Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст.
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Datum: | 2003 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainisch |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61669 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. / Т. Григор’єва // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 163-178. — Бібліогр.: 55 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859619910799327232 |
|---|---|
| author | Григор’єва, Т. |
| author_facet | Григор’єва, Т. |
| citation_txt | Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. / Т. Григор’єва // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 163-178. — Бібліогр.: 55 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-11-29T02:57:07Z |
| format | Article |
| fulltext |
Òåòÿíà Ãðè ãîð’ºâà
Îñîá ëè âîñò³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî
ðèòó àëó âåëè êèõ ïîñîëüñòâ
ç Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ äî
Îñìà íñüêî¿ ³ìïå𳿠ó XVII ñò.
Ñòî ñóíêè ì³æ г÷÷þ Ïîñ ïî ëè òîþ òà Îñìà íñüêîþ ³ìïåð³ºþ ó XVII ñò.
êîðèñ òó þòüñÿ çíà÷ íîþ óâà ãîþ äîñë³äíèê³â, ÿê³, îäíàê, ôîêó ñó þòü
óâàãó íà ïîë³òè÷ íèõ ïåðè ïåò³ÿõ, êîíôë³êòíèõ ñèòóàö³ÿõ òà êîí êðåò -
íèõ ðåçóëü òà òàõ ïåðå ãî âîð³â ³ óãîä, ìàéæå ö³ëêîì îìè íà þ÷è ïèòàííÿ äèï ëî -
ìà òè÷ íî¿ öåðå ìîí³¿. Ðàçîì ç òèì, ðèòóàë ³ öåðå ìîí³àë â³ä³ãðà âàëè çíà÷íó
ðîëü â äèï ëî ìà òè÷í³é ïðàê òèö³ îáîõ äåð æàâ. ϳä öåðå ìîí³àëîì òóò
ðîçó쳺ìî ôîð ìàëüí³ ïðà âèëà äèï ëî ìà òè÷ íîãî ïðè é îìó, òîä³ ÿê ðèòóàë º
á³ëüø øèðî êèì ïîíÿò òÿì, ùî âêëþ÷ຠâåñü ñïåêòð ìîæ ëè âèõ òëó ìà ÷åíü
öåðå ìîí³àëü íèõ àñïåêò³â. Ðèòóàë äîïî ìà ãàâ îìè íóòè êóëü òóðí³ íåïî ðî -
çóì³ííÿ, ïîêà çó âàâ ñòàâ ëåííÿ äî ò³º¿ ÷è ³íøî¿ äåð æàâè, áóâ ³íäè êà òî ðîì ¿¿
ì³ñöÿ ó òîãî ÷àñí³é ïîë³òè÷í³é ³ºðàðõ³¿. ²ñòî ðèêî-àíòðî ïî ëîã³÷íà ³íòåð ïðå -
òàö³ÿ êîí êðåò íèõ àñïåêò³â ðèòó àëó âèäàºòüñÿ, â³äòàê, íàä çâè ÷àéíî ö³ííîþ.
 òîé æå ÷àñ íàëåæí³ñòü Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ òà Îñìà íñüêî¿ ³ìïå𳿠äî ð³çíèõ
ðåë³ã³éíèõ, êóëü òóð íèõ ³ ïîë³òè÷ íèõ òðà äèö³é ðîáèòü äîñë³äæåííÿ äîñ òàò -
íüî áàãà òîã ðàí íèì. Îòæå, ó ö³é ñòàòò³ àâòîð íàìàãàºòüñÿ ç’ÿ ñó âàòè îñîá ëè -
âîñò³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó ³ öåðå ìîí³àëó ó âçàºìèíàõ ì³æ г÷÷þ
Ïîñ ïî ëè òîþ òà Îñìà íñüêîþ ³ìïåð³ºþ ó XVII ñò. òà îêðåñ ëèòè ¿õíþ ñïå -
öèô³êó ó ðàì êàõ ÿê îñíîâ íèõ òåí äåíö³é òîãî ÷àñ íî¿ ºâðî ïå éñüêî¿ äèï ëî ìàò³¿,
òàê ³ îñìà íñüêî¿ äèï ëî ìà òè÷ íî¿ ïðàê òèêè.
ªâðî ïå éñüêà äèï ëî ìàò³ÿ ó ðàí íüî ìî äåð íèé ÷àñ:
îñíîâí³ òåí äåíö³¿ òåî𳿠òà ïðàê òèêè
XVII ñò. ñòàëî ÷àñîì çíà÷ íèõ çì³í ó ºâðî ïåéñüê³é äèï ëî ìàò³¿. Íàñàì ïå ðåä
âîíè ñòî ñó âà ëèñÿ ïîíÿòòÿ ñòà òóñó äåð æàâè òà òëó ìà ÷åííÿ äèï ëî ìàò³¿ ÿê ñïå -
öèô³÷íî¿ ñôåðè ä³ÿëü íîñò³. Ö³ çì³íè â ñâîþ ÷åðãó ïîçíà ÷è ëèñÿ íà êðèñ -
òàë³çàö³¿ äèï ëî ìà òè÷ íîãî åòè êåòó. Ïî-ïåðøå, íàëå æèòü çàóâà æèòè, ùî XVII ñò.
îçíà ìå íó âà ëîñÿ òðàíñ ôîð ìàö³ºþ ôîð ìàëü íîãî ñòà òóñó äåð æàâè ó òàêèé, ùî
çàëå æàâ â³ä ¿¿ ðåàëü íî¿ ïîçèö³¿ íà ì³æíà ðîäí³é àðåí³. Ðàí³øå ñòà òóñ ºâðî ïå -
éñüêî¿ äåð æàâè âèç íà ÷àâñÿ çã³äíî ç³ âñòà íîâ ëå íîþ ³ºðàðõ³ºþ. Çîê ðåìà, òàêó
³ºðàðõ³þ çàô³êñî âàíî ó 1504 ð., êîëè ïàïà Þë³é ²² (1503-1513) âèäàâ ñïè ñîê
öåðå ìîí³àëü íîãî ïîðÿäêó äåð æàâ. Çã³äíî ³ç ïàïñüêèì ñïèñ êîì, íàé âè ùèé
ðàíã ìàâ ³ìïå ðà òîð Ñâÿ ùåí íî¿ Ðèìñüêî¿ ³ìïå𳿠òà éîãî îáðà íèé
ñïàäêîºìåöü (êîðîëü Ðèìó).  óñ³õ ³íøèõ âèïàä êàõ ñïàä êîâ³ ìîíàðõè ìàëè
ïð³îðè òåò ïåðåä îáðà íèìè, à ðåñ ïóáë³êè ðàí æó âà ëèñÿ íèæ÷å, í³æ áóäü-ÿêà
ìîíàðõ³ÿ. Ðàçîì ç òèì, öÿ ñõåìà ìàëà äåÿê³ â³äõè ëåííÿ òà âèíÿòêè. Çîê ðåìà,
Âåíåö³àíñüêà ðåñ ïóáë³êà ìàëà ñòà òóñ òàê çâà íîãî «ïî÷åñ íîãî êîðîë³âñòâà»,
ùî ñòâî ðèëî ïðå öå äåíò äëÿ ³íøèõ äåð æàâ íèæ÷îãî ðàíãó, ÷èÿ ô³íàíñîâà òà
â³éñüêîâà ïîòóæí³ñòü äîç âî ëÿëè ïðå òåí äó âàòè íà àíà ëîã³÷í³ ïðèâ³ëå¿. Íàï -
163
ðèê ëàä, ó 1645 ð. äàòñüê³ ïðåä ñòàâ íèêè íà ìèð íîìó êîíãðåñ³ ó Ìþí ñòåð³
âèìà ãàëè òèõ æå ïî÷åñ òåé, ùî ³ âåíåö³àíñüê³ äèï ëî ìàòè1. Îòæå, ó ïåðå äðå -
ôîð ìàö³éí³é ªâðîï³ «ì³æíà ðîäíà ñèñ òåìà» ìîæå îòî òîæ íþ âà òèñü ³ç Res
Publica Christiana, òîä³ ÿê ïîçèö³ÿ äåð æàâè ó ö³é ñèñ òåì³ çàëå æàëà â³ä íèçêè
ôàê òîð³â, âêëþ ÷à þ÷è ³ñòî ðè÷íó òðà äèö³þ2 (çîê ðåìà, ÷àñ ïðè ëó ÷åííÿ äî
õðèñ òè ÿ íñüêî¿ ñï³ëüíîòè). Ðåôîð ìàö³ÿ ñòàëà ôóí äà ìåí òàëü íèì ÷èí íè êîì
çì³í ó òðà äèö³éíîìó ñòà òóñ íîìó ïîðÿäêó, îñê³ëüêè íèçêà äåð æàâ, ùî
ïîñ³äàëè çíà÷íå ì³ñöå ó ºâðî ïåéñüê³é ïîë³òèö³, áóëà âèëó ÷åíà ç³ ñõåìè. Âåñ -
òô àëüñüêèé ìèð (1648) ñòàâ ïðè âî äîì äëÿ ïåðå ãëÿäó ö³ëîãî ðÿäó íîðì
ì³æíà ðîä íîãî ñï³ëêó âàííÿ â³äïîâ³äíî äî çì³ííèõ ðåàë³é ïîë³òè÷ íîãî
æèòòÿ, òîä³ ÿê äðóãà ïîëî âèíà XVII ñò. çàêð³ïèëà çàïðî ïî íî âàí³ ïðè íöèïè
ïîë³òè÷ íî¿ ð³âíî âàãè. Íàï ðèê ëàä, í³ìåöüê³ êíÿç³âñòâà âèìà ãàëè ïðî ÿñ íåííÿ
ñòà òóñ íèõ ïîçèö³é äåð æàâ, ÷èé ñóâå ðåí³òåò áóëî âèç íàíî ì³æíà ðîä íîþ
ñï³ëüíî òîþ. Òàêèì ÷èíîì, ó XVII ñò. ôîð ìàëü íèé ñòà òóñ äåð æàâè áóâ çìó -
øå íèé ïîñòó ïè òèñÿ ñòà òóñó, ùî â³äïîâ³äàâ ¿¿ ðåàëüí³é ïîçèö³¿ íà ïîë³òè÷í³é
øàõ³âíèö³.
Öÿ òåí äåíö³ÿ â³äáèâàºòüñÿ ó òîãî ÷àñí³é ïîë³òè÷í³é ë³òåðà òóð³. Ïåð øèì
â³äîìèì «ï³äðó÷ íè êîì» ç äèï ëî ìàò³¿ ââà æà þòü òðàê òàò Áåð íàðäà äó Ðîç’ºðà
Ambaxiator Brevilogus («Ëàêîí³÷íèé âèê ëàä ôóíêö³é ³ ïðà âèë ïîâåä³íêè
ïîñëà» (1436)). Ïð³îðè òåò íîþ òåìîþ äëÿ ö³º¿ ðîáîòè, à òàêîæ íèçêè ³íøèõ,
ùî ç’ÿ âè ëèñÿ ïðî òÿ ãîì äðó ãî¿ ïîëî âèíè XV òà XVI ñò., º âèç íà ÷åííÿ ñòà òóñó
äèï ëî ìàòà òà íàëåæ íèõ éîìó ðèñ ³ õàðàê òå ðèñ òèê. Ìîæíà ñêà çàòè, ùî äî
äðó ãî¿ ïîëî âèíè XVII ñò. îñíîâ íîþ òåí äåíö³ºþ äèï ëî ìà òè÷ íèõ òðàê òàò³â
áóëè ñïðîáè îïè ñàòè «³äåàëü íîãî ïîñëà». Òðàê òàòè Àáðàõàìà ³êôîðòà
«Ïîñîë òà éîãî ôóíêö³¿» (L’Ambasssadeur et ses Fonctions (1681 ð.)) òà
Ôðàíêà äå Êàëüºðåñà «Ìàíåðè äèï ëî ìàòà» (De la Maniere de Negocier
(1697)) äåìî íñòðó þòü âæå ³íøå êîëî çàö³êàâ ëåíü. Çîê ðåìà, ³êôîðò ñòâåð -
äæóº àâòî íîìí³ñòü îáëàñò³ ì³æíà ðîä íîãî ïðàâà, ³ëþñ òðó þ÷è ñâî¿ òåî ðå -
òè÷í³ ðåô ëåêñ³¿ ïðè êëà äàìè ç ïîòî÷ íî¿ ïðàê òèêè òîãî ÷àñ íî¿ ªâðîïè.
Êàëüºðåñ ó ñâîþ ÷åðãó íàãî ëîøóº íà âàæ ëè âîñò³ «÷åñ íî¿ ãðè» ì³æ ñóâå ðå -
íàìè òà îáì³íó àäåê âàò íîþ ³íôîð ìàö³ºþ, ôîð ìó ëþ þ÷è çàñàä íè÷å ïðà âèëî
ñóì³ñíîñò³ ïîë³òè÷ íî¿ ñèëè òà öèâ³ë³çîâà íî¿ ïîâåä³íêè3. Îòæå, íàïðèê³íö³
XVII ñò. òåî ðå òèêè çì³ùóþòü ôîêóñ óâàãè ç ïåð ñî íà볿 ïîñëà ÿê îô³ö³éíîãî
ðåï ðå çåí òà òîðà äåð æàâè íà ïðè íöèïè äèï ëî ìà òè÷ íî¿ ä³ÿëü íîñò³. ²íøèìè
ñëî âàìè, íàéá³ëüøå çíà ÷åííÿ íàäàºòüñÿ âæå íå â³ðòó îçí³é ãð³ äèï ëî ìàòîì
íàïå ðåä âèç íà ÷å íî¿ ñòà òó ñîì äåð æàâè ðîë³, à çäàò íîñò³ â³äñòî þ âàòè
ïîë³òè÷í³ ³íòå ðåñè ñóâåðåíà, ñïèðàþ÷èñü íà òðàäèö³þ, àäåêâàòíî îö³íþþ÷è
ïîòî÷íó ñèòóàö³þ òà òðèìàþ÷èñü â ðàìêàõ åòèêåòó.
164
Òåòÿíà Ãðè ãîð’ºâà
1 Anderson Ì. S. The Rise of Modern Diplomacy, 1450-1919. – New York, 1993. –
P. 59.
2 Roosen W. Early Modern Diplomatic Ceremonial: A System Approach // The
Journal of Modern History. – Vol. 52, Nr. 3. – 1980. – P. 459.
3 Maurice Keens-Soper. Francois de Callieres and Diplomatic Theory // The
Historical Journal. – Vol.16/3, September 1973. – P. 508.
Ïîâåð òà þ ÷èñü äî çíà ÷åííÿ ñòà òóñó äåð æàâè ó XVII ñò., ñë³ä çàçíà ÷èòè, ùî
á³ëüø ïðàã ìà òè÷ íèé ï³äõ³ä äî ö³º¿ êàòå ãî𳿠îçíà ÷àâ íå ì³íëè âèé õàðàê òåð
ñòà òóñ íèõ ïîçèö³é, â³äïîâ³äíî äî ïîñè ëåííÿ ÷è ïîñëàá ëåííÿ äåð æàâ ó êîí -
êðåò íèé ïåð³îä, à ç’ÿ ñó âàííÿ ðåàëü íèõ àâòî ðè òåò³â. Ó öüîìó ðàç³ äèï ëî ìà -
òè÷ íèé ðèòóàë íàáó âàâ ñâîãî îñîá ëè âîãî çíà ÷åííÿ. Çîê ðåìà, çãà äó âà íèé
Ôðàíê äå Êàëüºðåñ ñòâåð äæó âàâ, ùî ÷åñ íîòè äîá ðèõ ìàíåð íàáó âà þòü
íàéá³ëüøîãî çíà ÷åííÿ ó êîíôë³êòíèõ ñèòóàö³ÿõ, îñê³ëüêè ñàìå äèñ öèïë³íà
äèï ëî ìà òè÷ íèõ ðóòèí íèõ êîí òàêò³â º ñïî ñî áîì âñòà íîâ ëþ âàòè ïîðÿ äîê ó
çì³ííèõ îáñòà âè íàõ ì³æíà ðîä íèõ â³äíî ñèí4. ³í ââà æàâ, ùî ï³äãî òîâêà
äèï ëî ìàòà º äîâ ãèì ïðî öå ñîì, êîëè äî ðîçóìó òà íàëåæ íîãî âèõî âàííÿ ìàº
áóòè äîäàíå çíàííÿ ìîäåð íî¿ ³ñòîð³¿. Òàêèì ÷èíîì, íà éîãî äóìêó, äèñ -
öèïë³íà äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó òà îá³çíàí³ñòü ç ³ñòîð³ºþ äîïî ìà ãà þòü
âïîðÿäêóâàòè ïðàêòèêó ì³æíàðîäíèõ çíîñèí ó ì³íëèâèõ ïîë³òè÷íèõ
óìîâàõ.
Àìåðèêàíñüêèé ³ñòî ðèê ³ëüÿì Ðóçåí íàãî ëîøóº, ùî â ðàí íüî ìî äåð íèé
÷àñ äèï ëî ìà òè÷ íèé ðèòóàë íàáóâ äâà ïðàê òè÷í³ çàñòî ñó âàííÿ. Ïî-ïåðøå, öå
áóâ ñïå öèô³÷íèé «áàðî ìåòð» ì³æäåð æàâ íèõ ñòî ñóíê³â ó êîðîò êîñ òðî êî -
âîìó ³ äîâ ãîñ òðî êî âîìó ïåð³îäàõ, òîä³ ÿê ïðè éîì äèï ëî ìàòà áóâ
ð³âíîö³ííèì ïîâ³äîì ëåííþ ïðî ñòàâ ëåííÿ äî êðà¿íè, ç ÿêî¿ â³í ïðè áóâ.
Äåòàë³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî åòè êåòó ñëó ãó âàëè äëÿ â³äêëà äåííÿ ñïðàâ àáî ðîç ïà -
ëåííÿ ñâàðêè, êîëè ñâàðêà áóëà âèã³äíà ÿê³éñü ç³ ñòîð³í.  òîé æå ÷àñ äèï ëî -
ìà òè÷ íèé öåðå ìîí³àë áóâ øëÿ õîì îìè íóòè êóëü òóðí³ íåïî ðî çóì³ííÿ â
æåñ òàõ, âèðà æåíí³ åìîö³é òà ³íøèõ ïîä³áíèõ äåòà ëÿõ 5.
Äîñë³äíèêè ï³äêðåñ ëþ þòü, ùî ðàí íüî ìî äåð íèé ïåð³îä â³ä³ãðàâ îñîá ëèâó
ôóíêö³þ ó âèç íà ÷åíí³ ðîë³ é ì³ñöÿ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó â òåî𳿠é íà
ïðàê òèö³. Çîê ðåìà, Åäâàðä Ìó¿ð òâåð äèòü, ùî â öåé ÷àñ áóëî çàòâåð äæåíå
ñàìå ïîíÿòòÿ ðèòó àëó ÿê ñïå öèô³÷íîãî ðîäó ä³ÿëü íîñò³, ï³äêðåñ ëþ þ÷è, ùî
ïîÿâà ïîíÿòòÿ «ðèòóàë» ³íäèêóº ñåðé îçíå ³íòå ëåê òó àëüíå çðó øåííÿ ó
ðîçóì³íí³ ñï³â³äíî øåííÿ ì³æ ëþäñüêîþ ïîâåä³íêîþ òà ¿¿ çíà ÷åí íÿì6.
Äîñë³äíèê âêàçóº, ùî òàêå çðó øåííÿ â³ä³ãðàëî êëþ ÷îâó ðîëü äëÿ ðîç âèòêó
òåî𳿠ðåï ðå çåí òàö³¿. Äèï ëî ìà òè÷íà ïðàê òèêà çàñòî ñî âó âàëà ¿¿ ó òîìó ñåíñ³,
ùî ïîñîë ââà æàâñÿ ðåï ðå çåí òà òî ðîì äåð æàâè òà ïðà âè òåëÿ, â³ä ÿêèõ éîãî
áóëî ïîñëàíî äî ³íøîãî äâîðó. Öå îçíà ÷àëî, ùî â î÷àõ ïðè é ìà þ ÷î¿ ñòî ðîíè
ïîñîë çàé ìàâ ì³ñöå ñâîãî ñóâå ðåíà ³ ìàâ áóòè öåðå ìîí³àëüíî ïðè é íÿ òèé òàê,
ÿê çóñòð³ëè á ñóâå ðåíà7. Âîä íî ÷àñ òåîð³ÿ ðåï ðå çåí òàö³¿ âïëè íóëà íà ïîãëÿäè
ùîäî ñïðàâè äèï ëî ìà òè÷ íîãî ³ìóí³òåòó. Çîê ðåìà, Ìàðøà ³ ˳íäà Ôðåé ó
ðîáîò³ «²ñòîð³ÿ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ³ìóí³òåòó» òâåð äÿòü, ùî äèï ëî ìà òè÷íà
165
Îñîá ëè âîñò³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó âåëè êèõ ïîñîëüñòâ
4 Ibid. – P. 499.
5 Roosen W. Early Modern Diplomatic Ceremonial… – P. 457-465.
6 Muir E. Ritual in Early Modern Europe. – Cambridge, 1997. – P. 7.
7 Ibid. – P. 247.
íåäî òîð êàí³ñòü âèï ëè âàëà ñàìå ç³ ñòà òóñó ïîñëà ÿê ðåï ðå çåí òà òîðà ñâîãî
ñóâå ðåíà 8.
Ùîäî ºâðî ïå éñüêî¿ äèï ëî ìà òè÷ íî¿ ïðàê òèêè, âàðòî íàãà äàòè, ùî â öåé ÷àñ
íàáóëî ïîøè ðåííÿ âèñè ëàííÿ ïîñë³â-ðåçè äåíò³â. Çàïî ÷àò êî âàíà öÿ òðà äèö³ÿ
áóëà â ðåíå ñàíñí³é ²òà볿, îñê³ëüêè ðåçè äó âàííÿ ïîñëà â ³íøîìó êíÿç³âñòâ³
íà òîé ÷àñ ñòàëî ºäèíèì ñïî ñî áîì îäåð æàííÿ àäåê âàò íî¿ é ñâîº÷àñ íî¿
³íôîð ìàö³¿9. Ìàð³ñ ʳíç-Ñîïåð çàóâàæóº, ùî çàïî çè ÷åííÿ ö³º¿ ïðàê òèêè
ðåø òîþ ºâðî ïå éñüêèõ êðà¿í ìîæå òðàê òó âà òèñÿ ÿê ïåðå ëîì íèé ìîìåíò, êîëè
ïî÷àëà ôîð ìó âà òèñÿ ì³æíà ðîäíà ñï³ëüíîòà â ñó÷àñ íîìó çíà ÷åíí³ öüîãî
ñëîâà10. Ãîëîâ íèì çàâäàí íÿì ïîñëà-ðåçè äåíòà áóâ çá³ð ³íôîð ìàö³¿ òà â³äñè -
ëàííÿ íà áàòüê³âùèíó ðåãó ëÿð íèõ çâ³ò³â, ùî áóëî ôîð ìîþ ñâîºð³äíîãî øïè -
ãó íñòâà ³, çðåø òîþ, òàê ³ ñïðèé ìà ëîñü.  òîé æå ÷àñ, ðåï ðå çåí òà òèâ íèé
õàðàê òåð ïîñëà ïðèçâ³â äî çíà÷ íîãî ïîñè ëåííÿ óâàãè ùîäî ïðå öå äåíò³â.
г÷ Ïîñ ïî ëèòà, ÿêà çàãà ëîì íàñë³äóâàëà ïðè íöèïè ºâðî ïå éñüêî¿ äèï ëî -
ìàò³¿, íå îñîá ëèâî ñõâàëüíî ñòà âè ëàñÿ äî ïðàê òèêè ïîñë³â-ðåçè äåíò³â ó XVII ñò.
Ñòà ëèì ïîñëîì-ðåçè äåí òîì ó Âàð øàâ³ áóâ ïàïñüêèé íóíö³é, ÿêèé êîðèñ òó -
âàâñÿ îñîá ëè âîþ óâà ãîþ, ïî÷åñ òÿìè é ïðèâ³ëåÿìè. Ñòà òóñ ðåçè äåíò³â ³íøèõ
äåð æàâ çàëå æàâ ÿê â³ä ïîòî÷ íèõ ñòî ñóíê³â ç ðåï ðå çåí òî âà íîþ êðà¿ íîþ, òàê ³
â³ä âíóòð³øíüî¿ ñèòóàö³¿ ó ñàì³é Ðå÷³ Ïîñ ïî ëèò³é.  òîé æå ÷àñ êîðîëü Ðå÷³
Ïîñ ïî ëè òî¿ ìàâ ðåçè äåíò³â ïðè äâî ðàõ ³íøèõ ïðà âè òåë³â. Ö³ ðåçè äåíòè,
îäíàê, ÷àñòî áóëè ³íîçåì öÿìè, à îòæå íå îñîá ëèâî ðåâíî çàõè ùàëè ³íòå ðåñè
ïîëüñüêî¿ êîðîíè. Ðàçîì ç òèì, îäí³ºþ ç âèç íà ÷àëü íèõ ðèñ ïîëüñüêî¿ äèï ëî -
ìàò³¿ áóëî òå, ùî äèï ëî ìà òè÷í³ â³äíî ñèíè ³ç ôîð ìàëüíî çàëåæ íèìè äåð æà -
âàìè áóäó âà ëèñÿ íà òèõ æå çàñà äàõ, ùî ³ ç ñóâå ðåí íèìè ìîíàðõ³ÿìè11
(ïåðå äóñ³ì, ìàºòüñÿ íà óâàç³ Êðè ìñüêå õàíñòâî). Îñîá ëè âîñò³ ðèòó àëó â
òàêîìó ðàç³ áóëè øâèäøå ³íäè êà òî ðàìè ñòàâ ëåííÿ Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ äî ³íøî¿
äåð æàâè, àí³æ ðàíãó äåð æàâè.
Äèï ëî ìà òè÷íà ïðàê òèêà Îñìà íñüêî¿ ³ìïåð³¿
ùîäî õðèñ òè ÿ íñüêèõ äåð æàâ
Ó XVI–XVII ñò. â³äíî ñèíè Îñìà íñüêî¿ ³ìïå𳿠ç õðèñ òè ÿ íñüêèìè äåð æà -
âàìè âçà ãàë³, ³ ç г÷÷þ Ïîñ ïî ëè òîþ çîê ðåìà, áóäó âà ëèñÿ íà çàñà äàõ
ïîë³òèêè óí³ëàòå ðàí³çìó (unilateranism), ùî â³äáè âà ëîñÿ íà ïðàê òèö³ øëÿ -
õîì îáì³íó ïîñ îëüñòâàìè, óêëà äàííÿ äîêó ìåíò³â, òðàê òó âàííÿ ñòà òóñ íèõ
ïîçèö³é äåð æàâ òîùî. Ó XV² ñò. ï³ñëÿ çàêð³ïëåííÿ ÿê ïîçèö³¿ ³ìïå𳿠ó ³ñëà -
ìñüêîìó ñâ³ò³, òàê ³ íà ºâðî ïå éñüêîìó êîí òè íåíò³ â³äáó ëàñÿ òàê çâàíà
«ðå³ñëàì³çàö³ÿ» îñìà íñüêî¿ ïîë³òèêè. Îñìàíè ïî÷àëè çâåð òàòè á³ëüøó óâàãó
íà äîò ðè ìàííÿ ïðè íöèï³â, ñôîð ìóëü î âà íèõ ó ìóñóëü ìà íñüêèõ çàêî íàõ, ùî
166
Òåòÿíà Ãðè ãîð’ºâà
8 Frey L. S., Frey M. L. The History of Diplomatic Immunity. – Ohio, 1999. – P. 171.
9 Mattingly G. Renaissance Diplomacy. – London, 1988. – P. 28.
10 Keens-Soper. Francois de Callieres... – P. 487.
11 Grzybowski S. Organizacja Polskiej Slu¿by dyplomatycznej w latach 1573-1605
// Polska Slu¿ba Dyplomatyczna, ed. Zbignew Wójcik. – Warszawa, 1966 –
P. 171.
ïåðå äáà ÷àëè áóäó âàííÿ ñòî ñóíê³â ì³æ ïðà âîâ³ðíîþ Ïîð òîþ òà íåâ³ðíèìè
ºâðî ïåé öÿìè íà çàñà äàõ áåçó ìîâ íî¿ âèùîñò³, êîëè äîêó ìåíòè, óêëà äåí³ ì³æ
äâîìà ñòî ðî íàìè, òðàê òó âà ëèñÿ íå ÿê äîãî âîðè, à ÿê ñóë òàíñüê³ ïðèâ³ëå¿12.
Ðàçîì ç òèì óí³ëàòå ðàëüíà ïîë³òèêà â³äîá ðà æó âà ëàñü ó òîìó, ùî Ïîðòà íå
ïîñè ëàëà ñâî¿õ äèï ëî ìàò³â äî õðèñ òè ÿ íñüêèõ âîëî äàð³â, àëå ïðè é ìàëà ó
ñåáå ¿õí³õ ðåçè äåíò³â òà íàä çâè ÷àé íèõ ïîñë³â13. Ôóíêö³¿ ïîñëàíö³â, ÿê³ äîñ -
òàâ ëÿëè äèï ëî ìà òè÷íó êîðåñ ïîí äåíö³þ äî ºâðî ïå éñüêèõ äâîð³â, çàçâè ÷àé
âèêî íó âàëè ÷àâóø³ – ñëóæ áîâö³ ñóë òà íñüêîãî Ïàëàöó, êîòð³, îäíàê, íå áóëè
óïîâ íî âà æåí³ âåñòè îô³ö³éí³ ïåðå ãî âîðè. Âñ³ ïåðå ãî âîðè, ùî óâ³í÷ó âà ëèñÿ
óõâà ëîþ äîêó ìåíò³â, âåëèñÿ áåç ïî ñå ðåä íüî ñóë òà íîì òà âåëè êèì âåçè ðåì ó
¿õí³õ ðåçè äåíö³ÿõ. Òàêèì ÷èíîì, îñê³ëüêè ºâðî ïåéñüê³ äåð æàâè áóëè
çàö³êàâ ëåí³ ó ìèð íèõ ñòî ñóí êàõ ³ç Ïîð òîþ, ñàìå âîíè ³ çìó øåí³ áóëè äáàòè
ïðî ñâîº÷àñíå âèñè ëàííÿ ïîñîëüñòâ äî îñìà íñüêî¿ ñòî ëèö³. Âîä íî ÷àñ
ïåðø³ äèï ëî ìà òè÷í³ óãîäè ç ºâðî ïå éñüêèìè äåð æà âàìè òà îáì³í ïåð -
øèìè ïîñ îëüñòâàìè ó XV ñò. ñâ³ä÷àòü, ùî íà òîé ÷àñ îñìàíè äîò ðè ìó âà ëèñÿ
á³ëàòå ðàëü íî¿ (bilateral) ïîë³òèêè. Öå îçíà÷àº, ùî äèï ëî ìà òè÷í³ êîí òàêòè,
òàê ñàìî ÿê ³ ïóí êòè äîãî âîð³â, ìàëè âçàºìíèé õàðàê òåð.
Òàêèì ÷èíîì, ïîíÿòòÿ «óãîäà» ìຠäîñèòü â³äíîñ íèé õàðàê òåð, êîëè ìè
ãîâî ðèìî ïðî äîêó ìåíòè, ùî óêëà äà ëèñÿ ì³æ Îñìà íñüêîþ ³ìïåð³ºþ òà ¿¿
ºâðî ïå éñüêèìè ñóñ³äàìè ó XVII ñò. Ñòî ñóíêè Ïîðòè ³ç ñóâå ðåí íèìè äåð æà -
âàìè ðåãó ëþ âà ëèñÿ çà äîïî ìî ãîþ ³íñòðó ìåíòà àõäíàìå (‘ahdname)14.
Öåé òåðì³í çàçâè ÷àé ïåðå êëàäàºòüñÿ ÿê «äîãîâ³ð», àëå ïðî «äîãîâ³ð» â
ºâðî ïå éñüêîìó çíà ÷åíí³ öüîãî ñëîâà, òîáòî ïðî äîêó ìåíò, ùî ïåðå äáà ÷àâ
âçàºìí³ ïðàâà ³ îáîâ’ÿçêè, ìè ìîæåìî ãîâî ðèòè ëèøå ùîäî àõäíàìå, óêëà äå -
íèõ ó XV òà íà ïî÷àòêó XVI ñò. Ïåðø³ çì³íè òóò ñïîñ òåð³ãàºìî ëèøå ï³ñëÿ
Êàð ëî âàöü êîãî ìèðó (1699). Òàê, ó äîãî âîð³ ç г÷÷þ Ïîñ ïî ëè òîþ áà÷èìî
ñóòòºâ³ çì³íè ÿê ó ñòðóê òóð³ äîêó ìåíòà, òàê ³ â éîãî ôîð ìó ëþ âàí íÿõ, ùî
íàãî ëî øó âàëè íà âçàºìíèõ îáîâ’ÿç êàõ ñòîð³í.
Còà òóñ íèé ïîðÿ äîê äåð æàâ, ïðè é íÿ òèé ó Îñìàíñüê³é ³ìïåð³¿, òàêîæ
çíà÷íî â³äð³çíÿâñÿ â³ä ºâðî ïå éñüêîãî öåðå ìîí³àëü íîãî ïîðÿäêó. Òðà äèö³éíî
ïåðå âàãà íàä à âà ëàñü äåð æà âàì, íàáëè æå íèì äî Ïîðòè – ¿¿ âàñà ëàì òà âàæ ëè -
âèì òîðã³âåëü íèì ïàð òíå ðàì. Îñìàíè íå âèç íà âàëè ºâðî ïå éñüêîãî ðàí ãî -
âîãî ïîðÿäêó, ³ ïîñîë ³ìïå ðà òîðà Ñâÿ ùåí íî¿ Ðèìñüêî¿ ³ìïå𳿠³íêîëè ìóñèâ
÷åêàòè çàê³í÷åííÿ àó䳺íö³¿ ïðåä ñòàâ íèêà Äóá ðîâ íèêà15. Ñåðåä ºâðî ïå -
éñüêèõ äèï ëî ìàò³â Îñìà íñüêà ³ìïåð³ÿ äåìî íñòðó âàëà íàé âèùó øàíó ôðàí -
öóçü êèì ïîñëàì. Âîä íî ÷àñ, ó äèï ëî ìà òè÷ íîìó ëèñ òó âàíí³ ùå ç XVI ñò.
167
Îñîá ëè âîñò³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó âåëè êèõ ïîñîëüñòâ
12 Theunissen H. P. A. Ottoman-Venetian Diplomatics: the ‘Ahd-names. The
Historical Background and the Development of Category of Political-Commersial
Instruments Together with an Annotated Edition of Corpus of Relevant
Documents. Doctoral Dissertation. – University of Utrecht, 1991. – P. 254.
13 Parvev I. Habsburgs and Ottomans between Vienna and Belgrade (1683-1739).
– New York, 1995. – P. 255.
14 Kolodziejczyk D. The Ottoman-Polish Diplomatic Relations (15th-18th
Centuries). – Leiden; Boston; Brill, 2000. – P. 2-7.
15 Parvev I. Habsburgs and Ottomans… – P. 257.
îñìàíè ³ìåíó âàëè ôðàí öóçü êîãî êîðîëÿ «ïàäè øà õîì» – âîëî äà ðåì ñàìîâ -
ëàä íèì, îô³ö³éíî âèç íà þ÷è éîãî ñóâå ðåí³òåò. ³ðîã³äíî, òàêà óâàãà äî
Ôðàíö³¿ ìîòè âó âà ëàñÿ ¿¿ ïîñò³éíèìè êîíôë³êòàìè ç³ Ñâÿ ùåí íîþ Ðèìñüêîþ
³ìïåð³ºþ, îäíî çíà÷íî âèã³äíèìè ñóë òàíó. Ïðèâ³ëåéî âàíå ñòà íî âèùå
Ôðàíö³¿ ó öüîìó ñåíñ³ ïîõèò íó ëîñÿ ëèøå ó 50-õ ðîêàõ XVII ñò. ï³ñëÿ ñâàðêè
ì³æ ôðàí öóçü êèì ïîñëîì Æàíîì äå ëà Ãàé ñîì òà âåëè êèì âåçè ðåì Ìåõ ìå -
äîì Êüîï ðþëþ16 . Çàãà ëîì æå ïðè éîì äèï ëî ìàò³â çàëå æàâ ïåðå âàæíî â³ä
ïîòî÷ íèõ ñòî ñóíê³â ç äåð æà âîþ òà çàö³êàâ ëåíí³ñòþ Ïîðòè ó í³é ÿê ó
òîðã³âåëü íîìó ïàð òíåð³.
Àíàëîã³÷íî äî ºâðî ïå éñüêî¿ ïðàê òèêè, ïîñîë â Îñìàíñüê³é ³ìïå𳿠ââà -
æàâñÿ ïðåä ñòàâ íè êîì ñâîãî ñóâå ðåíà. Àëå ³íòåð ïðå òàö³ÿ ïîíÿòòÿ ðåï ðå çåí -
òàö³¿ â ìóñóëü ìà íñüêîìó ñâ³ò³ âçà ãàë³, ³ ó Îñìàíñüê³é ³ìïå𳿠çîê ðåìà, âåëà
äî ä³àìåò ðàëüíî ïðî òè ëåæ íèõ íàñë³äê³â. Ïîñîë ì³ã áóòè óâ’ÿç íå íèé, ÿêùî
éîãî ñóâå ðåí ïîðó øèâ óìîâè ìèðó ì³æ éîãî äåð æà âîþ òà Îñìà íñüêîþ
³ìïåð³ºþ. Íàï ðèê ëàä, êîëè ó 1670 ð. â Ñòàì áóë³ îäåð æàëè ³íôîð ìàö³þ ïðî
òå, ùî г÷ Ïîñ ïî ëèòà áåðå ó÷àñòü â îðãàí³çàö³¿ àíòè îñ ìà íñüêî¿ êîàë³ö³¿, ñóë -
òàí îãî ëî ñèâ ïðî íàì³ð óâ‘ÿç íèòè ïîëüñüêîãî ïîñëà Ôðàíö³øåêà Êàçè ìèðà
Âèñîöü êîãî17. Ïîñëà òàêîæ ìîãëè ïðè ìó ñèòè ñóï ðî âîä æó âàòè â³éñüêî ñóë -
òàíà ï³ä ÷àñ âîºííî¿ êàì ïàí³¿ ïðîòè êðà¿íè, ÿêó â³í ïðåä ñòàâ ëÿâ.
Òàêèì ÷èíîì, â óìî âàõ çíà÷ íî¿ ð³çíèö³ ì³æ ñõ³äíîþ ³ çàõ³äíîþ äèï ëî ìà -
òè÷ íèìè ïðàê òè êàìè äîñèòü ïðî áëå ìà òè÷ íèì º âèç íà ÷åííÿ â³äíîñ íîãî ñòà -
òóñó Îñìà íñüêî¿ ³ìïå𳿠ùîäî ¿¿ ºâðî ïå éñüêèõ ñóñ³ä³â. Ïîë³òè÷íî-ðåë³ã³éí³
â³äì³ííîñò³ óñêëàä íþ þòü âñòà íîâ ëåííÿ ñòàá³ëüíèõ êðè òåð³¿â, çà ÿêèìè
ìîæíà áóëî á âñòà íî âèòè òàêèé ñòà òóñ. Ïèòàííÿ â³äíîñ íîãî ñòà òóñó çà÷³ïàº
òàêîæ íàáà ãàòî øèðøå êîëî ïðî áëåì, âêëþ÷íî ³ç ç’ÿ ñó âàí íÿì ÷àñó âõîä -
æåííÿ Îñìà íñüêî¿ ³ìïå𳿠äî ºâðî ïå éñüêî¿ ñèñ òåìè ì³æíà ðîä íèõ â³äíî -
ñèí18. Ç îãëÿäó íà âèùå íà âå äåí³ ïðè íöèïè îñìà íñüêî¿ äèï ëî ìàò³¿ òà ¿õí³
çì³íè ïðî òÿ ãîì XV-XVII ñò., ëîã³÷íî ïðè ïóñ òèòè, ùî ºäèíèì òàêèì êðè -
òåð³ºì ìîæå ñëó ãó âàòè âëàñíà îö³íêà Îñìà íñüêîþ ³ìïåð³ºþ ñâ ïîçèö³¿,
ÿêà â³äîá ðà æà ëàñÿ ó âèç íà ÷åíí³ ñòàí äàðò³â ñï³ëêó âàííÿ. Îñê³ëüêè îñìàíè
ïðå òåí äó âàëè íà îñîá ëèâó ïîçèö³þ, âîíè ìîãëè äèê òó âàòè âëàñí³ ïðà âèëà
äèï ëî ìà òè÷ íèõ çíî ñèí. ³äïîâ³äíî, ÿêùî Ïîðòà â³äìîâ ëÿ ëàñü â³ä ÿêî¿ñü
÷àñ òèíè ïðè âëàñ íå íèõ ïðèâ³ëå¿â òà ïðè é ìàëà òðà äèö³¿ ³íøî¿ ñòî ðîíè, öå
ìîæíà òðàê òó âàòè ÿê çì³íó ¿¿ â³äíîñ íîãî ñòà òóñó.
168
Òåòÿíà Ãðè ãîð’ºâà
16 Äå òàëü íî öåé ñþ æåò îïè ñà íî â êíèç³: Vaughan D. M. Europe and the Turk: A
Pattern of Alliances 1350-1700. – Liverpool, 1954. – P. 267.
17 Czamanska I. Czy Wojna z Turcja By³a Nieunikniona? Poselstwo Kazimierza
Wysockiego do Turcji w Latach 1670-1672 // Kwartalnik Historyczny. – Rocznik
92, 1985. – P. 775.
18 Ïî ëåì³êà ùîäî ì³ñöÿ Îñìà íñüêî¿ ³ìïå𳿠ó ºâðî ïåéñüê³é ñèñ òåì³ ì³æíà ðîä -
íèõ â³äíî ñèí â ðàí íüî ìî äåð íèé ïåð³îä äå òàëü íî ïðî à íàë³çî âà íà ó êíèç³:
Parvev I. Habsburgs and Ottomans… – P. 249-253.
Çàãàëüíà õàðàê òå ðèñ òèêà ïðàê òèêè äèï ëî ìà òè÷ íèõ çíî ñèí
Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ òà Îñìà íñüêî¿ ³ìïå𳿠ó XVII ñò.
Ïðî òÿ ãîì XVII ñò. г÷ Ïîñ ïî ëèòà â³äñè ëàëà ïîñ îëüñòâà äî Îñìà íñüêî¿
³ìïå𳿠íà ïðåä ìåò óêëà äåííÿ òà ï³äòâåð äæåííÿ ‘ahdname. Ïðî öå äóðà óêëà -
äàííÿ ‘ahdname âêëþ ÷àëà ïåðå ãî âîðè óïîâ íî âà æå íîãî äèï ëî ìàòà ç òóðåöü -
êîþ ñòî ðî íîþ â Ñòàì áóë³, ñêëà äàííÿ ïîïå ðåä íüîãî òåê ñòó óãîäè, ïèñü ìîâå
ï³äòâåð äæåííÿ êîðî ëåì óìîâ (ÿêå ïîäî ðî æó âàëî íàçàä äî îñìà íñüêî¿ ñòî -
ëèö³ ç³ ñïåö³àëü íèì ïîñëàí íè êîì) òà íàä àííÿ ñóë òà íîì îô³ö³éíîãî äîêó -
ìåíòó. Îäíàê ï³ñëÿ 1640 ð. ïðî öå äóðà äåùî ñïðîñ òè ëàñü, îñê³ëüêè
êîðîë³âñüêå ï³äòâåð äæåííÿ çóñòð³÷àºòüñÿ íå ó âñ³õ âèïàä êàõ19. Äîñèòü âàæêî
âèç íà ÷èòè ïðè ÷èíè òàêîãî ñïðî ùåííÿ, õî÷à ìîæíà ïðè ïóñ òèòè, ùî âîíî
áóëî ïîâ’ÿ çàíå ³ç àãðå ñèâ íîþ çîâí³øíüîþ ïîë³òèêîþ âåëè êèõ âåçèð³â Ìåõ -
ìåäà (1656-1661) òà Àõìåäà (1661-1676) Êüîï ðþëþ. Òàêèì ÷èíîì, îñìàíè
ï³äêðåñ ëþ âàëè îäíî ñòî ðîíí³é õàðàê òåð äîêó ìåíòó. Óìîâè äîãî âîð³â íàëå -
æàëî ïîíîâ ëþ âàòè ñïåö³àëü íèìè ïîñ îëüñòâàìè ó âèïàäêó ñõîä æåííÿ íà
ïðå ñòîë íîâîãî êîðîëÿ ÷è çì³íè ñóë òàíà. Òàêîæ ïîñ îëüñòâà â³äñè ëà ëèñÿ ï³ä
÷àñ çàãîñ òðåííÿ ñòî ñóíê³â ì³æ äâîìà äåð æà âàìè, êîëè êîíôë³êò áóâ îñîá -
ëèâî íåáà æà íèé äëÿ Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿.
Çàãà ëîì âèä³ëÿþòü äâà îñíîâí³ ðàíãè äèï ëî ìàò³â, ÿêèõ â³äñè ëàëè äî
Îñìà íñüêî¿ ³ìïåð³¿: âåëè êèé ïîñîë (legatus, magnus orator) ó íàä çâè ÷àé íèõ
âèïàä êàõ (íàïðèê ëàä, ï³äòâåð äæåííÿ ìèðó), òà ïîñîë äëÿ âèð³øåííÿ ìåíø
âàæ ëè âèõ ïèòàíü (ablegatus, internuncius)20. Äî îêðå ìî¿ êàòå ãî𳿠íàëå æàòü
ïîñ îëüñòâà, ùî ìàëè íà ìåò³ óêëà äåííÿ ïåðå ìèð’ÿ ï³ñëÿ â³éñüêî âîãî
êîíôë³êòó, êîëè ðåï ðå çåí òà òîðè îáîõ äåð æàâ çóñòð³÷àëèñÿ íà êîð äîí³. Çîñå -
ðå äèìî óâàãó íà âåëè êèõ ïîñ îëüñòâàõ ç Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ äî Îñìà íñüêî¿
³ìïåð³¿, ÿêèõ ó XVII ñò. íàðà õîâóºòüñÿ â³ñ³ì: Ìèêî ëàÿ Äàíè ëî âè÷à (1607),
Ïåòðà Îæãè (1619), êíÿçÿ Êðèø òîôà Çáà ðàçü êîãî (1622), Àëåêñàíäðà Òðå áè -
íñüêîãî (1634), Âîé öåõà Ìÿñ òêî âñüêîãî (1640), Ìèêî ëàÿ Áåãà íî âñüêîãî
(1654), óºðîí³ìà Ðàä çå éî âñüêîãî (1667), ßíà Ãíè íñüêîãî (1678). Äî
ïåðåë³êó âàðòî òàêîæ äîäàòè âåëèêå ïîñ îëüñòâî Ðàôàëà Ëåùè íñüêîãî
(1700), ÿêå ìàëî íà ìåò³ ï³äòâåð äèòè óìîâè Êàð ëî âàöü êîãî ìèðó 1699 ðîêó.
Äèï ëî ìà òè÷ íèé ðèòóàë ïðè çóñòð³÷³ âåëè êîãî ïîñ îëüñòâà âèìà ãàâ äîò ðè -
ìàííÿ òàêèõ çâè ÷à¿â: ïîïå ðåä æåííÿ ïðà âè òåëÿ ÷è íàì³ñíèêà ïðî ïðè áóòòÿ,
ïîðÿ äîê â’¿çäó â ì³ñòî; ïîðÿ äîê ïðî õîä æåííÿ àó䳺íö³é ó âåëè êîãî âåçèðÿ é
ñóë òàíà; çâè ÷àé îáì³íó ïîä à ðóí êàìè; ï³äòðè ìàííÿ çâ’ÿçê³â ³ç ïðåä ñòàâ íè -
êàìè ³íøèõ õðèñ òè ÿ íñüêèõ äåð æàâ, ÿê³ òàê ñàìî ïåðå áó âàëè â Ñòàì áóë³ ç
äèï ëî ìà òè÷ íîþ ì³ñ³ºþ (öå íåî áîâ ‘ÿç êîâî áóëî ðîáèòè îñî áèñòî, àëå, ïðè -
íàéìí³, â³ä³ñëàòè êîãîñü ³ç ïî÷òó ïîñ îëüñòâà, ùîá çàñâ³ä÷èòè ïîâàãó, ââà æà -
ëîñÿ çà îáîâ‘ÿ çîê). Ïåðåä âèñè ëàí íÿì âåëè êîãî ïîñ îëüñòâà äî Ñòàì áóëà
íàëå æàëî ïîïå ðå äèòè ïðî öå âåëè êîãî âåçèðÿ ³ ñóë òàíà. Öþ ì³ñ³þ çàçâè ÷àé
ïîêëà äàëè íà ñïåö³àëü íîãî ã³íöÿ (prekursor), ÿê ïðà âèëî, ñåê ðå òàðÿ
169
Îñîá ëè âîñò³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó âåëè êèõ ïîñîëüñòâ
19 Kolodziejczyk D. The Ottoman-Polish Diplomatic Relations… – P. 73.
20 Ðîç øè ðå íà ñõå ìà äèï ëî ìà òè÷ íèõ ðàíã³â â Ðå÷³ Ïîñ ïî ëèò³é îïè ñà íà ó êíèç³:
Historia Dyplomacji Polskiej. – T. 2. – Warszawa, 1982. – P. 261-274.
êîðîë³âñüêî¿ êàí öå ëÿ𳿠àáî ïåðåê ëà äà÷à. ²ñíó âàâ òàêîæ çâè ÷àé ïîâ³äîì ëÿòè
ïðî ñâîº ïðè áóòòÿ ïðà âè òåëÿ (óðÿä íèêà) ò³º¿ êðà¿íè, ÷åðåç ÿêó ðóõà ëîñü
ïîñîëüñòâî: çîê ðåìà, ï³ä ÷àñ ïîäî ðîæ³ äî Îñìà íñüêî¿ ³ìïå𳿠ïîñëè â³äñè -
ëàëè òàê³ ëèñòè–ïîâ³äîì ëåííÿ ìîë äà âñüêîìó ³ âîëîñü êîìó ãîñ ïî äà ðÿì,
ñèë³ñòð³éñüêîìó ïàø³, òóðåöü êîìó ÷àâóøó é ñàìîìó âåëè êîìó âåçèðþ. Ç
1595 ð. óñòà ëèâñÿ çâè ÷àé, çà ÿêèì ñóë òàí âèñè ëàâ íàçóñòð³÷ âåëè êîìó ïîñëó
÷àâóøà äëÿ ïðî âå äåííÿ ÷åðåç ñâî¿ çåìë³, ùîá éîãî ïðî ¿çä ÷åðåç òóðåöüêó
òåðè òîð³þ áóâ áåç ïå÷í³øèì. Ñòàâ ëåííÿ Ïîðòè äî äåð æàâè, ðåï ðå çåí òî âà íî¿
ïîñëîì, áóëî çðî çóì³ëèì ç òîãî, íàñê³ëüêè øâèäêî ïîñîë ìàâ çìîãó â³äáóòè
ñâîþ ì³ñ³þ – óðî ÷èñòî â’¿õàòè ó ñòî ëèöþ, îòðè ìàòè àó䳺íö³þ â ñóë òàíà ³
âåçèðÿ, îäåð æàòè îñòà òî÷ íèé òåêñò äîêó ìåíòó òà äîçâ³ë ïîâåð íó òèñÿ äî
ñâîãî âîëî äàðÿ. Çàç âè ÷àé îñìàíè äåìî íñòðó âàëè íåïðè ÿçíå ñòàâ ëåííÿ äî
äåð æàâè, êîëè ïîñë³äîâíî ³ãíî ðó âàëè ïîñ îëüñòâî. Íàï ðèê ëàä, íåâäàëå ïîñ -
îëüñòâî Ô. Âèñîöü êîãî (1670-1672) ïðî âåëî ó Ñòàì áóë³ ïîíàä äâà ðîêè.
ϳñëÿ ïðè áóòòÿ äî îñìà íñüêî¿ ñòî ëèö³ ïîñîë äîìîâ ëÿâñÿ ç âåëè êèì âåçè -
ðåì ïðî äàòó öåðå ìîí³àëü íîãî â’¿çäó â ì³ñòî, ÿêèé ìàâ âèð³çíÿ òèñü
ïèøí³ñòþ é âèäî âèùí³ñòþ. Ñó÷àñ íèé òóðåöü êèé äîñë³äíèê Ãàë³ëü
²íàëäæèê ï³äêðåñëþº, ùî â Îñìàíñüê³é ³ìïå𳿠áàãà òñòâî îòî òîæ íþ âà ëîñü ç
ìîãóòí³ñòþ. Íà éîãî äóìêó ñàìå öèì çóìîâ ëþ âàâñÿ çâè ÷àé êèäàòè ãðîø³ â
íàòîâï, äîâî äÿ÷è, ùî áàãà òñòâà ñóë òàíà íåçë³÷åíí³21. Îòæå, ïîñîë ìóñèâ
ïðî äå ìî íñòðó âàòè áàãà òñòâà ³ âëàäó ñâîãî ñóâå ðåíà ï³ä ÷àñ öåðå ìîí³àëü íîãî
â’¿çäó. Öåé æå ïðè íöèï äîáðå óñâ³äîì ëþ âàâ ïîëüñüêèé òåî ðå òèê äèï ëî ìàò³¿
XVI ñò. Êðèø òîô Âàð øå âèöü êèé, ÿêèé ïèñàâ, ùî «do Turcji nale¿y jedynie
wysy³ac odwa¿nych i hojnych, poniewa¿ Turcy maj¹ byc groŸni, a jednoczesnie
chwili i dlatego nie nale¿y wysylaæ tchorzów czy sk¹pych, by nie uciekli siê
groŸb, a jednoczesnie umieli w miare potrzeby sypaæ z³otem»22 .
Ñåðåä ïåðåë³÷åíèõ âåëè êèõ ïîñîëüñòâ îñîá ëè âîþ ïèøí³ñòþ â³äð³çíÿâñÿ
öåðå ìîí³àëü íèé â’¿çä êíÿçÿ Êðèø òîôà Çáà ðàçü êîãî, ÿêèé ìàâ ñïðà âèòè
îñîá ëèâå âðà æåííÿ íà òóðê³â ñâî¿ì áàãà òñòâîì. Ñïî ÷àòêó éøëè óãîðñüê³
êîðîãâè, çà íèìè – 100 âîç³â ç ãåð áàìè êíÿç³â Çáà ðàçü êèõ, äàë³ – íàäâ³ðí³ é
ëåãê³ êîðîãâè, ïîò³ì 10 âåð øíèê³â ó êîø òîâ íîìó âáðàíí³, îçäîá ëå íîìó
çîëî òîì, ïåð ëàìè òà äîðî ãîö³ííèì êàì³ííÿì. Çà íèìè ðóõà ëèñü ê볺íòè
äîìó Çáà ðàçü êèõ òà ìîëîä³ ïðåä ñòàâ íèêè çíà÷ íèõ ñïîð³äíå íèõ ðîä³â (Âèø -
íå âåöü êèõ, ×îð òî ðè éñüêèõ òà ³í.) â îêñà ìè òàõ, ðîç øè òèõ çîëî òîì ³ ñð³áëîì.
Ñàì âåëè êèé ïîñîë ¿õàâ âåðõè ó òêàí³é çîëî òîì «òîç³» òà â ãîëîâ íîìó óáîð³,
ïðè êðà øå íîìó âåëè êèì ä³àìàí òîì. Çà íèì éøëè 200 ï³øèõ âîÿê³â ó ÷åð -
êåñü êîìó âáðàíí³, ùî íåñëè øîëîìè, ïàí öèð³ é ñàãàé äàêè. Ïðî äîâ æó âàëè
ïðî öåñ³þ ï’ÿò äå ñÿò âåð øíèê³â ó ðóì åëüñüêîìó âáðàíí³, îçáðîºíèõ ëóêàìè,
òà ÷ëåíè ïîñ îëüñòâà Êóëè êî âñüêèé, Ñóë³øåâñüêèé, Ïëà òåí áåðã, ïåðå êëà äà÷
Âåâåëë³ ³ ÷àâóø³, ùî ïîâåð òà ëèñÿ äî Êîí ñòàí òè íî ïîëÿ ç Ïîëüù³. Äàë³ ïðî -
ñòó âàëà ï’ÿ òè ãî ðñüêà êîðîãâà ³ ñòî ñëóã Çáà ðàçü êîãî. Çàìè êàëè óðî ÷èñ òèé
170
Òåòÿíà Ãðè ãîð’ºâà
21 An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914. Ed. Í.
Inalcik, D. Quataert. – Cambridge, 1994.
22 Wójcik Z. Polska Slu¿ba Dyplomatyczna. – Warszawa, 1966. – P. 122.
õ³ä ø³ñòäå ñÿò ê³ííèõ ñòð³ëüö³â ó âáðàíí³, ðîç øè òîìó ñð³áëîì ³ ïðè êðà øå -
íîìó ïàâè ÷å âèì ï³ð’ÿì23.
ϳñëÿ öåðå ìîí³àëü íîãî â’¿çäó ïîñëó ðàçîì ç ïî÷å òîì íàä à âàëè òèì ÷à ñîâó
ðåçè äåíö³þ, ³ âåëè êèé âåçèð ìàâ ùîíàé ìåíøå êîæí³ äâà äí³ ñïðàâ ëÿ òèñÿ
ïðî ïîñ îëüñòâî. Á³ëüø³ñòü õðèñ òè ÿ íñüêèõ ïîñë³â ïðî æè âàëè ó ïåðåäì³ñò³
Ïåðà24. Ëèøå ðåçè äåíò Ñâÿ ùåí íî¿ Ðèìñüêî¿ ³ìïå𳿠ïîñ³äàâ îñîá ëèâå ì³ñöå,
îñê³ëüêè ùå ó 1545 ð. Ãàá ñáóðãè ïðè äáàëè ñïåö³àëüíó ðåçè äåíö³þ â Ñòàì -
áóë³ äëÿ ñâîãî ðåï ðå çåí òà òîðà25.Ñë³ä çàçíà ÷èòè, ùî ó XVII ñò. ëèøå ÷îòèðè
êðà¿íè íàä à âàëè óòðè ìàííÿ ³íîçåì íèì ïîñ îëüñòâàì, à ñàìå: Îñìà íñüêà
³ìïåð³ÿ, г÷ Ïîñ ïî ëèòà, Êðè ìñüêå õàíñòâî ³ Ìîñ êîâ³ÿ26. Àëå îñê³ëüêè öåé
çâè ÷àé áóâ çàêð³ïëå íèé çà Îñìà íñüêîþ ³ìïåð³ºþ äèï ëî ìà òè÷ íîþ òðà -
äèö³ºþ, â³äìîâà íàä àòè ïîìåø êàííÿ ñïðèé ìà ëàñÿ îäíî çíà÷íî ÿê äåìî -
íñòðàö³ÿ âîðî æîãî ñòàâ ëåííÿ Ïîðòè äî ïîñ îëüñòâà ³ ðåï ðå çåí òî âà íî¿ íèì
êðà¿íè. Êîëè ï³ñëÿ ïðè áóòòÿ ïîñ îëüñòâà êíÿçÿ Çáà ðàçü êîãî âèÿ âè ëîñü, ùî
éîìó íå âèç íà ÷åíî ì³ñöÿ ïîìåø êàííÿ ó Ñòàì áóë³, ïîñîë ó äîñèòü ãîñ òðèõ
âèðà çàõ íàêà çàâ ïåðå äàòè âåëè êîìó âåçè ðåâ³ ãëè áîêó îáðàçó òàêèì ïîðó -
øåí íÿì çãîäè ì³æ äâîìà íàðî äàìè, íàãî ëî øó þ÷è, ùî «polacy
przyzwyczajeni przebywaæ pod go³em niebem, niepotrzebuj¹ mieszkañ w
miescie, iesli chce pokój z niemi zachowaæ mo¿e, i¿eli zaœ, jak gdyby ju¿
zwyciê¿onym, o haraczu przypominaæ im bêdzie, niech pamiêta, ¿e jest jeszcze w
Królewstwie Polskim ¿elazo, ¿e s¹ mê¿e, gotowe poledŸ za wolnoœæ … i krzywd
pomœciæ siê zdolne»27.
Ñóìà óòðè ìàííÿ ïîñ îëüñòâà çàëå æàëà â³ä ñòà òóñó ðåï ðå çåí òî âà íî¿ äåð -
æàâè òà ñàìîãî ïîñëà (legatus, ablegatus). Ó XVII ñò. Îñìà íñüêà ³ìïåð³ÿ ïåðå -
æè âàëà åêî íîì³÷íèé çàíå ïàä, ³ ÷àñòî äëÿ ñêàð áíèö³ áóëî äîñèòü ñêëàäíî
ï³äòðè ìó âàòè öþ äàâíþ òðà äèö³þ, ÷åðåç ÿêó îñìàíè äåìî íñòðó âàëè áàãà -
òñòâî ³ ìîãóòí³ñòü ñâîãî âîëî äàðÿ. Ñòóð áî âàí³ñòü îñìà íñüêèõ ñëóæ áîâö³â
÷åðåç ñóìó óòðè ìàííÿ ïîñîëüñòâ â³äîá ðà æåíî ó äèï ëî ìà òè÷ íèõ ùîäåí íè -
êàõ. Íàï ðèê ëàä, êîëè êíÿçü Çáà ðàçü êèé ïðè áóâ äî Ñòàì áóëà ³ç ñóï ðî âî äîì,
ùî íàë³÷óâàâ äî 1200 ÷îëîâ³ê, âåëè êèé âåçèð ³ðîí³÷íî ïîö³êàâèâñÿ ó îñîáè ç
ñóï ðî âîäó Çáà ðàçü êîãî, ÷è êíÿçü õî÷å çàâî þ âàòè Êîí ñòàí òè íî ïîëü, à ÷è
ïîãðà áó âàòè ³ìïå ðñüêó ñêàð áíèöþ28. Ïîä³áíèé âèïà äîê òðà ïèâñÿ ³ ç ïîñ -
îëüñòâîì ßíà Ãíè íñüêîãî, êîëè âåçèð Êàðà Ìóñ òàôà ³ðîí³÷íî ïðî êî ìåí òó -
âàâ óðî ÷èñ òèé â’¿çä ïîñëà, ãîâî ðÿ÷è, ùî ÿêùî Ãíè íñüêèé âèð³øèâ
çàâî þ âàòè îñìà íñüêó ñòî ëèöþ, òî éîãî ñóï ðîâ³ä º íåäîñ òàò íüî âåëè êèì, àëå
171
Îñîá ëè âîñò³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó âåëè êèõ ïîñîëüñòâ
23 Poselstwo Xiecia Zbarawskiego do Turek w r. 1622. // Zbior Pamietnikow
Historycznych o Dawnej Polscze. Ed. Niemcewicz U. Julian – T. 2. – Warszawa,
1827. – P. 319.
24 Wheatchcroft A. The Ottomans. – London: Penguin Group, 1993. – P. 51.
25 Austro-Turcica, 1541-1552: Diplomatische Akten des Habsburgischen
Gesandtschaftsverkehrs mit der Hohen Pforte, im Zeitalter Süleymans des
Prächtigen. – Munchen, 1995.
26 Wójcik Z. Polska Slu¿ba Dyplomatyczna. – P. 92.
27 Poselstwo Xiecia Zbarawskiego do Turek w r. 1622... – P. 317.
28 Äèâ.: Kolodziejczyk D. The Ottoman-Polish Diplomatic Relations… – P.172.
ÿêùî â³í õîò³â âøà íó âàòè âèñîêó Ïîðòó, òî ïðèâ³â çàáà ãàòî ëþäåé ³ç
ñîáîþ29.
Óòðè ìàííÿ ïîñ îëüñòâà òàêîæ äåìî íñòðó âàëî ñòàâ ëåííÿ Ïîðòè äî ðåï ðå -
çåí òî âà íî¿ íèì äåð æàâè. Òàê, îñê³ëüêè ì³ñ³ÿ ßíà Ãíè íñüêîãî â³äáó âà ëàñÿ â
óìî âàõ äîñèòü íàïðó æå íèõ âçàºìèí ì³æ г÷÷þ Ïîñ ïî ëè òîþ òà Îñìà íñüêîþ
³ìïåð³ºþ, óòðè ìàííÿ ïîñ îëüñòâà îñìà íàìè ïîêà çó âàëî ¿õíº ÿâíå íåáà æàííÿ
äî ä³àëîãó. Ðåçè äåíö³ÿ, íàä àíà ïîñëó, áóëà íàäòî ò³ñíîþ ³ íå ìîãëà âì³ñòèòè
450 îñ³á éîãî ñóï ðî âîäó. Ãíè íñüêèé ïèñàâ, ùî ïîëî âèíà âîç³â ³ êîíåé
ìóñèëà ëèøà òèñü ïðî ñòî íà âóëèö³. ×åðåç äåê³ëüêà äí³â ïîñ îëüñòâî ïåðå -
âåëè äî ³íøî¿ ðåçè äåíö³¿, ÿêà âèÿ âè ëàñü íå íà áàãàòî êðà ùîþ. Çã³äíî ³ç
ðåëÿö³ºþ Ãíè íñüêîãî, òðèñòà ÷îëîâ³ê áóëè ðîçì³ùåí³ ó áóä³âë³ 60 ë³êò³â ó
äîâ æèíó òà 20 ó øèðèíó30. ×åðåç íåçà äîâ³ëüí³ óìîâè ïðî æè âàííÿ òà õâî -
ðîáè 125 ÷ëåí³â ïîñ îëüñòâà ïîìåðëè, ³ ñàì âåëè êèé ïîñîë äîâ ãèé ÷àñ
õâîð³â31.
×åðåç òðè-ï’ÿòü äí³â ï³ñëÿ öåðå ìî íàëü íîãî â’¿çäó âåëè êèé ïîñîë â³äñè ëàâ
äî âåçèðÿ ïîñëàíöÿ ç ïðî õàí íÿì àó䳺íö³¿, ÿêèé îáãî âî ðþ âàâ ³ óòî÷ íþ âàâ
óìîâè é ïðà âèëà ïðè é îìó. Çàç âè ÷àé öåé æå ïîñëà íåöü â³äâî çèâ âåçèðþ é
òðà äèö³éí³ ïîä à ðóíêè. Âåçèð âèç íà ÷àâ äåíü àó䳺íö³¿ òà ïîñè ëàâ îô³ö³éíå
çàïðî øåííÿ. Àó䳺íö³ÿ â³äáó âà ëàñÿ ó ðåçè äåíö³¿ âåëè êîãî âåçèðÿ, ÿêèé ìàâ
âèéòè íàçóñòð³÷ ãîñòþ é îñî áèñòî çàïðî ñèòè äî áóäèíêó. Çîê ðåìà, êîëè
âåëè êèé âåçèð, ïðè é ìà þ÷è êíÿçÿ Çáà ðàçü êîãî, íå âèé øîâ íàçóñòð³÷ éîìó íà
ïîäâ³ð‘ÿ, à çóñòð³â àæ ó ïðèì³ùåíí³, ïîñîë ñïðèéíÿâ öå ÿê îáðàçó.
Öåðå ìîí³þ àó䳺íö³¿ ó âåëè êîãî âåçèðÿ äåòàëüíî îïè ñàíî ó ùîäåí íèêó
ïîñ îëüñòâà Â. Ìÿñ òêî âñüêîãî. Íà àó䳺íö³þ ïîñëà ñóï ðî âîä æó âàëî áëèçüêî
50 âåð øíèê³â òà 200 ï³øèõ âêëþ÷íî ç ÷åëÿääþ. Ó äâîð³ âåçè ðå âî¿ ðåçè äåíö³¿
á³ëüøà ÷àñ òèíà ñóï ðî âîäó çàëè øè ëàñü íà ïåð øîìó ïîäâ³ð’¿, ìåíøà —
â’¿õàëà íà äðóãå ³ ñóï ðî âîä æó âàëà âåëè êîãî ïîñëà äî ïàëàöó, éäó÷è ïåðåä
íèì. Ó äðó ãîìó ïîêî¿ ïðî öåñ³¿ áóëî íàêà çàíî çóïè íè òèñü, ³ ïîñëà ïîñà äèëè
íà çîëî ÷å íèé ñò³ëü÷èê. Ïîò³ì óâ³éøîâ âåçèð, ïåðåä ÿêèì éøëè ïàø³. Äëÿ
íüîãî ïðè íåñëè òàêèé ñàìèé ñò³ëü÷èê, ÿê ³ äëÿ ïîñëà, ³ ïîñà äèëè ïîñå ðåä
ïîêîþ – çà ø³ñòü êðîê³â â³ä Ìÿñ òêî âñüêîãî. ϳñëÿ öüîãî âåçèð íàêà çàâ ïðè -
íåñòè ùå îäíîãî ñò³ëüöÿ, ïîñòà âèâ éîãî çà êðîê â³ä ñåáå ³ çàïðî ñèâ Ìÿñ òêî -
âñüêîãî ñ³ñòè. Öåé äðó ãèé ñò³ëåöü áóâ íèæ÷èì â³ä âåçè ðå âîãî, ùî
äåìî íñòðó âàëî âèù³ñòü Îòòî ìà íñüêî¿ Ïîðòè â³äíîñíî õðèñ òè ÿ íñüêîãî
ñâ³òó32. Äàë³ â³äáó âà ëàñü öåðå ìîí³ÿ ïðèâ³òàííÿ, êîëè îáîº – ïîñîë ³ âåçèð –
ïðî ãî ëî øó âàëè âçàºìíó ïðè ÿçíü ¿õí³õ âîëî äàð³â, àëå, çà ìóñóëü ìà íñüêîþ
172
Òåòÿíà Ãðè ãîð’ºâà
29 Ibid.
30 Poselstwo Jana Gninskiego, Wojewody Chelminskiego do Turcji w Latach
1677-1678 // Dyplomaci w Dawnych Czasach: Relacje Staropolskie z 16-18
Stulecia, ed. A. Przyboœ, R. ¯elewski. – Kraków, 1959. – P. 397.
31 Ibid. – P. 374.
32 Çîê ðå ìà, ôðàí öóçüê³ ïî ñëè ïîñò³éíî äî ìà ãà ëè ñÿ ïðà âà áóòè ïî ñàä æå íè ìè
íà ñò³ëüö³ îäíà êî âî¿ âè ñî òè, ùî, âðåøò³, ïðè çâå ëî äî ñåðé îç íî ãî êîíôë³êòó
ì³æ ïî ñëîì Íî³íòå ëåì òà âå ëè êèì âå çè ðåì Êüîï ðþ ëþ. Äå òàëü íî öåé ñþ æåò
òðà äèö³ºþ, íå ïîä à þ÷è îäèí îäíîìó ðóê. Ïîò³ì íàä õî äèâ ÷àñ ÷àñ òó âàííÿ:
äëÿ ïîñëà é âåçèðÿ ïðè íî ñèëè äâ³ ñð³áí³ ÷àø³ ç ùåð áå òîì – áðàëè ¿õ íå
ãîëèìè ðóêàìè, à ñåð âåò êàìè ç³ ñð³áíèõ ï³äíîñ³â. Îñ³á, ÿê³ ñóï ðî âîä æó âàëè
ïîñëà, òàêîæ ïðè ãî ùàëè ùåð áå òîì. Íàï ðèê³íö³ çóñòð³÷³ âåçèð âðó ÷àâ êàô -
òàíè ïîñëó òà éîãî ñóïóò íè êàì33.
Ïðî òÿ ãîì âåçè ðå âî¿ àó䳺íö³¿ ïîñîë îáãî âî ðþ âàâ ìåòó ïîñ îëüñòâà òà
äîìîâ ëÿâñÿ ïðî ïîðÿ äîê àó䳺íö³¿ â ñóë òàíà. Ïðî ïîðÿ äîê ïðè é îìó â ñóë òàíà
ìîæåìî îòðè ìàòè óÿâ ëåííÿ ç òîãî æ ùîäåí íèêà ïîñ îëüñòâà Â. Ìÿñ òêî -
âñüêîãî. Ïðî ìè íóâøè äðóãó áðàìó ñóë òà íñüêîãî ïàëàöó, ïîñëè çñ³äàëè ç
êîíåé. ×àñ òèíà ñóï ðî âîä æó þ ÷èõ éøëà ïåðåä âåëè êèì ïîñëîì, à êîìîð íèêè,
ÿê³ íåñëè ïîä à ðóíêè ñóë òàíó, – çà íèì. Äàë³ ïîñ îëüñòâî ðîçä³ëÿëè: âåëè êîãî
ïîñëà ç ïåðå êëà äà ÷åì âåëè â çàëó äî âåëè êîãî âåçèðÿ, ÿêèé ÷àñ òó âàâ éîãî,
ïîä à þ÷è êîæíó ñòðàâó îñî áèñòî; òàì ñàìî â³äáó âà ëîñü ³ ïðèâ³òàííÿ ïîñëîì
³íøèõ ÷ëåí³â äèâàí-³-ãàìàþí34. Ïîñ îëüñüêèé ïî÷åò âåëè äî ³íøî¿ çàëè – òåæ
íà ÷àñ òó âàííÿ. ϳñëÿ öüîãî ïîñ îëüñòâî ïðî âî äèëè áåç ïî ñå ðåä íüî äî ñóë -
òàíà, ³ òóò âæå ïîñëà ñóï ðî âîä æó âàëî äî äåñÿòè îñ³á ç ïî÷òó. Ñïî ÷àòêó
â³òàòè ñóë òàíà ï³äõî äèâ ñàì ïîñîë ³ç ïåðå êëà äà ÷åì ó ñóï ðî âîä³
êàïèäæ³-ïàø³â35, ïîò³ì äî ïðà âè òåëÿ îäèí ïî îäíîìó ï³äâî äèëè ³íøèõ.
Êîëè ïîñîë âè¿æäæàâ ç ïàëàöó, ëþäè ñóë òàíà ìàëè ñóï ðî âîä æó âàòè éîãî àæ
äî ì³ñöÿ òèì ÷à ñî âî¿ ðåçè äåíö³¿36.
Çàãà ëîì æå ê³ëüê³ñòü àó䳺íö³é ó âåëè êîãî âåçèðÿ êîëè âà ëàñü çàëåæíî â³ä
òðè âà ëîñò³ ïåðå áó âàííÿ ïîñëà ó Ñòàì áóë³. Ñóë òàí òðà äèö³éíî íàä à âàâ ëèøå
äâ³ àó䳺íö³¿ – íåâäîâç³ ï³ñëÿ ïðè áóòòÿ ïîñ îëüñòâà òà ïåðåä éîãî â³äáóò òÿì
äî ñâîãî âîëî äàðÿ. Êîíôë³êò ùîäî ê³ëüêîñò³ ñóë òà íñüêèõ àó䳺íö³é âèíèê,
çîê ðåìà, ï³ä ÷àñ ïîñ îëüñòâà Ðàôàëà Ëåùè íñüêîãî ó 1700 ð. ϳñëÿ óçãîä -
æåííÿ òåê ñòó óãîäè â³çèð äàâ äîçâ³ë Ëåùè íñüêîìó íà â³äáóòòÿ äî Ðå÷³ Ïîñ -
ïî ëè òî¿. Îäíàê Ëåùè íñüêèé íàïîë³ã íà äðóã³é àó䳺íö³¿ ó ñóë òàíà,
ïîãðî æó þ÷è â ³íøîìó âèïàäêó â³äáóòè áåç òåê ñòó óãîäè, ùî áóëî ð³âíîç íà÷ -
íèì ðîç³ðâàííþ ïåðå ìèð’ÿ.37
173
Îñîá ëè âîñò³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó âåëè êèõ ïîñîëüñòâ
îïè ñà íî ó êíèç³: Hammer J. Geschichte des Osmanischen Reiches. – T. 6. –
Pest, 1829. – P. 338-339.
33 Wielka Legacja Wojciecha Miaskowskiego do Turcji w 1640 roku. – Warszawa,
Kraków,1985. – P. 84.
34 ²ìïå ðñüêà ðàäà, öåí òðàëü íèé îðãàí îñìà íñüêî ãî óðÿ äó. (²íà ëäæèê Ã. Îñìàíñüêà
³ìïåð³ÿ. Êëà ñè÷ íà äîáà 1300-1600. –Êè¿â, 1998).
35 Êà ïèä æè-ïàøà – òóò: íà ÷àëü íèê çà ãî íó ïà ëà öî âî¿ ñòî ðîæ³. (²íà ëäæèê Ã. Îñìà íñüêà
³ìïåð³ÿ...)
36 Trzy relacje z polskich podro¿y na wschód muzulmañski w pierwszej po³owie
XVII wieku. Ed. A. Walaszek. – Kraków, 1980. – P. 17.
37 Poselstwo Rafala Leszczynskiego do Turcji w 1700 Roku. Ed. Czamanska Ilona.
– Leszno: Urz¹d Miasta, 1998.
Êëþ ÷îâ³ àñïåêòè ðèòó àëó
Ñåðåä óñ³õ äåòà ëåé äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó, ùî ïîáó òó âàâ ï³ä ÷àñ ïðè é -
îìó ð³÷ïîñ ïî ëè òñüêèõ ïîñë³â ó Ñòàì áóë³, îñîá ëèâå çíà ÷åííÿ íàä à âà ëîñÿ
ôîðì³ ïðèâ³òàííÿ ³ öåðå ìîí³¿ îáì³íó ïîä à ðóí êàìè, îñê³ëüêè ñàìå ö³ äâà
àñïåêòè ïîðîä æó âàëè íàéá³ëüøó ê³ëüê³ñòü êîíôë³êòíèõ ñèòóàö³é. Ó ñàì³é
Ðå÷³ Ïîñ ïî ëèò³é ïîñîë ìàâ ïîêëî íè òèñÿ êîðîëþ òðè÷³: ïðè âõîä³ äî öåðå -
ìîí³àëü íî¿ çàëè, ïîñå ðå äèí³ òà ïåðåä êîðî ëåì. Êîðîëü â³äïîâ³äàâ, çëåãêà
ï³äí³ìàþ÷è êàïå ëþõà. ϳñëÿ óðî ÷èñ òî¿ ïðî ìîâè-çâåð íåííÿ äî êîðîëÿ
ïîñîë ïåðå äà âàâ ëèñòè é â³ð÷³ ãðà ìîòè êàí öëåðó, êëà íÿâñÿ ³, ÿêùî öå áóâ
ïîñîë ç õðèñ òè ÿ íñüêî¿ êðà¿íè, ö³ëóâàâ ðóêó êîðîëÿ. Íàéá³ëüøó øàíó äî
ïîñëà êîðîëü ì³ã ïðî äå ìî íñòðó âàòè, î÷³êóþ÷è éîãî ñòî ÿ÷è. Çàç âè ÷àé æå
ìîíàðõ ñòîÿâ ëèøå ï³ä ÷àñ óðî ÷èñ òî¿ ïðî ìîâè-çâåð íåííÿ. Íåï ðè ÿçíå ñòàâ -
ëåííÿ äî äåð æàâè, ðåï ðå çåí òî âà íî¿ ïîñ îëüñòâîì, äåìî íñòðó âà ëîñÿ, êîëè
êîðîëü ñèä³â ï³ä ÷àñ ö³ëî¿ àó䳺íö³¿38. Ñóë òàíà æ çàçâè ÷àé â³òàëè, ñòî ÿ÷è íà
êîë³íàõ. Àëå ð³÷ïîñ ïî ëèòñüê³ ïîñëè ïîñò³éíî áîðî ëèñÿ çà ïðàâî â³òàòèñÿ
çã³äíî ç ºâðî ïå éñüêîþ òðà äèö³ºþ. Çîê ðåìà, âîíè â³äñòî þ âàëè ïðàâî íå
çí³ìàòè øàïêè òà íå ñòà âàòè íà êîë³íà. Ìîæíà ïðî³ëþñ òðó âàòè öå ïðè êëà -
äîì àó䳺íö³¿ êíÿçþ Çáà ðàçü êîìó. ϳä ÷àñ àó䳺íö³¿ ïàø³ ðàäèëè éîìó çíÿòè
ïåðåä ñóë òà íîì øàïêó, àëå â³í, íå áàæà þ÷è àí³ íà éîòó ïîñòó ïè òèñÿ ñâîºþ
ã³äí³ñòþ, â³äïîâ³äàâ: «...wprzody mi glowк zdejmiecie»39.
Êîíôë³êò ùîäî öåðå ìîí³àëó âèíèê ³ íà àó䳺íö³¿ ñóë òàíà âåëè êîìó ïîñëó
Ìÿñ òêî âñüêîìó. Çà äåíü äî àó䳺íö³¿ îñòàíí³é â³ä³ñëàâ äî âåëè êîãî âåçèðÿ
ïåðå êëà äà÷à, àáè äîìî âè òèñü ïðî ïîðÿ äîê öåðå ìîí³¿ ïðèâ³òàííÿ. Ìÿñ òêî -
âñüêèé â³äìîâ ëÿâñÿ ñòà âàòè íà êîë³íà é áèòè ÷îëîì ïåðåä ñóë òà íîì, ÿê
áóëî çàâå äåíî çà ñóë òàíà Ìóðàäà: «...wole z niczym i z wojn№ na ostatek do
pana siк wrуciж, aniїeli niezwyczajn№ adoracyjк … zarobiж»40. Àëå, ÿê âèÿ âè -
ëîñÿ ï³çí³øå, ïåðå êëà äà÷ ïîáî ÿâñÿ ïåðå êà çàòè öå âåçèðþ. Îòæå, êîëè
ïîñëà ââåëè äî ñóë òàíà ó íåâå ëèêó òåìíó ê³ìíàòó, á³ëÿ äâå ðåé äâîº ïàø³â
õîò³ëè «przyci№ganiem rкkawуw niskiego na kolana ukдonu»41. Àëå Ìÿñ òêî -
âñüêèé çâåð íóâñÿ äî âåçèðÿ Ìóñ òàôè ïàø³ ç ïðî òåñ òîì, ùî áóëà ³íøà
äîìîâ ëåí³ñòü. Òîä³ âåçèð çâåë³â â³äïóñ òèòè ïîñëà, ÿêèé ñóë òàíó «glow№
tylko rewerencyj№ uczyniдem»42.
Ïðè âèõîä³ êàïèäæè-ïàøà çíîâó õîò³â ïðè ìó ñèòè ïîñëà ñòàòè íà êîë³íà, àëå
ïîñîë «tego rozumiec nie chciaд i, odepchn№wszy go, gдow№
174
Òåòÿíà Ãðè ãîð’ºâà
38 Dyplomaci w dawnych czasach: relacje staropolskie z 16-18 Stulecia. Ed. Adam
Przyboœ, Roman ¯elewski. – Kraków, 1959. – P. 51.
39 Poselstwo Xiecia Zbarawskiego do Turek w r. 1622... – P. 327.
40 Wielka legacja Wojciecha Miaskowskiego... – P. 88.
41 Ibid. – P. 89.
42 Ibid.
waledukowaдem»43. Ó ùîäåí íèêó Ìÿñ òêî âñüêèé çàïè ñàâ: «...przywitaдem
zwyczajnem wielkich posдуw sposobem»44.
Àíàë³ç äèï ëî ìà òè÷ íèõ ùîäåí íèê³â ïîñîëüñòâ Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ äî Îñìà -
íñüêî¿ ³ìïå𳿠ó XVII ñò. òàêîæ ïîêàçóº, ùî ïðî öåñ îáì³íó ïîä à ðóí êàìè
áóâ îäí³ºþ ç íàé âàæ ëèâ³øèõ ñêëà äî âèõ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó â Ïîðò³.
Äëÿ ïîð³âíÿííÿ: ó XVII ñò. ªâðîïà ïîñòó ïîâî â³äìî âè ëàñü â³ä ïðàê òèêè
îáì³íó ïîä à ðóí êàìè. Çîê ðåìà, äàòñüêèé óðÿä ïåð øèì çàáî ðî íèâ ñâî¿ì
ïîñëàì îäåð æó âàòè ïîä à ðóíêè â³ä ³íîçåì íèõ âîëî äàð³â. Ïðàê òèêà îáì³íó
ïîä à ðóí êàìè ì³æ âîëî äà ðÿìè òåæ ïîñòó ïîâî çàíå ïà äàëà45.
Îäíàê â Îñìàíñüê³é ³ìïå𳿠ïîñîë íå ââà æàâñÿ ðåï ðå çåí òà òî ðîì ñâîãî
ñóâå ðåíà áåç ïîä à ðóíê³â ñóë òàíó. Íàï ðèê ëàä ïîñîë Êðèø òîô Äçåð æåê,
ÿêèé ïðèâ³ç äî Ñòàì áóëà çâ³ñòêó ïðî ñìåðòü êîðîëÿ Ñòå ôàíà Áàòîð³ÿ, áóâ
ïðè é íÿ òèé ëèøå ÿê ïîñëà íåöü, îñê³ëüêè ïðè áóâ áåç ïîä à ðóíê³â46. ²íøèé
ïîêà çî âèé âèïà äîê òðà ïèâñÿ ç ïîñ îëüñòâîì Âèñîöü êîãî ó 1670-1672 ðð. Ç
îãëÿäó íà òå, ùî г÷ Ïîñ ïî ëèòà íà òîé ÷àñ ïåðå áó âàëà ó ñêëàä íîìó
ïîë³òè÷ íîìó ñòà íî âèù³ òà ìàëà ô³íàíñîâ³ ïðî áëåìè, Âèñîöü êèé íå áóâ
ïðè çíà ÷å íèé âåëè êèì ïîñëîì ³ ïðè áóâ äî Ñòàì áóëà áåç ïîä à ðóíê³â. Çã³äíî
ç ðåçóëü òà òàìè äîñë³äæåííÿ ²ëîíè ×àìà íñüêî¿, îñìàíè ñïî ÷àòêó äåìî -
íñòðó âàëè ïðè ÿçíå ñòàâ ëåííÿ äî ïîñëà, àëå êîëè âèÿ âè ëîñü, ùî ïîñîë ïðè -
áóâ áåç ïîä à ðóíê³â, öå áóëî ñïðèé íÿòî ÿê îáðàçà ã³äíîñò³ Âèñî êî¿ Ïîðòè.
×àìà íñüêà ñòâåð äæóº, ùî ñòà òóñ Âèñîöü êîãî ÿê çâè ÷àé íîãî ïîñëà áóâ
îäí³ºþ ç ïðè ÷èí íåâäà ëîãî ïîñ îëüñòâà47. Òàêèì ÷èíîì, ó Îñìàíñüê³é
³ìïå𳿠ïîä à ðóíêè â³ä ïðè áó ëî¿ ñòî ðîíè òðàê òó âà ëèñÿ ³ ÿê íåâ³ä’ºìíèé
àòðè áóò ïîñëà, ³ ÿê çíàê ïîâàãè äî ¿õíüî¿ äåð æàâè.
Îäíàê âèìîãà ïîä à ðóíê³â ñóë òàíó ìàëà é ³íøèé ï³äòåêñò, îñê³ëüêè, êîëè
Ïîðòà áàæàëà êîíôë³êòó àáî ñòâåð äæåííÿ çâåð õíîñò³ íàä ò³ºþ ÷è ³íøîþ
äåð æà âîþ, îñìàíè òðàê òó âàëè ö³ ïîä à ðóíêè ÿê äàíèíó – «õàðà÷». Ó 1630
ðîö³ ³íñòðóêö³ÿ ïîñëó Îëåê ñàí äðîⳠϳñî÷è íñüêîìó íàêà çó âàëà: «...aby siк
ani w drodze, ani u Porty za wielkiego posдa nie udawaд i nie waїyд siк
imieniem naszym їadnych upominkуw cesarowi tureckiemu albo wezyrowi i
innym oddawaж»48. Îáà÷í³ñòü Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ ó öüîìó ïèòàíí³ ñïîñ -
òåð³ãàºìî ³ ï³ä ÷àñ ïîñ îëüñòâà êíÿçÿ Çáà ðàçü êîãî. Ïîñ îëüñòâî â³äáó âà ëîñü
ï³ñëÿ Õîòè íñüêîãî ïåðå ìèð’ÿ, äå ÷³òêî çàçíà ÷à ëîñü, ùî г÷ Ïîñ ïî ëèòà íå
ïëà òèòü äàíèíè òóðåöü êîìó ñóë òà íîâ³, àëå ïî ïðè áóòò³ ïîñ îëüñòâà âåëè êèé
âåçèð âèìà ãàâ â³ä êíÿçÿ Çáà ðàçü êîãî «õàðà÷». Òîæ, ùîá çâè ÷àéí³ ïîä à -
ðóíêè íå òðàê òó âà ëèñü òóð êàìè ÿê äàíèíà, ïîñîë íà çàêèäè âåçèðÿ
175
Îñîá ëè âîñò³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó âåëè êèõ ïîñîëüñòâ
43 Ibid. – P. 63.
44 Ibid. – P. 62.
45 Anderson M. The Rise of Modern Diplomacy… – P. 50.
46 Historia Dyplomacji Polskiej... – P. 147.
47 Czamañska I. Czy Wojna z Turcja w 1672 Roku byla nieunikniona... – P. 775.
48 Historia Dyplomacji Polskiej. – P. 147.
â³äïîâ³äàâ, ùî æîäåí ìàëèé çíàê ïðè ÿçí³ íå º ã³äíèì îáîõ âîëî äàð³â, âàæ ëè -
âèì º òå, ùî êîðîëü ïîñèëຠáåçö³ííèé äàð – ñâîþ äðóæáó ³ â³ä ñóë òàíà
í³÷îãî íå ïðî ñèòü49. Ïåðå ãî âîðè ùîäî ïîä à ðóíê³â òî÷è ëèñÿ áëèçüêî ï’ÿòè
òèæí³â, îñê³ëüêè áåç íèõ âåçèð íå ïîãîä æó âàâñÿ âëàø òî âó âàòè çóñòð³÷
ð³÷ïîñ ïî ëè òñüêîãî ïîñëà ç ñóë òà íîì, à Çáà ðàçü êèé íå ì³ã çãî äè òèñü íà
òðàê òó âàííÿ çâè ÷àé íèõ ïîñ îëüñüêèõ äàð³â ÿê «õàðà÷ó» ³ òîìó ãîâî ðèâ, ùî
í³÷îãî íå ïðèâ³ç â äàð ñóë òàíó. Âðåøò³ çóïè íè ëèñÿ íà òàêîìó âàð³àíò³:
âåçèð ó ëèñò³ êîðîëþ ìóñèâ ïîÿñ íèòè, ùî Çáà ðàçü êèé ïåðå äàâ ïîä à ðóíêè
ñóë òàíó ÷åðåç âìîâ ëÿííÿ âåçèðÿ òà äëÿ çàãàëü íîãî áëàãà, ³ íàäàë³ âîíè íå
áóäóòü ïîâèíí³ñòþ, òîä³ ÿê ñóë òàí òåæ ìàâ ïåðå äàòè êîðîëþ â³äïîâ³äíèé
äàð.
Çàç âè ÷àé ïîä à ðóíêè â³ä êîðîëÿ Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ äî òóðåöü êîãî ñóë òàíà
âêëþ ÷àëè êîø òîâ íèé ïîñóä, äçåð êàëà, ãîäèí íèêè òà õóòðà. Ó âèïàäêó Çáà -
ðàçü êîãî öå áóëè 2 øêà òóëêè (ñð³áíà é áóð øòè íîâà), äçåð êàëî â ñð³áí³é
ðàì³, êîø òîâ íèé ãîäèí íèê òà ³í.; çàìè êàëè ïðî öåñ³þ 50 ÿíè ÷àð³â, ùî
íåñëè ï’ÿò äå ñÿò ñîðîê³â ñîáîë³â òà ñò³ëüêè æ ìèñ ëè âñüêèõ ïòàõ³â.50 Ùîá
çäî áóòè ïðè õèëüí³ñòü îñìà íñüêèõ ñëóæ áîâö³â, âåëèê³ ïîñëè ïðè âî çèëè
òàêîæ ïîä à ðóíêè âåëè êîìó âåçèðþ òà ³íøèì ÷ëå íàì äèâàí-³-ãàìàþí. Çîê -
ðåìà, Çáà ðàçü êèé â³äñè ëàâ ïîä à ðóíêè âåëè êîìó âåçèðþ, âàë³äå-ñóë òàí,
ìóôò³þ, êîíþ øîìó ñóë òàíà, ï³äñêàðá³þ, êèç ëÿð-àç³,51 àäì³ðàëîâ³ Àë³-áàø³
òà ³íøèì. ßê ïðà âèëî, öå áóëè ñîáîë³, ãîäèí íèêè, äçåð êàëà, çîëî òèé,
ñð³áíèé òà áóð øòè íî âèé ïîñóä, à äëÿ âàë³äå-ñóë òàí – ùå é íåâå ëè÷ êèé
ñð³áíèé «îðãàí».52
Òðà äèö³éíèìè ïîä à ðóí êàìè â³ä îñìàí³â ³ çíà êàìè ñóë òà íñüêî¿ ïðè ÿçí³
âåëè êîìó ïîñëó òà ³íøèì ÷ëå íàì ïîñ îëüñòâà áóëè êàô òàíè, ÿê³ âðó ÷à ëèñÿ
ïåðåä îô³ö³éíîþ àó䳺íö³ºþ â ñóë òàíà. ×ëåíè ïîñ îëüñòâà áóëè çîáîâ ’ÿ çàí³
ïåðå áó âàòè íà àó䳺íö³¿ âäÿã íó òèìè â ö³ êàô òàíè. Öå ï³äêðåñ ëþ âàëî ñóá -
îðäè íî âàíó ïîçèö³þ ºâðî ïå éñüêèõ äåð æàâ ùîäî îñìà íñüêîãî âîëî äàðÿ.
Òàêèì ÷èíîì, îäíèì ç âàæ ëè âèõ ïóíêò³â Êàð ëî âàöü êîãî ìèðó ì³æ Îñìà -
íñüêîþ òà Ñâÿ ùåí íîþ Ðèìñüêîþ ³ìïåð³ÿìè áóâ òîé, ùî ñêà ñî âó âàâ çîáîâ -
’ÿ çàííÿ ãàá çáó ðçüêèõ ïîñë³â áóòè âäÿã íå íèìè ó êàô òàíè ï³ä ÷àñ
ñóë òà íñüêî¿ àó䳺íö³¿53. Íàñ ïðàâä³ æ ïðàê òèêà îäåð æàííÿ êàô òàí³â ïðî äîâ -
æó âà ëàñü ïðî òÿ ãîì óñüîãî XVIII ñò., àëå, ïî÷è íà þ÷è ç ÷àñó óêëà äåííÿ Êàð -
176
Òåòÿíà Ãðè ãîð’ºâà
49 Äî íå ñå íèå î ïî ñ îëüñòâå êíÿ çÿ Ê.Çáà ðàæ ñêî ãî â Òóð öèþ â 1622-1623 ãî äàõ //
Îñìàí ñêàÿ èì ïå ðèÿ â ïåð âîé ÷åò âåð òè XVII âåêà: Ñáîð íèê äî êó ìåí òîâ è ìà -
òå ðè à ëîâ. – Ì., 1984. – C. 114.
50 Poselstwo Xiecia Zbarawskiego do Turek...– P. 326.
51 Êèç ëÿð-àãà – ñòàð øèé íà ãëÿ äà÷ ó ñóë òà íñüêî ìó ãà ðåì³. (²íà ëäæèê Ã. Îñìàíñüêà
³ìïåð³ÿ. Êëà ñè÷ íà äîáà...)
52 Poselstwo Xiecia Zbarawskiego do Turek... – P. 324.
53 Peace of Karlovitza. // Major Peace Treaties of Modern History: 1648-1967, ed. F.
L. Israel. – New York: Chelsea House Publishers. – P.879.
ëî âàöü êîãî ìèðó, êàô òàíè áóëè âæå øâèäøå çíà êîì ãîñ òèí íîñò³, àí³æ
ñóá îðäè íàö³¿ ºâðî ïå éñüêèõ âîëî äàð³â. Çîê ðåìà, â³äðàçó ï³ñëÿ óêëà äåííÿ
Êàð ëî âàöü êîãî ìèðó ïîñîë Ñâÿ ùåí íî¿ Ðèìñüêî¿ ³ìïå𳿠Âîëüôãàíã
Îòò³íãåí îäåð æàâ íàé âè ùèé ðàíã êàô òàíó – chylaat fahire, ÿêèé ìàëè
ïðàâî íîñèòè ëèøå âåçèð³ òà ïàø³ ç òðüîìà áóí ÷ó êàìè54. Çàç âè ÷àé æå ºâðî -
ïåéñüê³ íàä çâè ÷àéí³ ïîñëè îäåð æó âàëè êàô òàíè âèäó chilaat ala. г÷ïîñ -
ïî ëè òñüêèé âåëè êèé ïîñîë Ðàôàë Ëåùè íñüêèé íàìà ãàâñÿ îäåð æàòè
êàô òàí òàêîãî æ ðàíãó, ÿê ³ ãàá çáó ðçüêèé, ùî îçíà ÷àëî á ð³âíèé ñòà òóñ Ðå÷³
Ïîñ ïî ëè òî¿ òà Ñâÿ ùåí íî¿ Ðèìñüêî¿ ³ìïå𳿠â î÷àõ îñìàí³â. Îäíàê îñìàíè
íå ï³øëè íà öåé êðîê, ìîòè âó þ÷è ñâîþ ïîçèö³þ òèì, ùî íå ³ñíóº òàêîãî
çâè ÷àþ, à Îòò³íãåí îäåð æàâ êàô òàí íàé âè ùîãî ðàíãó, îñê³ëüêè ðåï ðå -
çåíòóº ³ìïå ðà òîðà, ÿêèé, ó ñâîþ ÷åðãó, º ãîëî âîþ óñüîãî õðèñ òè ÿ íñòâà.
Ëåùè íñüêèé íàìà ãàâñÿ ñïå ðå ÷à òèñü, ãîâî ðÿ÷è, ùî îñê³ëüêè ³ìïå ðà òîð
âøà íî âà íèé ÿê ïðà âè òåëü ö³ëîãî õðèñ òè ÿ íñòâà, òî ³ìïå ðà òî ðñüêèé ïîñîë
ïðèâ³ç ïîä à ðóíêè ñóë òàíó â³ä ³ìåí³ ö³ëîãî õðèñ òè ÿ íñòâà, à â³í, Ëåùè -
íñüêèé, ïðèâ³ç ïîä à ðóíêè íå â³ä ñâîãî êîðîëÿ, àëå ò³ëüêè â³ä ñåáå îñî áèñòî.
Îäíàê éîìó òàê ³ íå âäà ëîñÿ àí³ îäåð æàòè áàæà íèé êàô òàí, àí³ âðó ÷èòè
ïîä à ðóíêè ò³ëüêè â³ä ñâîãî ³ìåí³55.
Òàêèì ÷èíîì, äîò ðè ìàííÿ äèï ëî ìà òè÷ íèõ çâè ÷à¿â òà ðèòó àëó áóëî ò³ºþ
îçíà êîþ, çà ÿêîþ òðàê òó âàëè ñòàâ ëåííÿ òà ñòóï³íü ïîâàãè ïðè é ìà þ ÷î¿ ñòî -
ðîíè äî äåð æàâè, ç ÿêî¿ ïðè áóëî ïîñ îëüñòâî. Âîä íî ÷àñ ÿê ó ºâðî ïåéñüê³é
äèï ëî ìà òè÷í³é òðà äèö³¿, òàê ³ â Îñìàíñüê³é ³ìïå𳿠îñîá ëè âîñò³ äèï ëî ìà -
òè÷ íîãî åòè êåòó áóëè ñïî ñî áîì îìè íóòè íåïî ðî çóì³ííÿ, ùî ìîãëè
ïîñòàòè ÷åðåç ðîçá³æíîñò³ ó êóëü òóð íèõ òðà äèö³ÿõ. ²íäè êà òî ðîì ñòàâ ëåííÿ
îñìàí³â äî ðåï ðå çåí òî âà íî¿ äåð æàâè áóâ ñïîñ³á ïðè é îìó é óòðè ìàííÿ ïîñ -
îëüñòâà, øâèäê³ñòü ïðî ñó âàííÿ ñïðàâ òà äîò ðè ìàííÿ óñòà ëå íèõ çâè ÷à¿â.
Ñóïå ðå÷ ëè âèìè àñïåê òàìè ðèòó àëó, çîê ðåìà, ïðè ïðè éîì³ âåëè êèõ
ïîñîëüñòâ ç Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿, áóëà ôîðìà ïðèâ³òàííÿ ñóë òàíà òà îáì³í ïîä -
à ðóí êàìè. ßêùî îñìàíè ïðàã íóëè íàãî ëî ñèòè íà ñóá îðäè íî âàí³é ïîçèö³¿
ð³÷ïîñ ïî ëè òñüêîãî ïðà âè òåëÿ, âîíè íàïî ëÿ ãàëè íà òîìó, ùîá âåëèê³ ïîñëè
â³òàëè ñóë òàíà, ñòî ÿ÷è íà êîë³íàõ, à òðà äèö³éí³ ïîä à ðóíêè òðàê òó âà ëèñÿ ÿê
äàíèíà. Îòæå, ïîðó øåííÿ óñòà ëå íèõ íîðì öåðå ìîí³àëó âèêî ðèñ òî âó âà -
ëîñü ÿê ôîð ìàëü íèé ïðèâ³ä äëÿ êîíôë³êòó, ÿêùî éîãî õîò³ëà ñïðî âî êó âàòè
êîò ðàñü ³ç ñòîð³í. ³äòàê, ïðèñê³ïëè âèé àíàë³ç îñîá ëè âîñ òåé äèï ëî ìà òè÷ -
íîãî ðèòó àëó ðîç êðèâຠíå ëèøå çì³ñò çíà êî âèõ ³ ñèì âîë³÷íèõ
êîíñòðóêö³é, ïðè òà ìàí íèõ ò³é ÷è ³íø³é êóëü òóð³, àëå é âèç íà÷ຠì³ñöå äåð -
177
Îñîá ëè âîñò³ äèï ëî ìà òè÷ íîãî ðèòó àëó âåëè êèõ ïîñîëüñòâ
54 Cantemir D. Historian of South East European and Oriental Civilizations, ed. A. Dutu,
P. Cernovodeanu. – Bucharest, 1973. – P. 159.
55 Legatio Ilustrissimi Raphaelis Leszczynski Palatini Lanciciensis etc. 1700 //
Poselstwo Rafala Leszczynskiego do Turcji w 1700 Roku. Ed. Czamanska I. –
Leszno: Urz¹d Miasta, 1998. – P. 76.
æàâè â ì³æíà ðîäí³é ³ºðàðõ³÷í³é ñòðóê òóð³, ùî íà XVII ñò. ñï³âïà äàëà ³ç
ñèñ òå ìîþ ïîë³òè÷ íî¿ ð³âíî âàãè. Ïðå öå äåíòè â³äõè ëåííÿ â³ä òðà äèö³¿, à
òèì á³ëüøå óñòà ëåííÿ çì³í ó ðèòóàë³, ³íäè êó þòü ÿê òèì ÷à ñî âèé ïåðå ðîç -
ïîä³ë ó áàëàíñ³ ñèë, òàê ³ ñåðé îçí³ çðó øåííÿ, ùî ïðè çâî äèëè äî îôîð -
ìëåííÿ íîâèõ ïðè íöèï³â ì³æíà ðîä íîãî ñï³ëêó âàííÿ.
178
Òåòÿíà Ãðè ãîð’ºâà
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-61669 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-11-29T02:57:07Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Григор’єва, Т. 2014-05-10T10:57:54Z 2014-05-10T10:57:54Z 2003 Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. / Т. Григор’єва // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 163-178. — Бібліогр.: 55 назв. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61669 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історія Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. Article published earlier |
| spellingShingle | Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. Григор’єва, Т. Історія |
| title | Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. |
| title_full | Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. |
| title_fullStr | Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. |
| title_full_unstemmed | Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. |
| title_short | Особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з Речі Посполитої до Османської імперії у XVII ст. |
| title_sort | особливості дипломатичного ритуалу великих посольств з речі посполитої до османської імперії у xvii ст. |
| topic | Історія |
| topic_facet | Історія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61669 |
| work_keys_str_mv | AT grigorêvat osoblivostídiplomatičnogoritualuvelikihposolʹstvzrečípospolitoídoosmansʹkoíímperííuxviist |