaczyæ na osadnictwo, elementarn¹ infrastrukturê
mieszkaln¹ i gospodarcz¹ (szlacheck¹ i ch³opsk¹) oraz na uzbrojenie rycerskie.
Dopiero dalsze ewentualne dochody z maj¹tku mog³y pozwoliæ na fundacje
religijne. Nie u³atwia³y te¿ takich decyzji chwiejne tytu³y w³asnoœci gruntowej,
zagro¿enie wykupem albo upad³oœci na skutek strat wojennych. Zamiarom
erekcji parafii musia³y oczywiœcie sprzyjaæ podstawowe potrzeby religijne
rodzin szlacheckich oraz migracja ch³opów polskich. Nie naruszy³a ona jeszcze
proporcji etnicznej na wsi podolskiej. Miasta, dwory i zamki zamieszkiwali ju¿
103
Parafie katolickie na œredniowiecznym Podolu
6 T. M. Trajdos, Koœció³..., s. 131-132; Ejusdem, Parafie katolickie w miastach,
s. 105-107; Ejusdem, Parafie katolickie fundacji szlacheckiej na
œredniowiecznym Podolu, w: Ludzie, Koœció³, wierzenia, Studia z dziejów kultury i
spo³eczeñstwa Europy œrodkowej, Warszawa 2001, s. 226-228.
Polacy, ale wieœ by³a w olbrzymiej wiêkszoœci ruska, a wiêc prawos³awna.
Apostolat dominikanów z trzech klasztorów (Kamieniec, Smotrycz,
Czerwonogród) i franciszkanów z jednego klasztoru (Kamieniec) dociera³ do
œrodowisk mieszczañskich i szlacheckich, u³atwia³ konwersjê ziemiañstwa
ruskiego, ale na wieœ trafia³ sporadycznie.
Trzeba te¿ uwzglêdniæ w¹t³¹ recepcjê prawa niemieckiego na wsi podolskiej.
Tymczasem by³o ono wszêdzie czynnikiem przyœpieszaj¹cym zak³adanie parafii
katolickich. U³atwia³o nap³yw osadników tego wyznania obytych z rozleg³ymi
uprawnieniami samorz¹dowymi. Na Podolu XV w. istnia³y ju¿ takie gromady
kmiece nowego prawa (w dobrach Odrow¹¿ów, czêœciowo w dobrach Awdañców
Buczackich i Biedrzychów), ale by³y to wci¹¿ enklawy. Na dodatek ca³y ten kraj
by³ s³abo zurbanizowany, a niektóre szlacheckie miasteczka prawa niemieckiego
nawet w koñcu XV w. niewiele ró¿ni³y siê od wsi w strukturze ekonomicznej.
Wreszcie–klêska najazdów tatarskich. Od 1438 r. orda kipczacka grabi³a, pali³a
i bra³a jasyr na Podolu szeœæ razy, zaœ od 1474 r. z jeszcze wiêkszym impetem
czyni³a to siedmiokrotnie orda krymska. Najazd Mo³dawian, Tatarów i Turków w
1498 r. przyniós³ potworne zniszczenia w ca³ym województwie podolskim. Nie
omija³y one budowli sakralnych. Z drewnianych koœcio³ów zostawa³ tylko
popió³.
W takich warunkach sieæ parafialna diecezji kamienieckiej prezentuje siê do
koñca XV w. nader skromnie. Pomijaj¹c Brac³aw, który odpad³ do diecezji
³uckiej, uda³o siê w tym okresie powo³aæ zaledwie osiem parafii. W miastach
królewskich, siedzibach starostw, by³y to parafie w Kamieñcu Podolskim,
Smotryczu i Czerwonogrodzie7. Wysun¹³em przypuszczenie, ¿e parafia
kamieniecka jako zbiorowa fundacja mieszczan-katolików (a nie fundacja
ksi¹¿êca) powsta³a rych³o po lokacji magdeburskiej w stolicy Podola czyli w
1374 roku. Dziesiêæ lat póŸniej przy tutejszej farze œw. Piotra ustanowiono
biskupstwo kamienieckie, a œwi¹tynia zaczê³a pe³niæ równoczeœnie funkcjê
katedry œw. œw. Piotra i Paw³a Aposto³ów8. W Smotryczu i Czerwonogrodzie
duszpasterstwo parafialne podjê³y miejscowe konwenty dominikañskie,
104
Tadeusz Trajdos
7 T. M. Trajdos, Parafie katolickie w miastach, s. 109-111, 115-119. J. Mucha, op.
cit., s. 187-188, myli³ siê datuj¹c erekcjê parafii w Latyczowie na 1439 rok.
Pierwsz¹ wiadomoœæ o koœciele w tym mieœcie mamy w 1545 roku.
8 Por. A. Prusiewicz, Kamieniec Podolski, szkic historyczny, Kijów-Warszawa
1915, s. 28-29. Autor nie rozró¿nia³ daty erekcji fary i daty ustanowienia katedry.
K. Iwanicki, Katedra w Kamieñcu, Warszawa 1930, s. 4-5, uwa¿a³, ¿e by³a to
budowla drewniana do koñca XV w. Odwrotnie W. Abraham, op. cit., s. 18, który
s¹dzi³, ¿e biskup Pawe³ (1428-1453) w miejsce starej fary zbudowa³ murowan¹
katedrê. K. Czy¿ewski, Katalog zabytków, w: Architektura gotycka w Polsce,
Warszawa 1995, s. 101, uwa¿a³, ¿e pierwotnie zbudowano 3-nawow¹ halê,
przekszta³con¹ w pseudo-bazylikê w koñcu XV w. Gotyckie prezbiterium na
pewno pochodzi z XV w. O. A. P³ameniæka, Chrystjanœki swjatyni Kamjanca na
Podilli, Kyjiw 2001, s. 64-68, uwa¿a korpus nawowy katedry za pozosta³oœæ
sprowadzone przez Koriatowiczów, w pierwszym z tych miast przed 1370 r., w
drugim po 1378 r. Jak s¹dzê, w Smotryczu koœció³ dominikañski Wniebowziêcia
Marii Panny uzyska³ prawa parafialne ok. 1384 r., po erekcji diecezji, a mo¿e
nawet w 1448 r. po lokacji miasta prawa magdeburskiego. W Czerwonogrodzie
koœció³ dominikañski œw. Miko³aja naby³ prawa parafialne z pewnoœci¹ dopiero
w 1444 r. po odnowieniu klasztoru na skutek fundacji Teodoryka Buczackiego,
miejscowego starosty9.
Pierwotne uposa¿enie fary kamienieckiej nie jest kompletnie znane. Koœcio³y
w Smotryczu i Czerwonogrodzie posiada³y œrodki utrzymania z dotacji i
póŸniejszych darowizn dla klasztorów dominikañskich. Nie mia³y odrêbnego
uposa¿enia parafialnego. Mo¿na s¹dziæ, ¿e parafianie w tych trzech miastach byli
przynajmniej zobowi¹zani do corocznej op³aty mesznego w pieni¹dzu lub
daninie zbo¿owej oraz kolêdy (przewa¿nie w wiktualiach). Odmienny status
parafii katedralnej oraz dwóch parafii dominikañskich powoduje, ¿e pominê je w
analizie uposa¿eñ fundacyjnych, któr¹ poni¿ej przeprowadzam. Pozostaje zatem
piêæ parafii fundacji szlacheckiej, za³o¿onych wy³¹cznie w prywatnych
miasteczkach prawa niemieckiego, oœrodkach wiêkszych dóbr10. Parafie te
zosta³y powo³ane w zachodniej i œrodkowej czêœci województwa, lepiej
zasiedlonych i sprawniej zagospodarowanych, po regulacji statusu politycznego
Podola w granicach Korony Polskiej, a wiêc po 1434 r. Do koñca XV w. nie uda³o
siê za³o¿yæ ani jednej wiejskiej parafii katolickiej. Co wiêcej, parafii takich nie
mia³a równie¿ w tym okresie czêœæ mniejszych miast królewskich, szczególnie
nad górnym Bohem w pó³nocno-wschodnim rejonie województwa oraz dawne
osady przy zamkach królewskich.
Erygowane koœcio³y musia³y udzielaæ pos³ugi religijnej spo³ecznoœciom
katolickim, Polakom, konwertytom ruskim i ormiañskim, na rozleg³ych
terytoriach parafii obejmuj¹cych miasteczka i liczne wioski w kompleksach dóbr
szlacheckich. Znajdowa³y wsparcie poœród szlachty, zró¿nicowanej maj¹tkowo,
zarówno wœród dygnitarzy piastuj¹cych wysokie urzêdy, jak te¿ w krêgu
ubo¿szych ziemian. Mia³y te¿ oparcie w grupach mieszczan polskich nawet w
105
Parafie katolickie na œredniowiecznym Podolu
«starszej cerkwi» œladem modnej obecnie koncepcji w historiografii ukraiñskiej.
Nie ma jednak po temu ¿adnych przes³anek Ÿród³owych. Przyk³ad Lwowa jest
zupe³nie chybiony, gdy¿ hipoteza powstania tamtejszych koœcio³ów w mieœcie
kazimierzowskim na fundamentach starszych cerkwi wynika z intencji
pozanaukowej bez ¿adnych uzasadnieñ w krytycznie traktowanym materiale
Ÿród³owym.
9 T. M. Trajdos, Parafie katolickie w miastach, s. 117-118.
10 J. Mucha, op. cit., s. 184-189 mylnie datowa³ erekcjê parafii w Miêdzybo¿u na
1484 r. (koœció³ powsta³ tam najwczeœniej przed po³ow¹ XVI w.), podobnie w
Nowej Uszycy i T³ustem na XV w. (w tej ostatniej miejscowoœci parafiê
fundowano dopiero w 1717 r.). Z kolei parafia w Kopyczyñcach, za³o¿ona w 1443 r.,
ulokowana na ziemi halickiej województwa ruskiego, podlega³a w XV w. archidiecezji
lwowskiej, a nie diecezji kamienieckiej.
ma³ych miejscowoœciach opatrzonych magdeburgi¹. Liczebnoœci gromad kmieci
polskich sprowadzonych do maj¹tków szlacheckich ju¿ w XV w. nie podobna
bli¿ej okreœliæ, ale z uwagi na parokrotnie odnawian¹ kolonizacjê pustek po
wojnach i najazdach tej migracji nie mo¿na bagatelizowaæ.
Chronologia erekcji parafialnych wygl¹da nastêpuj¹co. W 1436 r. Teodoryk
Buczacki ufundowa³ w miasteczku Jaz³owiec, w swych dobrach w powiecie
czerwonogrodzkim koœció³ parafialny œw. Marii Magdaleny11. W 1450 r. Piotr
Odrow¹¿ wzniós³ koœció³ parafialny pod pierwotnym wezwaniem zapewne
Wniebowziêcia Marii Panny i œw. Miko³aja (póŸniej œw. Trójcy) w mieœcie
Ziñków nad Uszyc¹ w majêtnoœciach na œrodkowym Podolu, od XVII w. nale¿¹cych
do powiatu latyczowskiego12. W 1473 r. Zygmunt z Nowosielców i Jagielnicy
ufundowa³ koœció³ parafialny zapewne wezwania Wniebowziêcia Marii Panny
(potem œw. Trójcy) we w³asnym miasteczku Jagielnica w powiecie
czerwonogrodzkim13. W 1474 r. Grzegorz Kierdej wybudowa³ koœció³ parafialny
œw. Trójcy w miasteczku Orynin w swych w³oœciach w powiecie kamienieckim14.
Wreszcie w 1496 r. bracia Andrzej i Micha³ Nowodworscy, potomkowie rodu
Biedrzychów-Œwirczów, powo³ali w miasteczku Gródek-Nowodwór nad
Smotryczem w powiecie kamienieckim koœció³ parafialny œw. Anny15. Fundacje
w Jaz³owcu, Ziñkowie i Gródku zosta³y dokonane na obszarach wielkiej
w³asnoœci (jak na ówczesne warunki podolskie). Fundacje w Jagielnicy i
106
Tadeusz Trajdos
11 Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tzw.
Bernardyñskiego we Lwowie [AGZ], t. 2, nr CX; PANKr., Liber ecclesiae
cathedralis Camenecensis continens acta, privilegia et documenta ab a. 1664 ad
a. 1665, s. 199-201; BN, sygn. IV. 5467, Materia³y do dziejów Jaz³owca zebrane
przez Aleksandra Czo³owskiego, Zarys dziejów Jaz³owca, ok. 1828 r., k. 17, 23;
S. Bar¹cz, Pami¹tki jaz³owieckie, Lwów 1862, s. 26-28; A. Jab³onowski, Ziemie
ruskie, Wo³yñ i Podole, Warszawa 1889, s. 106; Ejusdem, Pisma, t. 4, Warszawa
1911, s. 208, 344; S³ownik Geograficzny Królestwa Polskiego [SGKP], t. 3,
Warszawa 1882, s. 538-539; A. J. Rolle, Zameczki podolskie na kresach
multañskich, Warszawa 1880, s. 150-151.
12 M. Ostrowski, O za³o¿eniu, f. 40 v.; A. Jab³onowski, Pisma, t. 4, s. 208; Ejusdem,
Ziemie ruskie..., s. 106; M. Simaszkiewicz, op. cit., s. 63; M. Baliñski, T. Lipiñski,
Staro¿ytna Polska, t. 2, Warszawa 1846, s. 1030; SGKP, t. 12, s. 620; PANKr.,
sygn. 4850, Materia³y ks. J. Fija³ka odnosz¹ce siê do organizacji parafialnej w
dekanatach..., k. 18.
13 Liber ecclesiae, s. 227-229; Archiwum Arcybiskupa Eugeniusza Baziaka [AAEB],
Kraków, Akta parafialne nr 114, Jagielnica; A. J. Rolle, op. cit., t. 2, s. 151; SGKP,
t. 3, s. 367.
14 PANKr., sygn. 2002, Acta visitationis generalis Ecclesiarum Dioecesis
Camenecensis per... Venceslaum Hieronymum de Bogus³awice Sierakowski
Episcopum Camenecensem celebratae Anno Domini 1741, s. 1217-1222; Liber
ecclesiae, s. 186-187; M. Baliñski, T. Lipiñski, op. cit., s. 971-972; SGKP, t. 7,
s. 606-607; M. Simaszkiewicz, op. cit., s. 507; M. Ostrowski, O za³o¿eniu, f. 34;
W. Marczyñski, op. cit., s. 208; Materia³y Fija³ka, k. 57.
15 Acta visitationis, s. 883-884; M. Ostrowski, O za³o¿eniu, f. 34; M. Simaszkiewicz,
op. cit., s. 74, 507; K. Pu³aski, Stare osady w ziemi kamienieckiej i dziedzicz¹ce
na nich rody podolskiej szlachty historycznej, «Przewodnik Naukowy i Literacki»,
t. 30, 1902, s. 556, 740.
Oryninie pojawi³y siê w maj¹tkach szlacheckich œrednich rozmiarów, ale na
skutek inicjatywy rodzin szlacheckich, których familianci piastowali wa¿ne
urzêdy w województwie podolskim. Wszystkie koœcio³y zak³ada³y rodziny
zamo¿ne, wp³ywowe, ciesz¹ce siê presti¿em w spo³ecznoœci polskiej na Podolu.
Szeregowe rycerstwo, szlachta dzier¿¹ca pojedyncze «pustki» czy
«dworzyszcza», nie mog³a by w ¿aden sposób sprostaæ temu wysi³kowi
inwestycyjnemu, niezbêdnego w œwietle wymogów katolickiego prawa
kanonicznego.
Warto uzmys³owiæ sobie pozycjê spo³eczn¹ wspomnianych fundatorów, ich
rangê w ¿yciu publicznym na ówczesnym Podolu oraz skalê zamo¿noœci.
Fundatorzy parafii w Jaz³owcu, Awdañcy Buczaccy herbu Abdank nale¿eli w
drugiej æwierci XV w. do kilku najbogatszych rodzin szlachty polskiej na
Podolu16. Ich dobra w powiecie czerwonogrodzkim przylega³y do w³oœci
buczackiej na ziemi halickiej województwa ruskiego. W 1417 r. Teodoryk
Buczacki przej¹³ na ¿yczenie Witolda wsie Jaz³owiec i Zalesie z r¹k Dziers³awa
Konopki, starosty Podola w 1402 r. i starosty Czerwonogrodu z lat 1404-1405. W
1424 r. wielki ksi¹¿ê Litwy da³ mu cztery dalsze wsie w tym powiecie, a w
1427 r. kolejne dwie z rezerwacj¹ wykupu przez skarb monarszy. W 1440 r. król
W³adys³aw III zapewni³ Buczackiemu wieczyst¹ w³asnoœæ 9 wsi w powiecie
czerwonogrodzkim. Dobra te szybko ros³y. Sama w³oœæ jaz³owiecka objê³a 25
wiosek, w tym szereg za³o¿onych na surowym korzeniu przez Awdañców. W
1436 r. Teodoryk Buczacki dosta³ od króla dzier¿awê starostwa
czerwonogrodzkiego. Ow¹ “tenutê” Buczaccy-Jaz³owieccy utrzymali a¿ do
pocz¹tku XVII w. W 1442 r. Teodoryk Buczacki uzyska³ królewskie zamki
Poni¿a i wybrze¿a czarnomorskiego na zasadach dzier¿awy z zapisem olbrzymiej
sumy wykupnej. Zobowi¹za³ siê do ich fortyfikacji i remontów. Dodajmy, ¿e
Buczaccy odegrali decyduj¹c¹ rolê w definitywnym wcieleniu zachodniego
Podola do Korony Polskiej w 1430 roku. Siêgnêli po najwy¿sze godnoœci w
województwie podolskim. Teodoryk by³ pierwszym starost¹ generalnym Podola
1431-1436 i 1442-1455 oraz kasztelanem kamienieckim 1442-1455. Jego
synowie Bartosz i Micha³ piastowali po nim starostwo podolskie, pierwszy w
latach 1455-1457, drugi – 1457-1464. Buczaccy mieli maj¹tki tak¿e w innych
107
Parafie katolickie na œredniowiecznym Podolu
16 Materia³y do dziejów Jaz³owca, k. 297; W. Semkowicz, Ród Awdañców w
wiekach œrednich, cz. 2, Poznañ 1920, s. 289-290; T. M. Trajdos, Koœció³
Katolicki na ziemiach ruskich Korony i Litwy za panowania W³adys³awa II Jagie³³y,
t. I, Ossolineum 1983, s. 144; Ibid, Zagadka pó³groszków podolskich,
«Wiadomoœci Numizmatyczne», t. 77, 1983, nr 1-2, s. 74; A. Jab³onowski, Pisma,
t. 4, s. 218; J. Kurtyka, Z dziejów walki szlachty ruskiej o równouprawnienie,
represje z lat 1426-1427 i sejmiki roku 1439, «Roczniki Historyczne», t. 66, 2000,
s. 106, 115; Urzêdnicy podolscy XIV-XVIII wieku, Spisy, opr. E. Janas i in., Kórnik
1998, s. 63, 116, 126-127; Zbiór Dokumentów Ma³opolskich [ZDM], cz. 8, nr
2252, 2185, 2429.
rejonach Podola. W 1452 r. Teodoryk dosta³ od króla Kazimierza IV
Jagielloñczyka dobra Olczydajów w po³udniowo-wschodniej czêœci
województwa, z licznymi wsiami m. in. Serebryj¹ i Ladaw¹. W 1455 r. dobra te
przejêli synowie Micha³ i Jan, a po dziale maj¹tkowym w 1469 r. – sam Micha³
Buczacki, starszy z ¿yj¹cych braci17. Buczaccy troskliwie opiekowali siê
rozwojem Jaz³owca. Teodoryk przekszta³ci³ wieœ w ma³e miasto prawa
niemieckiego i sprowadzi³ mieszczan polskich. Kazimierz IV zgodzi³ siê na
jarmark w Jaz³owcu, ale w 1461 r. musia³ ten przywilej odwo³aæ w obliczu
protestu kupców Lwowa18. W 1469 r. Micha³ Buczacki przedstawi³ lustratorom
królewskim przywilej na targ w Jaz³owcu, uznany za wa¿ny i legalnie
pozyskany19.
Fortuna, polityczne wp³ywy i presti¿ tej rodziny u³atwi³y bogat¹ fundacjê farn¹
w Jaz³owcu (1436), potwierdzon¹ i rozszerzon¹ w 1467 r. a tak¿e pozwoli³y w
latach 1444-1445 na odnowê klasztoru dominikanów w Czerwonogrodzie i
erekcjê tamtejszej parafii.
Fundacja koœcio³a w Ziñkowie (1450) by³a równie¿ dzie³em bogatego i
wp³ywowego pana20. Ju¿ w 1431 r. W³adys³aw II Jagie³³o darowa³ staroœcie
samborskiemu Piotrowi Odrow¹¿owi jedenaœcie wsi na Podolu w posiadanie
dziedziczne za wojenne zas³ugi w kampanii wo³yñskiej tego roku. Odrow¹¿
otrzyma³ wtedy na prawie s³u¿by rycerskiej m. in. Satanów nad Zbuczem oraz
Ziñków nad Uszyc¹. Nowy w³aœciciel wyró¿ni³ siê w walkach o utrzymanie
Podola przy Polsce i w 1434 r. otrzyma³ godnoœæ pierwszego wojewody
podolskiego, któr¹ w 1437 r. zamieni³ na zaszczytniejszy urz¹d wojewody
ruskiego. Z wdziêcznoœci i ³aski królewskiej dostojnik ten otrzyma³ w 1436 r. od
W³adys³awa III prawo przeniesienia wszystkich swych dóbr wiejskich na Podolu
na prawo magdeburskie z jurysdykcj¹ so³tysi¹. By³o to wtedy ogromne
wyró¿nienie. Otwiera³o te¿ drogê do osadnictwa kmieci polskich, a zatem
powiêkszenia liczebnoœci katolików. W 1444 r. W³adys³aw III zd¹¿y³ wynieœæ
dwie wsie Ziñków i Satanów do rangi miast prawa magdeburskiego z ustrojem
wzorowanym na Kamieñcu, nadaj¹c im m. in. targi i jarmarki. W Ziñkowie targi
108
Tadeusz Trajdos
17 W Pobóg Górski, Powiat mohylowski w guberni podolskiej, Kraków 1902,
s. 173-174, 230-232, 267; M. Hruszewski, Barskoje starostwo, Istoriczeskija
oczierki, Kijew 1894, s. 40.
18 AGZ, t. 6, nr XLIII; S. Bar¹cz, op. cit., s. 34.
19 A. Jab³onowski, Ziemie ruskie, Ruœ Czerwona, Warszawa 1902, Lustratio 1469,
s. 63 [dalej: Lustratio 1469].
20 ZDM, cz. 7, nr 2177, cz. 8, nr 2192, 2490; T. M. Trajdos, Koœció³ Katolicki, s. 168;
Urzêdnicy..., s. 93, 139-140; M. Wilamowski, Powstanie i pocz¹tki hierarchii
urzêdów ziemskich województwa ruskiego i Podola, «Roczniki Historyczne»,
t. 64, 1998, s. 120; A. Jab³onowski, Pisma, t. 4, s. 321, 324, 335;Ejusdem, Historia
Rusi, s. 112-113; M. Baliñski, T. Lipiñski, op. cit., s. 1030; M. Hruszewski, op. cit.,
s. 52, 64; A. J. Rolle, op. cit., t. 1, s. 13; P. N. Batiuszkow, Podolija, istoriczeskoje
opisanije, S. Petersburg 1891, s. 72.
urz¹dzono w poniedzia³ki, a jarmarki na œwiêta Wniebowziêcia Marii i œw.
Miko³aja. W dni jarmarków przywilej gwarantowa³ wolny handel bez ¿adnych
ograniczeñ. W nowych miastach powo³ano jurysdykcjê wójtowsk¹, a we wsiach
Odrow¹¿a potwierdzono jurysdykcjê so³tysów. Wojewoda skorzysta³ z tych
wspania³ych zdobyczy. Prowadzi³ intensywn¹ kolonizacjê w œrodkowej czêœci
Podola. Zbudowa³ warowny zamek w Ziñkowie, który po spaleniu Rowu w
1452 r. przej¹³ w 3 æw. XV w. rolê «stolicy» prywatnego powiatu w górnym biegu
Uszycy. Po œmierci Piotra Odrow¹¿a w 1450 r. w bitwie na Krasnym Polu w
Mo³dawii «powiat ziñkowski» otrzyma³ Jan £aszcz herbu Prawdzic,
podkomorzy kamieniecki 1456-1457. W 1457 r. zgin¹³ w walce z Tatarami.
Maj¹tek ziñkowski wróci³ do r¹k Odrow¹¿ów. W 1458 r. wojewoda ruski Andrzej
Odrow¹¿ zyska³ odnowienie przywileju lokacji miejskiej w Ziñkowie. Rozwój
miasta by³ jednak powolniejszy z uwagi na cykliczne napady tatarskie.
Fundacja parafii w Jagielnicy (1473) by³a dzie³em szlachcica o skromniejszym
maj¹tku, ale równie¿ godnym uwagi21. Dziedzic tego miasteczka Zygmunt z
Nowosielców herbu D¹browa piastowa³ urz¹d sêdziego ziemskiego
kamienieckiego w latach 1455-1487. Poza Jagielnic¹ posiadan¹ we w³asnoœci
wieczystej, dysponowa³ jedn¹ wsi¹ na prawie lennym oraz trzema wsiami z
rezerwacj¹ wykupu przez skarb królewski. Wybór miejsca na parafiê by³
oczywisty – na terenie stabilnej w³asnoœci, w du¿ej osadzie prawa niemieckiego,
licz¹cej w 1493 roku a¿ 55 dymów, co na ówczesnym Podolu oznacza³o sukces
osadniczy.
Wiêkszy maj¹tek posiada³ fundator parafii w Oryninie, Grzegorz Kierdej.
Spolonizowany ród Kierdejów, proweniencji bojarskiej, zas³u¿ony w rozmaitych
staraniach i walkach na rzecz panowania polskiego na ziemiach ruskich,
dysponowa³ tam wielkimi dobrami, a jego przedstawiciele zajmowali wybitne
urzêdy administracyjne i godnoœci ziemskie w samorz¹dzie szlacheckim
województw ruskiego i podolskiego. Na skutek dzia³ów rodzinnych
poszczególne linie wywodz¹ce siê od Hryæka Kierdejowicza (starszego) mia³y
jednak cz¹stki tego bogactwa22. Jan Hryæko Kierdej, jego syn, odegra³ wybitn¹
rolê w obronie polskiego posiadania na Podolu w 1430 r. i latach nastêpnych. Po
z³o¿eniu kasztelanii lwowskiej (1434-1438) piastowa³ urz¹d wojewody
podolskiego a¿ do œmierci w 1462 roku. Brat wojewody, Janusz Kierdejowicz,
starosta skalski 1431 r., podkomorzy kamieniecki 1436-1448, dosta³ w³oœæ
109
Parafie katolickie na œredniowiecznym Podolu
21 A. Jab³onowski, Pisma, t. 4, s. 323, 347; Lustratio 1469, s. 51; Urzêdnicy...,
s. 106-107; J. Kurtyka, Z dziejów, s. 106-107, 116.
22 T. M. Trajdos, Koœció³ Katolicki, s. 124, 142; K. Pu³aski, Ród Kierdejów
podolskich, odb. 1906, s. 173; Ejusdem, Stare osady, s. 1026; Urzêdnicy...,
s. 92-93, 102, 140; M. Wilamowski, op. cit., s. 123; J. Kurtyka, Z dziejów, s. 115;
A. Jab³onowski, Historia Rusi, s. 110-111; Ejusdem, Pisma, t. 4, s. 225, 325,
347;Lustratio 1469, s. 60-61; ZDM, cz. 8, nr 2269.
Orynin nad rzek¹ ¯waniec w powiecie kamienieckim. Pobiera³ tu nawet myto
mostowe i przekszta³ci³ tê miejscowoœæ w miasteczko prawa niemieckiego,
naturalnie za zgod¹ króla. W 1440 r. uzyska³ od W³adys³awa III trzy inne wsie z
obowi¹zkiem s³u¿by rycerskiej i zastrze¿eniem mo¿liwoœci wykupu. Rok póŸniej
król pozwoli³ mu na budowê zamku na górze Lechniowce i lokacjê miasta w
pobli¿u, w ówczesnym powiecie (okrêgu) skalskim. Nadane dobra odziedziczy³
jego syn Grzegorz Kierdej, podstoli kamieniecki 1463-1474, a nastêpnie a¿ do
œmierci w 1486 r. podkomorzy kamieniecki.
Wielkie rozmiary mia³ z kolei maj¹tek fundatorów parafii w Gródku (1496),
Biedrzychów-Œwirczów. Wywodzili siê ze Œl¹ska. Obecni na Podolu od koñca
XIV w. zrobili tu szybk¹ karierê, przetrwali pomyœlnie zaburzenia lat 30-tych XV w.,
zachowuj¹c w nowym województwie mocn¹ pozycjê polityczn¹ i maj¹tkow¹23.
Pierwsze nadania dostali w 1391 r. od Fedora Koriatowicza, nastêpne od Witolda,
i to czterokrotnie (1414, 1420, 1424, 1429). Gdy powstawa³o województwo
podolskie w 1434 r., Biedrzychowie mieli ju¿ siedem wsi, ale z w³asnoœci¹
ograniczon¹ rezerwacj¹ wykupu lub s³u¿b¹ rycersk¹, bez ¿adnych immunitetów.
Od samego pocz¹tku (1391) dysponowali w³oœci¹ Gródek nad Smotryczem.
Miko³aj Biedrzych (drugie pokolenie) piastowa³ kasztelaniê kamienieck¹ w
latach 1438-1442. Posypa³y siê wtedy nowe nadania królewskie. W drugiej
po³owie stulecia Biedrzychowie mieli nad Smotryczem w³oœci Kupina i Gródka,
a tak¿e w³oœæ Czarny Ostrów i ziemie nad P³osk¹ (przysz³y P³oskirów), a wiêc
pó³nocn¹ czêœæ powiatu kamienieckiego. G³ówna siedziba rodowa, Gródek
Podolski (Biedrzychowce), otrzyma³ przed jesieni¹ 1444 r. miejskie prawo
magdeburskie24. Kolejny dziedzic Miko³aj junior, zwany Œwirczem z
Biedrzychowic, stolnik kamieniecki 1464-1467, a potem do œmierci w 1496 r. kasztelan
kamieniecki, zburzy³ stary gródek i za³o¿y³ tzw. Nowy Dwór. Przy tym zamku
roz³o¿y³o siê miasteczko Gródek-Nowodwór. Synowie Miko³aja juniora,
Andrzej i Micha³ Nowodworscy przejêli w spadku zamek i miasto, 36 wsi oraz
stawy, m³yny i cz¹stki gruntowe. Te potê¿ne dobra pozwoli³y na fundacjê
koœcio³a parafialnego.
W kopiach XVII i XVIII w. zachowa³y siê dokumenty fundacyjne dla parafii w
Jagielnicy i Oryninie. Akty fundacji i dotacji parafii w Jaz³owcu zosta³y wydane
110
Tadeusz Trajdos
23 T. M. Trajdos, Koœciól Katolicki, s. 143; Ejusdem, Zagadka, s. 73-74; J. Kurtyka,
Podole miêdzy Polsk¹ a Litw¹ w XIV i 1 po³owie XV w., w:Kamieniec Podolski, op.
cit., s. 22; Ejusdem, Z dziejów, s. 106, 114; Urzêdnicy..., s. 63-64; Lustracje
królewszczyzn ziem ruskich, Wo³ynia, Podola, Ukrainy z pierwszej po³owy XVII w.,
wyd. A. Jab³onowski, Warszawa 1870, s. 21-22; Ejusdem, Pisma, t. 4, s. 224;
K. Pu³aski, Stare osady, s. 348-352, 464-466; Lustratio 1469, s. 47; Ukrajinœki
hramoty, t. 1, wyd. W. Rozow, Kyjiw 1928, nr 61; Materia³y do istorii
suspilno-politycznych i ekonomicznych widnosyn Zachidnoji Ukrajiny, cz. 1, wyd.
M. Hruszewski, Lwów 1905, nr XIX, XX; ZDM, cz. 8, nr 2198, 2254, 2267, 2330.
24 K. Pu³aski, Stare osady, s. 349, 467-469, 471-472; Urzêdnicy, s. 65; Lustratio
1469, s. 47.
drukiem. Dotacje parafii w Ziñkowie i Gródku znane s¹ z przekazów
nowo¿ytnych jedynie u³amkowo. W ca³oœci zachowany materia³ archiwalny daje
zatem mo¿liwoœæ okreœlenia sposobu utrzymania najdawniejszych parafii
katolickich w szlacheckich posiad³oœciach na Podolu. Nie by³ on dot¹d
przedmiotem g³êbszej uwagi25. Autor niniejszych s³ów przeprowadzi³ analizê
niektórych z tych dotacji w pracy wydanej dwa lata temu26. Od tego czasu
pozyska³em jednak nowe archiwalia, które pozwalaj¹ na charakterystykê
porównawcz¹ tego zagadnienia.
Dotacja dla koœcio³a œw. Marii Magdaleny w Jaz³owcu zosta³a okreœlona przez
Teodoryka Buczackiego w przywileju fundacyjnym, wystawionym 3 lutego 1436
roku we dworze w Zalesiu27. Obok licznego grona szlachty polskiej œwiadkiem
aktu by³ biskup kamieniecki Pawe³ z Bojañczyc, który niew¹tpliwie konsekrowa³
ten koœció³. Uczestniczy³ w tej uroczystoœci w asyœcie swego kapelana Paw³a.
Synowie Teodoryka, Micha³ i Jan Buczaccy dokonali rozszerzenia dotacji aktem
4 lipca 1467 roku28. W lutym 1436 r. koœció³ w Jaz³owcu by³ ju¿ zbudowany. Jego
pleban (nieznanego imienia) otrzyma³ instytucjê biskupi¹ (kanoniczne
wprowadzenie na urz¹d). W 1467 r. na liœcie œwiadków wystêpowali jedynie
wikary parafii Stanis³aw i kapelan zamkowy Zygmunt oraz dwaj duchowni z
archidiecezji lwowskiej.
Biskup Pawe³ konsekrowa³ zapewne równie¿ koœció³ w Ziñkowie, fundowany
w 1450 r.29 Koœció³ w Jagielnicy (1473) zosta³ ufundowany przez sêdziego
Zygmunta, jego ¿onê Annê i synów w dzieñ œw. Trójcy za zgod¹ ówczesnego
biskupa kamienieckiego Miko³aja Próchnickiego herbu Korczak30. Fundator jako
patron koœcio³a prezentowa³ pierwszego plebana Paw³a. Ten¿e biskup wyrazi³
zgodê na fundacjê parafii w Oryninie w 1474 r. przez Grzegorza Kierdeja, który
przedstawi³ swego kandydata na plebaniê Marcina31. Parafiê w Gródku (1496)
musia³ erygowaæ biskup Piotr Lesiowski herbu Powa³a32.
W dotacjach dla tych koœcio³ów parafialnych, szczególnie dla pierwszego z
nich w Jaz³owcu, zastosowano model realizowany uprzednio w dobrach
111
Parafie katolickie na œredniowiecznym Podolu
25 Por. J. Mucha, op. cit., s. 193-198. Lakoniczna analiza dotacji parafialnych
przeprowadzona przez tego autora na materiale od XIV do XVIII w. stanowczo
nie wystarcza z uwagi na liczne ró¿nice, jakie wystêpowa³y miêdzy uposa¿eniem
koœcio³ów œredniowiecznych a nowo¿ytnych, na Podolu z wa¿n¹ cezur¹ lat 1672 i
1699.
26 T. M. Trajdos, Parafie katolickie fundacji szlacheckiej, s. 228-236.
27 AGZ, t. 2, nr CX; PANKr, sygn. 4797, Materia³y i noty ks. J. Fija³ka dotycz¹ce
historii biskupstwa kamienieckiego, t. 2, k. 20-21.
28 AGZ, t. 2, nr CX; S. Bar¹cz, op. cit., s. 33-34.
29 PANKr, sygn. 4850, Materia³y ks. Fija³ka, k. 18; M. Simaszkiewicz, op. cit., s. 63.
30 Liber ecclesiae, s. 227-229; AAEB, Akta paraf. nr 114; PAKr., sygn. 4797,
Materia³y i noty, t. 2, k. 31; J. Mucha, op. cit., s. 104.
31 Liber ecclesiae, s. 186-187; Acta visitationis, s. 1217-1222.
32 PANKr., sygn. 4797, Materia³y i noty, t. 2, k. 58; sygn. 4830, Materia³y ks. J. Fija³a
odnosz¹ce siê do biskupów kamienieckich, k. 6; J. Mucha, op. cit., s. 104.
Awdañców na ziemi halickiej, w Buczaczu (1379, 1401) oraz w
Petlikowcach(1421)33. Plebani zostali zaopatrzeni w solidny maj¹tek ziemski,
uzyskali te¿ dochodowe nieruchomoœci i ró¿norodne daniny z gospodarstwa
szlacheckiego. Egzystencji tych parafii nie mo¿na by³o oprzeæ na powszechnych
œwiadczeniach wiernych z uwagi na niewielk¹ liczebnoœæ spo³ecznoœci
katolickich, aczkolwiek w ka¿dym ze wspomnianych miasteczek mieszka³a ju¿
w XV w. spora grupa katolików, imigrantów i konwertytów.
Beneficjum plebañskie w postaci nadania ziemskiego, tworz¹cego zasobne
gospodarstwo rolne, widaæ najlepiej w dotacji jaz³owieckiej. W 1436 r. fundator
przydzieli³ plebanowi wieœ Znibrody (Niezbrody), zwan¹ odt¹d «wsi¹
koœcieln¹», z pe³ni¹ dochodów i praw, dalej-dwa ³any miejskie z obszarem pod
folwark plebañski oraz trzy ogrody, w tym jeden z przeznaczeniem na sad
owocowy34. W mieœcie ju¿ wczeœniej zosta³a wymierzona parcela na koœció³ i
plebaniê miêdzy brzegiem Strypy a Dymitrow¹ Drog¹. W nadaniu z 1467 r. plebanowi
przyby³ jeszcze jeden ogród «ko³o ogrodu Piotra Chor¹¿ego». Powsta³a zatem
jednowioskowa w³asnoœæ koœcielna, zarz¹dzana i u¿ytkowana przez plebana.
Czerpa³ on ponadto rozmaite po¿ytki ze zbiorów warzyw i owoców w czterech
ogrodach, dysponowa³ te¿ w³asnym folwarkiem nastawionym na hodowlê i
uprawy zbo¿owe.
Ten sam typ nadania obserwujemy w akcie fundacji koœcio³a w Ziñkowie
(1450). Pleban otrzyma³ poblisk¹ wieœ Hremiaczka, korzystaj¹c¹ od 1436 r. z
dobrodziejstw prawa magdeburskiego. W Oryninie (1474) Kierdej przekaza³
plebanowi szeœæ ³anów miejskich na prawie niemieckim, nadto ³an dla za³o¿enia
folwarku plebañskiego, dom oraz ³¹kê pod lasem rozci¹gaj¹c¹ siê w dolinie a¿ po
drogê Orynin-Kamieniec, a wreszcie sad leœny z mo¿liwoœci¹ urz¹dzenia pasieki.
Widzimy ten sam model uposa¿enia, chocia¿ fundator nie móg³ ofiarowaæ
osobnej wsi. Ograniczy³ siê do wykrojenia rozleg³ego obszaru w³asnoœci
koœcielnej na gruntach miasteczka. Fundator w Jagielnicy (1473) zdoby³ siê na
skromniejsze nadanie wedle w³asnych mo¿liwoœci. Wydzieli³ plebanowi dwa
³any pól w granicach miasteczka i dwa zagajniki.
Nie znalaz³em przekazów o pierwotnym beneficjum ziemskim koœcio³a w
Gródku.
Kolejn¹ kategori¹ uposa¿enia parafii by³ przydzia³ poddanych. Pleban
jaz³owiecki mia³ ch³opów wsi Znibrody, którzy wed³ug aktu 1436 r. mogli
korzystaæ z po¿ytków i p³odów s¹siedniej wsi Soko³ów w dobrach Buczackich.
Bez w¹tpienia pleban pobiera³ od tych kmieci daniny, a po instalacji prawa
niemieckiego tak¿e czynsze, korzysta³ te¿ z robocizn. Podobne œwiadczenia
112
Tadeusz Trajdos
33 T. M. Trajdos, Koœció³ Katolicki, s. 262-268.
34 T. M. Trajdos Parafie katolickie fundacji szlacheckiej, s. 230-231; J. Mucha, op.
cit., s. 194-195.
uiszczali ch³opi z Hremiaczki plebanowi w Ziñkowie. W Jagielnicy dziedzic
przydzieli³ piêciu kmieci do osiedlenia ko³o stawu koœcielnego «na po¿ytek
koœcio³a».
W Oryninie na wspomnianych szeœciu ³anach plebañskich mo¿na by³o osiedliæ
ludzi pod jurysdykcj¹ koœcieln¹. Wójt miasta zachowa³ jednak nad nimi
jurysdykcjê karn¹ czyli w³adzê s¹dow¹ w zakresie prawa kryminalnego. Tutejsi
poddani koœcielni mogli œcinaæ drzewo na opa³ i budulec w lasach dziedzica po
miejskiej stronie rzeki ¯waniec. Mogli je nawet sprzedawaæ na targu w
Kamieñcu w celu zakupu soli i innych niezbêdnych artyku³ów do ¿ycia. Fundator
wprowadzi³ jedno ograniczenie-zakaz wyrêbu du¿ych drzew. W Oryninie
powsta³a zatem jurydyka koœcielna. Jej mieszkañcy nie nabyli praw miejskich,
aczkolwiek podlegali dwóm w³adzom s¹dowym, co tworzy³o zarzewie konfliktu.
Dotacje parafii podolskich XV w. przewidywa³y urz¹dzenia i nieruchomoœci
przynosz¹ce sta³y dochód. Najwiêksze znaczenie przywi¹zywano do gospodarki
rybnej, wa¿nej ze wzglêdu na dietê postn¹, ale tak¿e intratnej handlowo. Wed³ug
przywileju 1436 r. pleban Jaz³owca móg³ wykopaæ w Znibrodach dowoln¹ iloœæ
stawów nad Ho³owiœni¹. Móg³ tam równie¿ postawiæ m³yn. Dosta³ te¿ du¿y staw
nad Suryszem ko³o Kamienobrodu, inny staw na przedmieœciu nad rzeczk¹
Jaz³owiec oraz sadzawkê ko³o koœcio³a. W 1467 r. dosta³ jeszcze jeden stawek na
przedmieœciu. W dotacji 1436 r. pojawi³ siê browar przy wa³ach miejskich, a w
1467 r. prawo do budowy drugiego browaru w mieœcie z wykorzystaniem roboty
mieszczan i kmieci Jaz³owca. Pleban móg³ te¿ od 1467 r. wskazaæ miejsce na
pasiekê i za³o¿yæ w³asne ule (pnie).
By³o to sute i wszechstronne zaopatrzenie. Pleban móg³ rozwin¹æ hodowlê ryb,
w³asne ziarno mieli³ w swoim m³ynie i bez w¹tpienia u¿ycza³ go odp³atnie
mieszczanom i ch³opom, czerpa³ dochód z wyrobu i sprzeda¿y piwa, na koniec
korzysta³ z barci. W Jagielnicy pleban dosta³ dwa stawy, «Zgni³y £uh» na
Olchowcu oraz ko³o koœcio³a, gdzie wolno mu by³o ³owiæ w³ókiem (sieci¹) bez
ograniczeñ. Do tej pracy zatrudnia³ bez w¹tpienia owych kmieci-poddanych
osiedlonych nad stawem, faktycznie rybaków koœcielnych, choæ zapewne
uprawiali oni tak¿e rolê na darowanych dwóch ³anach plebañskich. Pleban
tamtejszy mia³ te¿ pastwisko w miasteczku, miejsce wypasu nie tylko w³asnej
trzody, byd³a i koni, gdy¿ móg³ pobieraæ op³atê za wypas byd³a mieszczan.
Œci¹ga³ te¿ czynsz z w³asnych czterech domów w mieœcie. W Oryninie pleban
otrzyma³ zgodê dziedzica na pasiekê w sadzie leœnym, ale g³ówny dochód szed³
nie z miodu czy wosku, tylko z rybo³óstwa. Mia³ staw nad strumieniem Chrozka,
dop³ywem ¯wañca, miêdzy Oryninem a Kwasowem, oraz prawo po³owu sieci¹ i
wêcierzem w tym czasie, gdy s³u¿ba folwarczna ³owi³a ryby dla dziedzica.
113
Parafie katolickie na œredniowiecznym Podolu
Kolejn¹ kategoriê uposa¿enia parafialnego tworzy³y sta³e dochody z
gospodarstwa szlacheckiego, g³ównie ró¿nego typu dziesiêciny35. W Jaz³owcu od
1436 r. pleban zbiera³ po ¿niwach dziesiêcinê snopow¹ z ról dworskich
Buczackich w ca³ym powiecie czerwonogrodzkim. Co tydzieñ do kuchni
plebañskiej dostarczano m¹kê, dziesiêcinê z mlewa trzech m³ynów szlacheckich
w Jaz³owcu, Zalesiu i Przew³oce. Mia³ te¿ zapewnion¹ daninê z trzody chlewnej
dziedzica, wypasanej miêdzy brzegiem Strypy a wsi¹ Soko³ów. Z ka¿dej setki
macior i wieprzów pleban bra³ piêæ sztuk, z ka¿dej piêædziesi¹tki – trzy sztuki. Co
roku Buczaccy przekazywali do stajni plebañskiej jednego Ÿrebaka z w³asnej
stadniny. Plebania jaz³owiecka mia³a wiêc obfitoœæ zbo¿a, w³asnego i
szlacheckiego, pokaŸne zapasy miêsa i rosn¹ce stadko drogich wtedy koni36.
P³ody rolne i œrodki spo¿ywcze w takiej iloœci nie s³u¿y³y naturalnie wy³¹cznie do
konsumpcji w³asnej lub wspomagania ubogich, lecz mog³y byæ zbywane na
targach i jarmarkach i to z du¿ym zyskiem n. p. miejskim piekarzom i rzeŸnikom.
Obszar poboru dziesiêciny snopowej, przyznanej w 1436 r., wynika³ z funkcji
parafii w Jaz³owcu w latach 1436-1444, obejmuj¹cej wtedy ca³y powiat
czerwonogrodzki. Dopiero powo³anie parafii w Czerwonogrodzie w 1444 r., a
potem w Jagielnicy w 1473 r. ograniczy³y ten obszar do miasta i 25 wiosek w³oœci
jaz³owieckiej. W 1467 r. Buczaccy darowali plebanowi trzy grzywny polskie w
monecie bie¿¹cej (licz¹c po 48 szerokich groszy za grzywnê) z corocznego c³a
pobieranego w komorze jaz³owieckiej. By³o to nadanie w¹tpliwej wartoœci, gdy¿
ju¿ w 1469 r. lustratorzy królewscy wykazali, ¿e Buczaccy nie mieli prawa do
poboru c³a w tym miejscu37.
W Jagielnicy pleban bra³ dziesiêcinê z byczków i jagni¹t, póki dziedzic
hodowa³ byd³o i owce. Plebania dostawa³a te¿ jednego Ÿrebaka z ka¿dych trzech
urodzonych, dopóki dziedzic mia³ stadninê. Tamtejszemu ksiêdzu przydawa³o siê
wiêc wspomniane pastwisko. Oprócz tego pobiera³ dziesiêcinê osepow¹,
mierzon¹ w skrzynkach, z ka¿dego rodzaju ziarna38. M³yn dziedzica sk³ada³ te¿
plebanowi daninê w m¹ce pszennej i ¿ytniej. Ponadto dwór zaopatrywa³ plebaniê
w chleb i zapewnia³ codzienny obiad, na który zapraszano nie tylko plebana, ale
te¿ «ministra», pod którym to terminem nale¿y rozumieæ wikarego parafii.
W Oryninie folwark szlachecki dostarcza³ dziesiêcinê snopow¹. Kierdejowie
«opodatkowali» te¿ na rzecz plebanii inne wa¿ne dochody w³asne. Z c³a w
Oryninie pleban bra³ rocznie pó³ kopy groszy (pó³groszków) podolskich. Z
ka¿dego spustu stawu dworskiego ko³o m³yna miejskiego ksi¹dz bra³ pó³ kopy
ryb i dwie grzywny «zwyczajnych» groszy czyli polskich pó³groszy. Tak¹ sam¹
114
Tadeusz Trajdos
35 Por. J. Mucha, op. cit., s. 195-196.
36 T. M. Trajdos, Parafie katolickie fundacji szlacheckiej, s. 230.
37 Ibidem, s. 231; AGZ, t. 6, nr LXXX.
38 J. Mucha, op. cit., s. 196.
kwotê bra³ z ka¿dego spustu dwóch stawów powy¿ej m³yna i poni¿ej m³yna.
Pleban dostawa³ te¿ 1/10 czynszu (dziesi¹ty grosz), który miasto p³aci³o co roku
dziedzicowi.
W Gródku(1496) ca³e utrzymanie parafii zosta³o ponoæ oparte w³aœnie na
dziesiêcinach z ziem dworskich czyli folwarków szlacheckich. Nie zachowa³a siê
jednak szczegó³owa relacja.
Na tym tle ubogo wypadaj¹ powszechne œwiadczenia wiernych. W Jaz³owcu w
1436 r. wprowadzono typowe meszne (missalia), choæ takiego okreœlenia nie ma
w dokumencie fundacyjnym39. Mieszczanie posiadaj¹cy ziemie uprawne sk³adali
co roku po k³odzie owsa i k³odzie ¿yta z ³ana. Mieszczanie–w³aœciciele domów
nie uprawiaj¹cy roli dawali co kwarta³ cztery ma³e grosze, a komornicy–dwa
ma³e grosze. Meszne p³acili te¿ mieszkañcy Orynina od 1474 roku. Wed³ug kopii
dokumentu fundacyjnego z 1665 r. ludzie wszystkich wyznañ p³acili co kwarta³
na koœció³ cztery srebrne dukaty. W XV w. zapewne chodzi³o o czeskie szerokie
grosze. W zasadzie parafia katolicka by³a utrzymywana jedynie przez wiernych
tego wyznania, ewentualnie te¿ z gruntów i dzia³ek, które by³y niegdyœ
w³asnoœci¹ katolików. Zdarza³o siê jednak coraz czêœciej, ¿e do op³at mesznego
lub dziesiêcin zmuszano tak¿e prawos³awnych40.
Co mo¿na powiedzieæ o funkcjach religijnych i pos³udze duszpasterskiej tych
koœcio³ów? Jaz³owiecka parafia œw. Marii Magdaleny mia³a od 1436 r. nie tylko
plebana, ale te¿ wikarego z uwagi na ogromne terytorium. W 1467 r. kolatorzy
parafii nakazali wprowadzenie drugiego wikarego. Na zamku Buczackich ca³y
czas przebywa³ kapelan. Obowi¹zki liturgiczne kap³anów zosta³y okreœlone
dopiero w 1467 r. W poniedzia³ki nale¿a³o g³oœno œpiewaæ mszê z formularza
Requiem w intencji patrona za dusze przodków, a w soboty mszê œpiewan¹ o
Matce Bo¿ej z formularza Salve Sancta Parens za odpuszczenie grzechów i
zbawienie duszy. Co kwarta³ odprawiano wigilie i msze za zmar³ych. By³y to
zlecenia typowe, znane z aktów fundacyjnych ca³ej ówczesnej Polski.
W Jagielnicy fundator kaza³ czytaæ dwie msze tygodniowo, jedn¹ o
Wniebowziêciu Marii Panny, drug¹, w poniedzia³ki lub wtorki–¿a³obn¹ za
zmar³ych (pro defunctis). Msza maryjna sugeruje pierwotne wezwanie koœcio³a
w Jagielnicy, choæ akt fundacyjny wystawiono w dniu œw. Trójcy. Zmiany
wezwania tego koœcio³a z Wniebowziêcia na œw. Trójcê potwierdza te¿ wizytacja
dekanalna z pocz¹tku XIX w. I w tej parafii plebanowi pomaga³ wikary. W
Oryninie koœció³ od pocz¹tku mia³ wezwanie œw. Trójcy. Nale¿a³o tam odprawiaæ
115
Parafie katolickie na œredniowiecznym Podolu
39 T. M. Trajdos, Parafie katolickie fundacji szlacheckiej, s. 230; J. Mucha, op. cit.,
s. 197, nie zauwa¿a tej op³aty, za to wyra¿a przekonanie o zwyczaju poboru
«stoowego» (mensalia), które jednak w dokumentach parafii podolskich XV
w. zupe³nie nie wystêpuje.
40 J. Mucha, op. cit., s. 197.
w œrody msze o œw. Trójcy z wypominkami przodków, a w pi¹tki te¿ o œw. Trójcy
za duszê fundatora Grzegorza Kierdeja.
Obowi¹zki duchownych polega³y wiêc na spe³nieniu eschatologicznych
oczekiwañ rodzin patronów-kolatorów i podtrzymaniu kultów tytulacyjnych.
WyraŸny kult œw. Trójcy, od pocz¹tku w Oryninie, byæ mo¿e póŸniejszy, ale
trwa³y w Jagielnicy i Ziñkowie nale¿y rozpatrywaæ jako manifestacjê dogmatyki
i pobo¿noœci katolickiej41. ¯arliw¹ dewocjê maryjn¹ wykazuj¹ zlecone msze w
Jaz³owcu i Jagielnicy, prawdopodobne najdawniejsze patrocinia koœcio³ów w
Jagielnicy (Wniebowziêcia) i Ziñkowie (tam byæ mo¿e podwójne-Wniebowziêcia i
œw. Miko³aja), a tak¿e tytulacja koœcio³a w Gródku-œw. Anny Rodzicielki Marii,
typowa dla schy³ku œredniowiecza w krêgu ³aciñskim. Kult œw. Miko³aja, bliski
obu wyznaniom chrzeœcijan na Podolu, krzewili uparcie dominikanie, bardzo
tutaj aktywni, z wyraŸnym zamys³em u³atwienia apostolatu wœród ludnoœci
ruskiej.
116
Tadeusz Trajdos
41 Por. Ibidem, s. 198.
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-61644 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Polish |
| last_indexed | 2025-12-07T17:36:22Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Trajdos, T. 2014-05-10T06:03:26Z 2014-05-10T06:03:26Z 2003 Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu / T. Trajdos // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 101-116. — Бібліогр.: 41 назв. — пол. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61644 pl Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі: Студії з іcторії ХIV-ХVIII ст. Історія Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu Article published earlier |
| spellingShingle | Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu Trajdos, T. Історія |
| title | Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu |
| title_full | Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu |
| title_fullStr | Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu |
| title_full_unstemmed | Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu |
| title_short | Parafie katolickie na sredniowiecznym Podolu |
| title_sort | parafie katolickie na sredniowiecznym podolu |
| topic | Історія |
| topic_facet | Історія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61644 |
| work_keys_str_mv | AT trajdost parafiekatolickienasredniowiecznympodolu |