Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст.
Saved in:
| Published in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Date: | 2003 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Ukrainian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2003
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61701 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. / О. Огуй // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 319-352. — Бібліогр.: 72 назв. — укр. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1859987371869601792 |
|---|---|
| author | Огуй, О. |
| author_facet | Огуй, О. |
| citation_txt | Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. / О. Огуй // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 319-352. — Бібліогр.: 72 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-07T16:29:20Z |
| format | Article |
| fulltext |
IV. ÑÏÅÖ²ÀËÜͲ ²ÑÒÎÐÈ×Ͳ ÄÈÑÖ²Ï˲ÍÈ
Îëåê ñàíäð Îãóé
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
òà ¿õ ïîçíà ÷åííÿ â
ìîë äîâî-áóêî âè íñüêèõ
äîêó ìåí òàõ ÕV²-ÕVIII ñò.
Íåç íà÷ íîþ ì³ðîþ ãðî øî âèé (ó ò. ÷. ³ òàëÿð íèé) îá³ã Áóêî âèíè – ïðè -
êîð äîí íî¿ óêð à¿íñüêî¿ çåìë³ â ìåæèð³÷÷³ Äí³ñòðà, Ïðóòà òà Ñåðåòà,
ùî ç äðó ãî¿ ïîëî âèíè Õ²V ñò. ïî 1774 ð. ïåðå áó âàëà ó ñêëàä³ Ìîë äî -
âñüêîãî êíÿç³âñòâà, à ïîò³ì Àâñò𳿠(äî 1918 ð.) – ðîç ãëÿ äàâñÿ ðÿäîì
äîñë³äíèê³â. Îïè ñó þ÷è òîð ãî âåëüí³ çâ’ÿçêè Áóêî âèíè, ². ͳñòîð1 ïîá³æíî
çóïè íÿâñÿ íà àêòî âîìó ìàòåð³àë³ ÕV-ÕV² ñò., äå çãà äó âà ëèñÿ âèïàäêè âæè -
âàííÿ ö³º¿ ìîíåòè, âèç íà ÷àëü íî¿ äëÿ ãðî øî âîãî îá³ãó öüîãî ðåã³îíó â
äîñë³äæó âà íèé ïåð³îä. Ñàìå íà òîé ÷àñ, éìîâ³ðíî, çàâäÿêè ïîñò³éíèì òîð ãî -
âèì çâ’ÿç êàì òà åêñïîðòó õóäîáè äî Ïîëüù³, â áóêî âè íñüêîìó îá³ãó, ïîðó÷ ç
äð³áíèìè ºâðî ïå éñüêèìè ìîíå òàìè, óòâåð äæó þòüñÿ òàëÿðè òà äóêàòè. Íà
àêòî âîìó ìàòåð³àë³ ÕV-ÕV²²² ñò. ´ðóí òó âà ëàñÿ é ìîíîã ðàô³ÿ àâòîðà äàíî¿
ðîçâ³äêè òà ðÿä éîãî ñïåö³àë³çîâà íèõ äîñë³äæåíü2. Îïè ñó þ÷è ñêàðá ³ç
ñ. ³êíî, Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâ3 íàìà ãàâñÿ îõà ðàê òå ðè çó âàòè òàëÿðí³ ìîíåòè íà
Áóêî âèí³, îñîá ëè âîñò³ ¿õ îá³ãó â ÕV²-ÕV²² ñò. Îêð³ì òîãî, îñòàíí³ äâà
äîñë³äíèêè âèâ ÷àëè íîâ³ çíàõ³äêè ³íøèõ òàëÿð íèõ ìîíåò – ôàëü øè âèé
319
1 Nistor I. Handel und Wandel in der Moldau bis zum Ende des XVI. Jahrhunderts.
– Czernowitz, 1912. – 200 S.
2 Îãóé Î. Ä. Ìîíåòíî-ë³÷èëüí³ íàé ìå íó âàííÿ íà Áóêî âèí³ òà â Ìîë äîâ³ â ê³íö³
14 - ïåðø³é òðå òèí³ 19 ñò.: Ïðîá ëåìà ïîë³íîì³íàö³é â àäàï òèâ íèõ
òåðì³íîëîã³÷íèõ ñèñ òå ìàõ. – ×åðí³âö³, 1997. – 225 ñ.; Îãóé Î. Ä. Ìîíåòíî-ë³÷èëüíå
ïîçíà ÷åííÿ “òàëÿð» â ìîë äîâî-áóêî âè íñüêèõ äîêó ìåí òàõ ÕVI-ÕIX ñò. //
Ïèòàííÿ ñòà ðî äàâ íüî¿ òà ñåðåä íüîâ³÷íî¿ ³ñòî𳿠Óêðà¿íè: Çá. íàóê. ñò. - Ò. 3. -
×åðí³âö³, 1999. - Ñ. 195-203; Îãóé Î. Ä. Ìîíåòíî-ë³÷èëüíå íàé ìå íó âàííÿ
«ëåó, ëåé» â ìîë äîâî-áóêî âè íñüêèõ äîêó ìåí òàõ ÕV²²² ñò. // Ïèòàííÿ ³ñòîð³¿
Óêðà¿íè: Çá. íàóê. ñò. – Ò. 2. – ×åðí³âö³, 1998.– Ñ. 274-279.
3 Ïèâî âà ðîâ Ñ. Â. Íóì³çìà òè÷í³ ïàì ’ÿòêè Áóêî âèíè (àíòè÷ íèé òà ñåðåä -
íüîâ³÷íèé ÷àñ). – ×åðí³âö³, 2002. – 248 ñ.
ëåâîê ç Õîòèíà ³ òàëÿðí³ ñêàðáè ç Êàäóá³âö³â òà Äîðîø³âö³â4. Çàãàëü íî å êî -
íîì³÷í³ àñïåêòè òàëÿð íîãî (â ìåæàõ ãðî øî âîãî) îá³ãó äëÿ Ìîë äîâè çà÷³ïàâ
Â. Øëàï³íñüêèé5, ÿêèé, îäíàê, íå ðîç ãëÿ äàâ îñîá ëè âîñ òåé ìàëî äîñë³äæå -
íîãî ðåã³îíàëü íîãî îá³ãó Áóêî âèíè.
Âèâ ÷åííÿ àðõ³âíèõ çàïèñ³â ó ç³ñòàâ ëåíí³ ç ñêàð áî âèì ìàòåð³àëîì ìîãëî á
ïîñïðè ÿòè ö³ë³ñíîìó (ãîë³ñòè÷ íîìó) ï³äõîäó äî ö³º¿ ïðî áëåìè â ìåæàõ
ñïåö³àëü íèõ (äîïîì³æíèõ) ³ñòî ðè÷ íèõ äèñ öèïë³í. Ïðîòå, ñïðîáè ñèñ òåì -
íîãî îïèñó íàÿâ íîãî ìîíåò íîãî ìàòåð³àëó â ìåæàõ Óêðà¿íè òà ñàìî¿ Áóêî -
âèíè6 ÿâíî íå äîñÿ ãà þòü ð³âíÿ, íåîáõ³äíîãî äëÿ óçà ãàëü íåíü òàêîãî òèïó.
Òîìó àâòîð, ñóòòºâî ðîç øè ðþ þ÷è áàçó äîñë³äæåííÿ çà ðàõó íîê çàïðî âàä -
æåííÿ â íàóêî âèé îá³ã íîâèõ àðõ³âíèõ òà ìîíåò íèõ (ó ò. ÷. ³ ìåíø äîñ -
òîâ³ðíèõ)7 ìàòåð³àë³â, ç³áðà íèõ íèì îñî áèñòî ïðî òÿ ãîì 20 îñòàíí³õ ðîê³â,
ñòà âèòü ïåðåä ñîáîþ çàâäàííÿ ðîç ãëÿ íóòè îñîá ëè âîñò³ òàëÿð íîãî îá³ãó íà
Áóêî âèí³.  ë³íãâ³ñòè÷ íîìó â³äíî øåíí³, êîðèñ òó þ ÷èñü ÿê àðõ³âíèìè, òàê ³
ñêàð áî âèìè ìàòåð³àëàìè, àâòîð ââàæຠçà äîö³ëüíå ïðî ñòå æèòè ë³íãâ³ñòè÷í³
îñíîâè çàì³ùåííÿ îäíîãî òèïó ïîçíà ÷åíü òàëÿð íèõ ìîíåò, â³äîìèõ ùîíàé -
ìåíøå ç 1577 ð. ÿê «òàëÿð», – ³íøèì: «ëåé» (1633-1810 ðð.). Ïàðà ëåëüíî ç
öèì, íà êîí êðåò íèõ ïðè êëà äàõ áóêî âè íñüêîãî ö³íîóò âî ðåííÿ ïðî ñòå æèìî
ãðî øîâ³ êóðñè òàëÿð íî¿ ìîíåòè ñòî ñîâíî ³íøèõ ìîíåò ïðî òÿ ãîì ãðî øî âîãî
îá³ãó Ìîë äîâè òà Áóêî âèíè XVI-XVIII ñò. Ç ö³ºþ ìåòîþ, çóïè íèâ øèñü
êîðîòêî íà ³ñòî𳿠ðîç âèòêó òàëÿð³â òà ¿õ ïîçíà ÷åíü, ðîç ãëÿ íåìî îñíîâí³
âèïàäêè ÿê ïîÿâè ñàìèõ òåðì³í³â ó ìîë äîâî-áóêî âè íñüêèõ äîêó ìåí òàõ
ÕV²-Õ²Õ ñò., òàê ³ ôóíêö³îíó âàííÿ òàëÿð íèõ ìîíåò ó áóêî âè íñüêîìó îá³ãó.
Âðà õî âó þ÷è ç³áðàí³ íàìè äàí³ ùîäî 27 òåçàâ ðàö³é 1590-1770-õ ðð. òà ïîíàä
320
Îëåê ñàíäð Îãóé
4 Îãóé Î. Ä. Ñåðåä íüîâ³÷í³ òàëÿðí³ ñêàðáè ³ç ϳâí³÷íî¿ Áóêî âèíè (ñïðîáà
ç³ñòàâ íî¿ ³íòåð ïðå òàö³¿ àðõ³âíî¿ çãàäêè ïðî Äîðîø³âåöüêó òåçàâ ðàö³þ ³ç
ñó÷àñ íîþ çíàõ³äêîþ ³ç ñ. Êàäóá³âö³) // Ïèòàííÿ ñòà ðî äàâ íüî¿ òà ñåðåä -
íüîâ³÷íî¿ ³ñòîð³¿, àðõå î ëî㳿 é åòíî ëî㳿: Çá. íàóê. ñò. – Ò. 2. – ×åðí³âö³, 2001. –
Ñ. 150-156.
5 Szlapinskij W. Wspolodzialywanie rynkow pienieznych. Wojewodztwo Ruskie a
Turcja, Moldowia i Woloszyzna (od polowy XVI do polowy XVII w.) // Wiadomosci
Numizmatyczne-1. – 2000. – R. XLIV. – Z. 1 (169). – S. 1-38.
6 Ñïðîáè ñèñ òåì íîãî îïèñó ïðî ïî íó âàëè ÿê Ì. Ô. Êîò ëÿð (2 çãàäêè â ìåæàõ
ãðî øî âîãî îá³ãó Óêðà¿íè), òàê ³ Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâ, ÿêèé îïè ñàâ 8 äîñ òîâ³ðíèõ
çíàõ³äîê äëÿ Áóêî âèíè (Äèâ.: Êîò ëÿð Ì. Ô. Ãðî øî âèé îá³ã íà òåðè òîð³¿
Óêðà¿íè äîáè ôåî äàë³çìó. – Ê., 1971. – 175 ñ.; Êîò ëÿð Ì. Ô. Íàðèñè ³ñòîð³¿
îá³ãó é ë³÷áè ìîíåò íà Óêðà¿í³ XIV- XVIII ñò. – Ê., 1981. – 240 ñ.; Ïèâî âà -
ðîâ Ñ. Â. Íóì³çìà òè÷í³ ïàì ’ÿòêè Áóêî âèíè. – Ñ. 200-207).
7 Íåçà ïå ðå÷ íèì º òîé ôàêò, ùî íàé âè ùèé ñòóï³íü äîñ òîâ³ðíîñò³ ìîíåòí³
òåçàâ ðàö³¿ ìàþòü, çà Â. Â. Êðî ïîòê³íèì (Ïèâî âà ðîâ Ñ. Â. Íóì³çìà òè÷í³ ïàì -
’ÿòêè Áóêî âèíè. – Ñ. 34-35), çà óìîâè ¿õ âèÿâ ëåííÿ òà îïðà öþ âàííÿ
ñïåö³àë³ñòàìè, ïðîòå öå, íà íàøó äóìêó, íå º äîñ òàò íüîþ ï³äñòà âîþ â³äìîâ -
ëÿ òèñÿ â³ä îá’ºêòèâ íèõ ñâ³ä÷åíü î÷å âèäö³â òà êîëåêö³îíåð³â. Çíà÷ íîþ ì³ðîþ
íà ñâ³ä÷åí íÿõ êîëåêö³îíåð³â ïîáó äî âàíå äîñë³äæåííÿ À. À. Íóäåëü ìàíà
(Íóäåëü ìàí À. À. Òîïîã ðà ôèÿ êëà äîâ è íàõî äîê åäè íè÷ íûõ ìîíåò //
Àðõåîëîãè÷åñêàÿ êàðòà Ìîë äàâ ñêîé ÑÑÐ. – Âûï. 8. – Êèøè íåâ., 1976. –
196 ñ.). Òîìó àâòîð ïðî ïîíóº óâàç³ äîñë³äíèê³â ìàòåð³àëè 27 òåçàâ ðàö³é,
ç³áðà íèõ îñî áèñòî íèì ïðî òÿ ãîì îñòàíí³õ 20 ðîê³â.
ñîòí³ îêðå ìèõ ìîíåò íèõ çíàõ³äîê8 [äèâ. äîäà òîê], ïîáóäóºìî âèõ³äíó òàá -
ëèöþ.
Ó âåð òè êàëüí³é ÷àñ òèí³ òàá ëèö³ âêà æåìî îñíîâí³ òèïè òàëÿð³â çà âàãî -
âèìè òà òåðè òîð³àëü íèìè (ãîë ë àíäñüêèé, í³ìåöü êèé, ³ñïà íñüêèé) õàðàê òå -
ðèñ òè êàìè. Ó ãîðè çîí òàëüí³é ÷àñ òèí³ òàá ëèö³ âèç íà ÷èìî ¿õ ÷àñ òåçàâ ðàö³é,
êåðó þ ÷èñü àðõ³âíèìè çãàä êàìè. Ñàìå òàêèé ï³äõ³ä, íà íàøó äóìêó, äîïî -
ìîæå ïîºäíàòè âîºäèíî àðõ³âí³ òà ìîíåòí³ ìàòåð³àëè ³ ç³ñòà âèòè ç ïàðà ëåëü -
íèì äîñë³äæåí íÿì ùîäî ãðî øî âîãî îá³ãó Ìîë äîâè, ÿêå ïðîâ³â
Â. Øëàï³íñüêèé9. Âðàõóºìî â öüîìó îïèñ³ âàæê³ ïîâíî âà ãîâ³ ñàê ñîíñüê³
ãóëü äåí ãðî øåíè, ðàéõñòà ëÿðè ñòà ðèõ âèïóñê³â (ç 1566: 29,33 ã 890 ïðîáè/
25,98 ã ÷èñ òîãî ñð³áëà), êàð áî âàí³ çà ñòà òó òàìè 1524, 1551 òà 1566 ðð. òà
ñóì³ñí³ ç íèìè ³íø³ âèïóñêè, ó ò. ÷. ò. çâ. ô³ë³ïêîâ³ òàëÿðè ³ñïà íñüêèõ ͳäåð -
ëàíä³â (1576-1598: 34,27 ã 833 ïðîáè/ 28,55 ã ÷. ñ.), ð³êñäà àëü äåðè ͳäåð -
ëàíä³â (ç 1606: 25,965 ã ÷. ñ.). ²íøó ãðóïó ñêëà äà þòü ïîëåã øåí³ ìîíåòè (òèïó
ðàéõñãóëü äåí³â, êàð áî âà íèõ ç 1559 ð. äëÿ ï³âäåííî-çàõ³äíî¿ Í³ìå÷èíè: 24,62
ã/ 22,9 ã ÷. ñ.). Äî öüîãî òèïó íàëå æàòü ³ ëåâ êîâ³ òàëÿðè ͳäåð ë àíäñüêèõ
ïðîâ³íö³é (ç 1575: 27,68 ã/ 20,76 ã ÷. ñ.), ïàòà ãîíè ³ñïà íñüêèõ ͳäåð ëàíä³â
(24,55 ã) òà çãî äîì êðîí òà ëÿðè Àâñò𳿠(27,7 ã /25,9 ã ÷. ñ.) òîùî. Ëåã êèìè º
³ìïåðñüê³ ôëî ðèíè â 28 ñòþ âåð³â (ç 1601 ð. : 17,3 ã 765 ïðîáè/ 13,23 ã ÷. ñ.),
ãîë ëàíäñüê³ àðåí äà àëü äåðè (15,51 ã ÷. ñ.), øëüîíñüê³ ê³ïïåð òà ëÿðè (1621:
25,3 ã/ 11,07 ã ÷. ñ.)10, ùî º òàêîæ çâè÷ íèìè ó ñêàð áî âèõ çíàõ³äêàõ
1630-1700-õ ðð. ÿê çàãà ëîì â Óêðà¿í³, òàê ³ â Ìîë äîâ³ òà íà Áóêî âèí³, çîê -
ðåìà11.
ßê â³äîìî, ðîç âè òîê òîâàðíî-ãðî øî âèõ â³äíî ñèí ó äðóã³é ïîëî âèí³ XV -
ïî÷àòêó XVI ñò. âèê ëè êàâ ïîòðåáó â çá³ëüøåíí³ ê³ëüêîñò³ íå ò³ëüêè äð³áíî¿,
ïîñò³éíî ³íôëþ þ ÷î¿ ìîíåòè, à é âåëè êî¿ ìîíåòè, ùî îïòè ìàëüíî
â³äïîâ³äàëà á çîëî òîìó ôëî ðèíó, ñòâî ðþ âàëà á éîãî çîëî òèé åêâ³âàëåíò.
Ñàìå òîìó íàçâîþ ïåð øî¿ âåëè êî¿ ñð³áíî¿ ìîíåòè (âàãîþ â 29,23 ã 937,5
ïðîáè), ÿêó âèïóñ òèâ ó 1484 ð. åðöãåð öîã Òèðîëÿ Ñèãiçìóíä, áóëà
ç³ëüáåð-ãóëü äåí ãðî øåí (ç í³ì. «ñð³áíèé çîëî òèé ãð³ø», òîáòî «çîëî òèé
ñð³áíèìè ãðî øèìà»), îñê³ëüêè âàðò³ñòü ìîíåòè áóëà òàêà æ, ÿê ³ çîëî òî¿ -
âîíà ñêëà äàëà 60 êðåé öåð³â. Ðîç ðîáêà ³íøèõ áàãà òèõ ñð³áíèõ êîïà ëåíü â
×åõ³¿ òà Ñàê ñîí³¿ ñòè ìó ëþ âàëà ïîÿâó òàêî¿ âåëè êî¿ ñð³áíî¿ ìîíåòè ³ â ³íøèõ
321
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
8 Äåð æàâ íèé àðõ³â ×åðí³âåöü êî¿ îá ëàñò³ (äàë³ – ÄÀ×Î). – Ô. 3: Êðà éî âå
óïðàâë³ííÿ Áó êî âè íè, îï. 2. – ¹ 8242, ëë. 1-4; Ô. 1: Îêðóæ íå óïðàâë³ííÿ Áó -
êî âè íè, îï. ². – ¹ 3461, ëë. 1-11; ×åðí³âåöü êèé êðàºçíàâ ÷èé ìó çåé (Äàë³ –
×ÊÌ). – 12478 ²²² 6212; 12920 ²²² 8664 ; 12920 – ²²²-8664; 12242 -²²²-5344 òà êíè -
ãà îáë³êó àâ òî ðà òîùî.
9 Szlapinskij. Op. cit. – S. 2-4.
10 Çâà ðè÷ Â., Øóñò Ð. Íóì³çìà òè êà. Äîâ³äíèê. – Òåð íîï³ëü, Ëüâ³â, 1998. –
Ñ. 349-359.
11 Êîò ëÿð Ì. Ô. Ãðî øî âèé îá³ã. – Ñ. 3, 6; 137-141; Ïèâî âà ðîâ Ñ. Â. Íóì³çìà òè÷í³
ïàì ’ÿòêè Áóêî âèíè. – Ñ. 200-212; Íóäåëü ìàí À. À. Ìîíåò íûå êëàäû ÕVIII –
íà÷àëà Õ²Õ â Äíåñ òðîâ ñêî-Ïðóò ñêîì ðåãè îíå // Íóìèç ìà òè ÷åñ êèå èññëå äî -
âà íèÿ ïî èñòî ðèè Þãî-Âîñ òî÷ íîé Åâðîïû. – Êèøè íåâ, 1990. – Ñ. 185-203,
227-263.
êðà¿ íàõ - ñàê ñî íñüêèõ ãóëü äåí ãðî øåí³â ç 1500 ð. ³ áîãå ìñüêèõ éîàõ³ìñòàëü -
ãóëü äåí ãðî øåí³â ãðàôà Øë³êà ç 1518 ð. (âàãîþ 27,2 ã ñð³áëà 900 ïðîáè). Çàâ -
äÿêè áëèçü êîñò³ â³äîìèõ ëåéïö³ãñüêèõ ÿðìà ðîê, ðîç ïîâ ñþä æåííÿ
éîàõ³ìñòàëü-ãóëü äåí-ãðî øåí³â ó ºâðî ïåéñüê³ êðà¿íè øâèäêî çðîñ òàëî.
³äêðèòòÿ áàãà òèõ ñð³áíèõ ðîäî âèù â Àìåðèö³ ïðè çâåëî äî çíè æåííÿ ö³í íà
ñð³áëî (ñï³ââ³äíî øåííÿ êóðñó ì³æ çîëî òîì ³ ñð³áëîì çì³íèëîñü â³ä 1:10 äî
1:15) ³ äî ñòð³ìêîãî çðîñòàííÿ åì³ñ³é ïîïóëÿðíî¿ ìîíåòè â ³íøèõ êðà¿íàõ.
Âåëèê³ ñð³áí³ ìîíåòè, ÿê³ ñêî ðî ÷åíî íàçè âàëè éîàõ³ìñòà ëÿ ðàìè (äî
í³ìåöü êî¿ íàçâè ÷åñü êîãî ì³ñòà ßõèì³â), ç ìåòîþ ìîâ íî¿ åêî íî쳿 ïî÷àëè
ïîçíà ÷àòè ïðî ñòî òàëÿ ðàìè.  Ñêàí äè íà⳿ òàëÿðè çãà äó þòüñÿ ç 1528 ð.,
Àâñò𳿠- ç 1531 ð.  Ðîñ³¿, Ïîëüù³ òà Åñòîí³¿ ïðè æè ëàñÿ ïåðøà ÷àñ òèíà
íàçâè – «åôè ìîê, èîà õè ìîê», åñò. «þõîí äîí»12. Íà 1567 ð. ïðè õî äèòüñÿ îäíà
ç ïåð øèõ çãà äîê ö³º¿ ìîíåòè íà Óêðà¿í³, êóäè âîíà, éìîâ³ðíî, ïîòðà ïèëà
÷åðåç Ïîëüùó. Ó 1560-ò³ ðð. öÿ ìîíåòà ÿê «òàëåð» ñòàá³ëüíî çãàäóºòüñÿ â
Ìîë äîâ³, à ç 1577 ð. - íà Áóêî âèí³ (ç íàéá³ëüøèì òîðãîâèì öåíòðîì
Õîòèíîì).
ßê çàñâ³ä÷ó þòü ïèñü ìîâ³ äæå ðåëà, ³íîçåìí³ òàëÿðè çàâî þ âàëè ïåâí³
ïîçèö³¿ ó Ìîë äîâ³ ùå â ñåðå äèí³ XVI ñò. çàâäÿêè ñòàá³ëüíèì òîð ãî âèì çíî -
ñè íàì ç Ïîëü ùåþ òà Ñåìè ãî ðî äîì, äå âîíè âèêî ðèñ òî âó âà ëèñÿ äëÿ ïëà -
òåæ³â. ˳òîïè ñåöü Àçàð³é ïîâ³äîì ëÿâ, ùî ²ëëÿ ²² Ðàðåø (1546-1551) ÷åðåç
ñâîþ ñêóï³ñòü ç³áðàâ áàãàòî ãðî øåé, ³ ñåðåä íèõ «ìíîæúñòâî ìíîãî ÷èñëà
òàëàíòü ñðåáðà», òîáòî, éìîâ³ðíî, áàãàòî ñð³áíèõ òàëÿð³â13. Àâàíòþðèñò
Ãåðàêë³ä Äåñ ïîò íàìà ãàâñÿ çà ÷àñ ñâîãî êîðîò êîãî ïðàâë³ííÿ â³äêàð áó âàòè
âëàñ íèé ìîë äî âñüêèé òàëÿð, ùîá ðîç ðà õó âà òèñÿ ç Àëüáåðòîì Ëàñê³ çà éîãî
äîïî ìîãó òà çàïëà òèòè íàé ìàí öÿì çà ñëóæáó ïî äóêàòó (ï³âòîðà òàëÿðà).
Öåé òàëÿð, ùî çà âàãî âèìè òà êóð ñî âèìè14 ïîêàç íè êàìè â³äïîâ³äàâ 48
àñïðàì âàãîþ â 32 ãðàìè, ñï³ââ³äíî ñèâñÿ ç 17 ãðî øå íàìè 4 ïôåíí³ãàìè ìàé -
ñå íñüêî¿ âàëþòè, òîáòî áóâ ñâîºð³äíîþ ñïðî áîþ îá’ºäíàòè òóðåöüêó òà
ºâðî ïå éñüêó ìîíåòí³ ñèñ òåìè. Ñïðîáà âèÿ âè ëàñü áåçóñï³øíîþ - ïðàâë³ííÿ
Äåñ ïîòà áóëî íåäîâ ãèì, òà é çàïàñ³â ñð³áëà íà ïåðñïåêòèâó íå ìîãëî
âèñòà÷èòè.
Îïëàòà â òàëÿ ðàõ óòâåð äè ëàñü ñïåðøó â çîâí³øíüîìó òîâà ðîîá³ãó. Òàëÿð
íàáóâ á³ëüøî¿ ïîïó ëÿð íîñò³ â ìîë äîâñüê³é çîâí³øí³é òîðã³âë³ ëèøå ç ÷àñ³â
äðó ãîãî ïðàâë³ííÿ À. Ëàïóø íÿíó (1564). Òàê, 20 æîâ òíÿ 1564 ð. Àëåêñàíäðy
Ëàïóø íÿíó, âîºâîäà ç êóïåöü êèìè òàëàí òàìè, çàïðî øó âàâ áèñ òðè ÷àíàì
çàêó ïî âó âàòè ó íüîãî ñâè íåé çà áàãàòî äóêàò³â òà òàëÿð³â (moneta aurei ducati
aut talleri), à 31 æîâ òíÿ 1564 ð. â³í â³äïðà âèâ ñâîãî ñëóãó äî Áèñ òðèö³, ùîá
òîé ðîçì³íÿâ òàì 50 éîàõ³ìñòà ëÿð³â íà óãîðñüê³ äåíà𳿠(moneta parva
Hungarici denari). 9 ëèñ òî ïàäà 1564 ð. â³í æå âåë³â ïðè äáàòè î볿 íà 5 òàëåð³â
322
Îëåê ñàíäð Îãóé
12 Ïîòèí Â. Ì. Òàëåðû íà òåð ðè òî ðèè ðóñ ñêîãî ãîñó äà ðñòâà XVI-XVII âåêîâ //
Ïðîø ëîå íàøåé ðîäèíû â ïàìÿò íè êàõ íóìèç ìà òèêè. – Ë., 1977. -Ñ. 51; 54-57.
13 Bogdan I. (publ.) Letopiseþul lui Azarie. – Bucureºti, 1909. – C. 164, 200.
14 Hurmuzaki E. Documente privitoare la istoria romanilor. In 44 vol. – Bucureºti,
1876-1944. – Vol. II, 1: 1451-1575. – Bucureºti, 1891. – Ñ. 411.
«quinque taleros oleum»15. ²íòåí ñèâíà òîðã³âëÿ ç Ïîëü ùåþ (ð³÷íèé îá³ã Õîòè -
íñüêîãî ÿðìàðêó äîñÿ ãàâ íà òîé ÷àñ 10000 çîëî òèõ), ïîä àò êîâà ïîë³òèêà
îñòàííüî¿ ñòè ìó ëþ âàëè äî öèð êó ëÿö³¿ ö³º¿ ìîíåòè ó Ìîë äîâ³. Ìîë äîâñüê³ òà
áóêî âèíñüê³ êóïö³ ìàëè ó 1579 ð. ïëà òèòè êîëî ìè éñüêèì ìèò íè êàì àæ ïî
òàëÿðó â³ä ïîñòàâó òà ïî 4 çëî òèõ ïîëüñüêèõ çà ó÷àñòü ó òîð ãàõ. Ïðîòå
òîðã³âëÿ çáåð³ãຠñâî¿ îáåðòè - ó 1581 ð. ãîñ ïî äàð ßíêó Ñàñóë ïðî äàâ 1800
áèê³â ïîëüñüêîìó êóï öåâ³ ïî «6 òàëåð³â çà ãîëîâó»16. Ìèòí³ ïóí êòè Ìîë äîâè
áóëè ïåðå âå äåí³ íà îïëàòó òîð ãî âîãî ìèòà â àñïðàõ òà òàëÿ ðàõ, ïðî ùî ìè
ä³çíàºìîñü ³ç ñêàðãè Ïåòðà Õðî ìîãî óãî ðñüêîþ ìîâîþ íà áèñ òðè ÷à íèíà,
ÿêèé íå çàïëà òèâ «5 tallerwal» çà ïåðåã³í õóäîáè ÷åðåç Äîâ ãîï³ëëÿ17. ² â
ì³æäåð æàâ íèõ óãî äàõ Ïåòðî Õðî ìèé âèìà ãàâ â³ä ßíà Çàìî éñüêîãî,
ïîëüñüêîãî êàí öëåðà, îêð³ì ïîêà ðàííÿ êîçàê³â çà ¿õ ïîõîäè â Ìîë äîâó, ùå é
ñïëàòè êîí òðè áóö³¿ â òàëÿ ðàõ («80 000 talerow i dwiescie sorokow soboli... po
poltora sta talerow»)18.
Ó âíóòð³øíüî ìîë äî âñüêî-áóêî âèíñüê³é äîêó ìåí òàö³¿ òåðì³í òàëÿð óòâåð -
äæóºòüñÿ ëèøå íàïðèê³íö³ 80-õ ðð. ÕV² ñò. ³ âæèâàºòüñÿ äî 1670-õ ðð. ó 98
âèïàä êàõ (äëÿ ïîð³âíÿííÿ, ó íàñòóï íîìó ñòîð³÷÷³ âäà ëîñÿ çàô³êñó âàòè ëèøå
10 âèïàäê³â éîãî âæèòêó íà Áóêî âèí³). Öåé òåðì³í, ÿê ïðà âèëî, ç’ÿâëÿºòüñÿ
ñïî ÷àòêó ïðè îö³íþâàíí³ âàð òîñò³ âåëè êèõ ïîêó ïîê, à ïîò³ì ³ äð³áíèõ. Ïîëî -
âèíà ñåëà Òàðà øàíè êîø òó âàëà äëÿ ïèð êà ëàáà Ñàâè Ãðè ãî ðàøà ó 1588 ð. 130
áèòèõ òàëÿð³â, à çà âñå ñåëî «×åð íÿêúóë» (×óíê³â ?) Îí÷óë Õúðöú çàïëà òèâ 3
òðàâíÿ 1592 ð. Äðà ãè÷ó Áîðîòêî «åäíà òèñü÷ è äâü ñòà òàëåðå ñðå áðüíèõ»19.
Âàðò³ñòü îäíîãî æåðåáà (æåðåᳺ) çåìë³ â «Òóðÿòö³ òà Áàõ ðè íåøòè» ñêëà -
äàëà â 1591-1643 ðð. â³ä 15 äî 20 òàëÿð³â «ãð³øìè äîá ðèìè» («áàíè áóíè»)20.
Áèê êîø òó âàâ ó 1590-1610 ðð. â³ä 10 äî 15 òàëÿð³â áèòèõ, à âàðò³ñòü êîíÿ
ñÿãàëà ó XVII ñò. â³ä 15 äî 60 ÷è íàâ³òü 500 òàëÿð³â - ó ñò³ëüêè îö³íþâà ëèñÿ
êîí³ äëÿ ñóë òà íñüêî¿ êîíþøí³21.
Ïîñòຠïèòàííÿ ïðî òå, ÿêèì áóâ ÿê³ñíèé ñêëàä öèõ òàëÿð³â. Óçà ãàëü íþ -
þ÷è ìîíåòí³ ìàòåð³àëè, ìîæíà ñòâåð äæó âàòè, ùî â ãðî øî âîìó îá³ãó Ìîë -
äîâè òèõ ÷àñ³â (1550-1600), çà ñêàð áî âèìè äàíèìè À. Íóäåëü ìàíà,
ðîç ãëÿ íó òèìè Â. Øëàï³íñüêèì22, ïåðå áó âàëè í³ìåöüê³ ðàéõñòà ëÿðè, ëåâ êîâ³
òàëÿðè òà ïàòà ãîíè ²ñïà íñüêèõ ͳäåð ëàíä³â (ó ñï³ââ³äíî øåíí³ 41:34:25).
323
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
15 Nistor I. Handel und Wandel. – Ñ. 134; Hurmuzaki E. Op. cit. –Vol. XV, 1:
1358-1600. – Bucureºti, 1911. – ¹ 1138. – Ñ. 609.
16 Ïîä ãðàä ñêàÿ Å. Ì. Òîð ãî âûå ñâÿçè Ìîë äà âèè ñî Ëüâî âîì â ÕVI-ÕVII âåêàõ. –
Êèøè íåâ, 1968. – Ñ. 106.
17 Hurmuzaki E. Op. cit. – Vol. XV, 1. – ¹ 1138. – Ñ. 691.
18 Hurmuzaki E. Op. cit. – Vol. ². Supl. 1: 1518-1780. – Bucureºti, 1886. – ¹ 157. –
Ñ. 309.
19 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 1:1507-1653. – Cernauþi, 1931. –
Ñ. 15; 115.
20 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 1. – ¹ 135. – Ñ. 239; Vol. 2: 1519-1662. –
Cernauþi, 1934. – ¹ 10. – Ñ. 40.
21 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 2. – ¹ 10. – Ñ. 40; Vol. 3: 1573-1520. –
Cernauþi, 1937. – ¹ 121. – Ñ. 154; Vol. 1. – ¹ 66. – Ñ. 145; ¹ 147. – Ñ. 252.
22 Íó äåëü ìàí À. À. Òî ïîã ðà ôèÿ êëà äîâ... – 200 ñ.; Szlapinskij W. Op. cit. – S. 3.
Äîñë³äæåííÿ ìîíåò íîãî ìàòåð³àëó Áóêî âèíè òîãî ÷àñó (äèâ. òàáë. 1:78
òàëÿð³â) äåìî íñòðóº çíà÷íî øèðøó ïàë³òðó, äå äîì³íóþòü ñàê ñîíñüê³ òà
³ìïåðñüê³ åì³ñ³¿, äî ÿêèõ òÿæ³þòü ï³âäåííî- òà ñõ³äíîí³ìåöüê³ òàëÿðè (ðàçîì
78 %). Íà ïðî òè âàãó ìîë äî âñüêîìó, ïàòà ãîíè òà ãîë ëàíäñüê³ ð³êñäà àëü äåðè
ðàçîì íå ïåðå âè ùó þòü ó áóêî âè íñüêîìó îá³ãó 21 %. Á³ëüøå òîãî, ïîíàä 75 %
òàëÿð íîãî îá³ãó Áóêî âèíè ïîêðè âà þòü âàæê³ ïîâíî âàðò³ñí³ ìîíåòè, êàð áî -
âàí³ çà âç³ðöåì îðäè íàö³¿ 1566 ð. Çàãà ëîì òàëÿð íèé îá³ã Áóêî âèíè, ÿêà âõî -
äèëà äî Ìîë äîâè, íàáëèæàºòüñÿ çà öèìè õàðàê òå ðèñ òè êàìè äî ñóñ³äíüîãî
óêð à¿íñüêîãî23, ùî, éìîâ³ðíî, ïîÿñíþºòüñÿ ïîñò³éíèìè òîðãîâèìè
çâ’ÿçêàìè òà åêñïîðòîì õóäîáè äî Ïîëüù³.
Òóðå÷ ÷èíà, âàñà ëîì ÿêî¿ áóëà Ìîë äîâà, çàçíàâøè â³éñüêîâî-ïîë³òè÷ íèõ
íåâäà÷ (ï³ñëÿ âîºí ç Ïåðñ³ºþ, Àâñòð³ºþ, Ìóí òåí³ºþ) òà îñëàá ëåííÿ ñåðåä -
çåì íî ìî ðñüêî¿ òîðã³âë³ âíàñë³äîê âåëè êèõ ãåîã ðàô³÷íèõ â³äêðèòü (òîð ãîâ³
ìîðñüê³ øëÿõè äî ²í䳿; â³äêðèòòÿ Àìåðèêè), îòðè ìàëà äåô³öèò äåð æàâ íî¿
ñêàð áíèö³, ÿêèé íà ïî÷àòêó ÕV²² ñò. äîñÿã æàõ ëè âî¿ öèôðè ó 600 ì³ëüéîí³â
àê÷å (6 ìëí. äóêàò³â)24. Äëÿ ïîäî ëàííÿ äåô³öèòó òà ðåâàëü âàö³¿ àê÷å (1584)
âèõî äîì áóëà íîâà ô³ñêàëüíà ïîë³òèêà - çí³ìàòè ïîä àòêè ÿê³ñíîþ ìîíå òîþ.
Òîìó îñìà íñüêà ñêàð áíèöÿ âñòà íî âèëà ó 1588-1589 ðð. ïîä à òîê «äëÿ â³äíîâ -
ëåííÿ äåð æàâ íî¿ ñóë òà íñüêî¿ ìîíåòè» â îáñÿç³ 900 òèñÿ÷ àê÷å. Íà ö³é îñíîâ³,
ïî÷è íà þ÷è ç 1600-õ ðð., òàëÿ ðàìè âèï ëà ÷ó âà ëàñü äàíèíà Îñÿéí³é Ïîðò³. Ó
1635 ð. âèäàºòüñÿ õðè ñîâ ãîñ ïî äàðÿ Ìîë äîâè, ùî é ðåøòó ãðî øîâèõ
ïîä àòê³â òðåáà âèï ëà ÷ó âàòè ðåàëü íèìè çîëî òèìè òà òàëÿ ðàìè ÿê
ïîâíîö³ííèìè ìîíå òàìè, â ³íøîìó âèïàäêó íåîáõ³äíî êîì ïåí ñó âàòè
«íåñòà÷ó ãðî øåé», îñê³ëüêè ³íø³ ìîíåòè «ïðè é ìà þòüñÿ òàì ó ñêàð áíèö³
ñóë òàíñüê³é ç³ çíè æå íîþ âàðò³ñòþ»25. Äåð æàâíà ô³ñêàëüíà ñèñ òåìà
âíàñë³äîê òóðåöü êèõ ïîáîð³â ïîñòó ïîâî ïåðå âî äè ëàñü íà ðîç ðà õóíêè â òàëÿ -
ðàõ, ÿêèìè ó 1660-õ ðð. ñòàá³ëüíî âèï ëà ÷ó âà ëèñÿ ïîä àòêè. Çà ñóäîâó ãðà ìîòó
- «ôå𳺻 ó 1689 ð. ïîòð³áíî áóëî ïëà òèòè â³ä 12 äî 24 òàëÿð³â. Ó òàëÿ ðàõ
íàêëà äà ëàñü «ãëîáà», àáî «äóøå ãó áèíà» - ó 1627 ð. çà âáè âñòâî äâîõ ïîëÿê³â
á³ëÿ ñ. Øèð³âö³ áóëî âèï ëà ÷åíî øòðàô ó «òðèñòà òàëÿð³â ñð³áíèõ»26. Çðîñ -
òàííÿ äåð æàâ íèõ ïîâèí íîñ òåé (ç 12 äî 60 â ñåðå äèí³ XVII ñò.) ñòè ìó ëþ âàëî
æèòåë³â Ìîë äîâè äî â³äíîâ ëåííÿ ñêàð áíèö³ çà äîïî ìî ãîþ ³íòåí ñèâ íî¿
òîðã³âë³ ç Ïîëü ùåþ, Òðàíñ³ëüâàí³ºþ òîùî.
324
Îëåê ñàíäð Îãóé
23 Êîò ëÿð Ì. Ô. Ãðî øî âèé îá³ã... – Ñ. 92-148.
24 Áû êîâ À. À. Ìî íå òû Òóð öèè XIV-XVII â. – Ëå íèí ãðàä, 1939. – Ñ. 16.
25 Èñòî ðèÿ Ìîë äàâ ñêîé ÑÑÐ ñ äðåâ íåé øèõ âðå ìåí äî íàøèõ äíåé / Ðåä.
Â. È. Öàðà íîâ, Ñ. ß. Àôòåíþê, Ä. Ì. Äðàã íåâ è äð. – Êèøè íåâ, 1982. –
Ñ. 77; 89.
26 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 3, ¹ 20. – Ñ. 28; Vol. 4: 1720-1745. –
Cernauþi, 1938. – ¹ 154, ². – Ñ. 237; Vol. 1, ¹ 100: 135; Ghibanescu Ch.
Ispisoace si zapise: Documente slavo-române. In 6 vol. – Vol. IV, 2: 1692-1694. –
Iaºi, 1915. – ¹ 40. – Ñ. 122.
Çà óçà ãàëü íåí íÿìè Â. Øëàï³íñüêîãî27, ó 1594-1622 ðð. ñïîñ òåð³ãàºòüñÿ
çíà÷íà ê³ëüê³ñòü òàëÿð íèõ ñêàðá³â (7 ³ç 17) ç 139 òàëÿ ðàìè, ñåðåä ÿêèõ ïåðå -
âà æà þòü ð³çí³ í³äåð ëàíäñüê³ òàëÿðè (ð³êñäà àëü äåðè, àðå íäñäà àëü äåðè,
àõòåíòâ³íò³ãè òà ëåâêè) – 83,5 % çàô³êñî âà íèõ ìîíåò. Ó 1622-1659 ðð. ó Ìîë -
äîâ³ òåçàâ ðó âàëè 16 òàëÿð íèõ ñêàðá³â ç 286 ìîíå òàìè, ñåðåä ÿêèõ îäíî -
çíà÷íî (89,5 %) ïåðå âà æàëè òàëÿðè Îá’ºäíà íèõ ͳäåð ë àíäñüêèõ ïðîâ³íö³é
(171 ëåâîê, 64 ð³êñäà àëü äåðè, 21 ãóëü äåí) (Øëàï. 3-4). Ùî æ ñòîñóºòüñÿ
Áóêî âèíè 1601-1630-õ ðð., òî, çà íàøèìè äàíèìè (äèâ. òàáë.), òàëÿðíà
ìîíåòà ïî÷èíຠçíè êàòè, ñóòòºâî ïîñòó ïà þ ÷èñü äð³áíèì òà ñåðåäí³ì
íîì³íàëàì. Ñåðåä 18 òàëÿð³â, òåçàâ ðî âà íèõ ó öåé ïåð³îä, ñóòòºâî ïåðå âà æà -
þòü ïàòà ãîíè ³ñïà íñüêèõ ͳäåð ëàíä³â (72 %), à ³ìïåðñüê³ òà ð³âíî âà ãîâ³
òàëÿðè çàé ìà þòü äðóãå ì³ñöå (17 %). Ó 1630-1690-õ ðð., ÿêùî íå âðà õî âó -
âàòè íå ïîâí³ñòþ äîñ òîâ³ðíî¿ çíàõ³äêè 332 ³ìïå ðñüêèõ ôëî ðèí³â ç ñ. Áîÿí -
÷óê, äîì³íóþòü í³äåð ëàíäñüê³ ëåâêè (67,5 %) òà ïàòà ãîíè (17 %). Ðåøòó
îáñÿãó òàëÿð íî¿ ïðî äóêö³¿ ñêëà äà þòü, êð³ì ëåã êèõ òàëÿð³â, àâñòð³éñüê³ òà
í³ìåöüê³ ñïåö³ºñòàëÿðè, êàðáîâàí³ çà íîðìàìè ðàéñòàëÿð³â òîùî.
Ðîç ãëÿ íåìî âæè âàííÿ òåðì³í³â, ùî ïîçíà ÷à þòü òàëÿðè â 1570-1670-õ ðð., ³
ç³ñòà âèìî ¿õ ç êîí êðåò íèìè ìîíå òàìè. Îçíà éîì ëåííÿ ç íàâå äå íèìè âèùå òà
³íøèìè ïðè êëà äàìè çàñâ³ä÷óº äåê³ëüêà õàðàê òåð íèõ îçíà ÷åíü, ÿê³ ÿâíî
äèôå ðåíö³þþòü ïåâí³ òèïè ìîíåò. Öå:
1) òàëÿðè «áèò³, áúòóöè» (24 âèïàäêè ç 1592 ð. ïî 1670-ò³ ðð.);
2) òàëÿðè «ñðå áðüíè³» (24 âèïàäêè ó 1592-1670-õ ðð.);
3) òàëÿðè «ñðå áðüíèõ ñ ïèíüçè äîá ðèõ» (3 âèïàäêè ó 1622-1634 ðð.);
4) òàëÿðè «ïèíúçè äîá ðèõ, áàíè áóíè» (2 âèïàäêè 4.06.1649);
5) òàëÿð «ïèíúçè ãîòî âèõ, áàíè ãàòà» (2 âèïàäêè 1602-1634);
6) òàëÿðè «÷èñ òèè, êóðàöè» (1 âèïà äîê óæèòêó 15.03.1620);
7) òàëÿðè «ñòà ðèè, âåêè» (1 âèïà äîê 1586 ð.);
7) òàëÿðè (áåç îçíà ÷åíü) (ó 36 âèïàä êàõ 1577-1670-õ ðð.).
Ö³ îçíà ÷åííÿ (â ò. ÷. é íóëüîâ³) ñëó æàòü äëÿ ðîçð³çíåííÿ ïåâ íèõ òèï³â
ìîíåò, ùî âèäíî ³ç ãðà ìîòè â³ä 15 òðàâíÿ 1646 ð., ó ÿê³é ãîâî ðèòüñÿ, ùî
Ìèðîí òà Êîñ òèí êóïèëè ÷àñ òèíó (Ìàëîãî) Êó÷óðà çà 50 òàëÿð³â áèòèõ òà çà
80 òàëÿð³â ñð³áíèõ28. Âðà õî âó þ÷è, ùî òåðì³í «áèòèé òàëÿð» ïîçíà÷óº â³ä÷å -
êà íåíó ìîíåòó íîì³íàëîì â 1 òàëÿð, ìîæíà ä³éòè âèñ íîâêó, ùî çàïèñ
«òàëåðè ñðå áðüíèè» º ïîõ³äíèì â³ä ïîâíîãî çàïèñó «òàëåðè ñðå áðüíèè ñ
ïèíúçè äîá ðèõ». Ðàçîì ç íàïè ñàìè 3 òà 4 öåé òåðì³í ñòàâ ë³÷èëü íèì ïîçíà -
÷åí íÿì ñóêóï íîñò³ äîá ðèõ (âèñî êîÿê³ñíèõ) ñð³áíèõ ãðîø³â, ïîòðî íèê³â,
îðò³â, øîñ òàê³â òîùî). Âæè âàííÿ òåðì³íà ç åï³òåòîì-îçíà ÷åí íÿì «ñòà ðèé»,
ìàáóòü, âêàçóº íå ëèøå íà äàâí³é ÷àñ éîãî âèãî òîâ ëåííÿ, à é íà ÿê³ñòü òàëÿð -
íî¿ ìîíåòè - ïðè íåóõèëü íîìó ïàä³íí³ âàãè ³ ïðîáè ñåðåä íüîâ³÷í³ ñòàð³
òàëÿðè áóëè, ÿê ïðà âèëî, êðà ùèìè, í³æ íîâ³, ùî ³ çðî áèëî ñëîâî «ñòà ðèé»
325
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
27 Szlapinskij W. Op. cit. – S. 2-6.
28 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 1. – ¹ 143. – Ñ. 247.
ñèíîí³ì³÷íèì ïîíÿòòþ «âèñî êîÿê³ñíèé», õî÷à ëèøå äî äðó ãî¿ ïîëî âèíè
XVI ñò. âì³ñò Ag â íèõ çìåí øèâñÿ íà 10 %29.
Òðåòþ - íàé ðîç ïîâ ñþä æåí³øó - ãðóïó íàïèñ³â óòâî ðþ þòü íóëüîâ³ àòðè -
áóòè, òîáòî «òàëÿðè» (áåç îçíà ÷åíü), òà, ìàáóòü, «òàëåðè ïèíüçè ãîòî âèõ»,
ùî ëåæèòü â îñíîâ³ ñèñ òåìè ðîç ðà õóíê³â. Ñàìå âîíè, éìîâ³ðíî, ñëó æèëè
ë³÷èëü íèì ïîçíà ÷åí íÿì äëÿ âñ³õ òèï³â ìîíåò ãîò³âêîþ (ïåðå âàæíî äð³áíèõ
íîì³íàë³â, â³äñóòí³õ ó àêòî âîìó ìàòåð³àë³, äå çíåö³íåí³ «àñïð, ï³âãðîø,
ãðîø, ñîë³ä» ïðè õî âó þòüñÿ çà òåðì³íàìè «òàëÿð”). Öå çàñâ³ä÷óº ³ òà îáñòà -
âèíà, ùî ó ï³çí³øèé ÷àñ - ï³ñëÿ 1650-õ ðð., çà íàÿâ íèìè äîêó ìåí òàìè, ðàõó -
íîê ìîíåòè ïðè çäà÷³ ïîâèí íîñ òåé éøîâ íà òàëÿðè - òàëÿðè ñð³áí³, òàëÿðè
ïîòðî íè êàìè, òàëÿðè ð³çíîþ äð³áíîþ ìîíå òîþ30.
Âðà õî âó þ÷è ïîñò³éí³ òîð ãîâ³ â³äíî ñèíè ç Ïîëü ùåþ, êóðñ òàëÿðà ñòî ñîâíî
ïîëüñüêèõ ãðîø³â íå ìàâ áè â çíà÷í³é ì³ð³ â³äð³çíÿ òèñÿ â³ä êóðñó, çâè÷ íîãî â
Ãàëè ÷èí³, - éîãî â³äõè ëåííÿ ìîãëè áè çàâäàòè çáèòê³â êîæí³é ñòî ðîí³. Òîìó
ïðè ïåðå ðà õóí êàõ âèäàºòüñÿ çà ìîæ ëèâå âèêî ðèñ òî âó âàòè éîãî âåëè ÷èíè
äëÿ Ãàëè ÷èíè, çà ÿêèìè òàëÿð ñêëà äàâ ó 1570-1600 ðð. 36 ïîëüñüêèõ ãðîø³â.
Öå é çàñâ³ä÷óº áîð ãî âèé çàïèñ 1568 ð., çà ÿêèì ìîë äîâñüê³ êóïö³ çãîä æó âà -
ëèñÿ íà îïëàòó áîðãó ç ðîç ðà õóíêó «3 òàëåðà çà äâà ÷åð âî íèõ çîëî òèõ», òîáòî
ïî 36 ãðîø³â êîæ íèé òàëÿð31. Ó 1630-1660-õ ðð. òàëÿð òðè ìàâñÿ íà ð³âí³
òðüîõ ë³÷èëü íèõ çëî òèõ àáî 90 ãðîø³â òîùî (ëåâ êî âèé òàëÿð ìàâ ëèøå 75-81
ãð³ø). Çíè æåííÿ ïðîáè ñð³áëà âíàñë³äîê íåâäà ëî¿ ãðî øî âî¿ ðåôîðìè 1662 ð.
ïðè ßí³ ²² Êàçè ìèð³ ïðè çâåëà ó äðóã³é ïîëî âèí³ XVI² ñò. äî ïîÿâè äâîõ
êóðñ³â òàëÿðà, ïðè ÷îìó ïåð øèé áóâ óäâîº âèùèì â³ä ³íøîãî! Òàê, ó
1663-1692 ðð. ó Ëüâîâ³, ïîâ’ÿ çà íîìó ç Ìîë äî âîþ òîðã³âåëü íèìè çíî ñè íàìè,
³ñíó âàâ êóðñ òàëÿðà 3 çëî òèõ 18 ãðîø³â äîá ðèìè ìîíå òàìè (îðòàìè òîùî) òà
êóðñ çâè÷ íèìè, îá³ãîâèìè ìîíå òàìè, ùî êîëè âàâñÿ â³ä 6 (1683) äî 7 çîëî òèõ
(1698)32. Òàêèé êóðñ ç ïåâ íèìè â³äõè ëåí íÿìè ì³ã áóòè ³ â Ìîë äîâ³, âðà õî âó -
þ÷è æàõëèâó ³íôëÿö³þ, âèêëèêàíó ñó÷àâñüêèìè «äîìí³öàìè».
Ñòî ñîâíî òóðåöü êîãî àê÷å (àñïðà) êóðñ òàëÿðà íå ì³ã áóòè ñòàá³ëüíèì,
îñê³ëüêè âì³ñò ñð³áëà ó àñïð³ ïîñò³éíî çìåí øó âàâñÿ. Òîìó ÿêùî ó
1562-1574 ðð. òàëÿð ì³ñòèâ â³ä 40 (Òóðå÷ ÷èíà) äî 50 àñïð³â (100 óãî ðñüêèõ
äåíàð³¿â) ó ð³çíèõ çåì ëÿõ Îòòî ìà íñüêî¿ Ïîðòè, òî ó 1585-1655 ðð., âíàñë³äîê
ð³çêîãî ïàä³ííÿ ñð³áíîãî âì³ñòó àê÷å, êóðñ òàëÿðà çðîñòຠâ³ä 70 äî 90 àê÷å ³
ñÿãຠó 1680 ð. äî 120 àê÷å. Äåùî çãî äîì ³ñïà íñüêèé òàëÿð ì³ñòèòü â³ä 140
àê÷å (1694) äî 181 àê÷å (1758)33. Êð³ì òîãî, â Ìîë äîâ³ óñòà íîâëþºòüñÿ ïåâ -
íèé êóðñ òàëÿðà ñòî ñîâíî áàí³. Çà áðà øî âñüêèì çàïè ñîì 1650-õ ðð., ó ÿêîìó
Ñàâà Ëîãî ôåò ðîáèòü ïåðå ðà õó íîê 180 ôëî ðèí³â, ïîòðà ÷å íèõ íà ïîñòàâ òêà -
326
Îëåê ñàíäð Îãóé
29 Êîò ëÿð Ì. Ô. Íà ðè ñè ³ñòî𳿠îá³ãó é ë³÷áè ìî íåò. – Ñ. 78, 130, 149.
30 Hurmuzaki E. Op. cit. – Vol. XV, 2:1601-1825. – Bucureºti, 1913. – ¹ 2195. –
Ñ. 1177.
31 Ïîä ãðàä ñêàÿ Å. Ì. Òîð ãî âûå ñâÿ çè Ìîë äà âèè ñî Ëüâî âîì. – Ñ. 183.
32 Êîò ëÿð Ì. Ô. Íà ðè ñè ³ñòî𳿠îá³ãó é ë³÷áè ìî íåò... – Ñ. 118.
33 Szlapinskij W. Op. cit. – S. 2-6; Îãóé Î. Ä. Ìî íåò íî-ë³÷èëüí³ íà é ìå íó âàí íÿ... –
Ñ. 188; 202-203.
íèíè, ïðè âî äèòüñÿ êóðñ òàëÿðà â 160 áàí³34. Âðà õî âó þ÷è êóð ñîâó âàðò³ñòü
òàëÿðà â çåì ëÿõ Ïîðòè òîãî ÷àñó â 80 àñïð³â, ñòຠçðî çóì³ëèì, ùî áàí³
ïî÷àòêó-ñåðå äèíè XVI² ñò. áóëè ÷è óãî ðñüêèìè äåíàð³ÿìè, ÷è, éìîâ³ðí³øå,
ïîëüñüêèìè ñîë³äàìè.
Ç 1630-õ ðð. â Ìîë äîâ³ òà â Óêðà¿í³ òåðì³í «òàëÿð» âæèâàºòüñÿ äîñèòü
ìàëî – âñüîãî 15 âèïàäê³â ñëî âîâ æè âàííÿ, ïàðà ëåëüíî ç íèì âñå ÷àñò³øå çãà -
äó þòüñÿ «ëåâêè» àáî «ëåâ êîâ³ òàëÿðè». Öåé òåðì³í çâè÷íî ñòî ñó âàâñÿ ëåâåí -
äà àëü äåð³â Îá’ºäíà íèõ ͳäåð ë àíäñüêèõ ïðîâ³íö³é íèæ÷î¿ ïðîáè òà ìåí øî¿
âàãè (27,08 ã 750 ïðîáè, 20,76 ÷èñ òîãî ñð³áëà), ÿê³ çàâäÿêè ö³é îáñòà âèí³ òà
çîá ðà æåííþ ëåâà (ç 1575 ð.) îòðè ìàëè â Ìîë äîâ³ îêðåìó íàçâó «ëåó» (òóð.
«àðñëàí³» ÷è «àñàä³-êóðóø»). Ö³ ìîíåòè ÿê «ëåé» âïåðøå çãà äàëè â áóêî âè -
íñüêèõ äîêó ìåí òàõ ùå â 1589 ð.,35 ïðîòå çãî äîì öå ïîçíà ÷åííÿ çíèêëî ç
àðõ³âíèõ ìàòåð³àë³â. Öå, íà íàøó äóìêó, ìຠ(âðà õî âó þ÷è ÿê àíàë³ç áóêî âè -
íñüêèõ ñêàðá³â XVI² ñò., òàê ³ çàãàëü íî¿ ³íôîð ìàö³¿) ñâîº ïîÿñ íåííÿ. Òàê, çà
äàíèìè Â. Øëàï³íñüêîãî, ùå â 1600 ð. â³ðìåíñüê³ êóïö³ çàâåçëè ç³ Ëüâîâó
(÷åðåç Ìîë äîâó òà Áóêî âèíó) äî Òóðå÷ ÷èíè 48220 ëåâ êî âèõ òàëÿð³â. Öèìè
ìîíå òàìè ïîã³ðøå íî¿ ïðîáè çàö³êàâè ëèñÿ äëÿ îïëàòè ïîä àòê³â é ìîë äîâñüê³
êóïö³, ÿê³ çà âç³ðöåì â³ðìåí³â çàêó ïî âó âàëè ¿õ â îáì³í íà ñõ³äí³ òîâàðè ³ç çèñ -
êîì 13-28 %, à â êðè òè÷í³ ðîêè – 200 %36. Íåÿê³ñíà ìîíåòà âèê ëè êàëà ñòóð -
áó âàííÿ ñêàð áíèê³â Ïîðòè. Íà ïî÷àòêó XVII ñò. ëåâåí äà àëü äåðè
ͳäåð ë àíäñüêèõ ïðîâ³íö³é áóëè çàáî ðî íåí³ çà ñóë òà íñüêèì óêà çîì äî ââîçó
â Òóðå÷ ÷èíó ÷åðåç ìåíøó âàãó òà â³äíîñíî íèç üêó ìîíåòíó ïðîáó, ïðî ùî
çàñâ³ä÷óº ìèð íèé äîãîâ³ð Îñìà íñüêî¿ ³ìïå𳿠ç Ïîëü ùåþ 1607 ð. : «Ç
òàëÿð³â, ÿê³ âîíè (êóïö³. – Î. Î.) ìàþòü ïðè ñîá³, íå ñë³ä çí³ìàòè ìèòà. Ïîðÿä
ç öèì, îñê³ëüêè ïðè âå çåí³ ³ç Ïîëüù³ òàëÿðè ³ç çîá ðà æåí íÿì ëåâà íåïîâ íî âà -
ãîâ³ ³ [¿õ âèêî ðèñ òàííÿ] íàíî ñèòü çáèòêè ñêàð áíèö³ ñóë òàíà, ³ç ñóë òà íñüêîþ
ïå÷àò êîþ âèäà íèé íàêàç, ùîáè â³äíèí³ ó íàøèõ âîëîä³ííÿõ áóëè ëèøå
ïîâíî âà ãîâ³ ³ íå áóëî íåïîâ íî âà ãî âèõ»37. Óíàñë³äîê öüîãî, ÿê çàñâ³ä÷ó þòü
ìàòåð³àëè áóêî âè íñüêèõ òà ìîë äî âñüêèõ ñêàðá³â (äèâ. òàáë 1 òà äîäà òîê), çà
çàêî íîì Êîïåð íèêà-Ãðå øåìà, ïîâíîö³íí³ ìîíåòè ïî÷àëè çíè êàòè ç îá³ãó,
îñ³äàþ÷è â ñêàð áàõ, ïðè ÷îìó â 1601-1630-õ ðð. çàãàëüíà ê³ëüê³ñòü òàëÿð³â
çìåí øè ëàñü â 4 ðàçè, à ³ìïåðñüêèõ òàëÿð³â (âàãîþ â 29 òà á³ëüøå ã) – âøåñ -
òåðî. Öå ñïðè ÷è íèëî, íà íàøó äóìêó, äî ñâîºð³äíîãî òàëÿð íîãî ãîëîäó, ùî
äîç âî ëèëî ³ ëåâ êîâ³é ìîíåò³ ïðî ðâà òèñÿ íà ãðî øî âèé ðèíîê Ïîðòè. Ëèøå â
1623 ð. â³ðìåíñüê³ êóïö³ ç³ Ëüâîâó çàâåçëè äî Òóðå÷ ÷èíè 102 òèñ. òàëÿð³â
ëåâ êî âèõ, à À. Ñòð³ëåöü êèé – 13 òèñ. ëåâê³â. Çíà÷íà ÷àñ òèíà ö³º¿ ìîíåòè
ïîñòó ïàëà íà âèêóï áðàíö³â – ó 1621 ð. çà ßíà Æîë êå âñüêîãî òà Ôåðåí öáàõà,
327
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
34 Hurmuzaki E. Op. cit. – Vol. XV, 2. – ¹ 2110. – Ñ. 1133.
35 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 1. – Ñ. 106.
36 Öåí òðàëü íèé äåð æàâ íèé ³ñòî ðè÷ íèé àðõ³â ó ì. Ëüâîâ³ (äàë³ – ÖIJÀË). – Ô. 52,
îï. 2, ñïð. 517, ë. 1107; ñïð. 522, ë. 347; Szlapinskij W. Op. cit. – S. 10-12.
37 Hammer J. Geschichte des Osmanischen Reiches großentheils aus bisher
unbenützten Handschriften und Arbeiten. -2. verb. Aufl. – Bd. 4: 1699-1774. –
Pesth, 1836. – S. 679.
ïîëî íå íèõ íà ïîëÿõ Öóöîðè, çàïëà òèëè 14 òèñ. ëåâ êî âèõ òàëÿð³â38. Òîìó
äåùî ï³çí³øå - ç 1630-õ ðð., çà áóêîâèíñüêèìè àðõ³âíèìè ìàòåð³àëàìè,
â³äíîâëþºòüñÿ âæèâàííÿ òåðì³íà.
Á³ëüøå òîãî, ÿê áà÷èìî çà äàíèìè òàá ëèö³ 1, âæè âàí³ñòü ëåâ êî âèõ òàëÿð³â
ð³çêî íàðîñòຠç 1630-õ ðð., à âæå ç 1670-õ ðð. òàëÿðí³ ìîíåòè âèùî¿ ÿêîñò³
ïðàê òè÷íî ïåðå ñòà þòü ç’ÿâ ëÿ òèñÿ â áóêî âè íñüêîìó îá³ãó (äèâ. äîäà òîê).
Òîìó, íà íàøó äóìêó, íàé ó æè âàí³øèé òèï ìîíåòè ëåó; ëåè, ëåâ êîâè (ëåâ êî -
âèé òàëÿð Îáºäíà íèõ ͳäåð ë àíäñüêèõ ïðîâ³íö³é), ê³ëüê³ñòü ÿêî¿ â
1630-1670 ðð., çà äàíèìè òàá ëèö³, ñêëà äàëà 75 % òàëÿð íèõ ìîíåò, ïåðå âè ùó -
þ÷è äðó ãèé çà ðîç ïîâ ñþä æåí³ñòþ òèï – ïàòà ãîíè â 7 ðàç³â, ïåðåéìຠíà ñåáå,
çà çàêî íîì ïîë³íîì³íàö³¿39, ïîçíà ÷åííÿ âñ³õ ³íøèõ òàëÿð íèõ ìîíåò.
Óíàñë³äîê öüîãî òåðì³í òàëåð (òàëÿð) ïîñòóïàºòüñÿ ó âíóòð³øíüî ìîë -
äîâñüê³é äîêó ìåí òàö³¿ çàãàëüí³øîìó òåðì³íîâ³ ³ äî ê³íöÿ XVI² ñò.
ç’ÿâëÿºòüñÿ ïîðÿä ç òåðì³íîì ëåé ëèøå äëÿ ¿õ ñïåö³àëü íî¿ äèôå ðåíö³àö³¿ - ç
1670 ïî 1768 ð. ó áóêî âè íñüêèõ äîêó ìåí òàõ âäà ëîñü âèÿ âèòè âñüîãî 10
âèïàäê³â âæèòêó íîì³íàö³¿ òàëÿð. Çà ãðà ìî òîþ â³ä òðàâíÿ 1724 ð., äå
îïèñóºòüñÿ àêò ïðî äàæó 1/4 ñ. Áàõ ðè íåùè, äâîõ áèê³â îö³íèëè ó 18 ñòà ðèõ
ëå¿â, ç êîò ðèõ âèï ëà òèëè ëèøå 4 òàëÿðè [B. IV, ¹55: 81], ìîæíà çðî çóì³òè,
ùî òåðì³í «ñòà ðèé ëåé» ïîçíà ÷àâ ó ö³ ðîêè ïðàê òè÷íî òàëÿðíó ìîíåòó. Â
³íø³é ãðà ìîò³ â³ä 2 æîâ òíÿ 1724 íàïè ñàíî, ùî ÿêèéñü Ñàí äóë, ÿêèé ó Çåìë³
Ïîëüñüê³é áóâ íà ñëóæá³ ó áàòüê³â Ìèðîíà Òîâ òóëà, çàáîð ãó âàâ ¿ì 150
òàëÿð³â ëÿñü êèõ òà 33 ëå¿ ìîë äî âñüêèõ [B. V, ¹58. 1: 105]. Òåðì³í «òàëÿð», ÿê
çâè÷íà äëÿ Ïîëüù³ îá³ãîâà ìîíåòà, ïðî òèñ òàâëÿºòüñÿ ó íàâå äå íîìó ïðè -
êëàä³ «ëåÿì ìîë äî âñüêèì», òîáòî êóðó øàì, ùî òîä³ áóëè â îá³ãó íà òåðè òîð³¿
Ìîë äîâè.
Áîðîòüáà òåðì³í³â âèäíà â ìîë äî âñüêèõ çîâí³øíüî òîð ãî âåëü íèõ çàïè ñàõ
äî ê³íöÿ XVI² ñò. Òàê, ÿêùî ó 1662 ð. ãîñ ïî äàð ²ñòðàò³º Äàá³æà Âîäà ïèøå
òðàíñ³ëüâà íñüêîìó êíÿ çåⳠ̳õàåëþ Àïàô³ ïðî âçàºìîðîç ðà õóíêè ó òàëÿ ðàõ
– «ugy mint 800 avagy 900 tallerwal tobett»40, òî ç ê³íöÿ 1670-õ ðð. ó ì³æäåð -
æàâ íèõ çîáîâ ’ÿ çàí íÿõ ñòàá³ëüíî ç’ÿâëÿºòüñÿ ëàò. leones ÷è í³ì. Lowenthaler
(ôðàí öóçüêà êàí öå ëÿð³ÿ êîðèñòóºòüñÿ çâè÷ íèì òåðì³íîì «ecu», à ³òàë³éñüêà
- «talleri» ÷è ð³âíîç íà÷ íèì «piastri»). Òàê, êîëè ó ãðóäí³ 1687 ð. Àëåêñàíäð
Ìàâ ðî êîð äàò ïîçè ÷èâ òðàíñ èëüâà íöÿì «bis mille ducenta, et quadraginta
Leones», à ó 1700 ð. âèìà ãàâ êîì ïåí ñàö³¿, çà ³òàë³éñüêèì êîìåí òà ðåì 30
m. talleri, òî áîðã îô³ö³éíî ïîâåð íóëè ó 1700 ð. â leones (Lowenthaler) (çà
328
Îëåê ñàíäð Îãóé
38 ÖIJÀË. – Ô. 52, îï. 2, ñïð. 39, ë. 1051; Szlapinskij W. Op. cit. – S. 10, 28.
39 Îãóé Î. Ä. Ìî íåò íî-ë³÷èëüí³ íà é ìå íó âàí íÿ... – Ñ. 154.
40 Veress A. (ed) Documente privitoare la istoria Ardealului, Moldovei ºi Tarii
Românesti. In 11 vol. – Vol. XI: 1661-1690. – Bucureºti, 1939. – ¹ 16. – Ñ. 19.
³òàë³éñüêèì æå êîìåí òà ðåì - ó talleri òà piastri)41. Òóðåöüêà êàí öå ëÿð³ÿ òà
õðîí³êè çâè÷íî êîðèñ òó þòüñÿ òåðì³íîì êóðóø.
Çóïè íè ìîñÿ äåòàëüí³øå íà òåðì³íîâ³ ëåé, ÿêèé ñòàá³ëüíî ô³êñóºòüñÿ ç
1630-õ ðð. Òàê, ó áóêî âè íñüêîìó äîêó ìåíò³ â³ä 29 ñåð ïíÿ 1633 ð. Ìîé ñåé
Ìîãèëà Âîºâîäà ï³äòâåð äæóº, ùî «Êîí äðå ìèò íèê ïðî äàë åãî ïðà âîþ
îòíèíó... ïîëî âèíà ñåëî îò Âàñè ëåó... áîëú ðèíó Ãàâ ðè ëàø Ìúò³ÿø çà äâú
ñòàà è øåñò äàñÿò ëåè áèòèõú (òîáòî êàð áî âà íèõ ó ìîíå òàõ, íîì³íàëîì â
îäèí òàëÿð. - Î. Î.)». Òå, ùî ìîâà éäå ïðî ëåâ êîâ³ òàëÿðè, ìîæíà çðî çóì³òè ç
³íøî¿ ïàì ’ÿòêè â³ä 8 ãðóäíÿ 1654 ð., â ÿê³é ãîâî ðèòñÿ, ùî ÷àñ òèíè ñ³ë Áåð -
áåùè, Ïëå øèíöè, Áîòü øè íèöè, Êîñ òåùè «Äóìèò ðàøêî Ïîïî âè÷ ïðî äàâ
ðàäè òðè ñòî ëåâ êîâè áèòèõ è äâà äåñÿò ïîëî áîêè çà ìåäó»42. Íåâèç íà ÷å íèì,
ïðîòå, çàëèøàºòüñÿ âæè âàííÿ öüîãî òåðì³íà ó 1680-1760-õ ðð. Çóïè íè ìîñÿ
íà äåê³ëüêîõ ïðè êëà äàõ.
Ó ëåÿõ çä³éñíþºòüñÿ ðîç ðà õó íîê çà ñåëî Ïîãî ðèë³âêà, ÿêå 4 áåðåçíÿ
1704 ð. áóëî ïðî äàíå çà 1350 ëå¿â43. Õàòà ç øìàò êîì çåìë³ êîø òó âàëà ó
1731 ð. 16 ëå¿â íîâèõ, à äåê³ëüêà áóäèíê³â á³ëÿ Ñèðå òñüêîãî òîðãó - 130 ëå¿â
ãîòî âèõ44. Îò÷èíà (áàòüê³âñüêèé ñïà äîê) ç ðàáîì-âå÷è íîì ó ñ. Êîð ëå öóë
êîø òó âàëè ó 1732 ð. 50 ëå¿â ñòà ðèìè ãð³øìè, à ðàá- «âå÷èí ³ç Äëúãîå Ïîëú
Àíòîí Ëàëóøêà» - «30 ëåé áàíè ãàòà»45. Äâà íàä öÿòü äí³â ïðàö³ îö³íþâà ëèñÿ
ó äâà ëå¿46. ³äíîñíî íåâå ëèêó ö³íó ìàëà ì³ñöåâà õóäîáà - êîðîâà ç òåëÿò êîì
êîø òó âàëà ó 1687 ð. 8 ëå¿â áèòèõ. Ö³íè íà êîíåé çíà÷íî êîëè âà ëèñÿ - â³ä 15
ëå¿â çà çâè ÷àé íîãî êîíÿ ó 1680 ð. äî 40 ëå¿â çà äîá ðîò íîãî êîíÿ ó 1693 ð. 47.
Âàðò³ñòü çåìë³ òàêîæ êîëè âà ëàñÿ ³ ñêëà äàëà â³ä 15 ëå¿â äî 50 çà 1 æèðåᳺ
çåìë³ ó 1701 ð. 48. Ó ëåÿõ âèï ëà÷óºòüñÿ äèæìà (äåñÿ òèíà), ÿêà ñêëà äàëà ó
1687 ð. äëÿ çâè ÷àé íîãî ñåëÿ íèíà ³ç Ðóñü êîãî Äîâ ãîï³ëëÿ - 2 ëå¿, à äëÿ çëè -
äàðÿ - 1 ëåé49. Ïðàê òè÷íî çà îäèí ëåé íàïðèê³íö³ XVI² ñò. ìîæíà áóëî ïðè -
äáàòè 4 ì³ðêè õë³áà (4 õ 14,4 êã), ÷è îäíó â³âöþ, ÷è 8 â³äåð âèíà. Ïîç íà ÷åííÿ
«ëå¿, ëå¿ áèò³, ëå¿ áèò³ ãðî øèìà» ìîæóòü çóñòð³÷àòèñÿ â îäíîìó êîí òåêñò³50,
ùî ñâ³ä÷èòü ïðî ñóòòºâó â³äì³íí³ñòü âèõ³äíèõ êàòåãîð³é.
329
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
41 Hurmuzaki E. Op. cit. – Vol. XV, 2. – ¹ 2195. – Ñ. 1177; Vol. V. 2: 1650-1699. –
Bucureºti, 1886. – ¹ 136. – Ñ. 146; Vol. VI: 1700-1750. – Bucureºti, 1878. –
¹ 4-5. – Ñ. 5.
42 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 1. – Ñ. 206; Vol. 2. – C. 148.
43 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 3. – Ñ. 118.
44 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 4. – Ñ. 105.
45 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 4. – Ñ. 104; Vol. 5. – C. 46.
46 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 5: 1745-1760. – Cernauþi, 1939. –
Ñ. 148.
47
Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 3. – ¹ 65; Vol. 3. – C. 32; [Ãûá, ñ. 17, 70]
Ìîë äî âà, ñ. 147
48 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 3. – Ñ. 87.
49 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 3. – Ñ. 66.
50 Ìîë äà âèÿ â ýïîõó ôåî äà ëèçìà: Moldova în epoca feodalismului: Ìîë äàâ ñêèå
è ñëà âÿíî-ìîë äàâ ñêèå ãðà ìîòû è çàïèñè / Ïîä ðåä. Ë. Â. ×åðåï íèíà,
Ï. Â. Ñîâå òîâà. – Ò. VI: 1671-1710. -1992. – Êèøè íåâ, 1961-1992. –Ñ. 113.
Çâåð íåííÿ äî îçíà ÷åíü äîïî ìàãຠðîçð³çíèòè äåê³ëüêà â³äì³ííèõ òèï³â
ìîíåò. Ðîç ãëÿ íåìî ö³ îçíà ÷åííÿ ó äâîõ õðî íî ëîã³÷íèõ çð³çàõ äî ïî÷àòêó
ðîñ³éñüêî-òóðåöü êî¿ â³éíè, âíàñë³äîê ÿêî¿ Áóêî âèíà áóëà çàé íÿòà
ðîñ³éñüêèìè â³éñüêàìè, à ñàìå äî 1774 ð. Öå - 1633-1700 ðð. òà
1701-1768 ðð.
Ó ïåð øîìó ï³äïåð³îä³ âèä³ëÿþòüñÿ äâ³ ãðóïè - 28 ñëî âîâ æèòê³â (äàë³ –
ÑÂ) ëå¿â «áèòèõ» (ç 1633 ð.) òà 21 Ñ ëå¿ (áåç îçíà ÷åííÿ ç 1670-õ ðð.). Äîïîâ -
íþ þòü ö³ ãðóïè 8 ÑÂ «ëå¿ ãðî øåé ãîòî âèõ», «áàíè ãàòà» (ç 1645-1768 ðð.) òà
1 ÑÂ ëå¿ ãîòîâ³ (ç 1686 ð.). Ëå¿ «áàíè áóíè» ÿê êàëüêà äî «ïèíúçè äîá ðèè»
ç’ÿâëÿºòüñÿ ç 1649 ð. Ñåðåä ÌËÍ âèä³ëÿºòüñÿ òåðì³í ëåé «ãðî øåé íîâèõ»,
«áàíè íîè», ùî ïîçíà÷ຠç 1695 ðð. ÿêóñü àáñî ëþòíî íîâó äëÿ áóêî âè íñüêîãî
ðèíêó ìîíåòíó ñóòí³ñòü, âèç íà ÷åííÿ ÿêî¿ ïðî âå äåìî íèæ÷å.
Ó äðó ãîìó ï³äïåð³îä³ áåç çàñ òå ðåæíî äîì³íóþòü 208 Ñ ëå¿â (áåç îçíà -
÷åííÿ) òà áëèçüê³ äî öüîãî ïîçíà ÷åííÿ 4 Ñ «ëå¿â ãð³øìè: äå áàíè» (ç 1719
ïî 1756 ðð.). Íà äðó ãîìó ì³ñö³ çíà õî äèòüñÿ 28 Ñ ëå¿â ãðîø³â ãîòî âèõ: «áàíè
ãàòà» (äî 1767 ð.), íà òðåòü îìó ì³ñö³ ïåðå áóâຠðîç ïîâ ñþä æåíà êîëèñü 14 ÑÂ
ëå¿â «áèò³» (ÿê ïîçíà ÷åííÿ êîí êðåò íî¿ ÷åêàí íî¿ ìîíåòè òåðì³í ç’ÿâ ëÿâñÿ äî
1747 ð.). Âèùó ãðóïó ÿêîñò³ ìîíåò íîãî ñð³áëà õàðàê òå ðèçóº ñïî ëó ÷åííÿ «ëå¿
äîá ðèìè ãð³øìè» (1759 ð.).  îñíîâ³ ³íøî¿ ãðóïè íàé ìå íó âàíü ëåæàëà
íàö³îíàëüíà îçíàêà - «ëå¿ ìîë äîâñüê³» ÿê òàê³, ùî öèð êó ëþ þòü íà òåðè òîð³¿
Ìîë äîâè, ïðî òèñ òî ÿòü òàëÿ ðàì «ëÿñü êèì», òà ëå¿ «í³ìåöüê³» (5 Ñ â³ä 1718
äî 1768 ð.), ùî ìàþòü, íàïåâíî, äåùî âèùó êóï³âåëüíó ñïðî ìîæí³ñòü ó
ïîð³âíÿíí³ ç³ çâè÷ íèìè ëåÿìè51. Ó 1710-õ ðð. íàì³òèëîñÿ ðîç ìå æó âàííÿ ³ çà
÷àñîì êàð áó âàííÿ - í³äåð ëàíäñüê³ ëåâêè òà ³íø³ òèïè òàëÿð³â (ð³êñäà àëü -
äåðè, ïàòà ãîíè òîùî), åì³òîâàí³ ó XVII ñò., î÷å âèäíî, ñòàëè äîá ðèìè ñòà -
ðèìè ìîíå òàìè - «ëåè âåêè», ÿêèìè òàê îõî÷å çáè ðà ëèñÿ ïîä àòêè52. Ó
òåê ñòàõ ïðî ñòåæóºòüñÿ äî 1763 ð. 9 ÑÂ «ëå¿ ñòàð³» òà 4 ÑÂ «ëå¿ ãð³øìè ñòà -
ðèìè» (1730 ð.), ùî ïðîòèñòîÿòü 6 ñëîâîâæèòêàì «ëå¿ ãð³øìè íîâèìè».
³äïîâ³äü íà çàïè òàííÿ, ùî öå áóëè çà ìîíåòè, ÿê³ çàì³íèëè çâè÷í³ ñòàð³
«áèò³» ëåâ êîâ³ òàëÿðè òà ³íø³ ¿õ òàëÿðí³ â³äïîâ³äíèêè, ìîæå äàòè ëèøå
àíàë³ç âèïàäê³â ñóì³ñíîãî óæèòêó òåðì³íà ëåé ç íàçâàìè ³íøèõ îäè íèöü
ÌËÍ.
Äóæå ö³êàâèé ó öüîìó â³äíî øåíí³ çàïèñ â³ä 25 æîâ òíÿ 1717 ð. 53. ßêèéñü
Êàë ìóöü êèé, ÿêèé äëÿ ÷åðí³âåöü êîãî ñòà ðîñòè ²ë³º Êàòàðæ³ó ç³áðàâ ñîëà ðèò
íà «184 òà ïîëó㳿», ïîâåð íóâ îñòàí íüîìó âñüîãî 190 ëå¿â. Öå ñêëà äàëî ëèøå
62 óãî ðñüêèõ òà 8 ïîòðî íèê³â (ïîòð³éíèõ ïîëüñüêèõ ãðîø³â ÷àñ³â
Ñèã³çìóíäà III). Áîðã éîãî Êàòàðæ³ó - «ïðî ¿äåí³ ãðîø³», ÿê â³äçíà÷àº
êîì³ñ³ÿ, íàë³÷óâàâ 122 óãî ðñüêèõ (çîëî òèõ) òà 2 ïîòðî íèêè. Ïðî âå äå íèé
àíàë³ç ïîêàçóº, ùî 10 ñòà ðèõ ïîòðî íèê³â (8+2), ÿê³ óìîâíî äîð³âíþ âàëè ñòà -
ðèì 30 ãðî øàì äîá ðîþ ìîíå òîþ, «áàíè áóíè», îòðè ìó þòü íà ïî÷àòêó
XVI²² ñò. âèñî êèé êóðñ ó ïîëî âèíó «óãî ðñüêîãî æîë òîãî». ³äïîâ³äíî îäèí
330
Îëåê ñàíäð Îãóé
51 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 5. – Ñ. 105; Vol. 3. – Ñ. 196.
52 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 4. – Ñ. 37.
53 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 3. – Ñ. 187.
óãî ðñüêèé çîëî òèé ì³ñòèòü 20 ïîòðî íèê³â, òîáòî óìîâíî 60 ñòà ðèõ ãðîø³â
(ïîð.: êóðñ ó Ëüâîâ³ 1579 ð. = 56 ãðîø³â, à ç ïî÷àò êóXVII ñò. – 60 ãðîø³â).
Çâ³äñè, êóðñ îäíîãî ëåÿ ìîæíà âèç íà ÷èòè, âèõî äÿ÷è ç ê³ëüêîñò³ ñòà ðèõ
ãðîø³â ó 62 óãî ðñüêèõ çîëî òèõ (3720) ç íàä âèø êîì 24 ãðîø³â (3774), ÿê³
ì³ñòÿòüñÿ ó 8 ïîòðî íè êàõ. ßêùî ðîçä³ëèòè îòðè ìà íèé ðåçóëü òàò íà 190 ëå¿â,
òî ìàòè ìåìî êóðñ îäíîãî ëåÿ â 19,7 «ñòà ðèõ» ãðîø³â, òîáòî ìàéæå 6,5 ïîòðî -
íèê³â. Âðà õî âó þ÷è âàãîâ³ ïîêàç íèêè òðî ÿêà Ñèã³çìóíäà ²²² (1587-1632),
äîñèòü ïîïó ëÿð íîãî â ìîë äîâî-áóêî âè íñüêèõ ñêàð áàõ - 2,37 ãðàìè 835
ïðîáè, òî â îäíîìó ëåþ ìàëî ì³ñòè òèñÿ áëèçüêî 15,405 ãðàì³â ñð³áëà òàêî¿ æ
ïðîáè, ùî íå â³äïîâ³äຠâàãî âèì ïîêàç íè êàì çâè÷ íîãî ëåâ êî âîãî òàëÿðà
(27,648 ã, ³ç íèõ 20,736 ã ÷èñ òîãî ñð³áëà)54. Îòæå, äîâî äèòüñÿ ïðè ïóñ òèòè
(òèì á³ëüøå, ùî ñëîâî ëåé íå ìຠâ³äïîâ³äíîãî îçíà ÷åííÿ «ñòà ðèé», õàðàê -
òåð íîãî äëÿ òàëÿð íèõ ìîíåò), ùî ìîâà éäå ïðî ³íøèé òèï ëåÿ - î÷å âèäíî,
òóðåöü êèé ëåâ, ï³àñòð àáî êóðóø Àõìàäà ²²² ÷è Ìóñ òàôè ²² (1695-1703)
(1703-1730), âàðò³ñòþ â 40 ïàðà, âàãîþ â 25,65 ãðàìà îð³ºíòîâíî 600 ïðîáè55.
dzñòà âèìî îòðè ìàíå ñï³ââ³äíî øåííÿ ì³æ óãî ðñüêèì çîëî òèì òà ëåºì ÿê
1:3,06 ç äàíèìè ïî ñóñ³äí³é Ãàëè ÷èí³. Ó Ëüâîâ³ 1710-1715 ðð. êóðñ ðåàëü -
íîãî òàëåðà áèòîãî äîð³âíþ âàâ 8 çîëî òèì ë³÷èëü íèì, òîáòî 240 ãðî øàì,
îäíîãî äóêàòà - 18 çîëî òèì (òîáòî 4800 ãðî øàì), îäíîãî ï³âòî ðàêà - òðüîì
ãðî øàì, îäíîãî òðî ÿêà, â³äïîâ³äíî - øåñòè ãðî øàì, à îäíîãî òèìôà (à îòæå
é îðòà) - 37,5 ãðîø³â56. Îòðè ìàíå ñï³ââ³äíî øåííÿ ì³æ äóêà òîì òà òàëÿ ðîì
ñêëàäຠ1:2,25, à íå 1:3,06, ÿê íà Áóêî âèí³. Ö³ êàëü êó ëÿö³¿ ïîâòîðíî çàñâ³ä÷ó -
þòü, ùî â öüîìó áóêî âè íñüêîìó äîêó ìåíò³ éäåòüñÿ íå ïðî çâè÷ íèé òàëÿð, à
ïðî ëåãøó ÷è ã³ðøó ìîíåòó, éìîâ³ðíî, òóðåöü êèé êóðóø – ñï³ââ³äíî øåííÿ
ì³æ ñð³áíèìè òà çîëî òèìè ìîíå òàìè áóëè â òîé ÷àñ ïðè áëèçíî îäíà êî âèìè,
îñîá ëèâî ó ìåæàõ ñóñ³äí³õ ðåã³îí³â. Ó ïðî òè ëåæ íîìó âèïàäêó ì³ã áè â³äáó -
òèñÿ â³äò³ê çîëîòî¿ ÷è ñð³áíî¿ ìîíåòè.
Òå, ùî íà Áóêî âèí³ ïî÷àòêó XVIII ñò. â ÿêîñò³ ë³÷èëü íèõ îäè íèöü óòâåð äè -
ëèñÿ òóðåöüê³ ëåâè, çàñâ³ä÷óº ³íøèé äîêó ìåíò â³ä 5 æîâ òíÿ 1746 ð. Ó íüîìó
êîí ñòàòóºòüñÿ, ùî ìåø êàíö³ ñåëà Ñòàí³âö³â íå ïëà òèëè ÷îòèðè ðîêè ïîä à òîê
- ä³æìó, ùî ñêëàäàº, âèõî äÿ÷è ç âåëè ÷èíè 20 ïàð íà ð³ê, ö³ëèõ äâà ëå¿ çà 4
ðîêè. Çâ³äòè 1 ëåé ì³ñòèòü 40 ïàðà, òîáòî àáñî ëþòíî â³äïîâ³äຠêóðóøó.
Ïîä³áíå ñï³ââ³äíî øåííÿ ëåÿ ç ïàðàìè òà ùå îäí³ºþ îäè íè öåþ - áàí³ (çâè÷ -
íèì ïîçíà ÷åí íÿì ñïî ÷àòêó óãî ðñüêèõ - áàíà òñüêèõ äåíàð³¿â, ïîò³ì,
éìîâ³ðíî, ïîëüñüêèõ ñîë³ä³â òà òóðåöü êèõ àñïð³â) çàñâ³ä÷óº ùå îäèí äîêó -
ìåíò â³ä 5 ñåð ïíÿ 1762 ð. Ó öüîìó äîêó ìåíò³ Ãðè ãîð³é Êàë³ìàõ Âîäà çàòâåð -
äæóº ïðàâà òà îáîâ’ÿçêè áðåñ ëà âñüêèõ í³ìö³â, ùî îñ³ëè ó ×åðí³âåöüê³é
âîëîñò³ ó 1758-1761 ðð. Êîæ íèé ïîñå ëå íåöü, ùî ìຠõàòó, ïîâè íåí áóâ
ùîðîêó ïëà òèòè ïî 10 ëå¿â, çíà÷íî á³ëüøå â³ä îïëàòè êàñà ðèòó äëÿ á³äíÿêà -
331
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
54 Íó äåëü ìàí À. À. Òî ïîã ðà ôèÿ êëà äîâ... – Ñ. 28; Çâà ðè÷ Â., Øóñò Ð. Íóì³çìà òè -
êà. Äîâ³äíèê. – Ñ. 355.
55 Krause Ch. / Mishler C. Standard world coins: 1601-1700. – Iola, 1996. – P. 1104;
Krause Ch. /Mishler C. Standard world coins: 1701-1800. – Iola, 1994. – P. 941.
56 Äèâ.: Êîò ëÿð Ì. Ô. ²ñòîð³ÿ ãðî øî âî ãî îá³ãó... – Ñ. 226.
1 ëåé57. Îïëàòà ìຠçä³éñíþ âà òèñÿ ó ÷îòèðüîõ ÷àñ òêàõ (ïî 2 ëå¿, 60 áàíü
íîâèõ êîæíà) 5 ïàð ðåñóðè - ïîä àòêó äëÿ óòðè ìàííÿ àäì³í³ñòðàö³¿.
³äïîâ³äí³ ðîç ðà õóíêè ïîêà çó þòü, ùî çà ð³ê ïåðå ñå ëå íåöü ïîâè íåí çàïëà -
òèòè 8 ëåé, 20 ïàð òà 240 áàíü. Îñòàíí³ â³äïîâ³äàþòü äâîì ëåÿì, òîáòî 80
ïàðàì. ²íøèìè ñëî âàìè, â îäí³é íîâ³é ïàð³ ì³ñòè ëîñÿ 3 áàí³, ó îäíîìó ëå¿ -
120 áàí³â. Ö³êàâî, ùî â íàñòóï íîìó ðå÷åíí³ ç’ÿâëÿºòüñÿ ïîçíà ÷åííÿ ³íøîãî
òèïó ëåÿ - ëåÿ «ñòà ðèìè ãð³øìè», ÿêèì îïëà÷óºòüñÿ òðà äèö³éíèé ïîä à òîê -
ãîñòèíà ç³ ñâèíåé.
ßê áà÷èìî, çíà ÷åííÿ òèïó «äîá ðèìè ñòà ðèìè ãð³øìè», ëåé «ñòà ðèé,
íîâèé, í³ìåöü êèé» äîïî ìà ãàëè ñó÷àñ íè êàì óíèê íóòè äâîç íà÷ íîñ òåé òà
îð³ºíòó âà òèñÿ â êóð ñàõ ì³æ ð³çíî òèï íèìè ìîíå òàìè. Çâåð íåííÿ äî òåçàâ -
ðàö³é 1690-1770-õ ðð. (äèâ. òàáë.) ï³äòâåð äæóº ñïî ÷àòêó íàðîñ òàííÿ, à ïîò³ì
äîì³íóâàííÿ òóðåöü êî¿ ìîíåòè â îá³ãó. Òàê, ÿêùî â 1791-1729 ðð. òóðåöüê³
òàëÿðè (êóðóø³) ñêëà äàëè 30 % (ÿê ³ ãîë ëàíäñüê³ òàëÿðè), òî â 1730-1774 ðð.
êóðóø³ òà ¿õ êðàòí³ íîì³íàëè (ðàçîì ³ç îäíî ñòîï íèìè ðàãóçü êèìè òàëÿ ðàìè
Äóá ðîâ íèêà) ïåðå âè ùó þòü 90 % çàô³êñîâàíèõ òàëÿðíèõ çíàõ³äîê.
Äëÿ ñòðà òåã³÷íîãî ñïî ëó ÷åííÿ ùîéíî çäî áó òî¿ Ãàëè ÷èíè ³ç
Òðàíñ³ëüâàí³ºþ Éîñèô ²² ó âåðåñí³ 1774 ð. ïðèºäíàâ äî Àâñò𳿠é Áóêî âèíó,
íà ï³äñòàâ³ êîëèø íüî¿ íàëåæ íîñò³ ¿¿ äî Ïîêóòòÿ. 7 òðàâíÿ 1775 ð. Òóðå÷ ÷èíà
çà Êîí ñòàí òè íî ï îëüñüêîþ êîí âåíö³ºþ âèìó øåíà áóëà âèç íàòè äîêî íà íèé
ôàêò. Îêó ïàö³ÿ Áóêî âèíè àâñòð³éñüêèìè â³éñüêàìè ïðè çâåëà äî âñòà íîâ -
ëåííÿ àâñòð³éñüêî¿ ìîíåò íî¿ ñèñ òåìè íà òåðè òî𳿠öüîãî êðàþ.  îñíîâ³
àâñòð³éñüêî¿ ìîíåò íî¿ ñèñ òåìè ëåæàâ, çã³äíî ç ðåôîð ìîþ ãðàôà Ô. ôîí
Ãàóãâ³òöà 1750 ð. òà àâñòðî-áàâà ðñüêîþ ìîíåò íîþ êîí âåíö³ºþ â³ä 20
âåðåñíÿ 1753 ð.58, «ðåéíñüêèé ôëî ðèí» (ðôë). 2 ë³÷èëü íèõ ôëî ðèíè ñêëà -
äàëè 1 òàëÿð, êàð áî âà íèé ç êåëüíñüêî¿ ìàðêè ñð³áëà (233, 856 ã.). Îêð³ì êîí -
âåíö³éíèõ òàëÿð³â äåð æàâíî âèç íà íèìè çàñî áàìè ðîç ðà õóíêó áóëè é
òåðè òîð³àëüí³ òàëÿðí³ âèïóñêè äëÿ ïåâ íèõ íîâèõ çåìåëü - ìîíåòà «ëîì -
ïàðäà-âåíå ÷àíà» (ñêóäî òà éîãî ïîëî âèíà é ÷åò âåð òèíà (1823); àâñòðî-í³äåð -
ëàíäñüê³ êðîí òà ëÿðè, ¿õ ïîëî âèíêè òà ÷åò âåð òèíè òîùî). Íàñå ëåííÿ
êîðîí íèõ çåìåëü (é â ò. ÷. Áóêî âèíè) ðåãó ëÿðíî ³íôîð ìó âà ëîñü ïðî ïîÿâó ÷è
ââå äåííÿ íîâèõ äåð æàâ íèõ ìîíåò, ¿õ êóðñ. Îêð³ì àâñòð³éñüêèõ ìîíåò, ó ãðî -
øî âîìó îá³ãó Áóêî âèíè, âíàñë³äîê ñïå öèô³êè ¿¿ ³ñòî ðè÷ íîãî ðîç âèòêó òà
ãåîã ðàô³÷íîãî ðîç òà øó âàííÿ, ÷åðåç íåñòà÷ó ñð³áíèõ ìîíåò ïåðå áó âàëè, çà
àðõ³âíèìè äàíèìè, ãðî øîâ³ çíàêè áàãàòüîõ ñóñ³äí³õ êðà¿í: òóðåöüê³ ï³àñòðè,
ðîñ³éñüê³ ðóáë³, òàëÿðè ³ ðîçì³ííà ìîíåòà í³ìåöü êèõ äåð æàâ - Áàâàð³¿, Ñàê -
ñîí³¿, à òàêîæ Ïîëüù³, ùî â ìîë äî âñüêèõ äîêó ìåí òàõ ïðè õî âó âà ëèñÿ çà íåé -
òðàëü íèì ïîçíà ÷åí íÿì ëåé, ãðî øî âèé êóðñ ÿêèõ ïîñò³éíî êîðå ãó âàâñÿ.
332
Îëåê ñàíäð Îãóé
57 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 5. – Ñ. 9, 52, 115.
58 Probszt G. Österreichische Münz- und Geldgeschichte: Von den Anfängen bis
1918: In 2 Teilen. – 3. Aufl. – Wien; Köln; Weimar, 1994. – S. 495.
Ãàëèöüêå ãóáåð íà òî ðñòâî áóëî âèìó øåíå äîç âî ëÿòè ¿õ öèð êó ëÿö³þ ó 1792,
1807, 1817 òà ³í. ðð.59 ÷åðåç íåñòà÷ó âåëè êèõ ñð³áíèõ ìîíåò.
Á³ëüøå òîãî, íà àðõà¿ ÷íîìó áóêî âè íñüêîìó ðèíêó äî 1820-õ ðð.
çáåð³ãàþòüñÿ òàëÿðè XVI²-XVI²² ñò., ùî çà ïàòåí òîì â³ä 14 ñ³÷íÿ 1775 ð.
îòðè ìàëè ïåâ íèé êóðñ: ðîñ³éñüê³ ðóáë³ – ïî 2 ôë., ãîë ëàíäñüê³ òàëÿðè
(ð³êñäà àëü äåðè) òà àëü áåð òóñ òà ëÿðè ïî 2 ôë. 4 êð. ; à ³ñïàíñüê³ òàëÿðè
(Matten) - 2 ôë. 3 êð., ïðî ùî çàñâ³ä÷ó þòü ³íôîð ìàö³¿ Ãàëèöü êîãî ãóáåð íà òî -
ðñòâà çà ¹ 17053 òà 12595 â³ä 1791 ð. 60 Òîìó çàíå ïîêîºííÿ ãàëèöü êèõ âëàñ -
òåé âèê ëèêຠâ 1793 ð. ôàëü øó âàííÿ ïîïó ëÿð íèõ áàâà ðñüêèõ òàëÿð³â
Ìàê ñèì³ë³àíà-Éîñèôà 1768 ð. òà Êàðëà Òåî äîðà 1780 ð., âèêî íà íèõ ó îëîâ³,
÷è çìåí øåííÿ â 1788 ð. íà 4 é 1/3 ïðî öåíòà ó âàç³ êîí âåíö³éíèõ ïîëüñüêèõ
òàëÿð³â òà ãóëü äåí³â (ó ìîëä. ïåðå êëàä³ «êàðà ãðîøè øè ëåé ëåøåùè»)61.
Íàÿâí³ñòü â ãðî øî âîìó îá³ãó òóðåöü êèõ, ðîñ³éñüêèõ òà êîí âåíö³éíèõ
í³ìåöü êèõ ìîíåò ï³äòâåð äæó þòü äàí³ áóêî âè íñüêèõ çíàõ³äîê 1775-1800 ðð.
(äèâ. òàáë.).
Çàãà ëîì äîñë³äæó âà íèé ïåð³îä - öå ÷àñ êàð äè íàëü íèõ çì³í â åêî íîì³ö³
êðàþ. Ñïî ÷àòêó âíàñë³äîê ðîñ³éñüêî-òóðåöü êî¿ â³éíè 1768-1774 ðð. îáñÿã
òîð ãî âèõ îïå ðàö³é ñêî ðî òèâñÿ - âñüîãî ëèøå 6 çãà äîê òåðì³íà ëåé ó øåñ òè -
òîì íîìó ç³áðàíí³ áóêî âè íñüêèõ äîêó ìåíò³â Ò. Áàëàíà òà òðè â À. ³òåíêó.
Çãî äîì ïðè ëó ÷åííÿ Áóêî âèíè äî Àâñò𳿠ñòè ìó ëþ âàëî òóò çàðîä æåííÿ ðèí -
êî âèõ â³äíî ñèí, ï³äâè ùèëî îáîðîò êàï³òàë³â òà ïðè çâåëî äî ïåâ íîãî çðîñ -
òàííÿ ö³í, ùî äî ïåð øî¿ òðå òèíè Õ²Õ ñò. çâè÷íî ô³êñó âà ëèñÿ â ëåÿõ.
Âñòà íîâ ëåííÿ àâñòð³éñüêî¿ ìîíåò íî¿ ñèñ òåìè íà òåðè òî𳿠öüîãî êðàþ íå
ìîãëî íå âèÿ âè òèñÿ ó çàêð³ïëåíí³ àâñòð³éñüêèõ òåðì³í³â (Florin, Gulden) ó
ïîëüñüêî- òà ðóìó íñüêî ìîâ íèõ öèð êó ëÿ ðàõ ãóáåð íà òî ðñòâà â öåé ïåð³îä, ÿêå
â³äáó âà ëîñÿ äàëåêî íåîäíîç íà÷íî, ó ïîñò³éíîìó ñóïåðíèöòâ³ ç ì³ñöå âèìè
òåðì³íàìè, ó ò. ÷. ç «ëåâ, ëåó”. Ðîç ãëÿ íåìî âèïàäêè âæè âàííÿ ì³ñöå âèõ
òåðì³í³â òà òèïîâ³ îçíà ÷åííÿ äî òåðì³íà «ëåó» ó 1774-1800 ðð., ïîñëó ãî âó þ -
÷èñü äàíèìè ³ç ïîïå ðåäí³õ ïåð³îä³â, òà âèç íà ÷èìî íå çàâæäè îäíîð³äí³ òèïè
ìîíåò, ùî ïðèõîâóþòüñÿ çà öèì íåéòðàëüíèì ïîçíà÷åííÿì.
Âíàñë³äîê íàïîâ íåííÿ ãðî øî âîãî ðèíêó ãðî øèìà, ùî ïðè çâåëî äî ¿õ
³íòåí ñèâí³øîãî âèêî ðèñ òàííÿ ÿê çàñîáó ïëà òåæó, ð³çêî ï³äí³ìàºòüñÿ ö³íà íà
íåðó õîì³ñòü - çà áóäè íîê, âàðò³ñòü ÿêîãî çâè ÷àéíî ñêëà äàëà ó 1760-õ ðð. â³ä
15 äî 50 ëå¿â (ëåé), àâñòð³éñüêà àäì³í³ñòðàö³ÿ çàïëà òèëà ó 1775 ð. 300 ëå¿â62.
Çíà÷íî çðîñòຠ³ âàðò³ñòü ñ³ë: ÿêùî â ÷åðâí³ 1775 ð. îäíà âîñ üìà ñåëà
Ìèõàëü÷à êîø òó âàëà ëèøå 80 ëå¿â (òîáòî âàðò³ñòü ñåëà òåî ðå òè÷íî ìàëà á
ñêëà äàòè 640 ëåé), òî ó ëþòîìó 1794 ð. ëèøå ÷àñ òèíà öüîãî ñåëà êîøòóº óæå
333
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
59 Äèâ.: ÄÀ×Î. – Ô. 1, îï. 1, ¹ 4489, ñ. 3-13; ¹ 3362, ñ. 27-28; ¹ 380, ñ. 2;
¹ 1889, ñ. 157-162.
60 ÄÀ×Î. – Ô. 1, îï. 1, ¹ 340, ñ. 1-3.
61 ÄÀ×Î. – Ô. 1, îï. 1, ¹ 355, ñ. 6; ¹ 178, ñ. 58.
62 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 6: 1760-1833. – Bucureºti, 1942. –
¹ 32, 9. – Ñ. 94.
2000 ëåé «ãð³øìè äîá ðèìè ö³ñàðñüêèìè»63. Ñåëà ïåðå âàæíî íå ïðî äà þòü, à
çäà þòü â îðåíäó - 22 ñ³÷íÿ 1782 ð. ñ. Éîð äà íåøòè áóëî çäàíå â îðåíäó çà 100
ëåé íà ð³ê, à 8 ëèïíÿ 1791 ð. ïàòð³àðõ Àíò³ì ç Êîí ñòàí òè íî ïîëÿ óêëàâ ç Òîäî -
ðîì Ìóñ òÿ öåþ äîãîâ³ð íà îðåíäó ï’ÿòè áóêî âè íñüêèõ ñ³ë çà 2050 òóðåöü êèõ
ëå¿â (ëåâ³â) ùîð³÷íî64. Çðîñòຠ³ ê³ëüê³ñòü çàêëàä íèõ, áîð ãî âèõ ïàïåð³â,
îïèñ³â ïðè äà íèõ - çåéñòð³ (ïðè äà íîãî), çàïîâ³ò³â, äå ïîðÿä ç ãàë áè íàìè
(çîëî òèìè) ³ äóêà òàìè ô³ãóðó þòü íàéð³çíî ìàí³òí³ø³ òèïè ëå¿â, ðîçð³çíåííÿ
ÿêèõ º çàâäàííÿì öüîãî äîñë³äæåííÿ.
Íà îñíîâ³ âèâ ÷å íèõ äîêó ìåíò³â ìîæíà çàçíà ÷èòè, ùî â äîñë³äæó âà íîìó
ïåð³îä³ ïîçíà ÷åííÿ ë³÷èëü íèõ ëåé ç’ÿâëÿºòüñÿ áåç îçíà ÷åíü ó 107 âèïàä êàõ
(äî 1800 ð.) òà ëèøå â 27 âèïàä êàõ îï³ñëÿ (÷àñòî ç ñóïóòí³ìè íàçâàìè ãðî øî -
âèõ îäè íèöü – áàí³ àáî êðåé öåðè). Êð³ì òîãî, òåðì³í ôóíêö³îíóº ç îçíà ÷åí -
íÿìè - ë. ãð³øìè äîá ðèìè (òîáòî äîá ðîÿê³ñíîþ ñð³áíîþ, à íå ì³äíîþ
ìîíå òîþ - ó 1794-1796 ðð.), ë. ãð³øìè ãîòî âèìè («gata, ´àòà», ãîò³âêîþ - ó
1773-1792 ðð.), ë. ãð³øìè òóðåöü êèìè (òîáòî ó ïàðàõ, ï³àñòðàõ -
1785-1810 ðð.), ë. ãð³øìè (äîá ðèìè) ö³ñàðñüêèìè (äî 1790 ð.) ÷è ³ìïå ðà òî -
ðñüêèìè (lei bani buni înparatesti) (òîáòî àâñòð³éñüêèìè - ó 1786-1810 ðð.)
÷è ë. ãð³øìè í³ìåöü êèìè (1797 ð.), ë. ãð³øìè êîí âåíö³éíèìè (lei bani de
argint conventie). Âèïàäêè çàñòî ñó âàííÿ ëåÿ ÿê ë³÷èëü íîãî ïîíÿòòÿ ïðî òèñ -
òî ÿòü ïîîäè íî êèì âèïàä êàì, äå ëåé ñòîñóºòüñÿ êîí êðåò íî¿ êàð áî âà íî¿
ìîíåòè - ëå¿ (ëåâè) òóðåöüê³ (8 âèïàäê³â ñëî âîâ æèòêó ç 1793 ð.), ëå¿ í³ìåöüê³
(4 ñëî âîâ æè âàííÿ ç 1782 ð.) òà ëå¿ êîíâåíö³éí³ òîùî.
Çâåð íåííÿ äî ïàì ’ÿ òîê, âèâ ÷åííÿ ¿õ êîí òåê ñòó äîïî ìàãຠâñòà íî âèòè çíà -
÷åííÿ òåðì³íà ëåé, éîãî ñï³ââ³äíî øåííÿ ç ³íøèìè ãðî øî âèìè îäè íè öÿìè.
Ïîÿâà ÷è â³äñóòí³ñòü ïåâ íèõ òèï³â àòðè áó òèâ íèõ / ñóá ñòàí òèâ íèõ îçíà ÷åíü
äîç âîëÿº ÷³òêî äèôå ðåíö³þâàòè òèïè ãðî øåé, ÿê³ ôóíêö³îíó þòü ó äîêó ìåí -
òàõ, â³äíîñíî äî ïåð³îä³â ðîç âèòêó ãðî øî âîãî îá³ãó. Òàê, â³äñóòí³ñòü îçíà -
÷åíü äî «ëåó» ÷è éîãî ñëîâ ’ÿ íñüêî¿ ôîðìè Lew «ëåâ» (çà äîïîâ³äíèìè
çàïèñ êàìè ãåíå ðàëà Ê. Åíöåí áåðãà), ÿê çàñâ³ä÷óº àíàë³ç, ïîçíà ÷àëà äî
ïî÷àòêó 1780-õ ðð. òóðåöü êèé êóðóø, ùî ñóòòºâî âòðà òèâ ó ñâî¿é âàç³ (12-14
ã), çáëè çèâ øèñü çà âàãî âèìè ïîêàç íè êàìè ç àâñòð³éñüêèì ï³âòà ëÿ ðîì – ôëî -
ðè íîì. Öèì æå âàð³àíòîì òåðì³íà êîðèñ òó âàâñÿ Ê. Åíöåí áåðã65 ïðè âèç íà -
÷åíí³ ãðî øî âîãî åêâ³âàëåíòà 12 äí³â ïàí ùèíè ÿê «äâà ëåâè», äå «1 ëåâ
ñêëà äàâ 1 ðåéíñüêèé ãóëü äåí» (ein Lew macht ein Gulden rh.). Çà çàì³òêàìè
òîãî æ Åíöåí áåðãà, ñ³ì’ÿ öèãàí³â êîø òó âàëà â Ìîë äîâ³ â³ä 300 äî 400 ëåâ³â.
Ç 1782 ð. â³äñóòí³ñòü îçíà ÷åíü ïîêà çó âàëà òå, ùî ðàõó íîê â³äáó âàâñÿ â êîí -
âåíö³éí³é âàëþò³. Ïðèê ëà äîì ìîæå áóòè ïðî äàæ 15 ñ³÷íÿ 1782 ð. 1/8
334
Îëåê ñàíäð Îãóé
63 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 6. – ¹ 88, 1. – Ñ. 265.
64 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 5. – ¹ 89, 2. – Ñ. 178; Vol. 6. – ¹ 9, 9. –
Ñ. 30.
65 Zieglauer F. Geschichtliche Bilder aus der Bukowina zur Zeit der
österreichischen Militärverwaltung. – Erste Bilderreihe 1: Dargestellt im Spiegel
der Denkschriften des kommandierenden Generals Freiherrn von Enzenberg. –
Czernowitz, 1893. – S. 17; Zieglauer F. Op. cit. – Zweite Bilderreihe 2: Das Jahr
1780. – Czernowitz, 1895. –S. 17; 72.
ñ. Âàøê³âö³ çà 450 ëå¿â, êîëè â ³íøîìó äîêó ìåíò³ â³ä 1795 ð. ö³íà ö³º¿ ÷àñ -
òèíè çàïè ñàíà ÿê 450 ôëî ðèí³â (ÿê ï³âòà ëÿð íî¿ ìîíåòè)66. Öåé òåðì³í, ÿê
çàñâ³ä÷ó þòü öèð êó ëÿðè Ãàëèöü êîãî ãóáåð íà òî ðñòâà, àêòèâíî ò³ñíèòü ëåé ç
îô³ö³éíîãî óæèòêó ó ï³çí³øèõ äîêó ìåí òàõ (äèâ. öèð êó ëÿð ¹ 19 009 â³ä 6
òðàâíÿ 1808 ð.).
Ùî æ ñòîñóºòüñÿ îçíà ÷åíü, òî âñ³ ¿õ òèïè ìîæíà ÷³òêî äèôå ðåíö³þâàòè çà
ïðî òèñ òàâ ëåíü îçíàê «äîá ðèé» (òîáòî «ÿê³ñíèé») - «³íøèé» (÷àñòî â
ðîçóì³íí³: «íåÿê³ñíèé»). Îçíàêà «äîá ðèé, ÿê³ñíèé» ñòîñóºòüñÿ, ÿê ïðà âèëî,
ñð³áíî¿ ìîíåòè á³ëüøèõ íîì³íàë³â, êàð áî âà íèõ çà êîí âåíö³ºþ 1753 ð. Òàê, ó
æîâòí³ 1804 ð. 6 ôàëå÷ çåìë³ â Æàäîâ³, òîáòî áëèçüêî 6,18 ãà, êîø òó âàëè 150
ëå¿â «ãðî øèìà äîá ðèìè ³ìïå ðà òî ðñüêèìè» (lei bani buni înparatesti). ϳä
«äîá ðèìè ãðî øèìà» â äàíîìó êîí òåêñò³ ìîæíà çðî çóì³òè ñóêóïí³ñòü âèñî -
êîï ðîá íèõ «ö³ñàðñüêèõ» (òîáòî êîí âåíö³éíèõ àâñòð³éñüêèõ) ìîíåò
(éìîâ³ðíî, ï³â- ÷è ÷âå ðòüòà ëÿð³â, ùîíàé ìåíøå äâàä öÿòè- òà äåñÿ òè êðåé öå -
ðî âèê³â òîùî) íà â³äïîâ³äíó ñóìó. ²íøà æ ÷àñ òèíà çåìë³ îö³íþâà ëàñÿ òîä³ æ
ó «ëåÿõ äîá ðèõ ³ìïå ðà òî ðñüêèõ» (lei buni înparatesti)67 – éìîâ³ðí³øå, ëèøå
êàð áî âà íèìè ñð³áíèìè «³ìïå ðà òî ðñüêèìè», ÷è ö³ñàðñüêèìè, ôëîðèíàìè òà
òàëÿðàìè.
Ïåâí³ ïðî áëåìè ñêëàäຠâæè âàííÿ öüîãî òåðì³íà ç ìîíå òàìè äð³áíîãî
íîì³íàëó. Òåðì³í «ëåé» (ç’ÿâ ëÿ þ ÷èñü, ÿê ïðà âèëî, áåç îçíà ÷åíü) âæèâàºòüñÿ
ç äâîìà ð³çíîð³äíèìè äð³áíèìè íîì³íàëàìè: êðåé öå ðàìè òà áàí³. Çà ãðà ìî -
òàìè 1760 òà 1764 ðð., 60 áàí³ êàñà ðèòó, ÿêèé ñïëà ÷ó âàëè á³äí³ â³ðìåíè,
ñêëà äàëè ï³âëåÿ.  ³íøîìó âèïàäêó ç’ÿâ ëÿ þòüñÿ 200 ëå¿â 93 áàí³68. Çâ³äòè, 1
ëåé â 1760-1782 ðð. äîð³âíþ âàâ 120 áàí³, òîáòî â³äïîâ³äàâ 1 òóðåöü êîìó
ï³àñòðó (ç éîãî 40 ïàðà òà 120 àñïðàìè, ÷è àê÷å). Ïðîòå â äåÿ êèõ âèïàä êàõ,
ÿê³ ñòî ñó þòüñÿ ê³íöÿ XVIII ñò., ô³êñóºòüñÿ âæè âàííÿ òåðì³íà «áàí» äëÿ
ïîçíà ÷åííÿ òåðì³íà «êðåé öåð». Ïîÿâà ñëîâà ³ç òåðì³íîì êðåé öåð ñï³ââ³äíî -
ñèòü ëåé ³ç ïî÷àòêó 1780-õ ðð. ëèøå ç àâñòð³éñüêèì ôëî ðè íîì69. Öå ì³ðêó -
âàííÿ ï³äòâåð äæóº çàïèñ â³ä 13 ëþòîãî 1798 ð. ïðî òå, ùî 38 ñòàí æåí³â ïî 1
ëåþ 30 êðåé öåð³â ñêëà äàëè 57 ëå¿â, äå ëåé, ÿê âèäíî ç ðîç ðà õóíê³â,
â³äïîâ³äàâ ôëîðèíó (= 60 êðåéöåð³â).
Ëåé âèêî ðèñ òî âó âàâñÿ ÿê çá³ðíå ë³÷èëüíå ïîíÿòòÿ ³ äëÿ çîëî òèõ ìîíåò.
Ïðî öå ñâ³ä÷èòü äîêó ìåíò â³ä 1 òðàâíÿ 1770 ð., äå çãà äó þòüñÿ 500 ëå¿â çîëî -
òèìè ãàë áè íàìè, ïî 5 òà 10 ôëî ðèí³â ö³ñàðñüêèìè, à ðåøòà ñð³áíèìè òóðåöü -
êèìè ìîíå òàìè. Êóðñ çîëî òî¿ ìîíåòè (ãàë áèíà) ñòî ñîâíî ëåÿ ó ðàíí³é ïåð³îä
êîëè âàâñÿ. Ó çàïèñó â³ä 1776 ð. 1 ãàë áèí äîð³âíþ âàâ 2 ëåÿì (éìîâ³ðíî, ñòà -
ðèì ëåâ êî âèì òàëÿ ðàì) òà 30 áàí³, à 1 áåðåçíÿ 1783 ð. ãàë áèí ñêëà äàâ 4,25
335
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
66 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 6. – ¹ 104, 2-9. – Ñ. 317-319.
67 Vitencu A. Documentele moldovenesti din Bucovina (Colectia Ioan Balosescul
din Comaresti). – Cernauti, 1929. – P. 23, 64.
68 Furnica D. Z. Documente privitoare la Comerþul Romanesc (1473-1868). –
Bucureºti, 1931. – Ð. 15-18.
69 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 6. – ¹ 78, 2. – Ñ. 225; ¹ 138, 3. –
Ñ. 414.
ëåÿ - 40 ãàë áèí³â äîð³âíþ âàëè 170 ëåÿì 60 áàí³. Ñóäÿ÷è ³ç ê³ëüêîñò³ áàí³,
ëåé ó öèõ äîêó ìåí òàõ70, íàé³ìîâ³ðí³øå, ùå â³äïîâ³äàâ òóðåöü êîìó ï³àñòðó, à
ãàëáèí – òóðåöüêîìó àëòóíó.
Ó ï³çí³øèé ïåð³îä - ç 1792 ð. - ñï³ââ³äíî øåííÿ ç çîëî òèìè ìîíå òàìè
(4,5:1) çáëèæóº ëåé ç àâñòð³éñüêèì ë³÷èëü íèì ôëî ðè íîì, âèðà æå íèì êîí -
êðåò íèì «ðåéíñüêèì ãóëü äå íîì» ó ñð³áë³ (äèâ. öèð êó ëÿð ¹ 19 009 â³ä
6 òðàâíÿ 1808 ð.). Òàê, 6 ÷åð âíÿ 1792 ð. ÿêèéñü Æèÿí ïðè äáàâ 1/24 ñ. Øóá ðà -
íåöü çà 200 ãàë áèí³â, ÿê³ äîð³âíþ âàëè 900 ëåÿì (òîáòî àâñòð³éñüêèì ôëî ðè -
íàì çà ñï³ââ³äíî øåí íÿì 1:4,5). Ö³íà ãîë ë àíäñüêîãî «äóêàòà» áóëà äåùî
âèùîþ - 1 áåðåçíÿ 1773 ð. Ê. Àíäð³ºø ïîçè ÷èâ 400 «äóêàò³â îëàíäñüêèõ»,
ùî ìàëè âàðò³ñòü 1886 ë. 40 á. (òîáòî 1 ä. = 4,715 ëåé, òîáòî ôëî ðèí³â)71.
ßê áà÷èìî, ïîá³æíèé ç³ñòàâ íèé àíàë³ç çàñâ³ä÷óº, ùî â ê³íö³ XVIII ñò.
â³äáóâàºòüñÿ ïåðåîð³ºíòàö³ÿ ìîíåòíî-ë³÷èëü íèõ íàé ìå íó âàíü ç òóðåöü êî¿ íà
àâñòð³éñüêó ìîíåòíó ñèñ òåìó, õî÷à â îá³ãó, ÿê ñâ³ä÷àòü äàí³, ³íîçåìí³ ìîíåòè
çàëè øà ëèñÿ ùå ùîíàé ìåíøå äî ê³íöÿ 1820-õ ðð72.
ϳäñó ìî âó þ÷è âèùåñ êà çàíå, çàçíà ÷èìî, ùî ïîçíà ÷åííÿ òàëÿð íèõ ìîíåò ç
1560-õ ðð. âèêî íó âàâ ñòàí äàð òíèé òåðì³í «òàëÿð» (100 Ñ ³ç â³äïîâ³äíèìè
îçíà ÷åí íÿìè). Ç 1630-õ ðð. ó ìîë äîâî-áóêî âè íñüêèõ äîêó ìåí òàõ ô³êñóºòüñÿ
ðåãó ëÿðíå âæè âàííÿ òåðì³íà ÌËÍ «ëåó, ëåé, ëåâ êî âèé» äëÿ ïîçíà ÷åííÿ êîí -
êðåò íî¿ òàëÿð íî¿ ìîíåòè - ëåâåí äà àëü äåð ͳäåð ëàíä³â. Ó îñòàíí³é ÷âåðò³
XVI² ñò. íàçâà ö³º¿ ìîíåòè (ç ð³çíèìè îçíà ÷åí íÿìè, ùî âêà çó þòü íà
íàö³îíàëüí³ îçíàêè òà ÿê³ñòü ìîíåòè: «äîá ðèé, í³ìåöü êèé» òîùî.) âèò³ñíÿº
òåðì³í «òàëÿð» ç ïðàê òè÷ íîãî âæèòêó, ïîçíà ÷à þ÷è âñ³ òèïè òàëÿð³â. ßê
çàñâ³ä÷ó þòü äàí³ òàá ëèö³ 1, ïåâ íèì ïîÿñ íåí íÿì öüîìó ìîæå ïîñëó æèòè
íàä çâè ÷àéíî ïîòóæ íèé íàïëèâ ö³º¿ ìîíåòè íà ìîë äîâî-áóêî âè íñüêèé
ãðîøîâèé ðèíîê ó 1630-1670-õ ðð.
Íà ïî÷àòêó XVIII ñò. ëåé ñòàâ ë³÷èëü íèì ïîíÿò òÿì ó âèðàç³ ë. «ãðî øåé
ãîòî âèõ» ÷è «ëåé» (áåç îçíà ÷åííÿ). ³í îòðèìóº ïåâ íèé êóðñ äî ñòà ðèõ ãðî -
øåé – «ïîòðî íèêà, óãî ðñüêîãî çîëî òîãî» òà äî íîâèõ - òóðåöü êî¿ «ïàðè,
àñïðà». Ç äðó ãîãî äåñÿ òèë³òòÿ XVI²² ñò. 1 ëåé (áåç îçíà ÷åííÿ) äîêà çîâî
â³äïîâ³äຠîäíîìó êóðóøó. Çãî äîì íà Áóêî âèí³ 1790-1810-õ ðð. òåðì³í «ëåé»
ç ð³çíèìè îçíà ÷åí íÿìè (òóðåöü êèé-í³ìåöü êèé) äèôå ðåíö³þº âíàñë³äîê
ïîë³íîì³íàö³¿ äâà ð³çíèõ òèïè ìîíåò – ï³àñòð òà ôëî ðèí. Öå ïîÿñíþºòüñÿ
çîâí³øí³ìè îáñòà âè íàìè – íàáëè æåí íÿì âàã (ïðîòå íå ïðîá) àâñòð³éñüêîãî
ôëî ðèíà òà çíåö³íåíîãî òóðåöü êîãî êóðóøà. Ç 1780-õ ðð. òóðåöüê³ ìîíåòè
äèôå ðåíö³þþòüñÿ òèïî âèì îçíà ÷åí íÿì «òóðåöü êèé». гçêå ïîã³ðøåííÿ
ïðîáè çà ïðàâë³ííÿ Ìàõ ìóäà ²²² ïðè âåëî äî çìåí øåííÿ âàãè êóðóøà òà,
â³äïîâ³äíî, äî çíèê íåííÿ òåðì³íà «ëåé òóðåöü êèé» ó 1810-õ ðð., ïðîòå ëåé
336
Îëåê ñàíäð Îãóé
70 Furnica D. Z. Documente privitoare. – P. 20; Codrescu T. Uricarul sau colecþiune
de diferite acte care pot servi la istoria românîlor. – Vol. I-XXV. – Iaºi, 1852-1895:.
– Vol. XIX. – Iaºi, 1891. – Ð. 3371.
71 Balan T. Documente bucovinene. – Vol. 6. – ¹ 107, 3. – Ñ. 330; ¹ 78, 2. –
Ñ. 225.
72 ÄÀ×Î. – Ô. 3, îï. 2, ñïð. 3322.
(ÿê âàëþòè Äóíà éñüêèõ êíÿç³âñòâ òà çãî äîì Ðóìóí³¿) ïðî äîâæóº ç’ÿâëÿòèñÿ â
áóêîâèíñüê³é ïðåñ³.
Òàëÿðíà ìîíåòà áóëà çíÿòà ç îá³ãó çà ìîíåò íîþ ðåôîð ìîþ Çîëî òî¿
êîðîíîâî¿ âàëþòè 1892 ð., ïðîòå ëåâàí òèíñüê³ òàëÿðè Ìàð³¿-Òåðå糿, äàòî âàí³
1780 ð. - ðîêîì ñìåðò³ ³ìïå ðàò ðèö³, ç’ÿâ ëÿ ëèñÿ â áóêî âè íñüêîìó ñåë³ ÕÕ ñò.
ÿê ïîïó ëÿðíà ïðè êðàñà ó ñêëàä³ ñàëá òà çãàðä. Òåðì³í «ëåé», â³ä³ðâàâ øèñü
â³ä ïîçíà ÷åííÿ òàëÿð íî¿ ìîíåòè, åï³çîäè÷íî çáåð³ãàâñÿ â áóêî âè íñüêîìó
ñåë³ ùå ïðî òÿ ãîì Õ²Õ ñò., à ïîò³ì áóâ ïåðåíå ñå íèé íà ïîçíà ÷åííÿ äâî êî ðî -
íî âî¿ ìîíåòè, ÿêà çà ñâîºþ âàðò³ñòþ â³äïîâ³äàëà àâñòð³éñüêîìó ôëî ðèíó.
Îòæå, ñàìå ïîçíà ÷åííÿ, âèÿ âèâøè ÷óäåñà «æèâó ÷îñò³», ïðî òðè ìà ëîñÿ â
áóêî âèíñüê³é òåðì³íîëî㳿 ïîíàä 350 ðîê³â, ì³íÿþ÷è òèïè ìîíåò, ÿê³ âîíî
ïîçíà ÷ó âàëî.
Ó ïåð ñïåê òèâ³ äîö³ëüíî çóïè íè òèñÿ íà îá³ãó äð³áíèõ ðîçì³ííèõ ìîíåò, ùî
âèêî íó âàëè ôóíêö³þ îá³ãîâèõ ãðî øåé, ïðè õî âó þ ÷èñü çà ïîíÿò òÿì «ëåé».
ÄÎÄÀÒÎÊ
ÑÊÀÐÁÈ XVI ñò.
Çàñòàâíèöüêèé ðàéîí
1. (Äîðîø³âö³ 1843)+.  îêî ëè öÿõ ñåëà ì³ñöå âèé ìåø êà íåöü Òîäîð Ðîìàí -
÷óê âèÿ âèâ ó 1843 ð. ñêàðá, ÿêèé ñêëà äàâñÿ ç 55 ñð³áíèõ ìîíåò.
Çà ðåêî íñòðóêö³ºþ, äî ñêàðáó íàëå æàëè, çà çàïè ñàìè ¹¹ 1-7, 13
çàãàëüíî³ìïå ðñüêèõ òàëÿð³â: à ñàìå 2 òàëÿðè 1575 ð. Ìàê ñèì³ë³àíà ²²
(1564-1576 ðð.) êàð áó âàííÿ ì. Ëþáåêà (âàãà 29,8 ã 14 ëï); 3 òàëÿðè Êàðëà V
(1519-1558 ðð.): ì. Êåì ïòåí, Äåâåí òåð òà Öâîëëå á. ä. òà 1 ì. Êâàðí (1558 ð.);
2 òàëÿðè Ôåðä³íàíäà ² (1521-1564 ðð.) ì. Äåâåí òåðà, Êåì ïòåíà òà Çâîëëå
1558, 1564 ðð.; 6 òàëÿð³â Ðóäîëüôà ²² (1576-1612), êàð áî âà íèõ ó
1579-1592 ðð.
Çà çàïè ñàìè ¹ 8-9, ³ñïàíñüê³ òàëÿðè Ô³ë³ïïà ²² (1556-1598 ðð.) íàë³÷óâàëè
7 ìîíåò, ³ç ÿêèõ äâà òàëÿðè ðàí³øîãî êàð áó âàííÿ çàâà æèëè, çà íàøèìè ðîç -
ðà õóí êàìè, ÿê âàæê³ ðàéõñãóëü äè íåðè 31,5 ã, à ðåøòà 5 áóëè ïàòà ãî íàìè - ïî
29,7 ã 13-¿ ëï.
Çà çàïè ñàìè ¹ 10-14, íàéá³ëüøó ÷àñ òèíó òåçàâ ðàö³¿ ñòà íî âèëè 15 ñàê ñî -
íñüêèõ òàëÿð³â, ÿê³ êàð áó âàëè ð³çí³ ïðà âè òåë³: 1 òàëÿð 1545 ð. àëü áåð -
òèíî-åðíåñ òè íñüêîãî êàð áó âàííÿ êóð ôþð ñòà Éîãàííà Ôð³äð³õà
Âåëè êî äóø íîãî (1532-1547) òà éîãî íàñòóï íèêà Ìîð³öà (Maurici)
(1541-1553 ðð.), Ñàê ñîí³ÿ (29,2 ã 13 ëï); 1 òàëÿð òîãî æ êóð ôþð ñòà (çà çàïè -
ñîì Ìàâ ðèö³ÿ: Mauritius) (1541-1553): Ñàê ñîí³ÿ 1547-1553 (ó òåêñò³ ïîìèë -
êîâî: 1559) ðð. (29,2 ã); 8 òàëÿð³â 1547-1559 ðð. êóð ôþð ñòà Àâãóñòà
(1553-1586 ðð.), Ñàê ñîí³ÿ (29,81 ã); 3 òàëÿðè (ðàéõñãóëü äè íåðè?)
1591-1601 ðð. Êð³ñò³àíà ²², Éîãàííà Ãåîðãà ², Àâãóñòà òà Çèã ìóíòà
(1591-1611 ðð.), çà ïðèì³òêîþ, ìîíåòè Ñàê ñîí³¿ ÷àñ³â îï³êóíñòâà (27 ã); 2
òàëÿðè 1584 ð. Ôð³äð³õà ³ëüãåëüìà òà Éîãàííà (1573-1603 ðð.), ãåð öî ãñòâî
Ñàêñåí-Âàéìàð (29,25 ã);
337
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
Çíà÷íó ãðóïó ñêëà äà þòü òàëÿðè Öåí òðàëüíî-Ñõ³äíî¿ ªâðîïè: 1 òàëÿð
ѳã³çìóíäà Áàòîð³ÿ (1581-1602), Òðàí ñèëü âàí³¿ (Ñåìèã ðàääÿ) òèïó
1585/97 ðð. (30,3 ã); 8 òàëÿð³â Òèðîëÿ á. ä. (29,25 ã) çà ïðàâë³ííÿ åðöãåð öîãà
Ôåðä³íàíäà (1564-1595 ðð.).
Ðåøòó òàëÿð³â ñòà íîâ ëÿòü äîñèòü ð³äê³ 6 ï³âäåííî- òà ñõ³äíîí³ìåöü êèõ
òàëÿð³â. Òàê, íàä ïèñ ¹ 17 ï³ääàºòüñÿ ðîç øèô ðó âàííþ ÿê: 1 òàëÿð ãðà ôñòâà
Îòò³íãåíà çà ïðàâë³ííÿ Êàðëà Âîëüôãàíãà, Ëþäâ³ãà ÕV òà Ìàðò³íà
(1534-1546), ãðà ôñòâî Îòò³íãåí (Ötingen) (29,2 ã); 1 òàëÿð Ôîë êìàðà
(Volcmar) Âîëüôãàíãà (1562-1582), ãðà ôñòâî Ãîí øòàéí (Hohnstein); 1 òàëÿð
Éîãàííà Ãåîðãà òà (Ïåòåðà) Åðíñòà á. ä. (éìîâ³ðíî, 1558-1579 ðð.), ãðà ôñòâà
Ìàí ñôåëüä (-Àéñëåáåí). Çà çàïè ñàìè ¹ 21-22 â³äçíà ÷à þòüñÿ 2 ð³äê³ òàëÿðè
ºïèñ êî ïñòâà Ëþòò³õ: 1 òàëÿð á. ä. ºïèñ êîïà Ðîáåðòà À. Áåðãà (1557-1563) òà 1
òàëÿð 1567 ð. - Ãåðàðäà ô. ¥ðîé ñáå åêà, ºïèñ êîïà Ëþòò³õà (1563-1580 ðð.),
êàð áî âà íèé âàãîþ 29,2 ã 13 ëï. Íåïîâí³ñòþ ï³ääàºòüñÿ ðîç øèô ðî âàííþ
çàïèñ ¹ 20: 1 òàëÿð áàðîíà Çàõ øòàéíó 1544 ð. ñòàí äàð òíî¿ âàãè òà ïðîáè
(29,2 ã 13 ëï)
Îñòàíí³é çàïèñ ¹ 23 ñòîñóºòüñÿ äâîõ òàëÿð³â Ãîë ë àíäñüêî¿ ðåñ ïóáë³êè
1597 ð., êàð áî âà íèõ âàãîþ 29,5 ã.
Ïîâ³äîì ëåííÿ: [ÄÀ×Î. – Ô. 1026, îï. 1, ñïð. 891, àðê. 6-19; Ô. 1026, îï. 1,
ñïð. 1817, àðê. 22-26; Ô. 3, îï. 2, ñïð. 8242, àðê. 3; Ô. 3, îï. 2, ¹ 8242: 1-4:
Îãóé 1997: Ñ. 178; 2001: 150-156; Ïèâî âà ðîâ 2002: 203-204].
2. (Êàäóá³âö³ 1969). Ó 1969 ð. ó ñ. Êàäóá³âö³ Çàñ òàâí³âñüêîãî ðàéîíó íà
ãîðîä³ Þ. Ò. Êîâ áèê ðèëè òðàí øå¿ äëÿ ôóí äà ìåíòó ³ íà ãëè áèí³ 2 ì á³ëÿ ðåø -
òîê áàãà òîãî áóäèíêó XVI² ñò. çíàé øëè òåìíî-ñ³ðèé ãëè íÿ íèé ãëå ÷èê âèñî -
òîþ 12,5 ñì ç îäí³ºþ ðó÷ êîþ, íàêðè òèé çâåðõó òîí êîþ êàì ’ÿ íîþ ïëèò êîþ. Â
íüîìó, çà ïîâ³äîì ëåí íÿì Á. Î. Òèìî ùóêà, ëåæàëî 86 çàõ³äíîºâðî ïå éñüêèõ
ìîíåò, çàêî ïà íèõ íàïðèê³íö³ XVI – ïî÷àòêó XVI² ñò., ÿê³ ïåðå äàëè â
×åðí³âåöü êèé êðàºçíàâ ÷èé ìóçåé (äàë³ – ×ÊÌ). Ó ×ÊÌ ñêàðá ³ç ñ. Êàäóá³âö³
Çàñ òàâí³âñüêîãî ðàéîíó çáåð³ãàºòüñÿ ó ê³ëüêîñò³ 83 ìîíåòè 1545-1599 ðð.:
Ñåðåäí³ íîì³íàëè Ðå÷³ Ïîñ ïî ëè òî¿ Ïîëüñüêî¿. ÷âî ðàê Ñèã³çìóíäà Àâãóñòà
(1548-1572 ðð.); 14 ïîòð³éíèõ ãðîø³â Ñòå ôàíà Áàòîð³ÿ (1576-1589 ðð.): êàð -
áó âàííÿ Ðèãè (4 åêç.); êîðîíí³ (5 åêç.) òà ëèòîâñüê³ òðî ÿêè (5 åêç.); 43
ïîòð³éíèõ ãðîø³â Ñèã³çìóíäà ²²² Âàçè (1589-1632 ðð.), ó ò. ÷. 22 êîðîíí³ òðî -
ÿêè 1589 ð. ; 3 ëèòîâñüê³ òðî ÿêè; 18 ðèçü êèõ òðîÿê³â;
Òàëÿðí³ íîì³íàëè: 4 ï³âòà ëÿðè òà 20 òàëÿð³â ³ç Ãîë ëàí䳿 (4), ²ñïàí³¿ (3),
Ëþáåêà (2) òà Ñàê ñîí³¿ (6), Àâñòð³¿, â ò. ÷. ³ç Ò³ðîëþ (4) ³ ò. ä. :
Ãåð ìàí³ÿ: ï³âòà ëÿð 1573 ð. ³ìïå ðñüêîãî ì³ñòà Ëþáåê (Lubecens.) çà ÷àñ³â
ïðàâë³ííÿ ³ìïå ðà òîðà Ìàê ñèì³ë³àíà ²²; òàëÿð 1587 ð. ì. Ëþáåê çà ÷àñ³â
ïðàâë³ííÿ ³ìïå ðà òîðà Ðóäîëüôà ²²;
ï³âòà ëÿð ³ìïå ðñüêîãî ì³ñòà Øòîëü áåðã-Êåí³ãøòåéí (Konigstein-Stolberg)
1545 ð. Ëþäîâ³êà ² (1538-1574 ðð.) çà ÷àñ³â ïðàâë³ííÿ ³ìïå ðà òîðà Êàðëà V
(1500–1558 ðð.); òàëÿð ³ìïå ðñüêîãî ì³ñòà Íîé ìà ãåíà (Noviomacien.) 1567 ð. ;
òàëÿð 1570 ð. ³ìïå ðñüêîãî ì³ñòà Òîðí (Òîðóíü: Tor.) çà ÷àñ³â ïðàâë³ííÿ Ìàê -
338
Îëåê ñàíäð Îãóé
ñèì³ë³àíà ²² (1564-1676 ðð.) ³ç íåâ³äîìèì íàä êàð áó âàí íÿì ³ç ãåð áî âîãî áîêó:
ëåâ âë³âî (?);
ñàê ñî íñüêèé òàëÿð Ìàâ ðèö³ÿ, ÷è Ìîð³öà (Mauric.) (1541-1553 ðð.),
ì. ä. Àííáåðã 1553 ð. ; (Àëüáåðò³íñüêà ë³í³ÿ): ñàê ñî íñüêèé ï³âòà ëÿð 1553 ð.
òà 1585 ð. Àâãóñòà (1553–1586 ðð.); òàëÿð Àâãóñòà 1563 ð., 1578 òà 1581 ðð.,
ì. ä. Äðåç äåí; òàëÿð 1593 Í ð. ÷îòèðüîõ áðàò³â: Êð³ñò³àíà, ²îãàíà, Ãåîðãà òà
Àâãóñòà (1591–1611 ðð.);
Îá’äíàí³ Í³äåð ëàíäñüê³ ïðîâ³íö³¿: ð³êñäà àëü äåð Çàõ³äíî¿ Ôðè糿 1588 ð. (2
åêç.); ð³êñäà àëü äåð 1592 ð. êàð áó âàííÿ Ãîë ëàí䳿; ð³êñäà àëü äåð 1593 ð.
Ãîð³íãåíà (Celriae. Co. Zut.) ÷è Öóò ôåíà; òàëÿð Ôðèçü êîãî îðäåíó 1592 ð. ;
Àâñòð³ÿ: ï³âòà ëÿð 1545 ð. Ôåð äè íàíäà ² Ãàá ñáóðãà (1526-1564), ì. ä. ˳íö
(Íèæíÿ Àâñòð³ÿ); ò³ðîëüñüêèé òàëÿð åðöãåðöî´à Ôåð äè íàíäà (1564-1590)
á. ä. (3 åêç.);
²ñïàí³ÿ: áóð ã óíäñüêèé òàëÿð 1567, 1568 òà 1569 ðð. Ô³ë³ïïà (1555–1598).
×ÊÌ 12920-²²²-8664 (Âèç íà ÷åííÿ Ë. Ã. Êóë³í³÷åíêî òà Á. Î. Òèìî ùóêà,
óòî÷ íåííÿ Î. Ä. Îãóÿ, çâà æó âàííÿ ïðîá³ðíî¿ ïàëàòè ì. Ëüâ³â); ÁÖÀÄ. – Ô. 1:
Ðóêî ïèñí³ ìàòåð³àëè Á. Î. Òèìî ùóêà. – Îä. çá. 3; Ïîâ³äîì ëåííÿ: [Îãóé 1997:
177; Ïèâî âà ðîâ 2002: 204].
3. (Ðåïó æèíö³ 1978)*. Ó 1978-1980 -õ ðð. ó ñ. Ðåïó æèíö³ Çàñ òàâí³âñüêîãî
ðàéîíó íà îäíîìó ç ãîðîä³â çíàé øëè òà â³äíåñëè ó÷è òåëþ àâñòð³éñüêèé
òàëÿð á. ä. (éìîâ³ðíî, 1560-õ ðð.) Ôåð äè íàíäà ² Ãàá ñáóðãà (1526-1564),
ì. ä. ˳íö (Íèæíÿ Àâñòð³ÿ). Â÷è òåëü ïðè íî ñèâ àâòîðó öåé òàëÿð äëÿ âèâ -
÷åííÿ.
4. (? Çàñ òàâí³âñüêîãî ðàéîíó (2002)*. Ó êëóá êîëåêö³îíåð³â ïðè é øîâ
íåçíà éî ìåöü, ÿêèé ïîêà çàâ äëÿ îö³íêè òàëÿð, çíàé äå íèé íà òåðè òîð³¿
îáëàñò³. Öåé ñàê ñî íñüêèé òàëÿð 1584 ð. áóâ êàð áî âà íèé Àâãóñòîì
(1553-1586), Àëüáåðò³íñüêà ë³í³ÿ, ì. ä. Äðåç äåí (40 ìì 29,1 ã 875 ìï).
ÑÊÀÐÁÈ XVI² ñò.
Âèæ íèöü êèé ðàéîí
(³æåíêà 1970)*. Ó 1970-õ ðð. ó ñåë³ ï³ä ÷àñ ïîëüî âèõ ðîá³ò áóâ çíàé äå íèé
íåâå ëè êèé ñêàðá, ³ç ÿêîãî çáåð³ãñÿ ëèøå ëåâ êî âèé òàëÿð 1666 ð. êàð áó âàííÿ
Öâîëëå. Ðåøòà ìîíåò ðîç³éøëàñÿ ïî ðóêàõ.
Ãëè áîöü êèé ðàéîí
(Ñòàí³âö³: 1849)+. 15 ÷åð âíÿ 1849 ð. ó ì³ñòå÷êó Ñåðåò ïðåä ñòàâ íèêè
Ðàä³âåöü êî¿ åêî íî쳿 çàòðè ìàëè ìåø êàíöÿ ñ. Ñòàí³âö³â Ãðè ãîðà Ãðà áî -
âñüêîãî ïðè ñïðîá³ îáì³íó íåñïðàâæí³õ «ñð³áíèõ ðóáë³â» òà «äâàä öÿ òèê ðåé -
öå ðî âèê³â» íà áàí êíîòè. Öèìè ðóá ëÿìè âèÿ âè ëèñÿ äóæå îáð³çàí³
ñåðåä íüîâ³÷í³ ìîíåòè, ÿê³ çàòðè ìà íèé, çà éîãî ñëî âàìè, çíàé øîâ «ó çåìë³».
Öå áóëè:
1 àâñòð³éñüêèé òàëÿð 1682 ð. (òîáòî çà ïðàâë³ííÿ Ëåî ïîëüäà ²) òà ùå îäèí
àâñòð³éñüêèé òàëÿð á. ä. (?), çíà÷íî îáð³çàíèé ïî ãóðòó;
339
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
1 òàëÿð «ç áåëüã³éñüêèìè òà ãîë ë àíäñüêèìè õðåñ òàìè», òàêîæ îáð³çàíèé,
ÿêèì ì³ã áóòè, âðà õî âó þ÷è â³äñóòí³ñòü äàòè, àëü áåð òóñ òà ëÿð;
4 òàëÿðè «ç ³ñïà íñüêèìè õðåñ òàìè», êàð áî âàí³ çà ïðàâë³ííÿ «Êàðëà ²² ó
1618 ð. » òà Ô³ë³ïà ²V ó 1622, 1623 òà 1656 ðð., òîáòî ïàòà ãîíè;
2 ñð³áí³ àâñòð³éñüê³ 15-êðåé öå ðî âèêè 1663 òà 1676 ðð. òà 2 ñð³áí³ ïîëüñüê³
6-«êðåé öå ðî âèêè», òîáòî øåñ òèã ðî øî âèêè, êàð áî âàí³ çà ïðàâë³ííÿ
ßíà-Êàçè ìèðà òà Ñèã³çìóíäà ²²² (ó çàïèñ³ ïîìèë êîâî: ²Ó) áåç çáå ðå æå íèõ
äàò.
Âðà õî âó þ÷è ðîêè êàð áó âàííÿ àâñòð³éñüêîãî òàëÿðà (1682) òà çíà÷íó
çð³çàí³ñòü òàëÿð íèõ ìîíåò, ïðîòå íå ñò³ëüêè ï³ä ðîñ³éñüêèé ðóáëü, ÿê òóðåöü -
êèé ï³àñòð, ìîæíà ïðè ïóñ òèòè çíàõ³äêó ñêàðáó ê³íöÿ XVII – ïî÷àòêó
XVIII ñò.
[ÄÀ×Î. – Ô. 1, îï. 1, ñïð. 10222: 1-6].
Çàñ òàâí³âñüêèé ðàéîí
1. (Áîÿí ÷óê-1: 1816)+. Ó 1816 ð. ñåëÿíè ²âàí Ïàëà ìà ðþê òà ²âàí Ïàíó ñÿê
(Ïàíà ñþê?) âèÿ âèëè ó ñ. Áîÿí ÷óê Çàñ òàâí³âñüêîãî ð-íó ìîíåò íèé ñêàðá ³ç
332 ìîíåò XVI² ñò. ³í ì³ñòèâ «272 âåëèê³ ñð³áí³ ìîíåòè çàâá³ëüøêè â ðóáëü,
31 ñåðåäíþ ìîíåòó çàâá³ëüøêè â «öâàíö³ãåð» òà 20 ìåí øèõ ìîíåò
çàâá³ëüøêè â «öåíåð» (òîáòî 10 êðåé öåð³â 1800-õ ðð.)». Âðà õî âó þ÷è ðîçì³ðè
ìîíåò òà âåëè ÷èíó îö³íêè (²âàí Ïàíó ñÿê òà ²âàí Ïàëà ìà ðóê ìàëè îòðè ìàòè
459 ãóëü äåí³â 55 êð. êîí âåíö³éíîþ ìîíå òîþ), ö³ ìîíåòè ìîãëè áóòè, íà
äóìêó Î. Ä. Îãóÿ, ³ìïå ðñüêèìè ãóëü äå íàìè (â 28 ñòþ âåð³â), òà, â³äïîâ³äíî,
îðòàìè ³ øîñ òà êàìè XVII ñò. Ïîâ³äîì ëåííÿ: [ÄÀ×Î. – Ô. 1, îï. 1, ñïð. 3461,
àðê. 1-5; ÎÓÁ. Ô. ². Î. ². ¹3461: 1-11: Îãóé 1997: 117].
2. (Áîÿí ÷óê-2: 1837)+. Íà òåðè òî𳿠íàñå ëå íîãî ïóí êòó â áåðåçí³ 1837 ð.
ì³ñöåâ³ ìåø êàíö³ Ìèõàéëî Áàçà ðñüêèé (Áàæà íñüêèì), Ìèõàéëî Äåð æóí òà
Àí³öåþ Öóø êàí (Òàêàí, ä³âî÷å ïð³çâèùå Áàçà ðñüêà) çíàé øëè íà ïîë³
ïîì³ùèê³â Àíòîíà òà Íèêî ëàÿ Ëóêà ñå âè÷³â ñêàðá ³ç 614 ìîíåò «÷àñ³â êîðîëÿ
Ñèã³çìóíäà ²²²». Äî ñêëàäó ñêàðáó âõî äèëî 13 âåëè êèõ, 2 ñåðåäí³õ, 21 ìåí -
øèõ ³ 578 äð³áíèõ ñð³áíèõ ìîíåò, ÿê³ çàâà æèëè 3 ìàðêè 2 óíö³¿ òà 5 êâåí÷³â ³
áóëè îö³íåí³ â 39 ôëî ðèí³â 40 êðåéöåð³â.
Âðà õî âó þ÷è âàãó òà îö³íêó ìîíåò, ìîæíà ïðè ïóñ òèòè, ùî äî ñêàðáó âõî -
äèëè 11 áåëüã³éñüêèõ ïàòà ãîí³â òà 2 ¿õ ïîëî âèíè, êàð áî âàí³ ï³ä âëà äîþ
²ñïàí³¿, ³ìïåðñüê³ ôëî ðèíè Ìàòÿøà òà Ôåð äè íàíäà, 21 øîñ òàê Ó²²-¿ ëï.
Ñèã³çìóíäà ²²², éîãî æ 578 ï³âòî ðàê³â òà ãðîø³â ²Ó-Ó ëï. Îïèñ ñêàðáó âèÿ âèâ
Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâ, ðîç ðà õóíêè ïðîâ³â Î. Ä. Îãóé. Ïîâ³äîì ëåííÿ: [Äåð æàâ íèé
àðõ³â ×åðí³âåöü êî¿ îáë. (äàë³ - ÄÀ×Î). – Ô. 1026, îï. 1, ñïð. 566, àðê. 1-17,
24-42; Ô. 1026, îï. 1, ñïð. 621, àðê. 21-30; Ïèâîâàðîâ 2002: 202];
3. (³êíî: 1988: ð)+. Çà ï³âòîðà ìåòðà äî áåðåãà Äí³ñòðà á³ëÿ ñåëà ³êíî
Çàñ òàâí³ñüêîãî ðàéîíó Ì. ʳíäðàò òà Â. Ôåä³â ³ç ñ. Çîçó ëèíö³ Çàë³ùèöü êîãî
ðàéîíó ó 1988 ð. ç ÷îâíà âèÿ âèëè ãîð ùè ÷îê ç ìîíåò íèì ñêàð áîì 70-òèõ ðð.
XVI² ñò., ÿêèé çáåð³ãàºòüñÿ íèí³ ó Òåð íîï³ëüñüêîìó êðàºçíàâ ÷îìó ìóçå¿. Ó
ñêëàä òåçàâ ðàö³¿ íàëå æàòü: áðîí çî âèé áàãà òîã ðàí íèê (ãèðüêà âàãîþ 30,25 ã)
340
Îëåê ñàíäð Îãóé
òà 15 ìîíåò 1615-1667 ðð. âàãîþ 371,5 ã (îð³ºíòîâ íîþ âàðò³ñòþ ùîíàé -
ìåíøå 13 òàëÿð³â, ùî ñêëà äàëè òîä³øíþ ö³íó êîíÿ ÷è áèêà). Öå:
г÷ Ïîñ ïî ëèòà Ïîëüñüêà: äâà ïîëüñüêèõ êîðîí íèõ îðòè Ñèã³çìóíäà ²²²
Âàçè (1587-1632) 1622 òà 1624 ðð. êàð áó âàííÿ, ÿê³, éìîâ³ðíî, áóëè ïîêëà äåí³
äëÿ çð³âíÿííÿ âàãè ð³çíî òèï íèõ òàëÿð³â;
²ñïàíñüê³ Í³äåð ëàíäè (2 ïàòà ãîíè): Àëüáåðò òà ªë³çàâåòà (1599-1621): àëü -
áåð òóñ òà ëÿð 1619 ð., êàð áó âàííÿ Áðà áàíòó; Ô³ë³ï ²V (1621-1655): ïàòà ãîí
1622 ð. êàð áó âàííÿ Ôëàíäð³¿;
Ãîë ë àíäñüêà ðåñ ïóáë³êà (7 ëåâåí äà àëü äåð³â): ëåâåí äà àëü äåð 1615 ð. Îâå -
ðåé ñåëÿ òà Çåëàí䳿 1616 ð., ëåâåí äà àëü äåð Óòðåõòó 1615 ð. òà 1626 ð. ;
ëåâåí äà àëü äåð Ãåëü äåðíó 1643 ð., ëåâåí äà àëü äåð Çàõ³äíî¿ Ôðè糿 òà ëåâåí -
äà àëü äåð 1667 ð. ì. Êàìïåíà
Ñâÿ ùåííà Ðèìñüêà ³ìïåð³ÿ í³ìåöü êî¿ íàö³¿: äâà 28,5-ãðà ìî âèõ âèñî -
êîÿê³ñíèõ ³ìïå ðñüêèõ òàëÿðè ì. Íþð íáåðã 1624 òà 1632 ðð.; íèæíüî -
àâñòð³éñüêèé òàëÿð 1616 ð. (ì. ä. ³äåíü) òà òàëÿð 1641 ð. (ì. Ôðàí êôóðò).
Íþð íáå ðçüêèé òàëÿð 1624 ð. òà íèæíüî àâñòð³éñüêèé òàëÿð 1616 ð.
êîíòðìàð êî âàí³ â Ðîñ³¿ äàòîþ 1655 ÿê «ºô³ìîê ç ïðè çíà êîì», ùî ñâ³ä÷èòü
ïðî òå, ùî íà òåðè òîð³þ Íàääí³ñòð³â’ÿ ïîñòó ïàëà ìîíåòà, ÿêà, éìîâ³ðíî,
áóëà íå ñò³ëüêè â ðîñ³éñüêîìó îá³ãó (ÿê öå âèç íà÷ຠàâòîð ïóáë³êàö³¿), ÿê ó
ãðî øî âîìó îá³ãó ˳âîáå ðåæ íî¿ Óêðà¿íè. Íà äóìêó Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâà, ìîíåòè
ïðî íèêëè äî ðåã³îíó ðàçîì ³ç êîçàöü êèìè çàãî íàìè ÷è ïîëüñüêîþ àð쳺þ
íàïðèê³íö³ 60-õ ðð. XVII ñò. Ïîâ³äîì ëåííÿ: [Îãóé 1997: 177; Ïèâî âà ðîâ
2002: 124-134; 203].
4. (Ìèòê³â: 1841)+. Íàâåñí³ 1841 ð. ì³ñöå âèé ñåëÿ íèí Îëåêñà Ïàëè âîäà
çíàé øîâ â óð. Ãì³ëåí (?) ñêàðá ñð³áíèõ ìîíåò ³ ðå÷åé (âóøí³ ïðè êðàñè). Â
îö³íî÷ íîìó ëèñò³ ç³ Ëüâîâà ô³ãóðó þòü 56 ïðåä ìåò³â (33 ìîíåòè òà 22 ïðè -
êðàñè), ÿê³ çàâà æèëè 1 ìàðêó 5 ëîò³â 3 êâåí÷³. Âåñü ñêàðá îö³íèëè â 3 ôëî -
ðèíè 40 êðåé öåð³â, ùî ãîâî ðèòü ïðî ïåðå âà æàííÿ äð³áíèõ ìîíåò.  ñêëàä³
ñêàðáó íà îñíîâ³ àâòî ðñüêîãî àëãî ðèòìó, âñòà íîâ ëå íîãî â 1990 ð., âèç íà ÷åíî:
âóøí³ ïðè êðàñè – 14 âåëè êîãî, 6 – ñåðåä íüîãî òà 9 - ìàëîãî ðîçì³ðó, ͳìåöüê³
êíÿç³âñòâà – Ôåðä³íàíä ²²² (1637-1657 ðð.) - 3 ³ìïåðñüê³ òàëÿðè âàãîþ ó 28,2
ã òà 6 òàëÿð³â ïîëåã øå íî¿ âàãè â 27 ã; г÷ Ïîñ ïî ëèòà (êîðîë³âñòâî) -
Ñèã³çìóíä ²²² (1587-1632 ðð) – 4 ãäàíñüê³ îðòè òà 20 ï³âòî ðàê³â (âàãîþ 1,2 ã).
Ç ñêàðáó 15 ìîíåò ïîòðà ïèëî äî êîëåêö³¿ á³áë³îòåêè Îññîë³íñüêèõ. Ñêàðá
âàðòî â³äíåñòè äî ê³íöÿ XVII - ïî÷àòêó XVIII ñò. Îïèñ âèÿ âèâ òà îïðà öþ âàâ
Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâ, ðîç ðà õóíêè çðî áèâ Î. Ä. Îãóé: ÄÀ×Î. – Ô. 1026, îï. 1, ñïð.
751, àðê. 1-21; Ïîâ³äîì ëåííÿ: [Ïèâîâàðîâ 2002: 204];
ʳöìà íñüêèé ðàéîí
1. (²âàíê³âö³: 1980)*. ϳä ÷àñ ïîëüî âèõ ðîá³ò êîë ãîñ ïíèê ³ç öüîãî ñåëà âèÿ -
âèâ àðå íäñäà àëü äåð 1602 ð. êàð áó âàííÿ Çåëàí䳿 ó òîâñò³é çåëåí³é ïàòèí³.
2. (?: 1997). ϳä ÷àñ ïîëüî âèõ ðîá³ò ñåëÿíè çíàé øëè: àõòåíâ³íò³ã (28 ñòþ -
âåð³â ÷è ³ìïå ðñüêèé ôëî ðèí) 1612 ð., êàð áó âàííÿ ì. Äåâåíòåð.
341
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
3. (Íåïî ëîê³âö³: 1980-ò³)*. Ó 1980-õ ðð. ó öåíòð³ ñ. Íåïî ëîê³âö³ íà ãîðîä³
ïðî òÿ ãîì äåê³ëüêîõ ðîê³â âèÿâ ëÿëè ìîíåòè, ÿê³ çíà õî äè ëèñÿ â³äíîñíî ñêóï -
÷åíî â ìåæàõ 15 ìåòð³â. Âðà õî âó þ÷è ñêóï ÷åí³ñòü ìîíåò, ìîæíà ïðè ïóñ òèòè,
ùî öå áóâ ñêàðá, ðîçî ðà íèé ï³ä ÷àñ ïîëüî âèõ ðîá³ò - äåê³ëüêà ìîíåò áóëè
ïåðå êðàÿí³ ïëó ãîì. Îñíîâó ñêàðáó, ùî ì³ñòèâ ùîíàé ìåíøå 150 ìîíåò, ñêëà -
äàëè ïîëüñüêî-ðèçüê³ ìîíåòè (âêëþ÷íî äî 1617 ð.), äîïîâ íåí³ äîì³øêîþ
³íøèõ ìîíåò.
Çà äîê ëàäí³øîþ ³íôîð ìàö³ºþ íóì³çìàò³â, äî ñêëàäó ñêàðáó íàëå æàëè:
г÷ Ïîñ ïî ëèòà Ïîëüñüêà: ßí Îëüáðàõò (1492-1501): 1 ï³âãð³ø á. ä.;
Ñòå ôàí Áàòîð³é (1574-1586): ñîë³ä 1586; òðîÿê 1585 ð. ì. ä. Îëüêóø;
Ñèã³çìóíä ²²² Âàçà (1587-1632): 60 ðèçü êèõ ñîë³ä³â 1597-1617 ðð., 5
ïîëüñüêî-ëèòî âñüêèõ ñîë³ä³â (ó ò. ÷. 1 ñîë³ä 1593 ð., ì. ä. Ìàëü áîðê), ïîíàä
50 ìîíåò ïî îäíîìó êîðîí íîìó ãðî øåâ³ (ó ò. ÷. ðîêè 1606 (3 ïîðòðåòí³ åêç.),
1608, 1609, 1610, 1611, 1613, 1614 ó ð³çí³é ê³ëüêîñò³ åêçåì ïëÿð³â), 15 ìîíåò
ïî 1 ëèòî âñüêîìó ãðî øîâ³ (ó ò. ÷. 1608, 1612 ðð.); 5 êîðîí íèõ òðîÿê³â (ó ò. ÷. 1
åêç. 1599 ð. òà 1 ç ïîìèë êîþ ó íàä ïèñ³);
Ãäàíñüê (ó ëåíí³é çàëåæ íîñò³ â³ä Ïîëüù³): 1 ñîë³ä 1530 òà 1546 ðð.;
Òåâ òî íñüêèé îðäåí: 3-4 ñîë³äè
Þë³õ – Êëåâå – Áåðã: äâ³ òðèï ôåí³ãîâ³ ìîíåòè á. ä. ç íàä ïè ñàìè: MAR.
DVX. IUL. CIT. ET BERCV / IB DEO... D. G.
Àâñòð³ÿ: 1 òàëÿð 1561 ð., ì. ä. Êóò òåí áåðã, êàð áîâà íèé çà ïðàâë³ííÿ Ôåð -
äè íàíäà (1521-1564);
Ñàê ñîí³ÿ: 1 òàëÿð 1557 ð., ì. ä. Àííáåðã, êàð áîâà íèé çà ïðàâë³ííÿ Àâãóñòà
(1583-1586);
Íîâî ñå ëèöü êèé ðàéîí
1. (³òðÿíêà-1: 1962)+.  îêî ëè öÿõ ñåëà âèÿ âèëè ñêàðá. Äèðåê òîð ³òðÿ -
íñüêî¿ ÑØ ïåðå äàâ ó ìóçåé (×ÊÌ) ñêàðá ³ç ñ. ³òðÿíêà Íîâî ñå ëèöü êîãî
ðàéîíó, âèÿâ ëå íèé âåñ íîþ 1962 ð. ï³ä ÷àñ ñ³ëüñüêî ãîñ ïî äà ðñüêèõ ðîá³ò. Ó
ìóçåé ïîòðà ïèëè 4 ëåâêè XVII ñò. (1624-47 ðð. (ä³àìåò ðîì 39-43 ìì.):
áåëüã³éñüêèé ïàòà ãîí 1646 (2 åêç.) òà 1647 ðð.; 1 ãäà íñüêèé îðò 1624 ð. ×ÊÌ
12 478-²²²-6210/12 (âèç íà ÷åííÿ Ë. Ã. Êóë³í³÷åíêî); Ïîâ³äîì ëåííÿ: [Îãóé
1997: 177; Ïèâî âà ðîâ 2002: 203].
2. (³òðÿíêà-2: 1962/92)*. Çà ïîâ³äîì ëåí íÿì êîëåêö³îíåð³â ç öüîãî ñåëà,
âèùå çàç íà ÷å íèé ñêàðá, âèÿâ ëå íèé ó÷íÿìè â 1962 ð., íàë³÷óâàâ ùå ïîíàä
äåñÿ òîê òàëÿð³â (ó ò. ÷. ëåâ êî âèõ) òà äåê³ëüêà ³ìïå ðñüêèõ ôëî ðèí³â, ÿê³
ðîç³éøëèñÿ ïî ðóêàõ (â ò. ÷. ïàòà ãîí 1648 ð. áåëüã³éñüêîãî êàð áó âàííÿ òà
³ìïåðñüê³ ôëî ðèíè â 28 ñòþ âåð³â ì. Äåâåí òåðà, êàð áî âàí³ çà ïðàâë³ííÿ Ôåð -
äè íàíäà ²² (1619-1637) (1 åêç.) òà ì. Åìäåíà çà ïðàâë³ííÿ Ôåð äè íàíäà ²²²
(1637-1657) (2 åêç.). Âåñ íîþ 1992 ð. íà ãîðîä³ ïîáëèçó òîãî æ ì³ñöÿ âèÿ âèëè
ùå îäèí ëåâ êî âèé òàëÿð 1646 ð. ì. Öâîëëå.
3. (Íåñ âîÿ Íîâî ñå ëèöü êîãî ðàéîíó (1962)+. Íà ïî÷àòêó 60-õ ðð. çà âèïàä -
êî âèõ îáñòà âèí íà îêî ëè öÿõ ñåëà áóëè çíàé äåí³ ìîíåòè, ³ç ÿêèõ ó ìóçåé
ïîòðà ïèëè 6 ëåâê³â XVII ñò.: 4 ëåâ êî âèõ òàëÿð³â 1647 ð. (4 åêç.: 43 ìì, çàãàëü -
342
Îëåê ñàíäð Îãóé
íîþ âàãîþ 107 ã) êàð áó âàííÿ Ãîë ëàí䳿, 2 ëåâ êî âèõ òàëÿð³â 1648 ð. êàð áó -
âàííÿ ì. Êàì ïåíà (çàãàëüíà âàãà 54 ã). ×ÊÌ 12 478-²²²-6408/09 (âèç íà ÷åííÿ
Ë. Ã. Êóë³í³÷åíêî); Ïîâ³äîì ëåííÿ: [Ïèâîâàðîâ 2002: 205];
4. (Íîâî ñå ëèöÿ: 1999)*. Çà íåâ³äîìèõ îáñòà âèí ó ì. Íîâî ñå ëèöÿ çíàé øëè
ó 1999 ð. çàëüöáó ðçüêèé òàëåð XVII ñò. á. ä. , êàð áî âà íèé çà ïðàâë³ííÿ ºïèñ -
êîïà Âîëüôãàíãà Òåî äîðà (1587-1612).
5. (?Íîâî ñå ëèöü êîãî ðàéîíó: 1940)*: Ãîñ ïî äèíÿ ïåðåä ì³ãðàö³ºþ â ×åõ³þ
êîí ñóëü òó âà ëàñÿ ç ïðè âîäó ìîíåò íîãî ñêàðáó, çíàé äå íîãî ðàçîì ³ç ïîä ðó ãîþ
ùå â 1940 ð. íà ãîðîä³. Ñêàðá, ùî çíà õî äèâñÿ ó ïî÷îðí³ëîìó ìåòà ëå âîìó,
éìîâ³ðíî, ñð³áíîìó ãëå ÷è÷êó, ì³ñòèâ á³ëüøå ï³âñîòí³ òàëÿð³â, ÿê³, çà ñëî âàìè
ãîñ ïî äèí³, âîíè ïîä³ëèëè ì³æ ñîáîþ. Íà äîëþ ä³â÷èíêè ïðè ïàëî ïîíàä
25-30 ìîíåò, ³ç ÿêèõ çáå ðåã ëèñÿ 10 ëåâ êî âèõ òàëÿð³â òà 1 àâñòð³éñüêèé òàëÿð
Ôåð äè íàíäà ²²²:
Îá’ºäíàí³ Í³äåð ëàíäñüê³ ïðîâ³íö³¿: ëåâ êîâ³ òàëÿðè ïðîâ³íö³¿ Ãåëü äåðí
1640 òà 1647 ðð., Êàì ïåí 1646, 1649 ðð., 1656 òà 1671 ðð. ; Öâîëëå 1653 ð.,
Âåñòôðè糿 1670 òà 1671 (2 åêç) ðð.
Àâñòð³ÿ: òàëÿð Ôåð äè íàíäà ²²² (1637-1657) êàð áó âàííÿ ì. ä. Êðåìí³ö: ç
íàä ïè ñàìè FERDINAND. D. G. RO. I. S. AVG. GER. HV. BOH. REX.
//ARCHIDVX. AVS. DVX. BUR. MAR. CO. TVR. 1637 KB
Ìîíåòè, êàð áî âàí³ ó 1671 ð., ïðàê òè÷íî íå ïîáó âàëè â îá³ãó òà çáå ðåãëè
âñþ ðåëüºôí³ñòü çîá ðà æåííÿ, ùî äîç âîëÿº ïðè ïóñ òèòè ¿õ òåçàâ ðó âàííÿ ó
íàé áëèæ÷³ ðîêè çà ö³ºþ äàòîþ.
Ñîêè ðÿ íñüêèé ðàéîí
1. (Äàâèä³âêà: 1992)*. Âåñ íîþ 1992 ð. ó ñ. Äàâèä³âêà Ñîêè ðÿ íñüêîãî
ðàéîíó ï³ñëÿ îðàíêè ãîðîäó çíàé øëè (âïåðøå äëÿ Áóêî âèíè!) àâñòð³éñüêèé
íèç ü êîï ðîá íèé ê³ïïåí òà ëÿð 1624 ð. Ôåð äè íàíäà ²² (1619-1637) íîì³íàëîì
60 êðåé öåð³â ó ïîãà íîìó ñòàí³, ì. ä. ³äåíü, ïðîâ³íö³ÿ Øò³ð³ÿ (?), ïðè äáà íèé
çãî äîì îäíèì ³ç êîëåêö³îíåð³â.
2. (Êóë³ø³âêà: 1975)*. Âåñ íîþ 1975 ð. æèòåë³ ñåëà âèÿ âèëè â óðî ÷èù³
Ãðåá³íü, óòâî ðå íîìó íàíå ñå íèì Äí³ñòðîì ´ðóí òîì, òåçàâ ðàö³þ ç 8 ëåâ êî âèõ
òàëÿð³â 1648-1666 ðð. 7 ç íèõ íàëå æàëè äî Îá’ºäíà íèõ ͳäåð ë àíäñüêèõ
ïðîâ³íö³é (Ãîë ëàíä³ÿ, Âåñòôðèç³ÿ òîùî). Êðàºçíà âåöü Â. Â. Àóçÿê ïðî äå ìî íñòðó -
âàâ àâòîðó ïåð ôî ðî âà íèé ôàëü øè âèé òàëÿð ç ì³äíèì ñåð äå÷ íè êîì òà
ñð³áíèì ïëà êó âàí íÿì, ÿêèì, çà äîñë³äæåí íÿì àâòîðà, âèÿ âèâñÿ ëåâ êî âèé
òàëÿð í³ìåöü êîãî ãðà ôñòâà гòáåðã, äàòî âà íèé 1660 ð. Óëà ìîê ïîä³áíî¿ êðå -
äèò íî¿ ìîíåòè ó 2002 ð. âèÿ âèâ Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâ ó ñóñ³äíüîìó Õîòèí³ (50 êì
äî ñåëà).
Ñòî ðî æè íåöü êèé ðàéîí
(Ðîï÷à: 1843)+. Íà òåðè òî𳿠ïîì³ñòÿ ͳêîëຠÁàð áóëà â 1843 ð. æèòåëü
ñåëà Âàñèëü Àíäð³éîâè÷ (Àíäþø) ²âàíóö (÷è ²îíóö) çíàé øîâ òðè ìîíåòè.
Ïîá ëèçó ̳õàé ëàê³ (Ìèõàéëî) Êîñ òè íÿí âèÿ âèâ ùå 20 ñð³áíèõ ìîíåò. Ïîâ -
íèé ñêàðá ñêëà äàâñÿ ç 23 ñð³áíèõ, 4 ì³äíèõ ìîíåò òà 4 ñð³áíèõ ïðè êðàñ. Çà
343
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
âèç íà ÷åí íÿì ïðîá³ðíî¿ ïàëàòè, â ñêàðá³ çíà õî äè ëèñÿ ìîíåòè: ͳäåð ëàíäè
ï³ä âëà äîþ ²ñïàí³¿ – Ô³ë³ï IV (1621 – 1665 ðð.), êàð áó âàííÿ Áðà áàíòó 1630 ð.
(ïàòà ãîí ?) – 1 ìîíåòà; Ãîë ë àíäñüêà ðåñ ïóáë³êà – êàð áó âàííÿ 1673, 1689,
1698 ðð. (ëåâåí- ÷è ð³êñäà àëü äåðè?) – 3 ìîíåòè; ³ëüíå ³ìïå ðñüêå ì³ñòî
Çâîë ëåå (Öâîëëå) (ëåâåí- ÷è ð³êñäà àëü äåð?) 1660 ð. êàð áó âàííÿ – 1 ìîíåòà;
Ïðè áàëò³éñüê³ âîëîä³ííÿ Øâåö³¿ (ñîë³äè ÷è ï³âòî ðàêè) – Ãóñ òàâ ²² Àäîëüô
Âàçà (1621-1632 ðð.) – 4 ìîíåòè; Êàðë Õ² (1660-1697 ðð.) – 1 ìîíåòà; Êàðë
Õ²² (1697-1718 ðð.) – 1 ìîíåòà; г÷ Ïîñ ïî ëèòà (êîðîë³âñòâî): Ñèã³çìóíä ²²²
Âàçà (1587-1632 ðð.) – 12 ìîíåò, ßí ²² Êàçè ìèð Âàçà (1649-1668 ðð.) ì³äí³
ãðî øîâ³ çíàêè (áîðà òèíêè?) – 4 ìîíåòè; 4 íåâå ëè êèõ ñð³áíèõ ïðè êðàñè
(áëÿøêè). Âåñü ñêàðá ñïî ÷àòêó îö³íèëè â 10 ôëî ðèí³â 45 êðåé öåð³â, à â
1870 ð., âðà õî âó þ÷è ðåôîðìó 1857 ð., âèï ëà òèëè 11 ôëî ðèí³â òà 24 êðåé -
öåðè. Ò³, õòî çíàé øîâ ìîíåòè, îòðè ìàëè 27 êðåé öåð³â. Äåê³ëüêà ìîíåò ³ç
ñêàðáó áóëè çàêóï ëåí³ äî êîëåêö³¿ á³áë³îòåêè Îññîë³íñüêèõ. Îïèñ âèÿ âèâ òà
îïðà öþ âàâ Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâ, äîïîâ íþþ÷³ çãàäêè çíàé øîâ Î. Ä. Îãóé: ÄÀ×Î.
– Ô. 1026, îï. 1, ñïð. 891, àðê. 22-23; Ô. 1026, îï. 1, ñïð. 1817, àðê. 30-31,
34-35, 38-40; Ô. 3, îï. 2, ñïð. 8242, àðê. 1, 3; Ô. 3: Êðàéîâå óïðàâë³ííÿ
Áóêîâèíè. – Îï. 2, ñïð. 8242, àðê. 1-4.
Õîòè íñüêèé ðàéîí
1. (Êë³øê³âö³: 1990)*: ϳä êóòîì ñòà ðî¿ õàòè, ÿêó ðîç³áðàëè, ãîñ ïî äàð³ âèÿ -
âèëè ëåâ êî âèé òàëÿð Îá’ºäíà íèõ ͳäåð ë àíäñüêèõ ïðîâ³íö³é 1666 ð.
ïðîâ³íö³¿ Âåñòôðè糿.
2. (Êðèâà: 1986)*: Ó 1986 ð. ãðóïà ó÷í³â âèÿ âèëà ó íàï³âçà ñè ïàí³é âàï íÿ -
êîì òóðåöüê³é êðè íèö³ (óðî ÷èùå Êàäèð, ì³æ ñåëàìè Êðèâà Õîòè íñüêîãî
ðàéîíó òà ñ. Äð³áêî óöè Ìîë äîâè) ñåðåä ð³çíî¿ êåðàì³êè ³ ï’ÿòü ëåâ êî âèõ
òàëÿð³â Îá’ºäíà íèõ ͳäåð ë àíäñüêèõ ïðîâ³íö³é 1649 ð. ì. Öâîëëå.
3. (Ðóê øèí: 1977)+*. Íà òåðè òî𳿠ñåëà â 1977 ð. âèÿ âèëè ñêàðá ³ç ñåðåä -
íüîâ³÷íèõ ìîíåò XVI-XVØ ñò. Çà ñëî âàìè êðàºçíàâöÿ ß. Ñ. Ãàé ñè íþêà, ñêàðá
ñêëà äàâñÿ ³ç òàëÿð³â, îðò³â, òðîÿê³â òà ñîë³ä³â (äî 1621 ð.). Ó ôîíäè ×ÊÌ ïîñòó ïèëè
ëèøå 178 ïîëüñüêî-ëèòî âñüêèõ ñîë³ä³â. Á³ëüø³ñòü ìîíåò ìàþòü ä³àìåòð 1, ó áàãàòüîõ
«çñó íóò³» çîá ðà æåííÿ. Íå âèê ëþ ÷åíî, ùî ñåðåä ìîíåò 4 ôàëü øèâ³ ñîë³äè, êàð áî âàí³
ó Ñó÷àâ³ [×ÊÌ. -²íâ. êí. -Ͳ. -ÌÌ1274 1997, ñ. 177];
4. (Õîòèí: 2002)+. Ó âåðåñí³ 2002 ð. åêñïå äèö³ÿ ÁÖÀÄ ï³ä êåð³âíèö òâîì
Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâà çàé ìà ëàñÿ âïî ðÿä êó âàí íÿì òåðè òî𳿠öèòà äåë³ òà áëèæí³õ
ðàéîí³â íàïå ðå äîäí³ ñâÿò êó âàííÿ þâ³ëåþ Õîòèíà. Íà òåðè òî𳿠ð³÷íîãî
áåðåãà íèæ÷å ôîð òåö³, äå, éìîâ³ðíî, âèêè äà ëîñÿ ì³ñüêå ñì³òòÿ, áóëî âèÿâ -
ëåíî äåê³ëüêà ìîíåò XVII ñò. Öå áóëè: ì³äíà ïîëüñüêà áîðà òèíêà 1665 ð.
(êàð áó âàííÿ ì. ä. Óÿç äîâ) òà ôðàã ìåíò (ïîëî âèíêà â 16,22 ã) ôàëü øè âîãî
ëåâåí äà àëü äåðà (ì³äíèé ñåð äå÷ íèê òà â³äíîñíî çíà÷íå ñð³áíå ïîêðèòòÿ), ùî
ìàâ íàä ïèñè MO ARG FRO… RIDTE // DNONONMOVETUR… Çà âèç íà -
÷åí íÿìè äîñë³äíèêà òà àâòîðà, öå áóëà â³äòÿòà ïîëî âèíà â³äáðà êî âà íîãî
³ì³òàö³éíîãî ëåâ êî âîãî òàëÿðà, êàð áî âà íîãî ó âåñ òô àëüñüêîìó ãðàôñòâ³
344
Îëåê ñàíäð Îãóé
гòáåðã ó 1660 ð. Íà äóìêó Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâà, äîñâ³ä÷åí³ õîòèíñüê³ ì³íÿéëè
âèÿ âèëè ôàëü øèâó ìîíåòó òà çíèùèëè ¿¿. [Ïèâîâàðîâ 2002á: 30-34]
5. (?: 1960)*.  îäíîìó ³ç ñ³ë Õîòè íñüêîãî ðàéîíó âèÿ âèëè ïðè ïîëüî âèõ
ðîáî òàõ þñòî âàíå ôðàí öóçüêå åêþ 1653 ð. Ëþäî âèêà Õ²V (1638-1715).
×åðí³âåöüêà îáëàñòü
1. (?: 1997)*: Íà òîâ êó÷ö³ á³ëÿ ê³íîòå àòðó «Æîâ òåíü» æèòåë³ ïðèì³ñüêèõ
ñ³ë, ùî ïðè õî âàëè ì³ñöå çíà õîä æåííÿ, âèíåñëè íà ïîêàç 1 àëü áåð òóñ òà ëÿð
á. ä. (Áðà áàíò) òà 1 ëåâ êî âèé òàëÿð 1645 ð (Çàõ³äíà Ôð³ç³ÿ), çíàé äåí³ ïðè
ïîëüî âèõ ðîáîòàõ.
2. ×åðí³âåöü êèé êðàºçíàâ ÷èé ìóçåé (×ÊÌ)*. Íà çáåð³ãàíí³ â ×ÊÌ çíà õî -
äÿòüñÿ: Áåëüã³ÿ ï³ä âëà äîþ ²ñïàí³¿ – Ô³ë³ïï ²Ó (1621-1665): 1 òàëÿð 1623 ð.
(32094 ²²² 201123), 1 áåëüã³éñüêèé òàëÿð 1648 ð. (26,44 ã); 1648
(3363-²²²-247); 1677 (3364 ²²² 247); 1/2 ñàê ñî íñüêîãî òàëÿðà XVII ñò. (3,94 ã:
65336 ²²² 2188), ³ìïå ðñüêèé ôëî ðèí á. ä. êàð áó âàííÿ Åìäåíà çà ïðàâë³ííÿ
Ìàòÿøà (1608-1618) òîùî.
ÕV²²² ñò.
Âèæ íèöü êèé ðàéîí
(³æåíêà 2000)*. Âåñ íîþ 2000 ð. ï³ä ÷àñ ïðî êëà äåííÿ âîäîï ðî âîäó äî
îäíîãî ³ç áóäèíê³â ó ñ. ³æåíêà Âèæ íèöü êîãî ðàéîíó áóâ âèÿâ ëå íèé
àâñòð³éñüêèé òàëÿð Ìà𳿠Òåðå糿 1765 ð. â³äåíñüêîãî êàð áó âàííÿ ó ÷óäîâîìó
ñòàí³ (çà âèíÿò êîì äâîõ ïîä ðÿ ïèí, íàíå ñå íèõ ï³ä ÷àñ ðîáîòè ëîïà òîþ). Âðà -
õî âó þ÷è öåé ñòàí, âåëèêó ê³ëüê³ñòü êàì³ííÿ òà â³äñóòí³ñòü ³íøèõ ìîíåò,
éìîâ³ðíî, ìîíåòà áóëà çàêëà äåíà, çà íàðîä íèì çâè÷àºì, ó ôóí äà ìåíò
áóäèíêó, ùî áóäó âàâñÿ.
Ãëè áîöü êèé ðàéîí
(Îñòðèöÿ: 1970)*. Ó ñåë³ çà âèïàä êî âèõ îáñòà âèí çíàé øëè òóðåöüê³ îíëèê
³ àëòìèñ ëèê Ìóñ òàôè ²²² (1730-1757), äâà àëòìèñ ëèêè Ñåë³ìà 1203 ð.
õ. (1789-1807).
Êåëü ìå íåöü êèé ðàéîí
(Ëåíê³âö³ 1980 ðð.)*. Ó ñåðå äèí³ 80-õ ðð. êîë ãîñ ïíèêè âèÿ âèëè íà ïîë³
äåê³ëüêà òóðåöü êèõ àëòìèñ ëèê³â Ìóñ òàôè ²²² (1757-1774) 1757 ð. 7 òà 8 ðð.
ïðàâë³ííÿ.
? Êåëü ìå íåöü êîãî ðàéîíó (1990)*. Ó 1990-õ ðð. ï³ä ÷àñ ïîëüî âèõ ðîá³ò
æèòåë³ îäíîãî ³ç ñ³ë, ðîç òà øî âà íîãî íàïðîòè Êë³øê³âö³â Õîòè íñüêîãî
ðàéîíó, âèÿ âèëè ðàãóçü êèé òàëÿð 1757 ð. ó ãàð íîìó ñòàí³, àëå ç³ ñë³äàìè
þñòó âàííÿ íà ãåð áî âîìó áîö³. Æèòåëüêà ³íøîãî ñåëà çíàé øëà ñêàðá, ùî
ì³ñòèâ ïîíàä äåñÿ òîê ðîñ³éñüêèõ ðóáë³â òà òóðåöü êèõ ìîíåò, ó
ò. ÷. ðîñ³éñüêèé ïîëòèí íèê 1754 ÑÏÁ/ ²Ì, êàð áî âà íèé çà ïðàâë³ííÿ ªëèçà -
âåòè ², òà äâà òóðåöüê³ àëòìèñ ëèêà 1171 ð. õ. Ìàõ ìóäà ²²² (1730-1757), êàð áî -
âàí³ ó 6 òà 9 ðîêàõ ïðàâë³ííÿ. Ïåðå âà æà þ÷ó á³ëüø³ñòü ìîíåò æèòåëüêà ñåëà
ïðî äàëà êîëåêö³îíå ðàì íà ðèí êîâ³ ó ì. Êàì’ÿíåöü-Ïîä³ëüñüêîìó.
345
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
Íåïî ëîê³âö³ ʳöìà íñüêîãî ðàéîíó (1980-90ò³)*. ѳëü÷àíè âèÿâ ëÿëè ï³ä
÷àñ ïîëüî âèõ ðîá³ò íà ñâî¿õ ãîðî äàõ äð³áí³ òóðåöüê³ ìîíåòè XVIII ñò. –
äåê³ëüêà ïàðà Ìóñ òàôè ²²² 1757 ð. ð³çíèõ ðîê³â ïðàâë³ííÿ. Ó ñåë³ òàêîæ ç’ÿâ -
ëÿ ëèñÿ ³ ï³âêó ðóøà (20 ïàðà) 1171 ð. õ. 7 ðîêó ïðàâë³ííÿ òà ïðî áè òèé, äóæå
ïîòåð òèé ï³àñòð 1171 ð. õ. 4 ðîêó ïðàâë³ííÿ, êàð áî âàí³ â Ñòàì áóë³ çà
ïðàâë³ííÿ òîãî æ Ìóñ òàôè ²²² (1757-1774); þçëóê (2,5 ï³àñòðè) 1203 ð. õ. (2 ð.
ïð.), êàð áî âà íèé çà Ñåë³ìà ²²² (1789-1203).
Âàí ÷èê³âö³ Íîâî ñå ëèöü êîãî ðàéîíó (1958)+. Ó êâ³òí³ 1958 ð. æèòåëü
ñ. Âàí ÷èê³âö³ Ê. ². Êàëàí÷à çà âèïàä êî âèõ îáñòà âèí ó ´ðóíò³ á³ëÿ ì³ñöå âî¿
ïîøòè âèÿ âèâ òðè òóðåöüê³ ìîíåòè, ÿê³ â³í ïåðå äàâ ïðàö³âíè êîâ³ ×ÊÌ
Î. Ô³ë³ïîâè÷ó. Öèìè ìîíå òàìè, çà âèç íà ÷åí íÿì Î. Ä. Îãóÿ, áóëè: Ìóñ òàôà
²²² (1757-1774): êóðóø 1171 ð. õ. , 8 ð³ê ïðàâë³ííÿ; 2 çîëîòà 1171 ð. õ. , 8 òà 9
ðîêó ïðàâë³ííÿ (2 åêç). ×ÊÌ Ê 12114-²²²-4609. Ïîâ³äîì ëåííÿ: [Ïèâî âà ðîâ
2002: 211].
³òðÿíêà Íîâî ñå ëèöü êîãî ðàéîíó (1998)*. Ó òðàâí³ 1998 ð. îäèí ³ç
æèòåë³â öüîãî ñåëà âèÿ âèâ ï³ä ÷àñ âåñ íÿ íèõ ðîá³ò íà ãîðîä³ á³ëÿ äîìó
òóðåöüêó ìîíåòó, ïîêðèòó òîâ ñòîþ òåìíî-çåëå íîþ ïàòè íîþ. ϳñëÿ õ³ì³÷íî¿
î÷èñ òêè ö³ºþ ìîíå òîþ âèÿ âèâñÿ êóðóø 1171 ð. õ, êàð áî âà íèé çà ïðàâë³ííÿ
Ìóñ òàôè ²²², 1 ð³ê ïðàâë³ííÿ â äóæå ãàð íîìó ñòàí³.
Çåëå íèé Ãàé Íîâî ñå ëèöü êîãî ðàéîíó (2000)*. Áóëü äî çåð çà÷åð ïíóâ ãðàâ³þ
³ç áåðåãó Ïðóòà ïîáëèçó öüîãî ñåëà. Ó ãðàâ³þ, ÿêèé âèêî ðèñ òàëè äëÿ ôóí äà -
ìåíòó áóäèíêó, áóëî âèÿâ ëåíî ³ã³ðì³ë³ê (20 ïàðà) 1143 ð. õ. , êàð áî âà íèé â
Ñòàì áóë³ çà ïðàâë³ííÿ Ìàõ ìóäà ² (1730-1753) ó äóæå ãàð íîìó ñòàí³. Ç òîãî æ
ðàéîíó ïîõî äèòü çîëîòà (30 ïàðà) Àáäóë-Õàì³äà (1774-1789), êàð áî âàíà â
1187 ð. õ. ó Êîñòÿíòèíîïîë³.
Òàðàñ³âö³ Íîâî ñå ëèöü êîãî ðàéîíó (1998)*. Çà ³íôîð ìàö³ºþ Ñ. Â. Ïèâî âà -
ðîâà, ó 1998 ð. ñòó äåíò ² êóðñó ³ñòî ðè÷ íîãî ôàêóëü òåòó Àíòîí Ìîé ñåé
ïðèí³ñ ó Áóêî âè íñüêèé öåí òðà àðõå î ëîã³÷íèõ äîñë³äæåíü (ÁÖÀÄ) ñòåð òèé
á³ëîí íèé òóðåöü êèé ³ê³ë³ê (2 êóðóø³) 1203 ð. õ. 1 ð. ïð. (1789/90), êàð áî âàèé
çà ïðàâë³ííÿ Ñåë³ìà ²²² (1789-1808 ðð.). Äî 1789 ð. öå ñåëî çíà õî äè ëîñÿ â
ñêëàä³ Ìîë äîâè ï³ä êîí òðî ëåì Òóðå÷ ÷èíè, äî 1793 ð. âîíî êîí òðî ëþ âà ëîñÿ
Àâñòð³ºþ òà çãî äîì Òóðå÷ ÷è íîþ, à ç 1812 ð. – Ðîñ³ºþ.
Äèõ òè íåöü Ïóò èëüñüêîãî ðàéîíó (1880)+. Çà ³íôîð ìàö³ºþ, âèÿâ ëå íîþ
Ñ. Â. Ïèâî âà ðî âèì, íàïðèê³íö³ 80-õ ðð. ì³ñöå âèé õëîï ÷èê-ïàñ òó øîê âèÿ âèâ
â îêî ëèö³ ñåëà, «ï³ä ñêà ëîþ» êîòå ëîê ³ç çîëî òèìè, ñð³áíèìè òà ì³äíèìè
ìîíå òàìè. Ç öüîãî ñêàðáó äåê³ëüêà ìîíåò ïîòðà ïèëî äî êîëåêö³îíåð³â, ÿê³
ñåðåä íèõ âèç íà ÷èëè «òóðåöüê³ ÷åðâ³íö³, ïîëüñüê³ çëîò³, ðóñüê³ ìîíåòè ç
÷àñ³â Ïåòðà ² ³ öàðèö³ Êàòå ðèíè». Ñð³áí³ ìîíåòè áóëè «âåëè ÷è íîþ ç
àâñòð³éñüêèé äâî ãóëü äå íî âèê», ùî äîç âîëÿº ïðè ïóñ òèòè çíàõ³äêó ïîëüñüêèõ
òèì ôî âèõ òà ðîñ³éñüêèõ ðóá ëüî âèõ ìîíåò. Òóðåöüê³ ÷åðâ³íöÿìè áóëè,
346
Îëåê ñàíäð Îãóé
éìîâ³ðíî, òóðåöüê³ çîëîò³ àëòóíè. Á³ëüø³ñòü ³ç ñêàðáó ïîòðà ïèëè äî ðóê
òîðã³âö³â-ºâðå¿â, ÿê³ ¿õ ðîç ïðî äàëè. Ïîâ³äîì ëåííÿ: [Ïèâî âà ðîâ 2002: 211].
Á³ëà Êðè íèöÿ – Âåðõí³ Ïåòð³âö³ Ñòî ðî æè íåöü êîãî ðàéîíó (1980)*. Íà
ñàëá³ ³ç öèõ ñ³ë çáå ðåã ëèñÿ ðîñ³éñüêèé ðóáëü 1727 ð. çà ïðàâë³ííÿ Ïåòðà ²²
(1725-1727) òà ðóáëü 1768 ð. çà ïðàâë³ííÿ Êàòå ðèíè ²².
Õîòè íñüêèé ðàéîí
1. (Áåð íîâ: 1998)*. Æèòåë³ ñ. Áåð íîâ Õîòè íñüêîãî ðàéîíó âèíåñëè íà òîâ -
êó÷êó çíàé äåí³ íèìè â ïîë³ (ïîðÿä ç ïîëüñüêèìè ìîíå òàìè: øåëÿã
Àâãóñòà ²²² 1753 ð. ; ãð³ø Àâãóñòà ²²² 1753 Í; 1753 Í; 1753; 1753; îðò (18
ãðîø³â) 1755 ÅÑ òà 10 ãðîø³â ì³ääþ Ñòàí³ñëàâà Àâãóñòà 1790 ð.) òóðåöü êèé
àëòìèñ ëèê 1203 ð. õ. Ñåë³ìà ²²² (1789-1807).
2. (Õîòèí: 1995/2000)*. Ó ìåæàõ Õîòèíà ó ð³çí³ ÷àñè âèÿ âèëè ð³çí³ ìîíåòè,
â³äçíà ÷åí³, çà ³íôîð ìàö³ºþ Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâà, ì³ñöå âèìè êîëåêö³îíå ðàìè.
Öå: ãîë ë àíäñüêèé äóêàò 1760 ð. (ïðîâ³íö³ÿ Óòðåõò) òà òóðåöü êèé çîëî òèé
çåð³ ìàõ áóá 1134 ð., êàð áî âà íèé çà ïðàâë³ííÿ Ìóñ òàôè ²²² (1730-1757),
ì. ä. ²ñòàì áóë. Îêð³ì òîãî, òàì âèÿ âèëè: ïàðó 115 ð. õ. Àõìåäà ²²²
(1703-1730), ïàðó 1134 ð. õ. Ìàõ ìóäà ² (1730-1757), ïàðó 1171 ð. õ. Ìóñ òàôè
²²² òà äâà ï³àñòðè, ÷è þçëóê 1203 ð. õ Ñåë³ìà ²²², 2 ð. ïð. Ó ï³äâàë³ ñòà ðîãî
áóäèíêó á³ëÿ ôîð òåö³ âèÿ âèëè ïîáè òèé êóðóø (ï³àñòð) Ñåë³ìà ²²² 1203 ð. õ. ,
8 ð³ê ïðàâë³ííÿ, ó ÷îðíî-çåëåí³é ïàòèí³.
3. ? Õîòè íñüêîãî ðàéîíó (1998/2000)*. Æèòåë³ Õîòè íñüêîãî ðàéîíó
âèíåñëè á³ëÿ ê³íîòå àòðó «×åðí³âö³» ôàëü øèâó ì³äíó òóðåöüêó çîëîòó
1143 ð. (ðàçîì ³ç 3 ðîñ³éñüêèìè êîï³éêàìè ñð³áëîì 1843 ð.). ²ç Õîòè íñüêîãî
ðàéîíó òàêîæ ïîõî äÿòü ôàëü øèâ³ ì³äí³ òóðåöüê³ àëòìèñ ëèê òà þçëóê Ñåë³ìà
²²², äàòî âàí³ 1203 ð. õ³äæðè, ÿê³ íàä³éøëè â ðîç ïî ðÿä æåííÿ àâòîðà ìîíîã -
ðàô³¿.
4. ? Õîòè íñüêîãî ïîâ³òó (1950)+. ϳâí³÷í³ ðàéîíè Ìîë äîâè: ïðè ñ. -õ.
ðîáî òàõ äî 1950-õ ðð. íà òåðè òî𳿠Áðè ÷à íñüêîãî, ªäèíåöü êîãî ³ Ëèï êà -
íñüêîãî ðàéîí³â, òîáòî êîëèø íüîãî Õîòè íñüêîãî ïîâ³òó, áóëî ç³áðàíî â
êîëåêö³¿ Î. Ï. Ãîðü êîâ ÷óêà (³ç ñìò. Ëèï êàíè-Áðè ÷àíè) 17 ñð³áíèõ ìîíåò:
Îñìà íñüêà ³ìïåð³ÿ: àëòìèñ ëèê 1187 ð. Àáä àëü-Õàì³äà (1774-1789) (2
åêç.); þçëóê 1203 ð. õ. Ñåë³ìà ²²² (1789-1807) (3 åêç.);
Àâñòð³ÿ: òàëÿð 1765 ð. Ìà𳿠Òåðå糿 (1740-1780) (8 åêç.); 20 êðåé öåð³â ÷è
«ñôàíö» 1788 ð. Éîñèôà ²² (1780-1790) (4 åêç.)
5. Øèð³âö³ Õîòè íñüêîãî ðàéîíó (1973)+. Ó 1973 ð. ñåë³ Øèð³âö³, çà ðåçóëü -
òà òàìè àðõå î ëîã³÷íîãî îáñòå æåííÿ, íà ì³ñö³ áàãà òîãî áóäèíêó XVIII ñò., áóâ
çíàé äå íèé ìîíåò íèé ñêàðá òóðåöü êèõ, äàë ìà òè íñüêèõ (ðàãóçü êèõ) òà
ïîëüñüêèõ ìîíåò XVIII ñò., ÿêèé íàìà ãà ëèñÿ ðîç³êðàñòè. Äåð æàâà âòðó òè -
ëàñÿ ó öåé ïðî öåñ. Ó ãðóäí³ 1974 ð. ó ×åðí³âåöü êèé êðàºçíàâ ÷èé ìóçåé
(×ÊÌ) ïîñòó ïèëè â³ä ÊÄÁ äð³áí³ ìîíåòè òà 39 òàëÿð íèõ ìîíåò. Çà ïîïå ðåä -
íüîþ ³íôîð ìàö³ºþ Ñ. Â. Ïèâî âà ðîâà, ïîâíèé ñêàðá ìîíåò 1700-1766 ðð.
ñêëà äàâñÿ ç 7 çîëî òèõ (?), 83 ñð³áíèõ òà 15 ì³äíèõ òóðåöü êèõ, äàë ìà òè íñüêèõ
347
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
(ðàãóçü êèõ) òà ïîëüñüêèõ ìîíåò. Çà óòî÷ íå íîþ ³íôîð ìàö³ºþ, äî ñêëàäó
ñêàðáó íàëå æàëè 8 çîëî òèõ, 136 ñð³áíèõ òà 15 ì³äíèõ ìîíåò. Ðÿä ðàãóçü êèõ
òàëÿð³â áà÷èëè çãî äîì ó â³äïîâ³äàëü íèõ ïðàö³âíèê³â îáêîìó. Çîëîò³ ìîíåòè
â ìóçåé íå ïîòðàïèëè:
Ïîâ íèé îïèñ ñêàðáó:
г÷ Ïîñ ïî ëèòà Ïîëüñüêà: ßí ²² Êàçè ìèð (1648-1668): äóæå ñòåðò³ ñîë³äè
(áîðà òèíêè) ïîëüñüêîãî êàð áó âàííÿ òèïó ïîðòðåò/ îðåë, á. ä. âíàñë³äîê âåëè -
êî¿ ïîòåð òîñò³ (3 åêç.); 2 ëèòîâñüê³ ñîë³äè (áîðà òèíêè) ëèòî âñüêîãî êàð áó -
âàííÿ òèïó: ïîðòðåò/ âåð øíèê 1666 ÍÊÐË òà 1666 ð. ; Àâãóñò ²²²
Ñàê ñî íñüêèé (1733-1763): 3 ñîë³äè (øåëü îíãè) 1753, 1754, 1755 ðð., 3
ìîíåòè â ãð³ø ïîëüñüêèé 1734; 1754 òà 1755 ðð. ;
Äóá ðîâ íèê: 7 ðàãóçü êèõ ðåê òî ðñüêèõ òàëÿð³â 1755-66 ðð. ä³àìåò ðîì â
4,1-4,4 ìì.: 1755 (28,11 ã); 1760 (28,102 ã); 1761 (28,312 ã); 1762 (2 åêç.: 28,93
ã òà 27,91 ã); 1763 (28,43 ã); 1766 (28, 19 ã), òîáòî ñåðåäíÿ âàãà ðàãóçü êèõ
òàëÿð³â 1755-1766 ðð. ñêëà äàëà 28,283 ã.
Òóðå÷ ÷èíà: Àõìàä ²²² (1703-1730): 1 àê÷å 1115 ð. õ. (1 åêç.); ïàðà 1115 ð. (11
åêç, ³ç ÿêèõ 7 åêç. êàð áó âàííÿ ì. ä. Êîí ñòàí òè íî ïîëü òà 4 åêç. ì. ä. ̳ñð)
çàãàëü íîþ âàãîþ â 4,95 ã ÷è 4,5 ã êîæíà; ïàðà 1?15 ð. õ. (2 åêç.);
Ìàõ ìóä ²²² (1730-1754): ïàðà 1143 ð. õ. (17 åêç., ³ç íèõ 16 åêç. ïåð ôî ðîâ.
âàãîþ â 7,25 ã, òîáòî ïî 0,426 ã êîæíà); ïàðà 1143 ð. (1 åêç.); îíëèê 1134 ð.
õ. (1 åêç.: 4,097 ã); ³ã³ðì³ë³ê 1134 ð. õ. (2 åêç.: ä³àìåòð 30 ìì.; 11,16 òà 11,21 ã);
êóðóø 1134 ð. õ. (14 åêç. ä³àìåò ðîì 36-40 ìì: 23,37; 23,81; 23,85; 23,5; 23,45;
21,77; 22,28; 23,33; 23,22; 23,99; 22,89; 23,99; 23,81; 23,26 ã) ñåðåä íüîþ
âàãîþ 23,323 ã. Ïåðå âàæíà á³ëüø³ñòü ìîíåò êàð áó âàííÿ Êîí ñòàí òè íî ïîëÿ.
Ìóñ òàôà ²²² (1757-1774): ïàðà 1171 ð. õ. 3-³é ð³ê ïðàâë³ííÿ (10 åêç. /6 ïåð -
ôî ðîâ. âàãîþ â 3,7 ã, òîáòî â 0,37 ã êîæíà); ïàðà 117? ð. õ. (6 åêç.); îíëèê
1171 ð. õ. 3-ãî òà 9-ãî ðîê³â ïðàâë³ííÿ (2 åêç.: 3,62 òà 3,96 ã); çîëîòà 1171 ð.
õ. òà 5-ãî ðîêó ïðàâë³ííÿ (2 åêç.: 13,96 ã òà 13,79 ã, 1 åêç. ïåð ôî ðîâ.); ï³àñòð
1171 ð. õ. (9 åêç. ä³àìåò ðîì 36 ìì.: 4-é ð³ê ïðàâë.: 19,15 ã òà 18,33 ã; 5-é ð. ï. :
19,4 ã, 18,44 òà 18,54 ã; 6 ð. ï. : 18,98 òà 19,56 ã; 7 ð. ï. : 18,21 ã; 8 ð. ï. : 18,21 ã)
ñåðåä íüîþ âàãîþ â 18,76 ã; 2 çîëîòà 1171 ð. õ. (9 åêç. ä³àìåò ðîì 41 ìì.: 1 ð.
ï. 29,21 òà 28,11; 2 ð. ï. : 28,25 òà 28,57 ã; 3 ð. ï. : 28,13, 28,24 òà 28,61 ã
(Åä³ðíå!); 9 ð. ï. : 28,57 òà 29,85 ã) ñåðåä íüîþ âàãîþ â 28,65 ã. Ïåðå âàæíà
á³ëüø³ñòü ìîíåò êàð áó âàííÿ Ñòàì áóëà.
Àáäóë-Õàì³ä (1774-1789): ïàðà 1187 ð. ? (1 åêç.);
Òóðåöüê³ ñòåðò³ ïàðà 1703-1770-õ ðð. (41 åêç. / 37 åêç. ïåð ôî ðîâ. ñåðåä íüîþ
âàãîþ 0,4117 ã). 6 ìîíåò êàð áî âàíî ó ̳ñð³ (ªãèïåò), 1 â Åä³ðíå, à ðåøòó â
Ñòàì áóë³ (Êîí ñòàí òè íî ïîë³).
ßê áà÷èìî, îñíîâó ñêàðáó ñêëà äà þòü 127 òóðåöü êèõ ìîíåò 1703-1774 ðð.,
êàð áî âà íèõ çà ð³çíèõ ïðà âè òåë³â. Ñåðåä íèõ ãóá ëÿòüñÿ ñåðåäí³ íîì³íàëè (7
åêç. îíëèê³â, ³ã³ðìè ëèê³â òà çîëîò), à äîì³íóþòü äð³áí³ ìîíåòè – ïàðà (88 åêç.
@2 êóðóø³) ³ âåëèê³ ìîíåòè: êóðóø³ òà àëòìèñ ëèêè (32 åêç.). Ñë³ä çàçíà ÷èòè,
ùî ñåðåä á³ëüøèõ ìîíåò íå ô³êñó þòüñÿ ÿê³ñí³ø³ ï³àñòðè Àõìàäà ²²², ùî,
éìîâ³ðíî, áóëè âæå ïåðå êàð áî âàí³ íà íîâ³ ìîíåòè. Äî àëòìèñ ëèê³â òàêîæ
348
Îëåê ñàíäð Îãóé
ïðè ìè êà þòü 7 îäíî ñòîï íèõ ðåê òî ðñüêèõ òàëÿð³â ì. Äóá ðîâ íèê. Ãðóïà â 11
ïîëüñüêèõ ìîíåò (îð³ºíòîâ íîþ âàðò³ñòþ 6 ãðîø³â ïîëüñüêèõ) äîïîâ íþ þòü
ö³ ìîíåòè äëÿ îêðóã ëåííÿ ñóìè. Çàãàëüíà âàðò³ñòü çáå ðå æå íî¿ ÷àñ òèíè
ñêàðáó (áåç çîëî òèõ ìîíåò) ñêëà äàëà ìàéæå 50 òîãî ÷àñ íèõ ëå¿â, à ç çîëî òèìè
äóêà òàìè – 15 ëå¿â. Çà öþ ñóìó ìîæíà áóëî á ïðè äáàòè ? - 1/10 ñåëà òèïó Áàã -
ðèí³âö³â [Îãóé 1997: 146], îäíàê ãîñ ïî äàð, éìîâ³ðíî, âíàñë³äîê ïîä³é
ðîñ³éñüêî-òóðåöü êî¿ â³éíè 1768-1774 ðð. ñêàð áîì íå ñêî ðèñ òàâñÿ. ×ÊÌ 14
458/519-²²²-11 071 /11 132 (Âèç íà ÷åííÿ Ë. Ã. Êóë³í³÷åíêî òà Á. Î. Òèìî ùóêà,
çâà æó âàííÿ Ïðîá³ðíî¿ ïàëàòè ó ì. Ëüâ³â; óòî÷ íåííÿ òà ³íòåð ïðå òàö³ÿ
Î. Ä. Îãóÿ); Ïîâ³äîì ëåííÿ: [Îãóé 1997: 177; Ïèâîâàðîâ 2002: 211-212].
×åðí³âö³-Êàë³÷àíêà (1990)*: Íà ïî÷àòêó 1990-õ ðð. ï³ä ÷àñ ñïî ðóä æåííÿ
äà÷³ íà Êàë³÷àíö³ – äàâí³é ÷àñ òèí³ ì³ñòà ×åðí³âö³ – âèÿ âèëè íåâå ëèêó òåçàâ -
ðàö³þ ³ç òðüîõ òóðåöü êèõ êóðóø³â Ìóñ òàôè ²² 1695 ð. (êàð áó âàííÿ Åä³ðíå òà
Êîí ñòàí òè íî ïîëÿ), ÿê³ ïîòðà ïèëè äî ðóê êîëåêö³îíåð³â. Âàðò³ñòü öèõ òðüîõ
ìîíåò, çà òîãî ÷àñ íèìè äàíèìè, â³äïîâ³äàëà 18 äíÿì ïðàö³ ÷è ñêëà äàëà
âàðò³ñòü 12 ì³ðîê çá³ææÿ (ïî 4 êã êîæíà) ÷è 24 â³äåð âèíà ÷è òðüîõ îâåöü
[Îãóé 1997: 112-113].
×åðí³âö³-Ðîøà (2002)*: Íà âóëèö³ Îðøèíñüê³é, íåïî äàë³ê â³ä ì³ñöå âîãî
êëóáó, çà âèïàä êî âèõ îáñòà âèí ï³ä ÷àñ ðîá³ò á³ëÿ áóäèíêó âèÿ âèëè òóðåöü -
êèé àëòìèñ ëèê 1143 ð. õ. , êàð áî âà íèé çà ïðàâë³ííÿ Ìóñ òàôè ² (1730-1757).
Ìîíåòà (ç äâîìà ïîä ðÿ ïè íàìè â³ä ëîïàòè) ïåðå áó âàëà ïåâ íèé ÷àñ â îá³ãó –
âîíà áóëà äîñèòü ïîòåðòîþ.
×àãîð-×åðí³âö³ (1975)*. Ï. Ì. Ãîëî âà òþê çíÿâ ³ç îäí³º¿ ñòà ðî âèí íî¿ ñàëáè,
âèÿâ ëå íî¿ â ñåë³ ×àãîð, àâñòð³éñüêèé òàëÿð Éîñèôà ² (1705-1711) 1708 ÑÍ
(êàð áó âàííÿ ì. ä. Ïðåñ ñáóðãà, òîáòî Áðàò³ñëàâè), ï³âòà ëÿð 1717 ÊÂ, êàð áî âà -
íèé çà ïðàâë³ííÿ Êàðëà V² (1711-1740), òà ï³âòà ëÿð 1774 ÊÂ, êàð áî âà íèé çà
ïðàâë³ííÿ Ìà𳿠Òåðå糿 (1740-1780). Ìîíåòè ç íàïà ÿ íèìè âóø êàìè, î÷å -
âèäíî, ïîòðà ïèëè íà ïðè êðàñó ç ì³ñöåâèõ çíàõ³äîê.
? ×åðí³âåöü êî¿ îáëàñò³ (1997)*: Ó êîëåêö³¿ ïîê³éíîãî ñàäã³ðñüêîãî
êîëåêö³îíåðà Ëåîí³äà Êëè ìà íñüêîãî áóâ ïàòà ãîí ²ñïà íñüêèõ ͳäåð ëàíä³â
(PHIL. IIII. D. G. HISP. ET INDI. AR. REX // ARCHI. AUST. DUX. BURG.
DOM.. .. ORN: Òóð íóà) 1631 ð. 920-925 ïðîáè, îáð³çàíèé äî âàãè â 23,95 ã –
âàãè òóðåöü êîãî ï³àñòðà ïî÷àòêó XVIII ñò. Ìîíåòó ïðè íåñëè ó÷í³ ³ç ñóñ³äí³õ
ñ³ë.
------
Ïðèì³òêà: çíàê* ïîçíà÷ຠíåîïè ñàí³ çíàõ³äêè, à + - óæå îïè ñàí³.
349
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
Òàáë. 1: Ñêàð áîâ³ òà îêðåì³ çíàõ³äêè òàëÿð íèõ ìîíåò íà òåðè òîð³¿
ϳâí³÷íî¿ Áóêî âèíè (1540-1800)
1540-
1600
1601/
1630
1630/
50
1651/
70
1670/
90
1691/
729
1730/
74
1775
/800
Â
ñ
ü
î
ã
î
²ìï.
òàëÿð
16
(1545/
92)
1 ()
3
(1624/
37)
20
²ìï.
ïîëåãø.
2
(1592) 2
²ìï.
ãóëüäåí
2
(1612/
20)
3
(1618/
48)
332
?
337
?
Ñàêñ.
òàëÿðè
23
(1545/
600)
1
(1557)
24
ͳìåöüê³
âàæê
6
(1540/
82)
+ 6
²ñïàí.
âàæê³
10
(1556/
98)
10
²ñïàí.
ïàòàãîí
13?
6(1618/
30)
2
(1619/
22)
6
(1618/
51)
1
(1631)
+ 28
Ãîë.
ð³êñäàëüä
7
(1588/
97)
3
(1673
/98)
+ 10
350
Îëåê ñàíäð Îãóé
Ãîë.
ëåâêè ç
1575 ð.
28(30/
49)
27
(1615/
71)
1
(1660)
+ 56
Àâñòðî-
òèðîë.
13
(1560/
95)
1
(1557)
1
(1637)
2
(1616/
41)
2
(1682)
1
(1708)
3
(1739/
1765)
16*
(1760/
96)
38
Àâñòð.
ëåãê³
1
(1624) 1
²íø³
âàæê³
1
(1585) 1
²íø³
ëåãê³
1
(1653) 1
Òóðåöüê³
- - - - -
3
(1705)
28+20
14+2
*
65
Ðàãóçüê³
òàë.
8
(1755/
66)
8
Ðîñ³éñüê³
ðóá.
-
- - - - 2+ 2+ 2* 6+
Âñüîãî
òàëÿð.
78
18? 39 367? 9 10+ 61+ 32+ 615
Òåðì³í «âàæê³» õàðàê òå ðèçóº òàëÿðè âàãîþ â 29 òà á³ëüøå ãðàì (êàð áî âàí³
çà Åñë³íçüêîþ êîí âåíö³ºþ 1566 ð.), à òåðì³í «ïîëåã øåí³» òà «ëåãê³» –
ìîíåòè âàãîþ â 27 ãðàì òà ìåíøå;
Çíàê ? ïîçíà÷ຠðåêî íñòðóêö³þ íåïîâ íîãî àðõ³âíîãî ïîâ³äîì ëåííÿ, ³ òîìó
çàçíà ÷åí³ ÷èñ ëîâ³ âåëè ÷èíè ïðè äåòàëü íèõ ç³ñòàâ ëåí íÿõ íå âðà õî âó þòüñÿ;
351
Îá³ã òàëÿð íèõ ìîíåò
Çíàê + õàðàê òå ðèçóº íåâèç íà ÷åíó (â àðõ³âíîìó ïîâ³äîì ëåíí³) ê³ëüê³ñòü òàëÿð -
íèõ ìîíåò (ÿê, íàïðèê ëàä, ó ñêàðáó ç ñ.Äèõ òè íåöü Ïóò èëüñüêîãî ðàéîíó);
Çíàê * óêàçóº íà òàëÿðè, âèÿâ ëåí³ íå â òåçàâ ðàö³ÿõ, à íà ìîíåò íèõ ïðè êðà ñàõ
ÕV²²²-Õ²Õ ñò. – ñàë áàõ.
------
Ïðèì³òêà: Äî ïåðåë³êó çíàõ³äîê, çàô³êñî âà íèõ ïåðå âàæíî íà òåðè òîð³¿
×åðí³âåöü êî¿ îáëàñò³, óâ³éøëè 27 òåçàâ ðàö³é òà ïîíàä ñîòíþ îêðå ìèõ çíàõ³äîê,
ùî õàðàê òå ðè çó þòüñÿ çà ÷àñîì òåçàâ ðàö³é; (1765/97) – ðîêè â äóæ êàõ óêà çó þòü íà
÷àñî âèé ä³àïî çîí ìîíåò íèõ åì³ñ³é òåçàâ ðàö³¿.
352
Îëåê ñàíäð Îãóé
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-61701 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T16:29:20Z |
| publishDate | 2003 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Огуй, О. 2014-05-10T16:26:16Z 2014-05-10T16:26:16Z 2003 Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. / О. Огуй // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2003. — Вип. 3. — С. 319-352. — Бібліогр.: 72 назв. — укр. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61701 uk Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Спеціальні історичні дисципліни Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. Article published earlier |
| spellingShingle | Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. Огуй, О. Спеціальні історичні дисципліни |
| title | Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. |
| title_full | Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. |
| title_fullStr | Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. |
| title_full_unstemmed | Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. |
| title_short | Обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах ХVІ–ХVIIIст. |
| title_sort | обіг талярних монет та їх позначення в молдово-буковинських документах хvі–хviiiст. |
| topic | Спеціальні історичні дисципліни |
| topic_facet | Спеціальні історичні дисципліни |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/61701 |
| work_keys_str_mv | AT oguio obígtalârnihmonettaíhpoznačennâvmoldovobukovinsʹkihdokumentahhvíhviiist |