Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження
Gespeichert in:
| Veröffentlicht in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Datum: | 2003 |
| 1. Verfasser: | |
| Format: | Artikel |
| Sprache: | Ukrainian |
| Veröffentlicht: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Schlagworte: | |
| Online Zugang: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61698 |
| Tags: |
Tag hinzufügen
Keine Tags, Fügen Sie den ersten Tag hinzu!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Zitieren: | Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження / О. Струкевич // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 263-280. — Бібліогр.: 62 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| id |
nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-61698 |
|---|---|
| record_format |
dspace |
| spelling |
Струкевич, О. 2014-05-10T16:22:05Z 2014-05-10T16:22:05Z 2003 Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження / О. Струкевич // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 263-280. — Бібліогр.: 62 назв. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61698 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історіографія та методологія Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження Article published earlier |
| institution |
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| collection |
DSpace DC |
| title |
Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження |
| spellingShingle |
Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження Струкевич, О. Історіографія та методологія |
| title_short |
Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження |
| title_full |
Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження |
| title_fullStr |
Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження |
| title_full_unstemmed |
Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження |
| title_sort |
політична культура еліти української козацької держави: методологічні аспекти дослідження |
| author |
Струкевич, О. |
| author_facet |
Струкевич, О. |
| topic |
Історіографія та методологія |
| topic_facet |
Історіографія та методологія |
| publishDate |
2003 |
| language |
Ukrainian |
| container_title |
Україна в Центрально-Східній Європі |
| publisher |
Інститут історії України НАН України |
| format |
Article |
| issn |
XXXX-0035 |
| url |
https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61698 |
| citation_txt |
Політична культура еліти Української козацької держави: методологічні аспекти дослідження / О. Струкевич // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 263-280. — Бібліогр.: 62 назв. — укр. |
| work_keys_str_mv |
AT strukevičo polítičnakulʹturaelítiukraínsʹkoíkozacʹkoíderžavimetodologíčníaspektidoslídžennâ |
| first_indexed |
2025-11-26T01:40:59Z |
| last_indexed |
2025-11-26T01:40:59Z |
| _version_ |
1850604591851241472 |
| fulltext |
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà åë³òè
Óêðà ¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿
äåð æàâè: ìåòî äî ëîã³÷í³
àñïåêòè äîñë³äæåííÿ
Ëîã³êà îñÿã íåííÿ ³ñòî𳿠Óêð à¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè íåâ³äâî ðîòíî
ñïðÿ ìîâóº çóñèëëÿ íàóêîâö³â äî âèâ ÷åííÿ êîëà ïèòàíü, ïîâ’ÿ çà íèõ ç
ôóíêö³îíó âàí íÿì ïîë³òè÷íî ïðîâ³äíî¿ ñóñï³ëüíî¿ âåðñòâè. Àäæå, çà
êëà ñè÷ íèì âèò ëó ìà ÷åí íÿì ñóò íîñò³ äåð æàâè, äåð æàâíî îðãàí³çîâà íèì
ìîæíà íàçâàòè òå ñóñï³ëüñòâî, ÿêå â ñâî¿é ñîö³àëüí³é ñòðóê òóð³ ìຠ«îñîá -
ëèâó ãðóïó ëþäåé – àïà ðàò óïðàâë³ííÿ, ÿêèé âèêîíóº ð³çíî ìàí³òí³ çàãàëü íî -
ñîö³àëüí³ ôóíêö³¿»1 ³ íàñàì ïå ðåä – òàêó ïåð øî ÷åð ãîâó ñïðàâó, ÿê çä³éñíåííÿ
ôóíêö³¿ ïðàâë³ííÿ2. Ïî÷è íà þ÷è ç äîñë³äæåíü Ã. Ìîñêè òà Â. Ïàðåòî, çà îçíà -
÷å íîþ ñîö³àëü íîþ âåðñòâîþ çàêð³ïèëàñÿ íàçâà «ïîë³òè÷íà åë³òà», ÿêà, çà
âèç íà ÷åí íÿì ïåð øîãî, º ïðàâ ëÿ ÷èì êëà ñîì, ùî âèêîíóº âñ³ ïîë³òè÷í³
ôóíêö³¿, ìîíî ïîë³çóº âëàäó ³ êîðèñòóºòüñÿ âñ³ìà ïåðå âà ãàìè, íàä à íèìè
íåþ3.
Íåç âà æà þ÷è íà òðè âàëå çàñòî ñó âàííÿ ïîíÿòòÿ, ³ äîñ³ áàãàòî õòî ç
äîñë³äíèê³â ðîç ãëÿäຠéîãî ÿê ñóïåðå÷ëèâå òà íå÷³òêî âèç íà ÷åíå, íà ùî, äî
ðå÷³, âêàçóº íàÿâí³ñòü á³ëÿ ï’ÿ òè äå ñÿòè ëèøå íàéá³ëüø âæè âà íèõ âèç íà ÷åíü
åë³òè4. Òàêó ñèòóàö³þ ïåðå äóñ³ì ïîâ’ÿ çó þòü ³ç ñåìàí òè÷ íèì çíà ÷åí íÿì
òåðì³íó, ùî ç ôðàí öóçü êî¿ ïåðå êëàäàºòüñÿ ÿê «êðà ùèé», «äîá³ðíèé», «îáðà -
íèé». ² ÿêùî íàçâà íèìè õàðàê òå ðèñ òè êàìè ìîæíà îïè ñàòè
ïîë³òèêî-óïðàâë³íñüê³ çä³áíîñò³ çàëó ÷å íèõ äî ñôåðè ïîë³òè÷ íèõ ñïðàâ ïðî -
ôåñ³îíàë³â, òî ñòî ñîâíî îñî áèñò³ñíèõ ³ ìîðàëü íèõ ÿêîñ òåé öèõ æå ëþäåé
òàê³ îö³íêè ìîæóòü âèÿ âè òèñÿ àáñî ëþòíî íåïðè äàò íèìè. Òîìó ïîðÿä ç
ïîíÿò òÿì «ïîë³òè÷íà åë³òà» ó ïîë³òè÷í³é íàóö³ àêòèâíî âèêî ðèñ òî âó þòü
äåô³í³ö³¿ «ïîë³òè÷ íèé êëàñ» – ñóêóïí³ñòü îñ³á, ïðî ôåñ³éíî çàä³ÿíèõ ó ñôåð³
ïîë³òèêè, òà «ïðàâ ëÿ ÷èé êëàñ» – âèùà ñóñï³ëüíà ãðóïà â ñèñ òåì³ ñîö³àëü íî¿
³ºðàðõ³¿, ç ÿêî¿ ðåê ðó òó þòüñÿ ïðåä ñòàâ íèêè ïîë³òè÷ íîãî êëàñó. Ñàìå
îñòàíí³ìè äâîìà é ïîñëó ãó âàâñÿ Ã. Ìîñêà5.
Ó ìåæàõ äàíî¿ ðîáîòè ï³ä ïîíÿò òÿì «ïîë³òè÷íà åë³òà» ðîçó쳺òüñÿ òà
ñîö³àëüíà ãðóïà, «ÿêà, – çà âèç íà ÷åí íÿì ñó÷àñ íèõ óêð à¿íñüêèõ äîñë³äíèê³â,
263
1 Ìóçè ÷åíêî Ï. ²ñòîð³ÿ äåð æàâè ³ ïðàâà Óêðà¿íè. – Ê., 2000. – Ñ. 194.
2 óäåíñ Å. Ñîö³îëîã³ÿ. – Ê., 1999. – Ñ. 292; Ðûâ êèíà Ð. Â. Ñîâåò ñêàÿ ñîöè î ëî -
ãèÿ è òåî ðèÿ ñîöè àëü íîé ñòðà òè ôè êà öèè // Ïîñ òè æå íèå: Ñîöè î ëî ãèÿ. Ñîöè -
àëü íàÿ ïîëè òèêà. Ýêî íî ìè ÷åñ êàÿ ðåôîðìà. – Ì., 1989. – Ñ. 25-28.
3 Ìîñêà Ã. Ïðà âÿ ùèé êëàññ // Ñîöèñ (ñîöè î ëî ãè ÷åñ êèå èññëå äî âà íèÿ). – 1994.
– ¹ 10. – Ñ. 187.
4 Ìèõà ëåâà Å. Ã. Ïîëè òè ÷åñ êàÿ ýëèòà ïîñòòî òà ëè òàð íîãî îáùåñ òâà: ñîöè î ëî -
ãè ÷åñ êèé ïîðòðåò (íà ïðè ìåðå õàðü êîâ ñêîãî ðåãè îíà). – Õ., 1997. – Ñ. 12.
5 Ìîñêà Ã. Ïðà âÿ ùèé êëàñ. – Ñ. 187-198.
– áåç ïî ñå ðåä íüî àáî îïî ñå ðåä êî âàíî áåðå ó÷àñòü â ïðè é íÿòò³ é îðãàí³çàö³¿
âèêî íàííÿ ïîë³òè÷ íèõ ð³øåíü»6. Òîáòî, ïîë³òè÷íà åë³òà – ïîíÿòòÿ øèðøå çà
ïîë³òè÷ íèé êëàñ, îñê³ëüêè ïîðÿä ç ïðî ôåñ³éíèìè, áåç ïî ñå ðåä íüî çàä³ÿíèìè
ó ïðî öåñ³ ïîë³òè÷ íîãî óïðàâë³ííÿ óðÿ äîâ öÿìè äî ïîë³òè÷ íî¿ åë³òè Ãåòü ìàí -
ùèíè ìè íå ìîæåìî íå çàðà õî âó âàòè ³ ïðåä ñòàâ íèê³â «ïðàâ ëÿ ÷îãî êëàñó».
Àäæå, ÿê äîâ³â äîñë³äíèê äåð æàâ íèõ ³íñòè òóö³é ò³º¿ äîáè Ë. Îêèí øå âè÷,
ïîðÿä ç óðÿ äî âîþ ñòàð øè íîþ «ö³ëó íèçêó ôóíêö³é äåð æàâ íîãî óïðàâë³ííÿ»
âèêî íó âàëî «íåñëó æèëå øëÿ õå òñòâî – çíà÷íå òîâà ðèñ òâî»7.
Âèç íà ÷à þ ÷èñü ç âëàñ íèì ðîçóì³ííÿì ïîíÿòòÿ «ïîë³òè÷íà åë³òà», õî÷åìî
ï³äêðåñ ëèòè, ùî íå âêëþ ÷à òè ìåìî äî íüîãî ìîðàëüíî-îö³íî÷ íèõ ñêëà äî -
âèõ. Òîáòî, ç äâîõ áàçî âèõ ï³äõîä³â äî âèò ëó ìà ÷åííÿ ñóò íîñò³ åë³òè ÿê
ñîö³àëüíî-ïîë³òè÷ íîãî ÿâèùà – ö³íí³ñíîãî ³ ñòðóê òóðíî-ôóíêö³îíàëü -
íîãî8 – ìè îáèðàºìî îñòàíí³é.
Ç îãëÿäó íà ³ñòî ðè÷í³ îñîá ëè âîñò³ ñòà íîâ ëåííÿ ïðîâ³äíèõ âåðñòâ Ãåòü ìàí -
ùèíè, ìè í³ÿê íå ìîæåìî îáìå æè òèñÿ âèêî ðèñ òàí íÿì ïîíÿòü «ïîë³òè÷ íèé»
÷è «ïðàâ ëÿ ÷èé êëàñ». Çàñ òî ñó âàííÿ ïîíÿòòÿ é òåðì³íó «åë³òà» ââàæàºìî
îáîâ’ÿç êî âèì. Àäæå, äî ïðàâ ëÿ ÷îãî ³ ïîë³òè÷ íîãî êëàñó, ìóñèìî âèç íàòè,
ìîãëè íàëå æàòè ³íäèâ³äè, ùî ³äåí òèô³êóâàëè ñåáå ç ðîñ³éñüêîþ ³ìïå ðñüêîþ
ïîë³òè÷ íîþ åë³òîþ, à â äåÿ êèõ âèïàä êàõ ³ áóëè ïðè çíà ÷åí³ ç ¿¿ ïðåä ñòàâ -
íèê³â. Òàêèì ÷èíîì, ëþäåé, ÿê³ íàëå æàëè äî ïîë³òè÷ íîãî òà ïðàâ ëÿ ÷îãî
êëàñ³â Ãåòü ìàí ùèíè, íå çàâæäè ìîæíà îòî òîæ íþ âàòè ç ïîë³òè÷ íîþ åë³òîþ
Óêð à¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè, îñê³ëüêè öå áóëè îñîáè, ÿê³ íèùèëè ÷è, ïðè -
íàéìí³, ³ãíî ðó âàëè ³ñíó âàííÿ ïîë³òè÷ íî¿ ñèñ òåìè é äåð æàâè, íåçâà æà þ÷è
íà òå, ùî ñàìå ¿õ ³íñòè òóö³¿ çàáåç ïå ÷ó âàëè öèì óðÿ äîâ öÿì ïðîâ³äíå
ïðèâ³ëåéî âàíå ñóñï³ëüíå ñòà íî âèùå. Ùîá óíèê íóòè òàêî¿ ñóïåðå÷íîñò³,
ââàæàºìî çà äîö³ëüíå â ïîíÿòòÿ «åë³òà Óêð à¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè» êð³ì
ñåì, ïîâ’ÿ çà íèõ ç ñòðóê òóðíî-ôóíêö³îíàëü íèìè, òðà äèö³éíèìè ÷èí íè êàìè,
îáîâ’ÿç êîâî äîäà âàòè ò³, ùî âêà çó þòü íà åìîö³éí³, äóõîâí³ ñêëà äîâ³
çàä³ÿíîñò³ ïðåä ñòàâ íèê³â ïðîâ³äíî¿ âåðñòâè ó ïîë³òè÷í³é ñèñ òåì³
ñóñï³ëüñòâà, çîê ðåìà, íà òàê³, ÿê «ïîë³òè÷íà ïðè õèëüí³ñòü, ïî÷óòòÿ ïðè â’ÿ -
çà íîñò³», «ïàòð³îòèçì», àáî «ñèñ òåìíå ïî÷óòòÿ», ÿê öå îäíèì âèðà çîì íàçè -
âà þòü çàõ³äí³ ïîë³òîëîãè Ã. Àëìîíä òà Ñ. Âåðáà9.
Íàâå äåí³ íàìè âèç íà ÷åííÿ é äóìêè âêà çó þòü íà íåðîç ðèâ íèé çâ’ÿ çîê
ïîë³òè÷ íî¿ åë³òè òà ôóíêö³¿ ïðàâë³ííÿ. Çâà æà þ÷è íà ñóñï³ëüíó çíà ÷óù³ñòü
äàíî¿ ôóíêö³¿, ïðåä ñòàâ íèêè ñîö³àëüíî-ãóìàí³òàð íèõ íàóê âèç íà þòü, ùî ó
ñâî¿é ðåàë³çàö³¿ âîíà ïîòðåáóº íàéóí³âåð ñàëüí³øèõ ³ íàé䳺â³øèõ çàñîá³â,
âèï ðà öþ âà íèõ ëþäñüêîþ öèâ³ë³çàö³ºþ. Íèìè áóëè ³ çàëè øà þòüñÿ ïîë³òèêà
264
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
6 Êóõòà Á. Ë., Òåï ëî ó õîâà Í. Ã. Ïîë³òè÷í³ åë³òè ³ ë³äåðñòâî. – Ëüâ³â, 1995. – Ñ. 6.
7 Îê³íøå âè÷ Ë. Çíà÷íå â³éñüêîâå òîâà ðèñ òâî â Óêðà¿í³-Ãåòü ìàí ùèí³
ÕV²²-ÕV²²² ñò. – Ìþí õåí, 1948. – Ñ. 120.
8 Ìèõà ëåâà Å. Ã. Ïîëè òè ÷åñ êàÿ ýëèòà… – Ñ. 36.
9 Almond G., Verba S. The Civic Culture Revisited. – Boston, 1980. – P. 20;
Àëìîíä Ã., Âåðáà Ñ. Ãðàæ äàí ñêàÿ êóëü òóðà è ñòà áèëü íîñòü äåìîê ðà òèè //
Ïîëèñ (ïîëè òè ÷åñ êèå èññëå äî âà íèÿ). – 1992. – ¹ 4. – Ñ. 128.
òà ïîâ’ÿ çàíà ç íåþ âëàäà. Òàêèì ÷èíîì, çä³éñíåííÿ ïðàâë³ííÿ ì³öíî ïðè -
â’ÿçóº ñîö³àëüíó âåðõ³âêó äî ïîë³òè÷ íîãî áóòòÿ ñóñï³ëüñòâà.
³ä îïèñó ïîä³é äî âèâ ÷åííÿ ñîö³àëüíî-êóëü òóð íîãî ôîíó. ²ñòèíà æ ïðî
ñóñï³ëüíî-ïîë³òè÷íå æèòòÿ, íà äóìêó ñó÷àñ íèõ ñóñï³ëüñòâîç íàâö³â,
«ëåæèòü ÿê â îá’ºêòèâí³é ðåàëü íîñò³, òàê ³ â ñôåð³ ì³ôîëîã³÷íîãî, ñèì -
âîë³÷íîãî, òðà äèö³éíîãî ³ ò. ä., ùî ÷èíÿòü çíà÷ íèé âïëèâ íà ôîð ìó âàííÿ
îñíîâ íèõ êîí òóð³â ³ çì³ñòó êàð òèíè ñâ³òó. Ñïðàâà â òîìó, ùî â ñâ³äîìîñò³
ëþäåé ðàö³îíàëüí³ êîì ïî íåíòè ò³ñíî ïåðåïë³òàþòüñÿ ç åëå ìåí òàìè
åìîö³éíèìè – âîëü î âèìè, ì³ôîëîã³÷íèìè, òðà äèö³éíèìè, íàö³îíàëüíî-ïñè -
õî ëîã³÷íèìè, «òðàé áàë³ñòñüêèìè» ³ ò. ä. Òîìó î÷å âèäíî, ùî ïîë³òè÷í³ ðåà볿,
â ò. ÷. ³ ïîë³òè÷íó ïîâåä³íêó ëþäèíè ÷è òî¿ àáî ³íøî¿ ñîö³àëü íî¿ ãðóïè â êîí -
êðåò íèõ ñèòóàö³ÿõ, íåìîæ ëèâî àäåê âàòíî ïîÿñ íèòè áåç âðà õó âàííÿ
ñîö³îêóëü òóð íîãî ôîíó ïîë³òè÷ íèõ ÿâèù»10.
Ç îãëÿäó íà âêà çàí³ ìåòî äî ëîã³÷í³ çàñàäè, ìîæ ëè âîñò³ âèâ ÷åííÿ ðåàë³é
ïîë³òè÷ íîãî áóòòÿ ñó÷àñí³ çàõ³äí³ ³ñòî ðèêè ïîâ’ÿ çó þòü íå ëèøå ç
òðàäèö³éíèì äîñë³äæåí íÿì äæå ðåëü íèõ ìàòåð³àë³â, àëå é ç íàóêî âèìè
ðåêî íñòðóêö³ÿìè, îïåð òèìè “íà ãëè áèíí³ âç³ðö³ êóëü òóðè, òåî ðå òè÷í³
ã³ïîòåçè òà ³äåî ëîã³÷í³ ïîçèö³¿”11.
Ó òàêó ïëî ùèíó íàóêî âîãî ïîøóêó çàõ³äíà ³ñòîð³îãðàô³ÿ ïåðåé øëà
ö³ëêîì ïðè ðîäíî, íåâè ìó øåíî, âèð³øèâøè çàâäàííÿ çàëó ÷åííÿ äî íàóêî -
âîãî îá³ãó îñíîâ íîãî êîð ïóñó ³ñòî ðè÷ íèõ äæå ðåë ³ ôåíî ìå íî ëîã³÷íî¿
(ïî䳺âî¿) ðåêî íñòðóêö³¿ êàíâè íàö³îíàëü íî¿ ³ñòîð³¿.
Âè÷åð ïàííÿ ìîæ ëè âîñ òåé åêñòåí ñèâ íîãî ðîç âèòêó âèâî äèëî íà ïîä³áíå
áà÷åííÿ ïåð ñïåê òèâ ³ñòî ðè÷ íî¿ íàóêè é óêð à¿íñüêèõ ³ñòî ðèê³â. Öå ìîæíà
ñïîñ òåð³ãàòè íà ïðè êëàä³ äâàä öÿ òèï ’ÿ òèð³÷íîãî ². Êðèï ’ÿ êå âè÷à, ÿêèé
1910 ð. ñòâåð äæó âàâ: «Íå âèñ òà÷ຠîáìå æó âà òèñÿ ðîçñë³äîì çâåðõí³õ ôîðì
æèòòÿ; íå ìîæíà çàõîï ëþ âà òèñÿ ò³ëüêè äåÿ êèìè ïîä³ÿìè, ùî çíà õî äÿòü
â³äçâóê â íàø³ì ñåðö³; íå â³ëüíî õâà ëèòè, í³ êðè òè êó âàòè, ëþáèòè í³ íåíà -
âèä³òè; òðåáà çðî çóì³òè ìèíóâ øèíó. Áåðåìî ôàêò çà ôàê òîì, ïîä³þ çà
ïî䳺þ, ðîç ãëÿäàºìî ¿õ ç óñ³õ ñòîð³í, â³ä÷èùóºìî ç ïîðîõó íåïðàâäè ³ òåí -
äåíö³¿, ÿêèìè âêðèâ ¿õ ÷àñ; îñâ³òëþºìî ðÿäè ëþäåé, ùî éäóòü ç íåçâ³ñíèõ
ñòîð³í ³ ïðÿ ìó þòü äî íåçâ³ñíèõ ìåò; âõî äèìî â âèð ñòðàæ äàíü ³ óò³õ,
ñòðåìë³íü ³ áàæàíü, àíòà ãîí³çì³â ³ ñèì ïàò³é, ÿêèìè æèëè ëþäè ïåðåä â³êàìè;
àíàë³çóºìî ÷óæ³ äóø³, äîñë³äæóºìî êðà¿ ³ êóëü òóðè, ïåðå æèâàºìî ö³ë³
åïîõè»12.
²ç âðà õó âàí íÿì âïëèâó íà ³ñòî ðè÷í³ ïî䳿 ÷èí íèêà âíóòð³øíüîãî,
ñóá’ºêòèâ íîãî ñâ³òó ïðåä ñòàâ íèê³â óêð à¿íñüêî¿ åë³òè íàïè ñàâ íà ïî÷àòêó
ÕÕ ñò. ñâî¿ ðîáîòè Â. Ëèïè íñüêèé. Âèõî äÿ÷è ç òîãî ñàìî î ÷å âèä íîãî ³ñòî -
265
Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà åë³òè Óêðà ¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè
10 Ãàä æèåâ Ê. Ñ. Àíàëèç ïîëè òèêî-êóëü òóð íûé // Ïîëè òè ÷åñ êàÿ ýíöèê ëî ïå äèÿ. –
Ò. 1. – Ì., 2000. – Ñ. 47.
11 Ãåð íåð Ê., Êàð ëñîí Ê.-ª. Óêðà¿íà ³ Øâåö³ÿ â ³ñòî ðè÷í³é ïåð ñïåê òèâ³. – Ñòîê -
ãîëüì, 1995. – Ñ. 5.
12 Öèò. çà: Äàø êå âè÷ ß. ²âàí Êðèï ’ÿ êå âè÷ – ³ñòî ðèê êîí ñåð âà òèâíî-äåð æàâ íèöü -
êî¿ øêîëè // Âîëÿ ³ Áàòüê³âùèíà. – 2000. – ×èñëî 1 (15/31). – Ñ. 48.
ðè÷ íîãî ³ìïå ðà òèâó, ùî «äëÿ äåð æàâè (íàñàì ïå ðåä ¿¿ áóä³âíèö òâà. – Î. Ñ.)
ïîòð³áí³ íå ò³ëüêè øàáë³, à é ãîëîâè, ðîçóì, çíàííÿ», ³ñòî ðèê ñïðÿ ìî âó âàâ
ñâîº äîñë³äæåííÿ íå ëèøå íà «ïðàâí³ íîðìè», «ñîö³ÿëü íèé óêëàä», àëå é
êåðó âàâñÿ òèì, ùî ìîòè âàìè ïîë³òè÷ íî¿ ïîâåä³íêè, âèç íà ÷åííÿ ³ñòî ðè÷ íîãî
êóðñó ìîæóòü âèñ òó ïàòè: «ïîíÿòòÿ» ³ «äóõ» ïîë³òè÷ íèõ ñóá’ºêò³â, «äåð -
æàâíà êóëü òóðà íàö³¿»13, «íàö³îíàëüíà ñâ³äîì³ñòü», «ïî÷óòòÿ íàö³îíàëü íî¿
ºäíîñòè»14, «ìîðàëü íèé ³ìïå ðà òèâ, òðà äèö³ÿ», «ïîíÿòòÿ, ñïîñ³á ðîçóì³ííÿ
ñåáå ³ ñâ ñîö³àëü íî¿ ðîë³», «ìîìåíò ³ððàö³îíàëü íèé: äóõ íàö³¿»15. ßê
íàñë³äîê, ùå çàäîâãî äî Ã. Àëìîíäà òà Ñ. Âåðáè – çàñíîâ íèê³â ñó÷àñ íîãî
íàóêî âîãî àíàë³çó ïðî áëåìè «ïîë³òè÷íà êóëü òóðà», – â÷å íèé ïîñòà âèâ íà
ïîðÿ äîê äåí íèé ³ñòî ðè÷ íî¿ òà ïîë³òè÷ íî¿ íàóê äîñë³äæåííÿ äàíîãî ôåíî -
ìåíà ÷è, òî÷í³øå, íîó ìåíà16, çàïðî ïî íó âàâøè ïðè öüîìó ñâîº ïîÿñ íåííÿ
éîãî îíòî ëîã³÷íî¿ (áóòòºâî¿) ïðè ðîäè.
Ãîòîâí³ñòü âèéòè çà ìåæ³, ÿê ôîð ìó ëþ âàâ òîä³ ìîëî äèé ². Êðèï ’ÿ êå âè÷,
«âóçåíü êîãî êðóãà ïîä³é» äåìî íñòðó âàëè â³äîì³ é àâòî ðè òåòí³ äîñë³äíèêè.
Ñåðåä íèõ, çîê ðåìà, Â. Ìîä çà ëå âñüêèé, êîò ðèé, äîê ëàâøè íàä çâè ÷àéíî
áàãàòî çóñèëü äî âèâ ÷åííÿ á³îãðàô³é óêð à¿íñüêîãî ñòàð øè íñòâà, ³ ñàìå ó
àñïåêò³ ôàê òîã ðàô³÷íîãî îïèñó, 1919 ð. ïðî ïî íó âàâ ³ñòî ðè êàì çîñå ðå äè òèñÿ
íà ³íøîìó íàïðÿì³ äîñë³äæåíü: «Â óêðà¿íñüê³é ³ñòî ðè÷í³é ë³òåðà òóð³ º
âåëèêà ïðî ãà ëèíà: ìàéæå çîâñ³ì íå âèâ ÷åíà ³ñòîð³ÿ Ãåòü ìàí ùèíè ç áîêó ¿¿
³äåî ëî㳿. Ïåðåã ëÿ äà þ÷è ãàëå ðåþ óêð à¿íñüêèõ ìó÷å íèê³â, ñòຠÿñíèì ò³ëüêè
îäíå, ùî ¿õ êàðàëè «çà çðàäó», çà òå, ùî âîíè ìàëè ñì³ëèâ³ñòü éòè ïðîòè öåí -
òðàë³ñòè÷ íèõ çìà ãàíü âëàäè ³ áóëè ïåðå êî íàí³ â ò³ì, ùî Óêðà¿íà é ï³ñëÿ
äîãî âîðó 1654 ðîêó ëèøà ëàñÿ íåçà ëåæ íîþ ³ àâòî íîì íîþ äåð æà âîþ»17.
Íà ñâ³äîì³ñíå ÿê îêðåìó ä³ëÿíêó ³ñòî ðè÷ íèõ äîñë³äæåíü 1924 ð. çâåð íóâ
óâàãó é Ì. Ñ. Ãðó øå âñüêèé. Ó ïåðå äíüîìó ñëîâ³ äî äåâ ’ÿ òîãî òîìó «²ñòîð³¿
Óêðà¿íè-Ðóñè» â³í ç öüîãî ïðè âîäó ïîÿñ íþ âàâ: «ß äàþ äîñèòü ì³ñöÿ ñüîìó
ìàòåð³ÿëîâ³, áî ³ñòî ðè êîâ³ ê³íåöü ê³íöåì íå ìåíøå, à ÷àñîì íàâ³òü ³ á³ëüøå
âàæíî çíàòè íå ò³ëüêè òå, ÿê ñàìå ïðî õî äèëè ïî䳿 (â äåòà ëÿõ ¿õ çäåá³ëüøîãî ³
íå ìîæíà â³äòâî ðèòè), – à ÿê âîíè áóëè ïðè é íÿò³ é â³ä÷óò³ ñó÷àñ íè êàìè, ÿê
266
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
13 Ëèïè íñüêèé Â. Óêðà¿íà íà ïåðå ëîì³ 1657-1659. Çàì³òêè äî ³ñòî𳿠óêð à¿íñüêîãî
äåð æàâ íîãî áóä³âíèö òâà â ÕV²²-³ì ñòîë³òòþ. – ³äåíü, 1920. – Ñ. 100, 125,
246-247.
14 Ëèïè íñüêèé Â. Ó÷àñòü øëÿõòè ó âåëè êîìó óêð à¿íñüêîìó ïîâñòàíí³ ï³ä ïðî âî -
äîì ãåòü ìàíà Áîã äàíà Õìåëü íèöü êîãî // Ëèïè íñüêèé Â. Òâîðè. – Ò.2. –
Ô³ëàäåëüô³ÿ, 1980. – Ñ. 95.
15 Éîãî æ. Óêðà¿íà íà ïåðå ëîì³ ... – Ñ. 124, 125, 187.
16 Ôåíî ìåí – ÷óòòºâî ñïðèé íÿòå ÿâèùå îá’ºêòèâ íî¿ ðåàëü íîñò³. Íîó ìåí –
ÿâèùå ñóá’ºêòèâ íî¿ â³ðòó àëü íî¿ ðåàëü íîñò³, ñïðèé íÿòå àáî ñêî íñòðó éî âàíå
óìîã ëÿäíî. Êîãí³òèâ íèé àðòå ôàêò. (Äèâ.: Ìîäåñ òîâ Ñ. À. Áûòèå íåñâåð øèâ -
øå ãîñÿ. – Ì., 2000. – Ñ. 161, 162).
17 Ìîä çà ëå âñüêèé Â. Ãàëå ðåÿ óêð à¿íñüêèõ ïîë³òè÷ íèõ ñìåð òíèê³â, åì³ãðàíò³â,
çàñëàíö³â òà â’ÿçí³â // Ïàì ’ÿòêè Óêðà¿íè. – 1991. – ¹ 5. – Ñ. 10.
ïåðå ëî ìè ëèñÿ â ¿õ ñâ³äîìîñò³ ³ ÿê³ âðàæ³ííÿ é íàñòðî¿ ñåðåä íèõ âèê ëè -
êàëè»18.
Àêòèâíèé äîñë³äíèê ïîë³òè÷ íèõ ³íñòè òóö³é Ãåòü ìàí ùèíè Ë. Îêèí øå âè÷
1926 ð. òåæ óæå íå âäî âîëü íÿâñÿ òðà äèö³éíèì çì³ñòîì ñâî¿õ äîñë³äæåíü ³,
ìîæ ëèâî, òîìó ç³çíà âàâñÿ, ùî éîìó «âàæêî áóëî á çóïè íè òèñÿ» íà
«ñóòî-ôîð ìàëü íîìó îïèñ³» äåð æàâíî-ïðà âî âèõ ³íñòè òóö³é, «ùî çà þðè äè÷ -
íèìè ñõå ìàìè, óñòà íî âàìè, ³íñòè òó òàìè, íîð ìàìè â ³ñòî ðèêî-þðè äè÷í³é
ðîáîò³ òðåáà ñïðî áó âàòè íàâåñòè ùå é æèâå æèòòÿ (òóò ³ äàë³ â öèòà òàõ
êóð ñèâ íàø. – Î. Ñ.) òî¿ äîáè, â ÿê³é ÷èíèëè ³ ä³ÿëè ò³ ÷è ³íø³ óñòà íîâè ÷è
íîðìè òà çâ’ÿ çàòè ¿õ ³ç öèì æèò òÿì é îö³íèòè ¿õíþ ðîëþ, âàãó òà çíà÷³ííÿ»19.
Çà óìîâ â³äíîâ ëå íî¿ íåçà ëåæ íîñò³, ïðî òÿ ãîì îñòàí íüîãî äåñÿ òèë³òòÿ
ÕÕ ñò., ïîðÿä ç ïðàã íåí íÿì îá’ºêòèâíî â³äòâî ðèòè ïî䳺âó êàíâó íàö³îíàëü -
íî¿ ³ñòîð³¿, äîñë³äíèêè, çäî áóâøè ñâî áîäó íàóêî âîãî ïîøóêó, çâåð íóëè ñâîþ
óâàãó é íà íåîáõ³äí³ñòü âèâ ÷åííÿ ñâ³äîì³ñíî¿ ñôåðè ³ñòî ðè÷ íîãî ïðî öåñó òà
çàä³ÿíèõ ó íüîìó ³ñòî ðè÷ íèõ ñóá’ºêò³â. Òàê, 1993 ð. äî âèâ ÷åííÿ äåð æàâ íî¿
åë³òè íå ëèøå ÿê ïîë³òè÷ íî¿ îäè íèö³, àëå ³ ÿê íîñ³ÿ ïåâ íîãî ìåí òàë³òåòó
çàïðî ïî íó âàâ çâåð íó òèñÿ Â. Ñòå ïàí êîâ, íàãî ëî øó þ÷è, ùî äàí³ àñïåêòè º
íàé ìåíø äîñë³äæå íèìè ó êîì ïëåêñ³ ïðî áëåì Âèç âîëü íî¿ â³éíè20. ßê áàæà -
íèé äëÿ â³ò÷èç íÿ íî¿ ³ñòî ðè÷ íî¿ íàóêè ïðîÿâ «ãóìàí³çàö³¿ ³ñòî ðè÷ íîãî
äîñë³äæåííÿ… êîëè äîñë³äíèêà á³ëüøå ö³êàâèòü ëþäèíà ç ¿¿ ïî÷óò òÿìè,
â³ðóâàí íÿìè, óïî äî áàí íÿìè», îö³íèâ Þ. Ìèöèê ïóáë³êàö³þ ìîíîã ðàô³¿
Ï. Ñàñà «Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà óêð à¿íñüêîãî ñóñï³ëüñòâà (ê³íåöü ÕV² – ïåðøà
ïîëî âèíà ÕV²² ñò.)»21.
Íà âñå ïèëüí³øèé ³íòå ðåñ äî âèâ ÷åííÿ ñôåðè ñâ³äîìîñò³ âêàçóº é êîëåê -
òèâíà ïðàöÿ â³ää³ëó ³ñòî𳿠Óêðà¿íè ñåðåäí³õ â³ê³â «Óêð à¿íñüêå ñóñï³ëüñòâî
íà çëàì³ ñåðåä íüîâ³÷÷ÿ ³ íîâîãî ÷àñó: Íàðèñè ç ³ñòî𳿠ìåí òàëü íîñò³ òà
íàö³îíàëü íî¿ ñâ³äîìîñò³», äå âæå â ïåð øèõ ñëî âàõ ïåðå äìîâè Â. Ñìîë³é,
ïîñè ëà þ ÷èñü íà ñâ³òîâèé äîñâ³ä, íàãî ëîøóº, ùî «³ñòîð³ÿ ÿê íàóêà íàäàë³
íå ìîæå ðåçóëü òà òèâíî ðîç âè âà òèñÿ ëèøå â ìåæàõ ïî䳺âîãî âèâ ÷åííÿ
öèâ³ë³çàö³éíîãî ïðî öåñó, ïîñë³äîâ íî¿ ðåêî íñòðóêö³¿ éîãî ïðè -
267
Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà åë³òè Óêðà ¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè
18 Ãðó øå âñüêèé Ì. Ñ. ²ñòîð³ÿ Óêðà¿íè-Ðóñè. – Ò. ²Õ. – Êí. 1. – Ê., 1996. – Ñ. 6.
19 Îêèí øå âè÷ Ë. Ãåíå ðàëüíà ñòàð øèíà íà ˳âîáå ðåæí³é Óêðà¿í³ ÕV²²–ÕV²²² ââ. //
Ïðàö³ êîì³ñ³¿ äëÿ âèó ÷ó âàííÿ ³ñòî𳿠çàõ³äíüî-ðóñü êîãî òà âêð à¿íñüêîãî ïðàâà.
– Âèï. 2. – Ê., 1926. – Ñ. 167; Éîãî æ. Öåí òðàëüí³ óñòà íîâè Óêðà¿íè-Ãåòü ìàí -
ùèíè ÕV²²-ÕV²²² ââ. – ×. 1: Ãåíå ðàëüíà ðàäà. – Ê., 1929. – Ñ. 2.
20 Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Ôîð ìó âàííÿ óêð à¿íñüêî¿ äåð æàâ íî¿ åë³òè òà îñîá ëè âîñò³ ¿¿
ìåí òàë³òåòó ó ñåðå äèí³ ÕV²² ñò. (1648-1657). Ïîñ òà íîâêà ïðî áëåìè // Óêð à¿íñüêà
êîçàöüêà äåð æàâà: âèòîêè òà øëÿõè ³ñòî ðè÷ íîãî ðîç âèòêó (Ìàòåð³àëè Òðåò³õ
Âñå óê ð à¿íñüêèõ ³ñòî ðè÷ íèõ ÷èòàíü). – Êè¿â; ×åð êàñè, 1993. – Ñ. 28.
21 Ìèöèê Þ. À. Ðåö. íà: Ï. Ì. Ñàñ. Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà óêð à¿íñüêîãî ñóñï³ëüñòâà
(ê³íåöü ÕV² – ïåðøà ïîëî âèíà ÕV²² ñò.) // Óêð. ³ñò. æóðí. – 1998. – ¹ 5. –
Ñ. 126-127.
÷èííî-íàñë³äêî âèõ âèÿâ³â ó ð³çíèõ õðî íî ëîã³÷íèõ ïåð³îäàõ»22. Çâåð íó òèñÿ
äî âèâ ÷åííÿ «ïàðà ëåëü íîãî ñâ³òó» – ñâ³òó óÿâ ëåíü òà ³äåé ³ñòî ðè÷ íèõ
ñóá’ºêò³â – çàêëèêຠÍ. ßêî âåíêî23. Òàêèì ÷èíîì, óêðà¿íñüê³ ³ñòî ðèêè, çà
îáðàç íèì ïîð³âíÿí íÿì Ì. Áëîêà, âñå ðåòåëüí³øå é ïîñë³äîâí³øå óïîä³áíþ -
þòüñÿ «êàç êî âèì ëþäî¿ äàì», ÿê³ ÷àòó þòü íà çäî áè÷ òàì, «äå ïàõíå ÷îëîâ ’ÿ -
òè íîþ»24.
Ïîíÿòòÿ «ïîë³òè÷íà êóëü òóðà». Ó íåîñÿæí³é öàðèí³ ïðîÿâ³â ãóìàí³òàð -
íîãî ôóíêö³îíó âàííÿ óêð à¿íñüêî¿ åë³òè íàéá³ëüøå ïðè âàáëþº ìîæ ëèâ³ñòü
ïîøóê³â ó îáëàñò³ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè. Ìè ïåðå êî íàí³, ùî ³ñòî ðè÷íà
ðåêî íñòðóêö³ÿ ïîë³òè÷ íèõ ïðî öåñ³â íåìîæ ëèâà áåç âðà õó âàííÿ
ïîë³òèêî-êóëü òóð íèõ ÷èí íèê³â. Áåç íèõ, îñîá ëèâî ó ïîë³òè÷í³é ³ñòîð³¿,
íàóêîâö³ ìîæóòü ùîíàéá³ëüøå âèáó äî âó âàòè óìîã ëÿäí³ ñõåìè ïîë³òè÷ íî¿
ãðè ÿê àáñòðàê òíî ñïðèé íÿ òîãî áàëàíñó ñèë, àëå íàâðÿä ÷è çìî æóòü îñÿã -
íóòè é â³äîá ðà çèòè ïîë³òè÷íå æèòòÿ ó êîì ïëåêñ³ òà ðåàëü íîìó ³ñòî ðè÷ íîìó
êîí òåêñò³.
Àäàïòóþ÷è âèç íà ÷åííÿ ïîë³òîëîã³â äî íàóêî âîãî àïà ðàòó ³ñòî ðèê³â, ïðî -
ôå ñîð Ãàð â àðäñüêîãî óí³âóðñèòåòó Å. ʳíàí ó ðîáîò³ «Òðà äèö³¿ ìîñ êî âñüêî¿
ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè» äຠòàêå âèç íà ÷åííÿ: «Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà – öå òîé
êîì ïëåêñ â³ðóâàíü, ïðàê òèê òà î÷³êóâàíü, ÿêèé – ó ñïðèé íÿòò³ ñîö³àëü íîãî
ñóá’ºêòà – íàäຠïîðÿäêó ³ çíà ÷åííÿ ïîë³òè÷ íîìó æèòòþ ³ äîç âîëÿº éîãî
íîñ³ÿì ñòâî ðèòè ÿê ãëè áèíí³ ïåðå äó ìîâè òà ìîäåë³ ¿õíüî¿ ïîë³òè÷ íî¿
ïîâåä³íêè, òàê ³ ôîðìè òà ñèì âîëè, â ÿêèõ âîíà àðòè êóëþºòüñÿ»25.
Âñþ ñóêóïí³ñòü ïîë³òè÷ íèõ óÿâ ëåíü, ïîãëÿä³â, ïîçèö³é, ö³ííîñ òåé çàñíîâ -
íèêè ñó÷àñ íîãî â÷åííÿ ïðî ïîë³òè÷íó êóëü òóðó Ã. Àëìîíä ³ Ñ. Âåðáà
ðîçä³ëèëè íà: ï³çíà âàëüí³, îö³íî÷í³ é åìîö³éí³ îð³ºíòàö³¿. Áåðó÷è äî óâàãè
îá’ºêòè ïîë³òè÷ íîãî æèòòÿ, íà ÿê³ ñïðÿ ìî âó þòüñÿ îð³ºíòàö³¿, äîñë³äíèêè
ðîçð³çíÿ þòü: 1) îð³ºíòàö³¿ ñòî ñîâíî ïîë³òè÷ íî¿ ñèñ òåìè çàãà ëîì; 2)
â³äíîñíî îêðå ìèõ ³íñòè òóö³é ïîë³òè÷ íî¿ ñèñ òåìè; 3) îð³ºíòàö³¿ ñîö³àëü íîãî
ñóá’ºêòà íà ñàìîãî ñåáå ÿê ó÷àñ íèêà ïîë³òè÷ íîãî æèòòÿ26.
Ñàì òåðì³í «îð³ºíòàö³¿» âîíè âèç íà ÷à þòü ÿê óñòà íîâêè27, áàçî âàí³ íà ñèñ -
òåì³ óÿâ ëåíü ñóá’ºêòà ïðî ìåòó ³ çàñîáè ïîë³òè÷ íî¿ ä³¿. Ó ³íòåð ïðå òàö³ÿõ ¿õ
ïîãëÿä³â ìè çóñòð³÷àºìî âèò ëó ìà ÷åííÿ îð³ºíòàö³é ÿê õàðàê òå ðèñ òèê
ïîë³òè÷ íîãî ñàìî âèç íà ÷åííÿ ñóá’ºêòà ñòî ñîâíî ïðîÿâ³â ïîë³òè÷ íîãî æèòòÿ.
Ïîðÿä ç îð³ºíòàö³ÿìè ââàæàºìî çà äîö³ëüíå âèîê ðå ìèòè ç ¿õ ñóêóï íîñò³
268
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
22 Ñìîë³é Â. À. Ïåðåä ìîâà // Óêð à¿íñüêå ñóñï³ëüñòâî íà çëàì³ ñåðåä íüîâ³÷÷ÿ ³
íîâîãî ÷àñó: Íàðèñè ç ³ñòî𳿠ìåí òàëü íîñò³ òà íàö³îíàëü íî¿ ñâ³äîìîñò³. – Ê.,
2001. – Ñ. 5.
23 ßêî âåíêî Í. Ïàðà ëåëü íèé ñâ³ò. Äîñë³äæåííÿ ç ³ñòî𳿠óÿâ ëåíü òà ³äåé â
Óêðà¿í³ ÕV²–ÕV²² ñò. – Ê., 2002. – Ñ. 8.
24 Áëîê Ì. Àïîëîãèÿ èñòî ðèè, èëè Ðåìåñëî èñòî ðèêà. – Ì., 1986. – Ñ. 18.
25 ʳíàí Å. Òðà äèö³¿ ìîñ êî âñüêî¿ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè // ʳíàí Å. Ðîñ³éñüê³ ³ñòî -
ðè÷í³ ì³ôè. – Ê., 2001. – Ñ. 87.
26 Almond G. A. Comparative political systems // Political behavior: A reader in
theory research / Ed. bu Eulau H. et al. – Clencoe (III.), 1956. – P. 36.
27 Óñòà íîâêè (atittudes) – õàðàê òå ðèñ òèêè ñõèëü íîñò³ ñóá’ºêòà äî ïåâ íèõ ôîðì
ïîë³òè÷ íî¿ àêòèâ íîñò³ çà ïåâ íèõ ñèòóàö³é.
ïîíÿòòÿ «ïîë³òèêî-êóëü òóðí³ ïîçèö³¿» – «ðîç âè íóò³ îð³ºíòàö³¿, ùî âèç íà ÷à -
þòüñÿ á³ëüøîþ ñò³éê³ñòþ, ðàö³îíàë³çìîì, â³äðåô ëåê ñî âàí³ñòþ, íèæ÷îþ
åìîö³éíîþ íàñè ÷åí³ñòþ ³ çóìîâ ëåí³ñòþ»28.
Ïîíÿòòÿ «ïîë³òè÷í³ ö³ííîñò³» ïîë³òîëîãè ðîç òëó ìà ÷ó þòü ÿê ïåðå êî íàííÿ
ùîäî ö³ëåé, êîòð³ ñóá’ºêòè ïîë³òè÷ íîãî æèòòÿ ïîâèíí³ ðåàë³çóâàòè;
«ïîë³òè÷í³ íîðìè» – ÿê çàãàëü íîï ðèé íÿòí³ âèìîãè-çðàçêè ùîäî ïîâåä³íêè
ïîë³òè÷ íèõ ñóá’ºêò³â, çóìîâ ëåí³ ïîë³òè÷ íèìè ö³ííîñ òÿìè29.
²ñòîð³îãðàô³ÿ ïèòàííÿ. Íàñüî ãîäí³ óêð à¿íñüêà ³ñòî ðè÷íà íàóêà óæå ìàº
äîâîë³ ïîì³òíèé ³ñòîð³îãðàô³÷íèé äîðî áîê ó äîñë³äæåíí³ äàíî¿ òåìè. Ïåð -
øèì ³ç ñó÷àñ íèõ íàóêîâö³â, ÿêèé çâåð íóâñÿ äî ïèòàíü ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè
óêðà¿íö³â, áóâ Á. Öèì áàë³ñòèé30. Ó ñâî¿õ ïîøó êàõ äîñë³äíèê îïè ðàâñÿ
íàñàì ïå ðåä íà ìåòî äî ëîã³÷í³ íàïðà öþ âàííÿ Ã. Àëìîíäà òà Ñ. Âåðáè. Âèâ -
÷åí íÿì ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè Óêðà¿íè â ÕÕ ñò. çàéìàºòüñÿ ç ïî÷àòêó 90-õ ðð.
Ì. Øàôî âàë31.
Ñåðåä â÷å íèõ, ùî âèâ ÷à þòü ³ñòîð³þ Óêðà¿íè-Ãåòü ìàí ùèíè, ïåð øèì, õòî
çâåð íóâñÿ äî òåìè ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè, º Ç. Êîãóò. Âèò ëó ìà ÷ó þ÷è ¿¿, âñë³ä çà
Å. ʳíàíîì, ³ñòî ðèê çàïðî ïî íó âàâ ê³ëüêà àñïåêò³â äîñë³äæåííÿ, à ñàìå: âèç -
íà ÷åííÿ ñóò íîñò³ òîãî ÷àñ íî¿ ³äåí òè÷ íîñò³ ó÷àñ íèê³â ïîë³òè÷ íîãî ïðî öåñó ó
ìåæàõ êîí öåïö³¿ Âåëèêî- ³ Ìàëî ðîñ³¿; ç’ÿ ñó âàííÿ çì³ñòó ñïðèé íÿòòÿ
ïîë³òè÷ íèõ â³äíî ñèí ì³æ ðîñ³éñüêèìè òà óêð à¿íñüêèìè ³íñòè òóö³ÿìè òà
ñóá’ºêòàìè ³, ùîíàé ïåðøå, ì³æ öàðåì òà «íîâîþ êîçàöü êîþ åë³òîþ».
Ç. Êîãóò çàïðî ïî íó âàâ ³ ñâîº áà÷åííÿ ñòðóê òóðè ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè
óêð à¿íñüêî¿ åë³òè, âêà çàâøè íà òàê³ ¿¿ åëå ìåíòè ÿê: ³äåÿ áàòüê³âùèíè, ³ñòî -
ðè÷íà ñâ³äîì³ñòü, «ïðàâà ³ âîëü íîñò³», çâè÷àºâå ïðàâî32.
Ïðàê òè÷íî îäíî ÷àñíî ç ä³àñïîð íèìè äîñë³äíè êàìè äî òåìè ïîë³òè÷ íî¿
êóëü òóðè çâåð íó ëèñÿ é ³ñòî ðèêè, ùî ïðà öþ þòü â Óêðà¿í³. Ñüî ãîäí³ ñåðåä ¿õ
íàáóòê³â óæå º äâ³ ìîíîã ðàô³¿ – Ë. Íàãîð íî¿33 òà Ï. Ñàñà34.
Íàãî ëî ñèìî, ùî äâà ðîçä³ëè êíèãè Ë. Íàãîð íî¿ ïðè ñâÿ ÷åí³ ïîë³òè÷í³é
êóëü òóð³ Óêðà¿íè-Ãåòü ìàí ùèíè. Îïè ðà þ ÷èñü íà àíàë³ç çì³ñòó Ïåðå ÿñ -
ëà âñüêî-Ìîñ êî âñüêîãî äîãî âîðó, Êîí ñòè òóö³¿ Ï. Îðëèêà òà ²ñòî𳿠Ðóñ³â,
äîñë³äíèöÿ âêàçóº íà òàê³ ïðî ÿâè ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè íàðîäó é åë³òè, ÿê
269
Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà åë³òè Óêðà ¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè
28 Áîéêî Å. À. Ïîëè òè ÷åñ êèå îðè åí òà öèè êàê ñîöè àëü íûé ôåíî ìåí: Àâòîðåô.
äèññ. … êàíä. ïîëèò. íàóê. – Åêà òå ðèí áóðã, 1996. – Ñ. 9.
29 Ãåëåé Ñ., Ðóòàð Ñ. Îñíîâè ïîë³òîëî㳿. – Ëüâ³â, 1996. – Ñ. 206, 208; Âåð ÷å -
íîâ Ë. Í. Ïîíÿ òèå ïîëè òè ÷åñ êîé êóëü òóðû // ÐÆ. Ñîöè àëü íûå è ãóìà íè òàð -
íûå íàóêè. – 1998. – ¹ 4. – Ñ. 67.
30 Öèì áàë³ñòèé Á. Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà óêðà¿íö³â // Ñó÷àñí³ñòü. – 1994. – ¹ 3. –
Ñ. 94-105; ¹ 4. – Ñ. 77-90.
31 Øàôî âàë Ì. Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà Óêðà¿íè // Íàó êî âèé çá³ðíèê Óêð à¿íñüêîãî
³ëüíîãî Óí³âåð ñè òåòó. – Ìþí õåí, 1992. – Ñ. 95-106.
32 Êîãóò Ç. Ðîñ³ÿ òà Óêðà¿íà ó ÕV²²² ñò.: ñòàí òà ïåð ñïåê òèâè äîñë³äæåííÿ ³ñòîð³¿
ïîë³òè÷ íèõ â³äíî ñèí // Äðó ãèé ì³æíà ðîä íèé êîí ãðåñ óêðà¿í³ñò³â. – Ê., 1994. –
Ñ. 124-131.
33 Íàãîðíà Ë. Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà óêð à¿íñüêîãî íàðîäó: ³ñòî ðè÷íà ðåò ðîñ ïåê -
òèâà ³ ñó÷àñí³ ðåà볿. – Ê., 1998. – 278 ñ.
34 Ñàñ Ï. Ì. Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà óêð à¿íñüêîãî ñóñï³ëüñòâà (ê³íåöü XVI – ïåðøà
ïîëî âèíà XVII ñò.): Íàâ÷. ïîñ³áíèê. – Ê., 1998. – 295 ñ.
äîãîâ³ðí³ñòü, âèáîðí³ñòü ³ ï³äçâ³òí³ñòü ïðåä ñòàâ íèê³â âëàäè, íàìà ãàííÿ
áóäó âàòè äåð æàâó â ðóñë³ ºâðî ïå éñüêèõ òðà äèö³é êîí ñòè òóö³éíîãî ïðàâà.
Ïîðÿä ç êîíñòðóê òèâ íèìè Ë. Íàãîðíà âèâåëà é äåñ òðóê òèâí³ ùîäî ïîë³òè÷ -
íî¿ ñèñ òåìè Ãåòü ìàí ùèíè ïðî ÿâè ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè: «â³ä÷óòòÿ çàëåæ -
íîñò³», «âòðàòà ³í³ö³àòèâè ó ïîë³òè÷ íîìó æèòò³», íàñòðî¿ «ïîâåð íåííÿ
íàçàä», çîñå ðåä æåííÿ íà ïðî áëå ìàõ «âèæè âàííÿ» ³ «ïðè ñòî ñó âàííÿ». Ó
ìîíîã ðàô³¿ âêà çàíî é íà ñîö³àëüíî-ïîë³òè÷í³ ïðè ÷èíè òàêèõ ðèñ:
«â³äñóòí³ñòü ñòà ëî¿ äåìîê ðà òè÷ íî¿ òðà äèö³¿», «ðîç êëà äà þ ÷èé âïëèâ» âèìó -
øå íî¿ ó÷àñò³ óêðà¿íö³â «ó çàãàð áíèöü êèõ â³éíàõ Ðîñ³¿», ñîö³àëü íèé åãî¿çì
óêð à¿íñüêî¿ ñòàð øèíè òà ¿¿ áåç ïðèí öèïíà áîðîòüáà çà âëàäó. Âðåøò³, çàì³ñòü
âèñ íîâê³â ñòî ñîâíî çàãàëü íî¿ ñïðÿ ìî âà íîñò³ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè çà ïåð³îäó
Ãåòü ìàí ùèíè ñòâåð äæóºòüñÿ, ùî «ëþäÿì ³ç ïîäâ³éíîþ ³äåí òè÷í³ñòþ á³ëüø
áëèçü êèìè áóëè íå ³äå¿ íåçà ëåæ íîñò³, à ³äå¿ àâòî íîì³çìó”35.
Îêð³ì âåëè êî¿ ïðàö³ ïðî ïîë³òè÷íó êóëü òóðó óêð à¿íñüêîãî ñóñï³ëüñòâà
ïåðå ääíÿ Íàö³îíàëüíî-âèçâîëü íî¿ â³éíè, ïåðó Ï. Ñàñà íàëå æèòü òàêîæ
ðîçâ³äêà ïðî ñóá êóëü òóðó â³éñüêî âèõ êàí öå ëÿ ðèñò³â (ó ìåæàõ êóëü òóðè ñòàð -
øèíè). Ñåðåä ðÿäó àñïåêò³â çàÿâ ëå íî¿ òåìè àâòîð âèä³ëÿº é ïîë³òè÷í³
îð³ºíòàö³¿ òà ñèñ òåìó ö³ííîñ òåé âåðñòâè, à ñàìå: ³äåþ «ñîö³àëü íî¿ âèùîñò³ ³
âèíÿò êî âîñò³ ñòàð øèíè, âøà íó âàííÿ âëàä íî¿ ³ºðàðõ³¿ äåð æàâè, ëîÿëü íîãî
ñòàâ ëåííÿ äî öàðñüêîãî óðÿäó, à òàêîæ ïàòð³îòèçìó é ïîë³òè÷ íîãî àâòî -
íîì³çìó»36.
«Ïîë³òè÷íó êóëü òóðó êîçàö òâà òà éîãî ë³äåð³â» ðîç ãëÿ íóòî â ðàì êàõ îêðå -
ìîãî ïàðàã ðàôà ó ïîñ³áíèêó «Ïîë³òè÷íà ³ñòîð³ÿ Óêðà¿íè». Àâòîðè ïàðàã -
ðàôà Â. Ñåìå íåíêî òà Ë. Ðàä ÷åíêî íà ôîí³ ñîö³àëüíî-ïîë³òè÷ íî¿ ³ñòî𳿠ç
ê³íöÿ ÕV² ñò. – äî ïî÷àòêó Íàö³îíàëü íî¿ ðåâî ëþö³¿, äî 1649 ð. âêëþ÷íî, âêà -
çó þòü íà òàê³ ïðî ÿâè ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè ë³äåð³â êîçàö òâà, ÿê ³äåÿ ñèëü íî¿
ãåòü ìà íñüêî¿ âëàäè, íåçà ëåæ íî¿ ÿê â³ä óðÿäó Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿, òàê ³ â³ä òðà -
äèö³éíèõ íîðì êîçàöü êîãî ñï³âæèòòÿ; ³äåÿ ðåã³îíàëü íîãî àâòî íîì íîãî
âèä³ëåííÿ â³éñüêîâî-ïîë³òè÷ íîãî óòâî ðåííÿ íà òåðè òî𳿠ì³æ ϳâäåí íèì
Áóãîì ³ Äí³ñòðîì; ³äåÿ âèêî ðèñ òàííÿ ñóïåðå÷íîñ òåé ³ êîíôë³êò³â ì³æ
ñóñ³äí³ìè äåð æà âàìè äëÿ çäî áóòòÿ ñâî áîäè; ³äåÿ îáìå æå íî¿ àâòî íî쳿;
â³äñóòí³ñòü ñïðà âæíüî¿ ïðî ãðàìè ñòâî ðåííÿ íåçà ëåæ íî¿ Óêð à¿íñüêî¿ äåð -
æàâè ïåðåä ïî÷àò êîì Íàö³îíàëü íî¿ ðåâî ëþö³¿ òà ¿¿ íàÿâí³ñòü íà ïî÷àòêó
1649 ð.; íàö³îíàëüíî-äåð æàâí³ ³äå¿: ñòâî ðåííÿ íåçà ëåæ íî¿ ñîáîð íî¿ äåð æàâè
â åòíîã ðàô³÷íèõ ìåæàõ Óêðà¿íè, óñâ³äîì ëåííÿ ñïàäêîºìíîãî ïðàâà Óêð -
à¿íñüêî¿ äåð æàâè íà òåðè òîð³àëüíó ñïàä ùèíó Êè¿âñüêî¿ Ðóñ³37.
Íà æàëü, àâòîðè îáðè âà þòü âèê ëàä ïèòàíü ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè íà ö³é
âèñîê³é òî÷ö³ ïîë³òèêî-êóëü òóð íèõ íàä áàíü. Ïåðåê ëþ ÷èâ øèñü äàë³ íà
270
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
35 Íàãîðíà Ë. Ï. Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà óêð à¿íñüêîãî íàðîäó… – Ñ. 61-81.
36 Ñàñ Ï. Ì. Ñóá êóëü òóðà â³éñüêî âèõ êàí öå ëÿ ðèñò³â // Óêð à¿íñüêå ñóñï³ëüñòâî íà
çëàì³… – Ñ. 212.
37 Ñåìå íåíêî Â. ²., Ðàä ÷åíêî Ë. Î. Óêð à¿íñüêà íàö³îíàëüíà ðåâî ëþö³ÿ ³ ñòà íîâ -
ëåííÿ óêð à¿íñüêî¿ äåð æàâ íîñò³ // Ïîë³òè÷íà ³ñòîð³ÿ Óêðà¿íè. – Ê., 2001. –
Ñ. 102-103, 105, 107-108.
àíàë³ç òèï³â ïñèõî-ïîâåä³íêî âèõ ðåàêö³é, ³ñòî ðèêè ðîç ãëÿ äà þòü ¿õ ÿê
ïîë³òèêî-êóëü òóðí³ ÷èí íèêè, ùî ñïðè ÷è íè ëèñÿ äî çàíå ïàäó òà ë³êâ³äàö³¿
Óêð à¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè. Óòî÷ íèâøè, ùî âîíè áóëè ïðè òà ìàí íèìè íå
ò³ëüêè óêðà¿ íöÿì çàãà ëîì, àëå é, «ïåâ íîþ ì³ðîþ», ïðåä ñòàâ íè êàì êîçàö òâà,
àâòîðè âêà çó þòü, çîê ðåìà, íà ïåðå âà æàííÿ ñîö³àëü íèõ, ãðó ïî âèõ ³ îñî áèñ -
òèõ ³íòå ðåñ³â, à íå íàö³îíàëü íèõ, äåð æàâ íèõ òà ñóñï³ëüíèõ. Îêðåìî âîíè
âêà çó þòü íà òàêó ðèñó óêð à¿íñüêî¿ ìåí òàëü íîñò³ ÿê ãðóïî-öåí òðèçì, ùî, ÿê
ìîæíà ðîçóì³òè ç âèê ëàäó, ïðî ÿâ ëÿâñÿ ó ÷èñ ëåí íèõ çðà äàõ íàö³îíàëü íèõ
³íòå ðåñ³â, âèÿ âàõ êàð’ºðèçìó, óãî äî âñüêî¿ ïîë³òèêè ïðåä ñòàâ íèê³â âèùî¿
âëàäè. À öå, â ñâîþ ÷åðãó, çóìî âèëî «ïîÿâó â óêð à¿íñüêîìó õàðàê òåð³
ñåðâ³ë³ñòè÷ íèõ (ðàáñüêèõ) ìåí òàëü íèõ ðèñ – óëåñ ëè âîñò³, ï³äëà áóç íèö òâà,
äîã³äíèö òâà»38.
Êð³ì ñïåö³àëü íèõ ïðàöü, ïðè ñâÿ ÷å íèõ ïèòàí íÿì ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè
åë³òè, âàðòî âêà çàòè é íà äîñë³äæåííÿ, äå îêðåì³ àñïåêòè ï³äíÿ òî¿ ïðî áëåìè
ðîç ãëÿ äà þòüñÿ ÿê äîòè÷í³ äî òåì, ÿê³ âèâ÷àþòüñÿ àâòî ðàìè, ùî, áåç ïå ðå÷íî,
çàñâ³ä÷óº ïîñè ëåííÿ ³íòå ðåñó äî äàíî¿ ïðî áëå ìà òèêè. Öå, çîê ðåìà, ðîáîòè
Î. Àïàíîâè÷, Â. Ãîðîáöÿ, Î. Ãóðæ³ÿ, Ò. Ëèò âè íî âî¿, Â. Ìàòÿõ, Þ. Ìèöèêà,
Â. Êðàâ ÷åíêà, Ñ. Ïëîõ³ÿ, Â. Ñìîë³ÿ, Â. Ñòå ïàí êîâà, Ò. ×óõë³áà, Â. Ùåð áàêà,
Í. ßêî âåíêî.
Îá’ºêò äîñë³äæåííÿ. ϳä³éøîâøè äî âèâ ÷åííÿ ïîë³òè÷ íî¿ åë³òè Óêð à¿íñüêî¿
êîçàöü êî¿ äåð æàâè ç áîêó ¿¿ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè, ö³ëêîì óñâ³äîìëþºìî âñþ
ìàñ øòàáí³ñòü ³ ñêëàäí³ñòü òàêîãî íàïðÿìó äîñë³äæåííÿ, à òîìó íå ïðå -
òåíäóºìî íà âñå î õîïíå âèñâ³òëåííÿ äàíî¿ íàóêî âî¿ ïðî áëåìè. Ñâî¿ çóñèëëÿ
ñïðÿ ìî âó âà òè ìåìî, ïî-ïåðøå, íà âèâ ÷åííÿ ïîë³òèêî-êóëü òóð íèõ îð³ºíòàö³é.
Ïî-äðóãå, óæå çàïðî ïî íî âàíå íàìè âèç íà ÷åííÿ åë³òè âêàçóº, ùî âàðòî çîñå -
ðå äè òèñÿ íà ïîë³òèêî-êóëü òóð íèõ îð³ºíòàö³ÿõ íå âñ³õ ïðåä ñòàâ íèê³â
ïîë³òè÷ íîãî òà ïðàâ ëÿ ÷îãî êëàñ³â, à òèõ, êîãî ³ñòî ðèêè ó ñâî¿õ ðîáî òàõ íàçè -
âàëè «íàö³îíàëüíî-ïàòð³òè÷ íèì» óãðó ïî âàí íÿì (Â. Ñìîë³é, Â. Ñòå ïàí êîâ),
«àâòî íîì³ñòàìè» (Î. Îãëîá ëèí), «òðà äèö³îíàë³ñòàìè» (Ç. Êîãóò), òèõ,
çóñèë ëÿìè êîãî é ³ñíó âàëà Óêð à¿íñüêà êîçàöüêà äåð æàâà. Ïî-òðåòº, ó
ðîçóì³íí³ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè ìè âèõî äè òè ìåìî ç ¿¿ ³íòåã ðàëü íèõ ôóíêö³é ó
ñóñï³ëüñòâ³, òîìó ïðåä ìå òîì íàóêî âîãî àíàë³çó äîö³ëüíî îáðàòè ò³
ïîë³òèêî-êóëü òóðí³ îð³ºíòàö³¿ ïîë³òè÷ íî¿ åë³òè, ÿê³ ñëó æèëè çì³öíåííþ,
îá’ºäíàííþ, ³íòåã ðàö³¿ ñóñï³ëüñòâà Óêð à¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè ó ïðî òèñ -
òî ÿíí³ ñïðî áàì ïîë³òè÷ íèõ åë³ò ñóñ³äí³õ äåð æàâ ï³äïî ðÿä êó âàòè ³ ïîãëè -
íóòè Óêðà¿íó ÿê ñîö³àëüíî-ïîë³òè÷íó, ãîñ ïî äà ðñüêó é êóëü òóðíî-åòí³÷íó
ö³ë³ñí³ñòü.
Àêòóàëüí³ñòü ïðî ïî íî âà íî¿ ðîçâ³äêè áà÷èòüñÿ íàì ÿê ó àêà äåì³÷í³é, òàê ³
â ïðè êëàäí³é ïëî ùè íàõ. Âñòà íîâ ëþ þ÷è ¿¿ åï³ñòå ìî ëîã³÷íèé ìàñ øòàá,
ïèòîìó âàãó â ñèñ òåì³ ³ñòî ðè÷ íîãî çíàííÿ, ìè ðîç ãëÿäàºìî ñâîþ ðîáîòó ÿê
ñêëà äîâó âèâ ÷åííÿ ïîë³òè÷ íî¿ ñèñ òåìè Óêð à¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè äðó -
ãî¿ ïîëî âèíè ÕV²²–ÕV²²² ñò.
271
Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà åë³òè Óêðà ¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè
38 Òàì ñàìî. – Ñ. 104.
Äîñë³äæåííÿ ñàìå ïîë³òè÷ íî¿ ñèñ òåìè ñâîãî ÷àñó ñïî íó êàëè Ã. Àëìîíäà,
ÿê ïðè õèëü íèêà ñèñ òåìíî-ñòðóê òóð íî¿ øêîëè, âèä³ëèòè äâà ð³âí³ àíàë³çó:
³íñòè òóö³éíèé òà îð³ºíòàö³éíèé. Ïåð øèé ñòà íî âèòü ñîáîþ äîñë³äæåííÿ
ðåàëü íî¿ (òîáòî íàÿâ íî¿) ïîë³òè÷ íî¿ ñòðóê òóðè ñóñï³ëüñòâà, äðó ãèé – îñîá -
ëè âèõ ôîðì îð³ºíòàö³¿ íà íå¿. ² ÿêùî ïîë³òè÷íà ñèñ òåìà Óêðà¿íè-Ãåòü ìàí -
ùèíè äîâîë³ øèðîêî âèâ ÷åíà íà ð³âí³ ³íñòè òóö³éíîìó, òî äîñ³
ñïîñ òåð³ãàºòüñÿ äåô³öèò íàóêî âèõ ³ñòî ðè÷ íèõ äîñë³äæåíü íà ð³âí³
îð³ºíòàö³éíîìó.
Ïîðÿä ç àêà äåì³÷íîþ àêòó àëüí³ñòþ òåìè íå ìîæíà íå ïîì³÷àòè ³ ¿¿ íàä çâè -
÷àéíî âàãî ìîãî ïðè êëàä íîãî çíà ÷åííÿ. Àäæå ïîë³òè÷íà êóëü òóðà, ó ìåæàõ
êóëü òóðè âçà ãàë³, áåç ïî ñå ðåä íüî ïðè ÷åòíà äî ôîð ìó âàííÿ «êóëü òóð íî¿ ïðî -
ãðàìè ³äòâî ðåííÿ ñóñï³ëüñòâà»39. Òîìó, õî÷åìî ìè òîãî ÷è í³, à ïîë³òè÷íà
êóëü òóðà «º òèì ôóí äà ìåí òîì, íà ÿêîìó áóäóºòüñÿ ðåàëüíà ïîë³òèêà. ² êîëè
çàäóì ä³ÿ÷à âñòóïຠó ç³òêíåííÿ ç ïîë³òè÷ íîþ êóëü òó ðîþ íàðîäó, òî íåìè -
íó÷å â³äøòîâõóºòüñÿ ìàñàìè àáî ñïîò âîðþºòüñÿ äî íåâï³çíàííÿ ó ïðî öåñ³
ðåàë³çàö³¿», âèíèêຠò. çâ. «îï³ð ñåðå äî âèùà»40. Òîìó çíàííÿ, îòðè ìàí³ ó õîä³
âèâ ÷åííÿ äàíî¿ òåìè, ìîæóòü áóòè âèêî ðèñ òàí³ äëÿ ïîïå ðåä æåííÿ, â³äâåð -
íåííÿ ÷è ïîäî ëàííÿ ð³çíèõ êðè çî âèõ ñèòóàö³é, ùî íåìè íó÷å âèíè êà þòü ó
õîä³ òðàíñ ôîð ìàö³¿ åêî íîì³êè, ðîç ðîáêè ïðà âî âèõ íîðì, âèç íà ÷åííÿ äåð -
æàâ íî¿ ïîë³òèêè â ð³çíèõ öàðè íàõ ñóñï³ëüíîãî æèòòÿ. Âö³ëîìó, ö³ çíàííÿ
ìàþòü ïðà öþ âàòè íà âèÿâ ëåííÿ é óòâåð äæåííÿ ñîö³àëüíî-ïîë³òè÷ íèõ
ìåõàí³çì³â çì³öíåííÿ ñòàá³ëüíîñò³ ïîë³òè÷ íî¿ ñèñ òåìè, à ïàðà ëåëüíî
çàïîá³ãàòè ¿¿ ïîòåíö³éíî äåñ òðóê òèâ íèì âíóòð³øí³ì ïðî öå ñàì òà çîâí³øí³ì
âïëè âàì.
Ùî ñòîñóºòüñÿ äæå ðåëü íî¿ áàçè äîñë³äæåííÿ òàêîãî ñïðÿ ìó âàííÿ, òî òåçè
³ñòî ðèê³â-ìåòî äî ëîã³â òà äæå ðå ëîç íàâö³â ïðî íàïîâ íåí³ñòü ³ñòî ðè÷ íèõ äæå -
ðåë «íàâìèñ íèìè» ³ «íåíàâ ìèñ íèìè ñâ³ä÷åí íÿìè» (Ì. Áëîê41), «óÿâ ëåí -
íÿìè» (Ì. Ôóêî42), ïðî «íåòî òîæí³ñòü ³ñòî ðè÷ íîãî çì³ñòó ïàì ’ÿòêè» ¿¿
«³ñòî ðèêî-êóëü òóð íîìó çì³ñòó» (Þ. Àëåêñººâ, Í. Êðàâ ÷åíêî43) äàþòü íàì âñ³
ï³äñòàâè ó âèâ ÷åíí³ ãóìàí³òàð íîãî ìèíó ëîãî, ó ò. ÷. é ïðîÿâ³â ïîë³òè÷ íî¿
êóëü òóðè, çâåð íó òèñÿ äî óæå îïóáë³êîâà íèõ äæå ðåë – íàñàì ïå ðåä òèõ, ÿê³ ç
ïîãëÿäó ïîçè òèâ³ñòñüêî¿ ìåòî äî ëî㳿 äîñë³äæåííÿ ïî䳺âî¿ ³ñòî𳿠âèã ëÿ äàëè
ñóá’ºêòèâ íèìè, òåí äåíö³éíèìè, óïå ðåä æå íèìè àáî é ïðî ñòî «ïîðîæí³ìè»
(îñê³ëüêè íå ì³ñòèëè îïèñó ïîä³é, ôàêò³â ÷è, ïðè íàéìí³, íàòÿê³â ïðî íèõ), à
272
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
39 Àõèåçåð À. Ñ. Ðîñ ñèÿ: êðè òèêà èñòî ðè ÷åñ êîãî îïûòà (Ñîöè î êóëü òóð íàÿ äèíà -
ìèêà Ðîñ ñèè). – Ò. ²²: Òåî ðèÿ è ìåòî äî ëî ãèÿ. – Íîâî ñè áèðñê, 1998. – Ñ. 243.
40 Ãóäè ìåíêî Ä. Â. Ïîëè òè ÷åñ êàÿ êóëü òóðà Ðîñ ñèè: ïðå å ìñòâåí íîñòü ýïîõ //
Ïîëèñ (ïîëè òè ÷åñ êèå èññëå äî âà íèÿ). – 1994. – ¹ 2. – Ñ. 156.
41 Áëîê Ì. Àïîëîãèÿ èñòî ðèè... – Ñ. 38.
42 Ôóêî Ì. Ñëîâà è âåùè. Àðõåîëîãèÿ ãóìà íè òàð íûõ íàóê. – Ì., 1977. – Ñ. 461.
43 Àëåêñººâ Þ. Ì., Êðàâ ÷åíêî Í. Ì. Ïàì ’ÿòêè ³ñòî𳿠³ êóëü òóðè â ñó÷àñ íîìó
ñóñï³ëüñòâ³: ïðî áëåìè îõî ðîíè, çáå ðå æåííÿ, âèâ ÷åííÿ ³ âèêî ðèñ òàííÿ // Òåî ðå -
òè÷í³ ïðî áëåìè â³ò÷èç íÿ íî¿ ³ñòîð³¿, ³ñòîð³îãðàô³¿ òà äæå ðå ëîç íà âñòâà. – Ê.,
1993. – Ñ. 97.
òàêîæ òèõ, êîòð³ õî÷à é çàëó ÷à ëèñÿ äî íàóêî âîãî îá³ãó, àëå ó ïëî ùèí³ âèâ -
÷åííÿ íàÿâ íèõ òàì «íàâìèñ íèõ ñâ³ä÷åíü».
Çà êðè òåð³ºì ïîõîä æåííÿ äæå ðåëà, âèêî ðèñ òàí³ ó ïðî ïî íî âàí³é ðîáîò³,
óìîâíî ìîæíà ðîçä³ëèòè íà: à) àêòî âèé ìàòåð³àë: äîêó ìåí òàëüí³ äæå ðåëà,
ùî âèíèêëè âíàñë³äîê çàêî íî äàâ ÷î¿, ñóäî âî¿, àäì³í³ñòðà òèâ íî¿ ä³ÿëü íîñò³
äåð æàâ íèõ ³íñòè òóö³é öåí òðàëü íîãî é ì³ñöå âîãî ð³âí³â; á) ì³æäåð æàâíó,
îô³ö³éíó ³ ïðè âàòíó êîðåñ ïîí äåíö³þ, ó òîìó ÷èñë³ çâ³òè ïîñë³â, äîíîñè;
â) ³ñòî ðè÷í³ ïàì ’ÿòêè çàêî íî äàâ ÷îãî õàðàê òåðó; ã) äîêó ìåíòè ïóáë³öèñ òè÷ -
íîãî çì³ñòó: çàêëè÷í³ óí³âåð ñàëè, ëèñòè, ðîç ðà õî âàí³ íà ïóáë³÷íå ÷èòàííÿ,
àïîê ðèô³÷í³ ñòèë³çàö³¿ ïðî ìîâ ³ äîêó ìåíò³â âèäàò íèõ ³ñòî ðè÷ íèõ îñ³á, ñàòè -
ðè÷í³, ïîëåì³÷í³ é àëå ãî ðè÷í³ òâîðè, ò. çâ. «êîçàöüê³ ë³òîïèñè», ðóêî ïèñí³
çá³ðíèêè; ä) íàðà òèâí³ äæå ðåëà: ³ñòî ðè÷í³ òâîðè, äîêó ìåíòè ìåìó -
àðíî-ùîäåí íè êî âîãî õàðàê òåðó. Âö³ëîìó íàìè âèêî ðèñ òàí³ ò³ äîêó ìåíòè ÷è
¿õ óðèâêè, äå ñòðèæ íåì îðãàí³çàö³¿ çì³ñòó âèñ òóïຠîñîáà, ¿¿ ³íäèâ³äóàëüíå
ñïðèé íÿòòÿ, ¿¿ óÿâ ëåííÿ é ïåðå êî íàííÿ, îð³ºíòàö³¿ é ïîçèö³¿.
Ìåòî äî ëîã³÷í³ çàñàäè ðîáîòè ç äæå ðå ëàìè. Çâåð íóâ øèñü äî òåìè
«ïîë³òè÷íà êóëü òóðà», ³ñòî ðèê ñàìèì ïðåä ìå òîì äîñë³äæåííÿ îáèðຠíå
ïî䳿 – òðà äèö³éíèé îá’ºêò êëà ñè÷ íîãî ³ñòî ðè÷ íîãî äîñë³äæåííÿ, à
âíóòð³øí³é ñâ³ò ëþäèíè. Òîé îá’ºêò, ùî º ðåçóëü òà òîì «âçàºìî䳿 ³ âçàºìîâ -
ïëèâó» ëþäåé òà ³íøèõ ñîö³àëü íèõ ñóá’ºêò³â. À ÿê â³äîìî, «äîñë³äæó âàòè
âçàºìî䳿 âàæ÷å [í³æ ïî䳿]. Âçàºìîä³ÿ ì³íëèâà, ìèíóùà, âàæêî ï³ääàºòüñÿ
³íòåð ïðå òàö³¿, íåà äåê âàòíî â³äîá ðàæàºòüñÿ â äæå ðå ëàõ». Òàê, çîê ðåìà,
ñòâåð äæó þòü ³ñòî ðèêè-ìåòî äî ëîãè Î. Ìåäó øå âñüêà òà Ì. Ðóìÿí öåâà44.
Ïðà öþ þ÷è ç äæå ðåëü íèìè ìàòåð³àëàìè, ìè ïåðå äóñ³ì ðîçð³çíÿºìî äâà
ð³çíî âèäè ³ñòî ðè÷ íèõ ôàêò³â. Ïåð øèé – öå ôàêòè ³ñòî ðè÷ íî¿ ðåàëü íîñò³ – ò³,
ÿê³ ä³éñíî â³äáó âà ëèñÿ â ìèíó ëîìó. Äðó ãèé ð³çíî âèä – ôàêòè ³ñòî ðè÷ íî¿
ñâ³äîìîñò³ – ò³, ÿê³ í³êîëè íå â³äáó âà ëèñÿ, ïðîòå ñïðèé ìà þ ÷èñü òàêèìè,
âïëè âàëè íà ñâ³äîì³ñòü ³ ïîâåä³íêó ³ñòî ðè÷ íèõ ñóá’ºêò³â.
Äëÿ äîñë³äæåííÿ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè îäí³ é ³íø³ ìàþòü îäíà êîâî âàãîìå
çíà ÷åííÿ. Ñïðàâà ó òîìó, – ïîÿñíþº ðîñ³éñüêèé ³ñòî ðèê Ê. Ñîëîâéîâ, – ùî
ðåàëüí³ ôàêòè çáåð³ãàþòüñÿ ó ïàì ’ÿò³ íå ó âèã ëÿä³ ÿêî¿ñü «îá’ºêòèâ íî¿ äàí -
íîñò³», à ó âèã ëÿä³ ñóá’ºêòè çî âà íî¿ ³íòåð ïðå òàö³¿. ßê íàñë³äîê, ðåàëüí³
ôàêòè îáðîñ òà þòü âèäó ìà íèìè ðèñàìè é äåòà ëÿìè, à ôàêòè ñâ³äîìîñò³
«ñïðèé ìà þòüñÿ ÿê ðåàëüí³ñòü»45.
Òàêèì ôàê òîì ³ñòî ðè÷ íî¿ ñâ³äîìîñò³ áóëà, íàïðèê ëàä, «ïðè ñÿãà»
Áóòóðë³íà 1648 ð. ² õî÷à öå íå áóâ ðåàëü íèé ³ñòî ðè÷ íèé ôàêò, ïîñè ëàííÿ
ñòàð øèí íà íüîãî ÿê íà ðåàëüí³ñòü äëÿ íàñ äóæå âàãîì³, áî íåäâîç íà÷íî
çàñâ³ä÷ó þòü îð³ºíòàö³¿ íà äîãîâ³ðí³ñòü, íà ïàðè òåòí³ñòü âçàºìèí.
Ïî-äðóãå, äæå ðåëà, ùî ì³ñòÿòü îáìå æåíó ³íôîð ìàö³þ ïðî ïî䳿, ìîæóòü
áóòè ïåðåïîâ íåí³ «íåíàâ ìèñ íèìè ñâ³ä÷åí íÿìè», ïðè äàò íèìè äëÿ âèâ ÷åííÿ
273
Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà åë³òè Óêðà ¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè
44 Èñòî÷ íè êî âå äå íèå: Òåî ðèÿ. Èñòî ðèÿ. Ìåòîä. Èñòî÷ íèêè Ðîñ ñèé ñêîé èñòî -
ðèè. – Ì., 1998. – Ñ. 33.
45 Ñîëîâüåâ Ê. À. Âëàñ òè òåëè è ñóäüè. Ëåãè òè ìà öèÿ ãîñó äà ðñòâåí íîé âëàñòè â
Äðåâ íåé è Ñðåä íå âå êî âîé Ðóñè. ²Õ–² ïîëî âèíà ÕV â. – Ì., 1999. – Ñ. 22-25.
ãóìàí³òàð íîãî ìèíó ëîãî. Çàöèòóºìî äëÿ ïðè êëàäó óðè âîê ç ëèñòà íàêàç íîãî
ãåòü ìàíà ß. Ëèçî ãóáà äî ëóáåí ÷àí ïî÷àòêó 1670 ð.: «…Õàé öàð ìîñ êî -
âñüêèé, êîðîëü ïîëüñüêèé, ÿê ìîíàðõè õðèñ òè ÿíñüê³, áóäóòü ñîá³ çäî ðîâ³, à
âàì ç íàìè ì³æ ñîáîþ äëÿ ÷îãî ð³çíè òèñÿ? Òèì á³ëüøå, êîëè âîíè ìîíàð -
õàìè áóäó÷è, ïðî çàñïîêîºííÿ äåð æàâ ñâî¿õ ì³æ ñîáîþ äîìîâ ëÿ þòüñÿ, íàëå -
æèòü ³ íàì íå ðîçä³ëÿþ ÷èñü, àëå ñï³ëüíî âñ³ì ïðî çì³öíåííÿ ñâî¿õ
âîëü íîñ òåé ³ ïðî çàñïîêîºííÿ ñâ â³ò÷èçíè Óêðà¿íè äáàòè»46.
Îòæå, ó íàâå äåí³é öèòàò³ ìîæíà âèä³ëèòè ø³ñòü îð³ºíòàö³é: íà ïîë³òè÷íó
îêðåì³øí³ñòü ³ ïîë³òè÷íó ñóá’ºêòí³ñòü; íà âîëü íîñò³ ÿê ¿õ ñèì âîë; íà ñïðèé -
íÿòòÿ Óêðà¿íè ÿê ³ò÷èçíè ó íàö³îíàëü íîìó ðîçóì³íí³ öüîãî ïîíÿòòÿ; íà
ñïîê³é ÿê ìåòó ïîë³òè÷ íî¿ ä³ÿëü íîñò³; íà ìîíàðõ³â ÿê ïîë³òè÷ íèõ ñóá’ºêò³â,
ùî ïîâ’ÿ çàí³ ç ³íòå ðå ñàìè ñâî¿õ äåð æàâ, àëå íå Óêðà¿íè; íà ñêîí -
ñîë³äîâàí³ñòü ³ ñîáîðí³ñòü.
Öåé äàëåêî íå íàé ïî øè ðåí³øèé ïðè êëàä äåìî íñòðóº, ùî âñå î õîï íèé
îïèñ óñ³õ áåç âèê ëþ ÷åííÿ îð³ºíòàö³é, ïîä³áíèé äî òîãî, ÿêîãî âèìàãຠïîçè -
òèâ³ñòñüêèé ï³äõ³ä ó âèâ ÷åíí³ ôàêò³â ïî䳺âî¿ ³ñòîð³¿, òóò íåìîæ ëè âèé. Àäæå
ê³ëüê³ñòü êîí êðåò íèõ ïðîÿâ³â ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè, ÿê³ íàïîâ íþ þòü äîêó -
ìåíòè, ïðàê òè÷íî íåâè ÷åð ïíà.
Òîìó, íàïðèê ëàä, çãà äó âà íèé íàìè Å. ʳíàí íàìàãàºòüñÿ íå çâ’ÿ çó âàòè
ñåáå ïîñè ëàí íÿìè íà ÿê³ñü êîí êðåòí³ ôàêòè, âèõî äÿ÷è, î÷å âèäíî, ç òîãî, ùî
÷èòà÷-ñïåö³àë³ñò îçíà éîì ëå íèé ç êîð ïó ñîì äæå ðåë, à íåñïåö³àë³ñò ìຠïðî -
ñòî â³ðèòè àâòî ðîâ³. Ìè æ íàìàãàºìîñÿ éòè âñë³ä çà ². Ëèñÿ êîì-Ðóä íèöü êèì,
êîò ðèé ó ñâî¿õ óçà ãàëü íåí íÿõ ïðàã íóâ «íå âèõî äèòè ïîçà ìåæ³ òîãî, ùî
ìîæíà ïåðåâ³ðèòè åìï³ðè÷íî». Àëå ùîá åìï³ðè÷íà ïåðåâ³ðêà íå çàòÿ ãó âà -
ëàñÿ äî áåç êî íå÷ íîñò³, ìè ìóñèìî âèáè ðàòè íàé õà ðàê òåðí³øå, íàé òè ïîâ³øå.
Ïî-òðåòº, îäíèì ç ãîëîâ íèõ ìåòî äî ëîã³÷íèõ ïèòàíü ó äîñë³äæåíí³ íàøî¿
òåìè ââàæàºìî ïðî áëåìó ñï³ââ³äíî øåííÿ çàãàëü íî ñóñï³ëüíîãî òà ïðè âàò -
íîãî, îêðåì³øíîãî. Îñê³ëüêè ìè ñõèëüí³ ðîç ãëÿ äàòè êóëü òóðó ÿê ñïîñ³á
ñîö³àëü íîãî æèòòÿ, ùî îá’ºäíóº âñ³ âèäè ëþäñüêî¿ ä³ÿëü íîñò³ é
ïîçàá³îëîã³÷íî âèðîá ëåí³ ìåõàí³çìè ¿õ ðåãó ëþ âàííÿ, çàáåç ïå ÷ó þ þ÷è
ºäí³ñòü ïîä³ëåíîãî ñóñï³ëüñòâà, òî äëÿ íàñ ïðî ÿ âàìè ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè º
òå, ùî ïðàöþº íà çì³öíåííÿ, à íå ðóé íó âàííÿ ñóñï³ëüñòâà. Çðåø òîþ, çàçèð -
íåìî äî áóäü-ÿêîãî ï³äðó÷ íèêà, ñëîâ íèêà, åíöèê ëî ïå䳿, ³ ìè çíàé äåìî òàì
ïåðå êîí ëèâ³ äîêàçè òîãî, ùî êóëü òóðà – ÿâèùå ñîö³àëüíå ³ âèêîíóº ó
ñóñï³ëüñòâ³ ôóíêö³þ ³íòåã ðàëüíó.
Ñàìå òàêèé ï³äõ³ä áóâ õàðàê òåð íèé äëÿ Â. Ëèïè íñüêîãî – ïåð øîãî â³ò÷èç -
íÿ íîãî ³íòåð ïðå òà òîðà ïîíÿòòÿ «ïîë³òè÷íà êóëü òóðà». Âèç íà þ÷è, ùî «òâî -
ðîì ³ñòî𳿠ºñòü îäíà êîâî ÿê ³ òå, ùî ºäíຠëþäåé, òàê ³ òå, ùî ¿õ ðîç’ºäíóº»,
â÷å íèé íàïî ëÿ ãàâ: êîëè äîâî äèòüñÿ âåñòè ìîâó ïðî ïåâ íèé, ÿê³ñíî âèç íà ÷å -
íèé, «ëþäñüêèé êîëºêòèâ», òî éîãî ñë³ä ðîç ãëÿ äàòè ÿê ðåçóëü òàò «³ñòî ðè÷ -
274
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
46 Àêòû ÞÇÐ. – Ò. 9. – ÑÏá., 1877. – Ñ. 183.
íîãî íàðîñ òàííÿ ³ ðîç âèòêó... ³ìåííî êîíñòðóê òèâ íèõ, à íå äåñ òðóê òèâ íèõ,
³ìåííî îðãàí³çóþ ÷èõ, à íå ðóé íó þ ÷èõ ïîë³òè÷ íèõ âàð òîñ òåé»47.
Çâè ÷àéíî, ùî òàêèé ï³äõ³ä äî ðîçóì³ííÿ ñóò íîñò³ êóëü òóðè ìîæå âèê ëè -
êàòè íàð³êàííÿ ñòî ñîâíî òåí äåíö³éíîñò³ ÿê ó ï³äáîð³ ôàêò³â, òàê ³ ó ¿õ âèò ëó -
ìà ÷åíí³. Ç öüîãî ïðè âîäó çàçíà ÷èìî, ùî áóäü-ÿêîìó ñóñï³ëüñòâó ïðè òà ìàíí³
ïðî ÿâè, ÿê³ ñóïåðå÷àòü óñòà ëå íèì ñóñï³ëüíî çíà ÷ó ùèì ïîë³òè÷ íèì íîð ìàì ³
ö³ííîñ òÿì, ïðà öþ þòü ÿê ÷èí íèêè äåñ òàá³ë³çàö³¿ ïîë³òè÷ íîãî æèòòÿ,
äåç³íòåã ðàö³¿ ñóñï³ëüñòâà. Àëå öå âæå îêðåìà òåìà äëÿ äîñë³äæåíü
êîíòðêóëü òóðè48.
Ïî-÷åò âåðòå, âèâ ÷åííÿ êîí êðåò íèõ ïîë³òèêî-êóëü òóð íèõ îð³ºíòàö³é òà
ïîçèö³é âèìàãຠâ³ä äîñë³äíèêà ÷³òêîãî âèç íà ÷åííÿ ùîäî ïðî áëåìè ïðàâ äè -
âîñò³ âèñ ëîâ ëþ âà íîãî ïðåä ñòàâ íè êàìè óêð à¿íñüêî¿ ïîë³òè÷ íî¿ åë³òè ÷è
êîíòðåë³òè. Íàï ðèê ëàä, íàñê³ëüêè ùèðèìè áóëè Ï. Ñóõî⳺íêî, ². Áðþ õî âåöü êèé,
Þ. Õìåëü íèöü êèé çà òðåòü îãî ãåòü ìà íó âàííÿ, ïîëêîâ íèê Ð. Äìèò -
ðàøêî-Ðàé÷à òà ³íø³ ïîë³òè÷í³ ä³ÿ÷³ Óêðà¿íè-Ãåòü ìàí ùèíè ó ñâî¿õ ïîë³òè÷ -
íèõ îö³íêàõ, çàÿ âàõ, çàêëè êàõ, çóìîâ ëå íèõ òèìè ÷è ³íøèìè îáñòà âè íàìè,
ðîç ðà õî âà íèõ íà âèÿâ òèõ ÷è ³íøèõ ñóñï³ëüíî çíà ÷ó ùèõ ÷åñ íîò, ÿêîñ òåé, ³ ÷è
ìîæíà, íå ç’ÿ ñó âàâøè öüîãî, çàëó ÷àòè ¿õ äî àíàë³çó ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè.
Ó êîí òåêñò³ ñïðÿ ìî âà íîñò³ äîñë³äæåííÿ ââàæàºìî çà äîïóñ òèìå àáñòðà ãó -
âà òèñÿ â³ä ïèòàííÿ ùèðîñò³ âèñ ëîâ ëþ âà íîãî. Çîñå ðåä æåííÿ óâàãè íà íüîìó
ëèøå â³ääà ëÿ òèìå íàñ â³ä çàÿâ ëå íîãî ïðåä ìåòà íàóêî âîãî ïîøóêó.
Ñóñï³ëüñòâîç íàâö³ óæå äàâíî ³ òâåðäî âèç íà ÷è ëèñÿ ó äàíîìó ïèòàíí³. Çîê -
ðåìà, â³äîìèé ïîëüñüêèé ñîö³îëîã ª. Âÿòð ç öüîãî ïðè âîäó êàæå òàê:
«Ïîçèö³¿ íå ï³ääà þòüñÿ áåç ïî ñå ðåä íüîìó ñïîñ òå ðå æåííþ. Òå, ùî ìè
ìîæåìî ñïîñ òåð³ãàòè, – öå ëèøå ïåâí³ çîâí³øí³ ìàí³ôåñ òàö³¿, ïðåä ñòàâ ëåí³
àáî ñëî âåñ íèìè (âåð áàëü íèìè), àáî ³íøèìè (íåâåð áàëü íèìè) ïðî ÿ âàìè
ïîçèö³é. ²íàêøå êàæó÷è, ìè ðîáèìî âèñ íî âîê ïðî íàÿâí³ñòü ïîçèö³é îïè ðà -
þ ÷èñü íà òå, ùî ëþäè êàæóòü (âåð áàëüí³ ïðî ÿâè), àáî íà òå, ÿê âîíè ä³þòü
(íåâåð áàëüí³ ïðî ÿâè)»49. Íàñê³ëüêè âîíè áóëè ïðàâ äèâ³, äóæå âàãîìî çíàòè,
íàïðèê ëàä, á³îãðà ôàì êîí êðåò íîãî ïîë³òè÷ íîãî ä³ÿ÷à. Àëå ó âèâ ÷åíí³
ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè óñüîãî ñòàð øè íñüêîãî çàãàëó íà ïåðåäí³é ïëàí âèñ -
òóïຠïîòðåáà ïðî à íàë³çóâàòè ò³ ö³ííîñò³ é íîðìè, äî ÿêèõ àïå ëþ âàëè
ïîë³òè÷í³ ä³ÿ÷³, âèÿâ ëÿ þ÷è òàêèì ÷èíîì ñóòí³ñí³ ðèñè ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè
ñâ âåðñòâè, õî÷à é íå ñâî¿ îñî áèñò³ñí³. Ç’ÿ ñó âàííÿ òîãî, ùî êîí êðåò íèé
ïîë³òèê äóìàâ ç ïðè âîäó íèì æå âèñ ëîâ ëþ âà íîãî, â³äñòóïຠòóò íà äðó ãèé
ïëàí.
Ó äàíîìó ï³äõîä³ ìîæíà îïåð òèñÿ íà äóìêó Ì. Áëîêà ñòî ñîâíî òâîð³â íàé -
ìà íèõ ïàì ôëå òèñò³â ðàí íüîãî íîâîãî ÷àñó, á³ëüøå çàö³êàâ ëå íèõ ó âèñî êèõ
275
Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà åë³òè Óêðà ¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè
47 Ëèïè íñüêèé Â. Íàö³îíàëüíà àðèñ òîê ðàò³ÿ // Êîí ñåð âà òèçì: Àíòîëîã³ÿ. –
Ê., 1998. – Ñ. 252.
48 ʳíàí Å. Òðà äèö³¿ ìîñ êî âñüêî¿ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè. – Ñ. 89; Õîðó -
æåíêî Ê. Ì. Êóëü òó ðî ëî ãèÿ. Ýíöèê ëî ïå äè ÷åñ êèé ñëî âàðü. – Ðîñ òîâ-íà-Äîíó,
1997. – Ñ. 217.
49 Âÿòð Å. Ñîöè î ëî ãèÿ ïîëè òè ÷åñ êèõ îòíî øå íèé. – Ì., 1979. – Ñ. 388.
çàðîá³òêàõ, í³æ ó ðîç âèòêó âèêî ðèñ òî âó âà íèõ ³äåé. «Òèì êðàùå äëÿ íàñ, –
çàïåâíÿº ³ñòî ðèê, – àäæå ìè âèâ÷àºìî ïî÷óòòÿ, ùî âîëîä³ëè ñóñï³ëüñòâîì, à
ö³ ïðî ôåñ³îíàëè ïðî ïà ãàíäè, çâè ÷àéíî, ç îñîá ëè âèì çàâçÿò òÿì âäà âà ëèñÿ
ñàìå äî òèõ àðãó ìåíò³â, íà ÿê³ íàéá³ëüø æâàâî ðåà ãó âàëè ÷èòàöüê³ ìàñè»50.
Ïî-ï’ÿòå, çâåð íóâ øèñü äî âèâ ÷åííÿ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè ïîë³òè÷ íî¿ åë³òè
XVI²-XVI²² ñò., ìè íàøòîâõóºìîñÿ íà ïðî áëåìó âèáîðó ð³âíÿ äîñë³äæåííÿ.
À öå ìîæå áóòè ÿê ì³êðî-, òàê ³ ìàê ðîð³âåíü. Òîáòî, ð³âåíü îð³ºíòàö³é àáî
êîí êðåò íî¿ ëþäèíè, àáî ö³ëîãî ñòàíó.
×åðåç íåìîæ ëèâ³ñòü çàñòî ñó âàòè ð³çíî ìàí³òí³ ìåòîäè îïè òó âàííÿ, ÷åðåç
íåïîâ íîòó êîì ïëåêñó äæå ðåë, ³ñòî ðèêè ïðî ñòî çìó øåí³ ïî÷è íàòè ñâî¿
äîñë³äæåííÿ ç ìàê ðîð³âíÿ. Öå íàì äîç âî ëÿ þòü ðîáèòè é òåî ðå òè÷í³ óçà ãàëü -
íåííÿ À. Òîéíá³, ÿêèé íàãîëîøóº: äëÿ òîãî «ùîá çðî çóì³òè ÷àñ òêîâå, ìè
ìóñèìî ïåðø çà âñå çîñå ðå äèòè óâàãó íà ö³ëîìó». Íàø³ óêðà¿íñüê³
äîñë³äíèêè â îáëàñò³ ñîö³àëü íî¿ ô³ëîñîô³¿ òåæ ñòâåð äæó þòü, ùî êîæ íèé
ñîö³àëü íèé ñóá’ºêò çàâæäè ïîºäíóº ó ñîá³ õàðàê òå ðèñ òèêè îáîõ âêà çà íèõ
ð³âí³â ³ òîìó ïîñòຠ«ÿê îñîáà â ñóñï³ëüñòâ³ ³ ÿê ñóñï³ëüñòâî â îñîá³».
Òàêèì ÷èíîì, ñêà çàíå ãåòü ìà íàìè, ïîëêîâ íè êàìè ö³ëêîì âèï ðàâ äàíî
ìîæíà ðîç ãëÿ äàòè ÿê ìàí³ôåñ òàö³¿ â³ä ³ìåí³ ñòàð øè íñüêîãî çàãàëó. Äàíèé
ìåòî äî ëîã³÷íèé ï³äõ³ä âèêî ðèñ òîâóº, íàïðèê ëàä, Ð. Àðîí ó ïðàö³ «Ìèð ³
â³éíà ì³æ íàö³ÿìè»: «Ñîö³îëî ãàì, a fortiori (òèì á³ëüøå. – ëàò.) ³ñòî ðè êàì
çàâæäè áóëî â³äîìî, ùî ìîíàðõ, ÿêèé ïðè éìຠð³øåííÿ, êåð³âíèê äåð æàâè
÷è óðÿäó æèâå â îòî ÷åíí³ ðàä íèê³â, ïðè äâîð íèõ ³ ì³í³ñòð³â ³ ñàìîñò³éíèõ
ð³øåíü íå ïðè éìàº. Îäí³ îñîáè òà îðãàíè óïðàâë³ííÿ íàä à þòü éîìó ³íôîð -
ìàö³þ, ³íø³ îñîáè òà îðãàíè âèêî íó þòü àáî ïåðå êðó ÷ó þòü éîãî íàêàçè. Ùå
ê³ëüêà ñòîë³òü òîìó ôàâî ðèòêè (àáî ôàâî ðèòè) ÷àñòî ââà æà ëèñÿ íàòõíåí íè -
êàìè âîëî äàðÿ, ïðîòå ³ñòî ðèêè íå âàãà þ ÷èñü, ãîâî ðèëè ïðî ïîë³òèêó
«Ôðàíö³¿» ÷è «Àíã볿» íåìîâáè ö³ ö³ëîñò³ ïîä³áí³ äî ëþäåé ³ ÷èíÿòü òàê, ÿê
âîíè»51. Çàâåð øó þ÷è äàíå ïèòàííÿ, ñë³ä âêà çàòè é íà òå, ùî âñ³ ñó÷àñí³
ñîö³îëîã³÷í³ é ïîë³òîëîã³÷í³ êîí öåïö³¿ ë³äåðñòâà âèõî äÿòü ç òèõ òåî ðå òè÷ íèõ
çàñàä, ùî ë³äåð, ç îãëÿäó íà ñâî¿ ôóíêö³¿, íå ìîæå íå â³äîá ðà æàòè ïîòðåá òà
íàñòðî¿â òèõ ñèë, ÿê³ éîãî ë³äåðîì âèç íàëè52.
Ïî-øîñòå. Äîñë³äæó þ÷è ïîë³òè÷íó êóëü òóðó, íåîáõ³äíî îáîâ’ÿç êîâî
áðàòè äî óâàãè é òå, ùî âîíà ìຠäâà ñïî ñîáè ³ñíó âàííÿ: áóòòÿ òà ³íîáóòòÿ,
òîáòî ³ñíó âàííÿ ó ÿêîñò³ ³äåàëü íîãî àáî ïîòåíö³éíîãî áóòòÿ. Çà óìîâè
ïîñò³éíîãî ³íêîð ïî ðà òèâ íîãî òèñêó ç áîêó åë³ò êðà¿í ìîíàðõ³â-ïðî òåê òîð³â
óêðà¿íñüê³ ñòàð øèíè äàëåêî íå çàâæäè ìàëè ìîæ ëèâ³ñòü âèÿâ ëÿòè ñâî¿
ïîë³òèêî-êóëü òóðí³ îð³ºíòàö³¿. Äóæå ÷àñòî ¿ì äîâî äè ëîñÿ ñâ³äîìî ïðè õî âó -
âàòè ¿õ. Íàï ðèê ëàä, ñâîãî ÷àñó Ï. Ïîëó áî òîê âèìà ãàâ â³ä ñòàð øèíè, «íå
276
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
50 Áëîê Ì. Êîðîëè-÷óäîò âîðöû. – Ì., 1998. – Ñ. 478.
51 Àðîí Ð. Ìèð ³ â³éíà ì³æ íàö³ÿìè. – Ê., 2000. – Ñ. 10.
52 ϳ÷à Â. Ì., Õîìà Í. Ì. Ïîë³òîëîã³ÿ. – Ê., Ëüâ³â, 2001. – Ñ. 220-222, 224; Äìèò -
ðåíêî Ñ. Ï. Ïîë³òè÷íà åë³òà ³ ïîë³òè÷íå ë³äåðñòâî // Ïîë³òîëîã³ÿ / çà ðåä.
Î. Â. Áàáê³íî¿, Â. Ï. Ãîð áà òåíêà. – Ê., 1998. – Ñ. 304; Ïîë³òîëîã³÷íèé åíöèê ëî -
ïå äè÷ íèé ñëîâ íèê. – Ê., 1997. – Ñ. 187.
âèõîï ëþ þ ÷èñü ïîïå ðåä ñâàòè ãàðÿ÷å», ïîâî äè òèñÿ «ïîë³òè÷íî ³ îáäó ìàíî»,
â³äðÿä æà þ÷è ¿õ íà ïåðå ãî âîðè ç óïðà âè òå ëÿìè ïî÷å ïñüêîãî ìàºòêó Î. Ìåí -
øè êîâà äëÿ óòî÷ íåííÿ ìåæ éîãî íîâèõ âîëîä³íü ó Ãåòü ìàí ùèí³. Ñòàð øè íàì
äîâî äè ëîñÿ ìèðè òèñÿ ç ïðè ñóòí³ñòþ â óêð à¿íñüêèõ ì³ñòàõ ðîñ³éñüêèõ çàëîã
òà âîºâîä, íàä àí íÿì îêðå ìèì ðîñ³éñüêèì óðÿ äîâ öÿì ìàºòê³â ³ ò. ä. ² âñå öå
íåçâà æà þ÷è íà òâåðäó ïîçèö³þ ùîäî óòâåð äæåííÿ ìîíî ïîëüíî ïðîâ³äíîãî
ñòà íî âèùà ó âñ³õ ñôå ðàõ ñóñï³ëüíîãî æèòòÿ.
Òàêà ÿâíà ñóïåðå÷í³ñòü ì³æ áóò òÿì òà ³íîáóò òÿì ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè
åë³òè Ãåòü ìàí ùèíè ìîæå áóòè ñï³ââ³äíå ñåíà ëèøå ç ïåð ñïåê òèâ íèìè é
ïîòî÷ íèìè ö³ëÿìè ôóíêö³îíó âàííÿ ïîë³òè÷ íîãî îðãàí³çìó Óêðà¿íè-Ãåòü -
ìàí ùèíè. Çàðàäè ê³íöå âî¿ ìåòè, ÿêà âèç íà ÷à ëàñÿ ïîë³òèêî-êóëü òóð íèìè
ö³ííîñ òÿìè, ñòàð øèíè ãîòîâ³ áóëè âäà âà òèñÿ äî ìàíåâ ðó âàííÿ, ñâ³äîìîãî
îáìå æåííÿ ïðîÿâ³â òèõ ÷è ³íøèõ îð³ºíòàö³é ó ïîòî÷ íîìó ïîë³òè÷ íîìó
æèòò³. Ó ÷³òêî îêðåñ ëåí³é â³äâåðò³é ôîðì³ âîíè ðåàë³çîâó âà ëèñÿ, ÿê ïðà -
âèëî, ó êðè çî âèõ ñèòóàö³ÿõ, òîä³, êîëè ïðè ñòî ñî âó âà òèñÿ, éòè íà êîì ïðîì³ñ
íå áóëî í³ÿêî¿ çìîãè, àáî êîëè, çà óìîâ â³äêðè òî¿ áîðîòüáè, ñàìå ó
ïîë³òèêî-êóëü òóð íèõ îð³ºíòàö³ÿõ, ö³ííîñ òÿõ òà íîð ìàõ ïðåä ñòàâ íèêè åë³òè
øóêàëè óçà êî íåííÿ ñâî¿ì ïîë³òè÷ íèì àêö³ÿì.
ßêùî æ íå âðà õî âó âàòè, ùî êð³ì ðåàëü íîãî áóòòÿ ïîë³òèêî-êóëü òóðí³
îð³ºíòàö³¿ òðè âà ëèé ÷àñ ìîæóòü ³ñíó âàòè íà ð³âí³ ³íîáóòòÿ – ïîòåíö³éíîãî
áóòòÿ, òî òîä³ íåìຠí³ÿêî¿ çìîãè ïîÿñ íèòè, ÷îìó ï³ñëÿ ðîê³â ³ äåñÿ òèë³òü
ìîâ ÷àíêè ñòàð øèíè çíîâó ³ çíîâó ïðàã íóëè ðîç øè ðèòè ìåæ³ àâòî íî쳿
Óêðà¿íè-Ãåòü ìàí ùèíè, ÿê öå ñòà ëîñÿ, íàïðèê ëàä, ó ãðóäí³ 1763 ð. íà ñòàð -
øè íñüêîìó Ç’¿çä³, äå áóëî ï³äíÿòî ïèòàííÿ ïðî óêëà äåííÿ äîãî âîðó ì³æ
ãåòü ìà íîì òà ìîíàð õîì çã³äíî ïðàê òèêè, ÿêó çàïî ÷àò êó âàëè Áîã äàí
Õìåëüíèöüêèé òà Îëåêñ³é Ìèõàé ëî âè÷; ïðî â³äíîâ ëåííÿ âèáîð³â ãåòü -
ìàíà óêðà¿ íöÿìè, ç íàñòóï íèì ï³äòâåð äæåí íÿì ìîíàð õîì ðåçóëü òàò³â
âèáîðó, ïðî çàñíó âàííÿ Òðè áó íàëó, Ñåéìó, ïðî âèâå äåííÿ ç Óêðà¿íè
ðîñ³éñüêèõ â³éñüêî âèõ, ïîâåð íåííÿ óêð à¿íñüêîìó íàðî äîâ³ áîðã³â, â³äíîâ -
ëåííÿ êîð äîí³â, ìèò íèöü, ïîâåð íåííÿ Ãåòü ìàí ùèí³ âòðà ÷å íèõ òåðè òîð³é
òà ³í.
Ïåðå êî íàí³, ùî, äîñë³äæó þ÷è ïîë³òè÷íó êóëü òóðó, ñë³ä âèõî äèòè ç òåçè
Þ. Ëîò ìàíà. «Ñóòí³ñòü êóëü òóðè òàêà, – ñòâåð äæó âàâ â³í, – ùî ìèíóëå â í³é,
íà â³äì³íó â³ä ïðè ðîä íîãî ïðîò³êàííÿ ÷àñó, íå «éäå ó ìèíóëå», òîáòî íå
çíèêàº. Ô³êñó þ ÷èñü ó ïàì ’ÿò³ êóëü òóðè, âîíî çäî áóâຠïîñò³éíå, õî÷à ³
ïîòåíö³éíå áóòòÿ. Ïàì ’ÿòü æå êóëü òóðè áóäóºòüñÿ íå ò³ëüêè ÿê ñõî âèùå
òåêñò³â, àëå ³ ÿê ïåâ íèé ìåõàí³çì ïîðîä æåííÿ»53. Ïîä³áíèì ÷èíîì ôîð -
ìóëþº ³ ª. Âÿòð: êóëü òóðà – «öå ìèíóëå, ùî æèâå â ñüî ãî äåíí³».
Ñïðèé íÿòòÿ êóëü òóðè ÿê â³äíîñíî ñò³éêîãî ÿâèùà ï³äòâåð äæó þòü ³ âèñ -
íîâêè Ï. Ì. Ñàñà, çîê ðåìà ïðî òå, ùî «ö³íí³ñíà ï³äîñ íîâà êîçàöü êèõ «ïðàâ»,
«ñâî áîä» ³ «âîëü íîñ òåé» ê³íöÿ XVI – ïåð øî¿ ïîëî âèíè XVI² ñò. ó ñâî¿é
277
Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà åë³òè Óêðà ¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè
53 Ëîò ìàí Þ. Ì., Óñïåí ñêèé Á. À. Ðîëü äóàëü íûõ ìîäå ëåé â äèíà ìèêå ðóñ ñêîé
êóëü òóðû (äî êîíöà ÕV²²² âåêà) // Óñïåí ñêèé Á. À. Èçáðàí íûå òðóäû. – Ò. ²:
Ñåìè î òèêà èñòî ðèè. Ñåìè î òèêà êóëü òóðû. – Ì., 1996. – Ñ. 370.
îñíîâ³ çáå ðåã ëàñÿ â ïîë³òè÷ íèõ îð³ºíòàö³ÿõ óêð à¿íñüêîãî êîçàö òâà äðó ãî¿
ïîëî âèíè XVI²² ñò.».
Ïî-ñüîìå, âèç íàííÿ òîãî, ùî âèîê ðåì ëåí³ íàìè ïîë³òèêî-êóëü òóðí³
îð³ºíòàö³¿ äàëåêî íå çàâæäè ³ íå îáîâ’ÿç êîâî â ïîâí³é ì³ð³ çíà õî äèëè ñâîþ
ðåàë³çàö³þ ó êîí êðåòíî³ñòî ðè÷í³é ïðàê òèö³, í³ â ÿêîìó âèïàäêó äëÿ íàñ íå
îçíà÷ຠâòðàòè äàíîþ òåìîþ ñâ ãíî ñå î ëîã³÷íî¿ çíà ÷ó ùîñò³. Íàâ ïàêè. Ìè
ïîãîäæóºìîñÿ ç ïîãëÿ äàìè òèõ äîñë³äíèê³â, êîòð³ ââà æà þòü, ùî
íåðåàë³çîâàí³ ³ñòî ðè÷í³ ìîæ ëè âîñò³ çîâñ³ì áåçï³äñòàâíî ³ãíî ðó âà ëèñÿ ³
ñóñï³ëüñòâîç íàâ öÿìè, ³ ïîë³òèêàìè-ïðàê òè êàìè, à ç íèìè – é ³ñòî ðè êàìè54.
Àäæå ñèñ òåìíå áà÷åííÿ ºäèíî¿ êàð òèíè ñâ³òó ïåðå äáà÷ຠ³ âèìîãó âðà õî âó -
âàòè âñ³ ñòî ðîíè áóòòÿ, à îòæå é íåáóòòÿ, àáî ³íîáóòòÿ.
Ïîò ðåáà ³ íàâ³òü îáîâ’ÿ çîê ³ñòî ðèê³â âèâ ÷àòè âñ³ áåç âèê ëþ ÷åííÿ ïðî ÿâè
áóòòÿ â ìèíó ëîìó çóìîâ ëþ þòüñÿ òèì, ùî â ³ñòî𳿠䳺 ñîö³àëü íèé ñóá’ºêò. À
â³í, çà âèç íà ÷åí íÿì ñó÷àñ íèõ íàóêîâö³â, º ñâ³äîìèì àãåí òîì âëàñ íî¿ ä³ÿëü -
íîñò³. Öå îçíà÷àº, ùî ïåðø í³æ ä³ÿòè, â³í ìîäåëþº ó ñâ³äîìîñò³ ê³ëüêà
âàð³àíò³â âëàñ íî¿ ïîâåä³êè, íàìà ãà þ ÷èñü ïåðå äáà ÷èòè ¿¿ íàñë³äêè, à ïîò³ì
îáèðຠç íèõ îäèí, ÿêèé ³ âò³ëþº ó ðåàëü íîìó ³ñòî ðè÷ íîìó ïðî öåñ³. Ïîêè ùî
³ñòî ðèêè ïðàê òè÷íî âèïóñ êà þòü ç ïîëÿ ñâîãî çîðó âêà çàí³ îñîá ëè âîñò³ ó÷àñ -
íèê³â ñóñï³ëüíîãî æèòòÿ ³ ñóäÿòü ïðî ³ñòî ðè÷ íîãî ñóá’ºêòà âèê ëþ÷íî çà òèì,
ëèøå îäíèì ç ìîæ ëè âèõ, âàð³àíòîì ïîâåä³íêè, ÿêèé áóâ îáðà íèé ³ ðåàë³çàö³ÿ
ÿêîãî ñòàëà ³ñòî ðè÷ íèì ôàê òîì. Àëå ÷è äîñ òàò íüî öüîãî äëÿ õàðàê òå ðèñ òèêè
³ñòî ðè÷ íîãî ñóá’ºêòà, êîò ðèé, ïåðåä òèì, ÿê ä³ÿòè, ìàâ ïåðåä ñîáîþ ö³ëå
â³ÿëî, íàá³ð ìîæ ëè âîñ òåé: ðåàë³çîâà íèõ, íåðåàë³çîâà íèõ (õî÷à é ñïðèé íÿ òèõ
òîä³ ö³ëêîì ðåàëü íèìè), âðåøò³, òèõ, ùî ìàëèñÿ íà óâàç³, àëå óÿâ ëÿ ëèñÿ
íåðå àëü íèìè55.
Ùîá êðàùå çðî çóì³òè, êèì áóëè ò³ ÷è ³íø³ ó÷àñ íèêè ³ñòî ðè÷ íèõ ïîä³é,
ïðî öåñ³â, é äàòè ¿ì îá’ºêòèâíó õàðàê òå ðèñ òèêó, ìè ìàºìî âðà õî âó âàòè íå
ëèøå ðåàë³çîâàí³ íèìè ìîæ ëè âîñò³, àëå é ò³, ÿê³ âîíè ìàëè íà óâàç³, îäíàê íå
âò³ëèëè. Ñïîä³âàºìîñÿ, ùî â ö³é ñïðàâ³ ó ïðè ãîä³ ñòàíå é âèâ ÷åííÿ
ïîë³òèêî-êóëü òóð íèõ îð³ºíòàö³é.
Ïî-âîñ üìå, ³ñòî ðè÷íà ðîçâ³äêà, îðãàí³çîâàíà çà òåìà òè÷ íèì ïðè íöè ïîì,
äî òîãî æ ç âèêî ðèñ òàí íÿì çíàíü ñîö³àëüíî-ãóìàí³òàð íèõ íàóê, äëÿ
äîñë³äíèêà íåáåç ïå÷íà òèì, ùî ìîæå ñïî êó ñèòè éîãî äî êîíñòðó þ âàííÿ, çà
278
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
54 Çãàäàºìî, ÿê Â. Á. Àíòîíîâè÷, âèâ³âøè òåçó, ùî ïðîâ³äíîþ ³äåºþ óêð -
à¿íñüêîãî íàðîäó áóâ «ïðè íöèï â³÷åâèé, ïðè íöèï øèðî êîãî äåìîê ðà òèçìó ³
ïðè çíàííÿ ð³âíîãî ïîë³òè÷ íîãî ïðàâà çàäëÿ êîæ íî¿ îäè íèö³ ñóñï³ëüñòâà»,
ðàçîì ç òèì âèç íà âàâ, ùî «óêð à¿íñüêîìó íàðî äîâ³ í³êîëè íå äîâå ëîñÿ ö³ëêîì
³ âïîâí³ âèÿ âèòè ñâîþ ïðîâ³äíó ³äåþ; éîìó äîâî äè ëîñÿ ëèø ³íñòèí êòèâíî
ïðî ñòó âàòè äî íå¿». Àëå öå, ÿê â³äîìî, íå ïåðå øêî äèëî â÷å íîìó äèâè òèñÿ íà
³ñòîð³þ Óêðà¿íè ñàìå ç ïîçèö³é äàíîãî ïðè íöèïó ³ çà éîãî äîïî ìî ãîþ âèáó äî -
âó âàòè ñîö³àëüíî-ïîë³òè÷íó ìîäåëü ôóíêö³îíó âàííÿ ñóñï³ëüñòâà
Óêðà¿íè-Ãåòü ìàí ùèíè.
55 Ìîäåñ òîâ Ñ. À. Áûòèå íåñâåð øèâ øå ãîñÿ. – Ì., 2000. – Ñ. 8.
ôîð ìó ëþ âàí íÿì ². Ëèñÿêà-Ðóä íèöü êîãî, «àïð³îðíèõ ïîñòó ëàò³â»56. Íàìà ãà -
þ ÷èñü óíèê íóòè ïîä³áíîãî, ìè êåðó âà òè ìå ìîñÿ çàãàëü íî íà ó êî âèì ïðè íöè -
ïîì ºäíîñò³ ³ñòî ðè÷ íîãî òà ëîã³÷íîãî57. Òîìó íå îáìå æó âà òè ìå ìîñÿ ëèøå
òåî ðå òè÷ íèìè âèñ íîâ êàìè, âèâå äå íèìè ëîã³÷íî, ³ ñêð³çü íàìà ãà òè ìå ìîñÿ
íàÿâí³ñòü òèõ ÷è ³íøèõ ïîë³òèêî-êóëü òóð íèõ îð³íòàö³é çàñâ³ä÷ó âàòè ³ñòî -
ðè÷ íèìè ïðè êëà äàìè. Ïîâí³ñòþ ïîä³ëÿþ÷è ïîãëÿäè ². Ëèñÿêà-Ðóä íèöü êîãî,
äîç âîëþ ñîá³ âñë³ä çà íèì ïîâòî ðèòè: «ß ö³ëêîì ñâ³äîìèé ðèçè êî âà íîñòè
öüîãî ïî÷èíó (â÷å íèé ìàâ íà óâàç³ ñïðîáó îõà ðàê òå ðè çó âàòè òèïîâ³ ðèñè
Óêðà¿íè ÿê ³ñòî ðè÷ íî¿ îäè íèö³. – Î. Ñ.) òà íåáåç ïåê, ùî êðè þòüñÿ â äåøå âèõ
óçà ãàëü íåí íÿõ. Òîìó íàìà ãà òè ìóñÿ íå âèõî äèòè ïîçà ìåæ³ òîãî, ùî ìîæíà
ïåðåâ³ðèòè åìï³ðè÷íî»58.
Óñâ³äîì ëþ þ÷è íåîáõ³äí³ñòü åìï³ðè÷ íî¿ ïåðåâ³ðêè, äîñë³äíèê, ðàçîì ç
òèì, íå ìîæå íàâåñòè âñ³ áåç âèê ëþ ÷åííÿ ïðî ÿâè, ÿê³ á çàñâ³ä÷ó âàëè
íàÿâí³ñòü ò³º¿ ÷è ³íøî¿ îð³ºíòàö³¿ ó ïîë³òèêî-êóëü òóð íîìó êîì ïëåêñ³
ïîë³òè÷ íî¿ åë³òè Óêðà¿íè-Ãåòü ìàí ùèíè, òîìó ùî ê³ëüê³ñòü öèõ ïðîÿâ³â
ïðàê òè÷íî íåñê³í÷åííà. Òîìó ó íàñ íå ³ñíóº ³íøîãî âèõîäó, ÿê íàâî äèòè
ëèøå îêðåì³ ç áåçë³÷³ òèïî ëîã³÷íî ïîä³áíèõ ïðîÿâ³â, ÿê³ íàì íàäຠäæå -
ðåëüíà áàçà.
Ïî-äåâ ’ÿòå, äîñë³äæó þ÷è ïîë³òè÷íó êóëü òóðó, ³ñòî ðèê ìóñèòü ìàòè íà
óâàç³ ä³àëåê òè÷íó ºäí³ñòü ñòàá³ëüíîñò³ é ì³íëè âîñò³ êóëü òóðè. Ç îäíîãî áîêó,
êóëü òóðà íå ìîæå áóòè íåñò³éêîþ, ³íàêøå ¿¿ íå ìîæíà íàçè âàòè êóëü òó ðîþ. Ç
³íøîãî áîêó, àáñî ëþ òè çó âàòè ¿¿ ñòàá³ëüí³ñòü òåæ íåïðà âèëüíî. Êóëü òóðà ìàº
ñâîþ äèíàì³êó, ³, äîñë³äæó þ÷è êîí êðåòí³ ïîë³òèêî-êóëü òóðí³ îð³ºíòàö³¿, ìè
íàìà ãà òè ìå ìîñÿ âðà õî âó âàòè öþ äèíàì³êó.
Çàâåð øó þ÷è ðîç ãëÿä ìåòî äî ëîã³÷íèõ ïèòàíü, õî÷åìî çàðó ÷è òèñÿ ï³äòðèì -
êîþ òèõ äîñë³äíèê³â, êîòð³ ñòâåð äæó þòü, ùî ó ñôåð³ êóëü òóðè ìèíóëå «ìîæå
áóòè ï³çíà íèì íå ÿê ñóìà ôàêò³â, à ÿê ñóìà ³íòåð ïðå òàö³é, ùî øàð çà øàðîì
îãîð òà þòü êîæíó ³ñòî ðè÷íó ïîä³þ»59. Ç îãëÿäó íà äàíó òåçó ñïîä³âàºìîñÿ,
ùî íàøà ³íòåð ïðå òàö³ÿ, ó ñï³âñòàâ ëåíí³ ç ³íøèìè, ñïðè ÿ òèìå ïîãëèá ëåííþ
ðîçóì³ííÿ ïîë³òè÷ íî¿ êóëü òóðè ïîë³òè÷ íî¿ åë³òè Óêðà¿íè-Ãåòü ìàí ùèíè.
Ââàæàºìî çà äîö³ëüíå íàãî ëî ñèòè, ùî äëÿ ïðî âå äåííÿ ïëà íî âà íîãî
äîñë³äæåííÿ íàìè îáðà íèé òåìà òè÷ íèé, à íå êëà ñè÷ íèé äëÿ ïî䳺âî¿ ³ñòîð³¿
òåìà òè÷íî-õðî íî ëîã³÷íèé ñïîñ³á îðãàí³çàö³¿ äîñë³äæó âà íîãî ìàòåð³àëó. Ó
âèáîð³ äàíîãî øëÿõó àâòîð í³ â ÿêîìó ðàç³ íå ïðå òåíäóº âèã ëÿ äàòè
îðèã³íàëüíèìè. Àäæå «³íñòè òóö³îíàëüíî-ïðî áëåìíå îñÿã íåííÿ ïîë³òè÷ íî¿
ñôåðè» áóëî íîð ìîþ äëÿ ïîë³òè÷ íî¿ ³ñòîð³¿, ïî÷è íà þ÷è ç äðó ãî¿ ïîëî âèíè
279
Ïîë³òè÷íà êóëü òóðà åë³òè Óêðà ¿íñüêî¿ êîçàöü êî¿ äåð æàâè
56 Ëèñÿê-Ðóä íèöü êèé ². ²ñòî ðè÷í³ åñå. – Ò. ². – Ê., 1994. – Ñ. 59.
57 Ñòå ïà íîâ Â. ß. Ô³ëîñîô³ÿ. Íàâ ÷àëü íèé ïîñ³áíèê. – ³ííèöÿ, 1999. – Ñ. 234.
58 Ëèñÿê-Ðóä íèöü êèé ². ²ñòî ðè÷í³ åñå. – Ò. ². – Ñ. 1.
59 Ñîëîâüåâ Ê. À. Âëàñ òè òåëè è ñóäüè… – Ñ. 18; Óñïåí ñêèé Á. À. Èçáðàí íûå
òðóäû. – Ò. ². – Ñ. 10-11.
Õ²Õ ñò.60 Éîãî àêòèâíî îáñòî þ âàâ é îäèí ³ç çàñíîâ íèê³â øêîëè «Àííàë³â»
Ë. Ôåâð, ÿêèé ñòâåð äæó âàâ, çîê ðåìà, ùî «ïîñòà íîâêà ïðî áëåìè – öå ³ º ïî÷à -
òîê ³ ê³íåöü êîæ íîãî ³ñòî ðè÷ íîãî äîñë³äæåííÿ»61.
Çóìîâ ëå íèé ïîòðå áîþ àíàë³çó ïåâ íî¿ òåìè ÷è ï³äòåìè äåÿ êèé â³äõ³ä â³ä
õðî íî ëîã³÷íî¿ ïîñë³äîâ íîñò³ íàìè íå ñïðèéìàºòüñÿ ÿê ³ãíî ðó âàííÿ çàñàä
³ñòî ðèçìó. Ïå ðåô ðà çó þ÷è â³äîìîãî ë³äåðà ñòðóê òó ðàë³çìó Ð. Áàðòà, ìîæåìî
ñêà çàòè: «Òåìà òè÷ íèé ïðè íöèï ó íåâå ëèê³é ì³ð³ â³ääàëÿº â³ä ³ñòîð³¿, ïðîòå
ùå â á³ëüø³é – ïðè âî äèòü äî ³ñòî𳿠íàçàä»62. ßê çàñ³á ñèñ òå ìà òè çàö³¿
åìï³ðè÷ íîãî ìàòåð³àëó, â³í çàáåç ïå÷óº êðàùå ¿¿ ðîçóì³ííÿ, äîç âîëÿº, çà ôîð -
ìó ëþ âàí íÿì Ê. Ãåëü âåö³ÿ, íåçíàííÿ îêðå ìèõ ôàêò³â (÷åðåç íåçâî ðîòíó
âòðàòó äæå ðåë) êîì ïåí ñó âàòè çíàí íÿì îêðå ìèõ çàêî íîì³ðíîñ òåé.
280
Îëåêñ³é Ñòðó êå âè÷
60 Ãîð áà òåíêî Â. Ïîë³òè÷íà ³ñòîð³ÿ ÿê íàóêà // Ïîë³òè÷íà ³ñòîð³ÿ Óêðà¿íè / Çà
ðåä. Â. ². Òàí öþðè. – Ñ. 18.
61 Ôåâð Ë. Áîè çà èñòî ðèþ. – Ì., 1991. – Ñ. 28.
62 Äèâ.: Áàðò Ð. Ìèôî ëî ãèè. – Ì., 2000. – Ñ. 236.
|