Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності)
В статті досліджено сутність, природу, формування та розвиток інститутів демократичного права,передбачено декілька підходів (просторово-часові виміри, форми виразу, витоки права, принципи права,функції права) до розуміння права як явища соціальної дійсності. В статье исследована сущность, природа, ф...
Збережено в:
| Опубліковано в: : | Альманах права |
|---|---|
| Дата: | 2011 |
| Автор: | |
| Формат: | Стаття |
| Мова: | Українська |
| Опубліковано: |
Інститут держави і права ім. В.М. Корецького НАН України
2011
|
| Теми: | |
| Онлайн доступ: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/62876 |
| Теги: |
Додати тег
Немає тегів, Будьте першим, хто поставить тег для цього запису!
|
| Назва журналу: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Цитувати: | Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) / Н.М. Оніщенко // Альманах права. — 2011. — Вип. 2. — С. 12-17. — Бібліогр.: 23 назв. — укр. |
Репозитарії
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860083194890551296 |
|---|---|
| author | Оніщенко, Н.М. |
| author_facet | Оніщенко, Н.М. |
| citation_txt | Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) / Н.М. Оніщенко // Альманах права. — 2011. — Вип. 2. — С. 12-17. — Бібліогр.: 23 назв. — укр. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Альманах права |
| description | В статті досліджено сутність, природу, формування та розвиток інститутів демократичного права,передбачено декілька підходів (просторово-часові виміри, форми виразу, витоки права, принципи права,функції права) до розуміння права як явища соціальної дійсності.
В статье исследована сущность, природа, формирование и развитие институтов демократического права, предусмотрено несколько подходов (пространственно-временные измерения, формы выражения, истоки права, принципы права, функции права) к пониманию права как явления социальной действительности.
In the article researched essence, nature, formation and development of democratic institutions of law, provided several approaches (spatial and temporal dimensions, forms of expression, the sources of law, principles of law, functions of law) to legal understanding as a phenomenon of social reality.
|
| first_indexed | 2025-12-07T17:17:30Z |
| format | Article |
| fulltext |
ÓÄÊ340.1
Íàòàë³ÿÌèêîëà¿âíàÎí³ùåíêî,
çàâ³äóâà÷â³ää³ëóòåîð³¿äåðæàâè³ïðàâà
²íñòèòóòóäåðæàâè³ïðàâà
³ì.Â.Ì.ÊîðåöüêîãîÍÀÍÓêðà¿íè,
äîêòîðþðèäè÷íèõíàóê,ïðîôåñîð,
ÇàñëóæåíèéþðèñòÓêðà¿íè,
÷ëåí-êîðåñïîíäåíòÍÀÏðÍÓêðà¿íè
ÑÓ×ÀÑÍÅÏÐÀÂÎÐÎÇÓ̲ÍÍß(ÅÂÎËÞÖ²ßÒÅÐ̲ÍÎ-ÏÎÍßÒÒß«ÏÐÀÂλ
ÒÀ«ÏÐÀÂÀ»ßÊßÂÈÙÀÑÎÖ²ÀËÜÍίIJÉÑÍÎÑÒ²)
Îñ òàíí³ì ÷à ñîì íà óêîâö³ äå ìîí ñò ðó þòü ï³äâè ùå íó óâà ãó äî êà òå ãî𳿠«ïðà âî ðî çóì³ííÿ», ïðî
öå ñâ³ä÷àòü êîí ôå ðåíö³¿ [12, 13], ìî íî ãðàô³¿ [4] òà äèñ êóñ³éí³ îá ãî âî ðåí íÿ.
Ñë³ä çà óâà æè òè, ùî öÿ êà òå ãîð³ÿ çà ãàëü íî¿ òå î𳿠äåð æà âè ³ ïðà âà í³êî ëè íå áó ëà ïî çà óâà-
ãîþ ïðåä ñòàâ íèê³â ãó ìàí³òàð íî¿ íà óêè. Âò³ì êîæ íèé åòàï àáî, ÿê âèñ ëîâ ëþ þòü ñÿ, ó íà óö³ «îáåðò»
îá ãî âî ðåí íÿ ö³º¿ âàæ ëè âî¿ ïðî áëå ìà òè êè ïî âè íåí ìà òè, ïî-ïåð øå, íîâ³ ôîð ìà òè òà ìåæ³
äîñë³äæåí íÿ, ïî-äðó ãå, íîâ³ íà ïðà öþ âàí íÿ òà íà ðîá êè, ùî ñòà íóòü â íà ãîä³ äëÿ ïðàê òè÷ íî ãî
îñ ìèñ ëåí íÿ ðå çóëü òàò³â òå î ðå òè÷ íî ãî ïî øó êó. Ó çâ’ÿç êó ç öèì, ïðî ïî íóºìî âàæ ëè âèé ðà êóðñ
ñó ÷àñ íî ãî ðîç ãëÿ äó, ùî âêëþ ÷à òè ìå äâ³ âçàºìî î áó ìîâ ëåí³ ñêëà äîâ³:
1) åâî ëþö³þ òåðì³íî-ïî íÿò òÿ «ïðà âî»;
2) åâî ëþö³þ ñà ìî ãî ñóòí³ñíî ãî çíà ÷åí íÿ ö³º¿ êà òå ãî𳿠– ïðà âà ÿê ÿâè ùà ñîö³àëü íî¿ ä³ÿëü-
íîñò³.
Çà ãàëü íîâ³äî ìèì º òå, ùî îä íèì ç îñ íîâ íèõ çà âäàíü òå î𳿠äåð æà âè ³ ïðà âà, º ðîç ðîá êà êà òå-
ãîð³àëü íî ãî àïà ðà òó, îê ðå ìèõ äåô³í³ö³é, ïî íÿòü, ïðà âî âèõ êîí ñò ðóêö³é òî ùî.
Ùå Ë. Ïå ò ðà æèöü êèé âêà çó âàâ, ùî «ïåð øèì îñ íîâ íèì çà âäàí íÿì òå î𳿠ïðà âà º óò âî ðåí íÿ
â³äïîâ³äíî ãî ïî íÿò òÿ – ïî íÿò òÿ «ïðà âà» [17, ñ. 203]. Ñë³ä çà çíà ÷è òè, ùî «øëÿõ» ïîâ’ÿçà íèé ç
ïðà âî ðî çóì³ííÿì, çàâæäè áóâ òåð íè ñ òèì ³ äî âîë³ ñêëàä íèì. Ïî øóê îï òè ìàëü íî ãî àáî óí³âåð ñàëü-
íî ãî âèç íà ÷åí íÿ ïðà âà õà ðàê òåð íèé ÿê äëÿ â³ò÷èç íÿ íî¿, òàê ³ äëÿ çà ðóá³æíî¿ þðè ñ ïðó äåíö³¿, ÿê
â ìè íó ëî ìó, òàê ³ ñüî ãîäí³. Çà ëåæ íî â³ä òèõ ÷è ³íøèõ àð ãó ìåíò³â, ïðî ñòî ðî âî-÷à ñî âèõ âèì³ð³â â
³ñòî ðè÷í³é ³ ïðà âîâ³é ðå ò ðî ñïåê òèâ³ âè íè êà þòü ð³çí³ íà ïðÿ ìè, ñïðÿ ìó âàí íÿ òà øêî ëè ïðà âà.
Çà ãàëü íî âèç íà íà òè ïî ëîã³ÿ ïðà âà, ïðè íàéìí³, ñêëà äàºòüñÿ ç: íîð ìà òèâ³ñòñüêî ãî ï³äõî äó, ñîö³îëî-
ã³÷íî ãî, òå î𳿠ïðè ðîä íî ãî ïðà âà, ô³ëî ñîôñü êî ãî ðî çóì³ííÿ ïðà âà ³ ³íòå ã ðà òèâ íî¿ þðè ñ ïðó äåíö³¿.
Íå çà ïå ðå ÷ó þ ÷è âàæ ëèâ³ñòü êîæ íî ãî ç öèõ íà ïðÿì³â ³ íå îáõ³äí³ñòü ¿õ äîñë³äæåí íÿ õî ÷å ìî
çà çíà ÷è òè, ùî ïî øó êè ºäè íî ãî àáî àá ñî ëþò íî ãî âèç íà ÷åí íÿ ïðà âà, ÿêå íà ðåøò³ âð³âíî âà æè ëî á
ñó ïå ðå÷ êè ì³æ ïðèá³÷íè êà ìè ïðè ðîä íî-ïðà âî âî ãî, ïî çè òèâ íî ãî ³ ô³ëî ñîôñü êî ãî ï³äõîä³â äî ïðà-
âà íå äî ñÿã ëè ñâ ìå òè. Òî ìó ìè ââà æàºìî, ùî ïî ñòà íîâ êà ïðî áëå ìè ïðî ïðà âî ðî çóì³ííÿ, éî ãî
ñóòí³ñòü, ïðè ðî äó, à çäåá³ëüøî ãî – ïðè çíà ÷åí íÿ â ñóñï³ëüíî ìó, äåð æàâ íî ìó òà ïðà âî âî ìó ðîç-
âèò êîâ³ ìî æå îõîï ëþ âà òè ³ îõîï ëþº, ùî íàé ìåí øå äâ³ ïðî áëå ìè. Ïåð øà ïðî áëå ìà, ïîâ’ÿçà íà ç
ïðè âà ëþ þ âàí íÿì îäí³º¿ ³ç çà çíà ÷å íèõ âè ùå òå îð³é ïðà âî ðî çóì³ííÿ â ïåâ íèõ ïðî ñòî ðî-òåì ïî-
ðàëü íèõ õà ðàê òå ðè ñ òè êàõ. Äðó ãà ñêëà äî âà, íà æàëü, ïðî àíàë³çî âà íà ó íà óêî âî ìó îá³ãó çíà÷ íî
ìåí øå, – âî íà ïîâ’ÿçà íà ³ç ñâîºð³äí³ñòþ ïðà âà, ðîç ãëÿ äîì éî ãî âè òîê³â, ïðèí öèï³â, ôóíêö³é, à,
îò æå, êîí ñòà òàö³ºþ òî ãî, ùî öÿ àá ñò ðàêò íà êà òå ãîð³ÿ íå ìî æå áó òè îä íà êî âîþ äëÿ ð³çíèõ äåð-
æàâ íî-ïðà âî âèõ óò âî ðåíü íàâ³òü â ðàì êàõ îäí³º¿ ïðà âî âî¿ ñ³ì’¿. Ïðî öå éäåòü ñÿ â ï³äðîçä³ë³ ñòàòò³
«Ïëþ ðàë³ñòè÷í³ñòü ïðà âî ðî çóì³ííÿ: âè ïàä êîâ³ñòü ÷è çà êî íîì³ðí³ñòü» [18, ñ. 6].
Íå çà ïå ðå ÷ó þ ÷è àá ñò ðàêò íèé ð³âåíü ³ õà ðàê òåð ïðà âà, â ö³é ñòàòò³ ìàºìî íà ìåò³ îê ðåñ ëè òè
òàê³ éî ãî õà ðàê òå ðè ñ òè êè, ùî äî ïî ìî æóòü â óñâ³äî ìëåíí³ ³ ðî çóì³íí³ òî ãî, ùî öå ÿâè ùå ñîö³àëü-
íî¿ ä³éñíîñò³ íå ìî æå ðîç ãëÿ äà òè ñÿ ÿê ñòà ëå, íåçì³ííå àáî, ÿê ôîð ìàò îä íà êî âèé äëÿ äî âîë³
ð³çíèõ äåð æàâ, ïðà âî âèõ ðîç âèòê³â ó ð³çíèõ õðî íî ëîã³÷íèõ ìå æàõ.
Ñïðà âà â òî ìó, ùî ïðà âî – óí³âåð ñàëü íèé ðå ãó ëÿ òîð, àëå íå óí³âåð ñàëü íà êîí ñòàí òà.  îä íèõ
ïðà âî âèõ ñè ñ òå ìàõ äîì³íó þòü îäí³ ðè ñè ïðà âà, â ³íøèõ á³ëüø ðåëüºôíè ìè º ³íø³.
Íà íàø ïî ãëÿä, â³äïîâ³ñòè îá´ðóí òî âà íî íà ö³ ïè òàí íÿ ìîæ ëè âî ò³ëüêè çà ñòî ñî âó þ ÷è
äåê³ëüêà ï³äõîä³â, àáî íà ïðÿì³â, àáî ôîð ìàò³â ðîç ãëÿ äó. Çó ïè íè ìî ñÿ íà îä íî ìó ç íèõ, ïîâ’ÿçà íî-
ìó ç ïðî ñòî ðî âî-òåì ïî ðàëü íè ìè õà ðàê òå ðè ñ òè êà ìè. Çà ãëè áè ìî ñÿ â ³ñòî ðè÷ íó ðå ò ðî ñïåê òè âó. Ùå
â Çà êîí íè êó Õàì ìó ðàïï³ (18 ñò. äî í.å.) çà çíà ÷à ëî ñÿ, ùî ïðè çíà ÷åí íÿ ïðà âà â òî ìó, ùîá «ñèëüí³»
íå îá ðà æà ëè «ñëàá øî ãî» [5, ñ. 43].
Ïåâí³ äå ìî êðà òè÷í³ «ìî òè âè» çóñòð³÷à þòü ñÿ òà êîæ â ³íøèõ çà êî íàõ Ñòà ðî äàâ íü î ãî ñâ³òó.
12
Äîêòðèíàëüíåáà÷åííÿïðîáëåìèïðàâîðîçóì³ííÿâñó÷àñíèõóìîâàõ
Ïðî ñâîºð³äíó äå ìîí ñò ðàö³þ äå ìî êðà òèç ìó ïðà âà ñâ³ä÷èòü òà êîæ íîð ìà Çà êîí íè êà Åø íóí íè
(20 ñò. äî í.å.), ÿêà âñòà íî âè ëà ì³í³ìàëü íó ì³ñÿ÷ íó çà ðîá³òíþ ïëà òó (ïðè áëèç íî 50 ã. ñð³áëà)
[22, ñ. 9]. Ö³êàâ³ ïðè êëàäí³ õà ðàê òå ðè ñ òè êè âè ùå çàç íà ÷å íî ãî ìîæ íà â³äíàé òè â ïðàâ³ Ñòà ðî äàâ-
íüî¿ Ãðåö³¿.
Ðîç âè òîê ïðà âà â Ñòà ðî äàâí³é Ãðåö³¿ äå ÿê³ â÷åí³ íà çè âà þòü «ðîçêâ³òîì äå ìî êðà òè÷ íî ãî ïðà-
âà» [5]. Çà çà êî íîì 410 ð. äî í.å. êîæ íèé, õòî íà ìà ãàâ ñÿ ñêè íó òè äå ìî êðàò³þ â Àô³íàõ îãî ëî øó-
âàâ ñÿ ïî çà çà êî íîì ³ éî ãî ìîæ íà áó ëî áåç êàð íî âáè òè [16, ñ. 167]. «Îá ìàí íà ðî äó», ùî âè ðà æàâ-
ñÿ, íà ïðè êëàä, ó íå ÷åñí³é ïî âåä³íö³ îðà òî ðà íà íà ðîä íèõ çáî ðàõ, ì³ã ñïðè ÷è íè òè ïðî öåñ ïðî
åé ñàí ãåë³þ [2, ñ. 129]. Ïî ìèë êî âèé íà êëåï ó ñïðà âàõ ïðî ïîë³òè÷í³ çëî ÷è íè äà âàâ ï³äñòà âè
ïðè òÿã òè ïðà âî ïî ðóø íè êà äî ñó äó çà îá âè íó âà ÷åí íÿì ó ñè êî ôàíò³¿ [19, ñ. 224].
Ñå ðåä äå ìî êðà òè÷ íèõ íà ñòà íîâ àô³íñüêî ãî ïðà âà: îáîâ’ÿç êî âà ðî òàö³ÿ ïî ñà äî âèõ îñ³á,
íå ìîæ ëèâ³ñòü îá³éìà òè îä íî ÷àñ íî äâ³ ³ á³ëüøå ïî ñàä, îáîâ’ÿç êî âà ô³íàí ñî âà ï³äçâ³òí³ñòü ïî ñà-
äîâö³â òî ùî. Ùå îäèí ïðî ÿâ äå ìî êðà òèç ìó ïðà âà Ñòà ðî äàâ íüî¿ Ãðåö³¿, ïîâ’ÿçà íèé ³ç çà ïðî âà ä-
æåí íÿì ³íñòè òó òó çà õèñ íèê³â (ëî ãî ãðàô³â). Ëî ãî ãðà ôè â ïå ðå êëàä³ ç ãðåöü êî¿ ìî âè îç íà ÷ຠ«òîé,
õòî ïè øå ïðî ìî âè». Ïðåä ñòàâ íè êè ëî ãî ãðàô³¿, âèâ ÷à þ ÷è ïñè õî ëîã³÷í³ îñîá ëè âîñò³ ï³äçà õèñ íî ãî
³, çà ñòî ñî âó þ ÷è çíàí íÿ ïðà âà, ïè ñà ëè ïðî ìî âè, ùî âè êî ðè ñ òî âó âà ëè ñÿ ï³äçà õè ñíè ìè â ñóä³.
Ñå ðåä ïðè êëàä³â äå ìî êðà òè÷ íèõ çà ñàä ó ðîç âèò êó ðèìñü êî ãî ïðà âà õîò³ëî ñÿ á çãà äà òè ïðî
â³äì³íó îï ëà òè çà áîð ãî âà íî ñ òåé ñâîºþ «êðîâ’þ òà ïëîò òþ»: â³äøêî äó âàí íÿ ïî áîð ãîâ³é êà áàë³ ç
321 ð. äî í.å. çä³éñíþ âà ëî ñÿ âè êëþ÷ íî ìàé íîì áîðæ íè êà.
Ùå îä íèì åòà ïîì íà øëÿ õó äå ìî êðà òè÷ íî ãî ðîç âèò êó ïðà âà ìîæ íà ââà æà òè éî ãî
äåì³ñòèô³êàö³þ. Ïðà âî ïî ñòó ïî âî, ç ïëî ùè íè «íå áåñ íî ãî» ïå ðå õî äèòü ó ïëî ùè íó «ëþäñü êî ãî»:
âè íèê íåí íÿ òà ðîç âè òîê ïðî öå äóð íèõ çà ñàä ïðà âà âïëè âà þòü íà á³ëüøó ÷³òê³ñòü òà îð ãàí³÷í³ñòü
ïðà âî âî¿ ìà òåð³¿. Ïðà âî «äîç âî ëÿº», «çà áî ðî íÿº», «êà ðົ â³äïîâ³äíî äî âîë³ æðå öÿ, ãîñ ïî äà ðÿ,
ãîñ ïî äè íà, äî ìî âëà äè êè. Ïî ñòó ïî âî ïðè ïè íÿ þòü ñÿ ïðî öå ñè ïðî òè «âèí íèõ» òâà ðèí, «òðàâ íå âèõ»
æóê³â, íå æè âèõ ïðåä ìåò³â.
Ìîæ íà áó ëî á ïðî äîâ æè òè àíàë³çó âà òè ïðî ñòî ðî-÷à ñîâ³ âèì³ðè äå ìî êðà òè çàö³¿ ïðà âà, ïðî òå,
ââà æàºìî, ùî â ìå æàõ ö³º¿ ñòàòò³ âàæ ëèâ³øèì áó äå íå ñò³ëüêè ³ íå ò³ëüêè ðå òåëü íèé õðî íî-
ëîã³÷íèé àíàë³ç, ñê³ëüêè ñà ìå äå ìîí ñò ðàö³ÿ ñó êóï íîñò³ ï³äõîä³â äî âèç íà ÷åí íÿ ÿê ïðî öå ñó äå ìî-
êðà òè çàö³¿ ïðà âà, òàê ³ éî ãî ïðè ðî äè, çì³ñòó òà ñóò íîñò³. Ùå îä íèì ðà êóð ñîì äå ìî êðà òè÷ íî ãî
«íà ïîâ íåí íÿ» ïðà âà º ðîç âè òîê ³ óäî ñ êî íà ëåí íÿ ôîðì éî ãî âè ðà çó, àáî äæå ðåëü íî¿ áà çè íà ïåâ-
íèõ åòà ïàõ ïðà âî âî ãî ðîç âèò êó.
ªäè íèì çà ñî áîì ðå àë³çàö³¿ ïðà âà º éî ãî óí³âåð ñàë³çàö³ÿ, ïî øè ðåí íÿ íà âñ³õ: àä æå, ÿê ùî ïðà-
âîâ³ íîð ìè íå âèç íà ÷à þòü ñÿ ÿê ñï³ëüí³ ïðà âè ëà âçàºìîâ³äíî ñèí, òî âî íè âçà ãàë³ ³ãíî ðó þòü ñÿ, ÿê
ïîç áàâ ëåí³ ñòà òó ñó ñóñï³ëüíî-íå îáõ³äíèõ íîð ìà òèâ íèõ çà ñàä [20, ñ. 178]. Ó ñâîþ ÷åð ãó, òà êà
«óí³âåð ñàë³çàö³ÿ» ïå ðåä áà ÷ຠâ³äïîâ³äíó «ôîð ìàë³çàö³þ» ïðà âî âî¿ íîð ìà òèâ íîñò³: «ôîð ìó ëà – öå
ìî âà ïðà âà, ñïîñ³á éî ãî ³ñíó âàí íÿ é ðîç âèò êó». Õî ÷à «… ïðà âî íå âè ÷åð ïóºòüñÿ ôîð ìó ëîþ. Àëå
âî íî çà æäè íà ìà ãàºòüñÿ âè ðà çè òè ñÿ ó ôîð ìóë³ é â³äî á ðà çè òè ó í³é ïåâí³ ñîö³àëüí³ â³äíî ñè íè, ÿê
÷³òê³, ÿñí³ é îä íî çíà÷í³ ïðà âîâ³äíî ñè íè». Òî ìó, áåç ôîð ìóë, ïî ñóò³, íå ìຠé ïðà âà, çà ëè øàºòüñÿ
ò³ëüêè àá ñò ðàêò íà ³äåÿ ñïðà âåä ëè âîñò³, ÿêà íå ìຠêîí êðåò íèõ ôîðì çà ñòî ñó âàí íÿ [9, ñ. 32-44].
«… ²ñíóº çà êî íîì³ðí³ñòü êî ðå ëÿö³¿ îá ðà çó ëþ äè íè òà îá ðà çó ïðà âà». Ñóòü ¿¿ ïî ëÿ ãຠâ òî ìó,
ùî òîé ÷è ³íøèé îá ðàç ïðà âà ÷è êàð òè íè ñâ³òó ïðà âà, ïðà âî ðî çóì³ííÿ, à òà êîæ âèç íà ÷å íà íèì
ïðà âî âà ñè ñ òå ìà îð³ºíòó þòü ñÿ íà ïåâ íèé îá ðàç ëþ äè íè (àáî êîí öåïö³þ ñóò íîñò³, ïðè ðî äè ëþ äè-
íè) ³ â³ä íüî ãî âå äóòü ñâ³é â³äë³ê ÿê â³ä ïî ÷àò êî âî¿ òî÷ êè [11, ñ. 195-196].
Ç ðîç âèò êîì ³ çì³öíåí íÿì äå ìî êðà òè÷ íèõ ³íñòè òóò³â, ïðà âî, ùî ¿õ â³ääçåð êà ëþ âà ëî, íà áó âà-
ëî âñå á³ëüøî¿ ÿñ íîñò³ ³ ôîð ìàëü íî¿ âèç íà ÷å íîñò³, à îò æå – á³ëüø ñòàá³ëüíèõ ïðà âî âèõ ôîðì
ñâî ãî âè ðà çó. ³ä àð õà¿÷íèõ íîðì, çâè ÷àºâî ãî ïðà âî âî ãî ðå ãó ëþ âàí íÿ äî íîð ìà òèâ íî-ïðà âî âèõ
âç³ðö³â ðå ãó ëþ âàí íÿ ñóñï³ëüíèõ â³äíî ñèí. ²ñòîð³ÿ íîð ìà òèâ íî-ïðà âî âî ãî àê òó, çî ê ðå ìà, çà êî íó,
ÿê ÿâè ùà ïðà âî âî¿ ä³éñíîñò³, ç óïåâ íåí³ñòþ ìîæ íà ðîç ãëÿ äà òè ÿê ³ñòîð³þ äå ìî êðà òè÷ íî ãî ïðà âà.
Þðè äè÷ íîþ ïå ðå äó ìî âîþ 䳿 äæå ðåë ïðà âà º ¿õ ÷èíí³ñòü ÿêà îç íà ÷ຠíà ÿâí³ñòü ó íèõ þðè-
äè÷ íî¿ ñè ëè, íîð ìà òèâ íîñò³ òà çà ãàëü íî îáîâ’ÿç êî âî ãî çíà ÷åí íÿ äî âè êî íàí íÿ [4, ñ. 177].
Ö³êà âèì ï³äõî äîì äî çà çíà ÷å íî ãî ðîç ãëÿ äó ìîæ íà ââà æà òè òà êîæ «íà ñè ÷åí³ñòü» ïðà âî âî¿
òêà íè íè ñïî ÷àò êó ïðî ãî ëî øå íè ìè, à çãî äîì çà áåç ïå ÷å íè ìè, ãà ðàí òî âà íè ìè ïðà âà ìè, ñâî áî äà ìè
òà çà êîí íè ìè ³íòå ðå ñà ìè ñóá’ºêò³â ïåâ íî ãî äå ìî ñó. ²ñòîð³ÿ äå ìî êðà òè çàö³¿ ïðà âà – öå ³ñòîð³ÿ
áî ðîòü áè çà ïåâí³ ïðà âà. Ïî ÷è íà þ ÷è ç â÷åíü ñòà ðî äàâí³õ ìèñ ëè òåë³â (Ïëà òî íà, Àð³ñòî òå ëÿ,
Ïîë³á³ÿ òî ùî) ³ äî íà øèõ ÷àñ³â ô³ëî ñî ôè, ñîö³îëî ãè, ïîë³òè êè, ïðà âî çíàâö³ íà ìà ãà ëè ñÿ îñÿã íó òè
ñóòí³ñòü, ïðî áëå ìè ðå àë³çàö³¿ òà çà õè ñ òó ïðàâ ëþ äè íè, îê ðåñ ëè òè ¿¿ ³ñòî ðè÷í³ ìåæ³ òà ñó ÷àñí³
âèì³ðè.
Îí³ùåíêîÍ.Ì.Ñó÷àñíåïðàâîðîçóì³ííÿ(åâîëþö³ÿòåðì³íî-ïîíÿòòÿ«ïðàâî»òà«ïðàâà»ÿê…
13
Íå âäà þ ÷èñü äî õðå ñ òî ìàò³éíî ãî ïå ðåë³êó ³ñòî ðè êî-ïðà âî âèõ äî êó ìåíò³â (Äåê ëà ðàö³é, Á³ëåé,
Õàðò³é, Ìàí³ôåñò³â) õî ÷å ìî çà çíà ÷è òè, ùî ¿õ îá’ºäíó þòü ñï³ëüí³ ðè ñè ùî äî çà õè ñ òó ïðàâ ³ ñâî-
áîä, îò æå, ñï³ëüíèé äå ìî êðà òè÷ íèé ïðà âî âèé ðîç âè òîê.
Äëÿ òî ãî, ùîá ïðî àíàë³çó âà òè íå ñò³ëüêè «âñå çà ãàëüí³ñòü» íàéá³ëüø 䳺âî ãî ðå ãó ëÿ òî ðà
ñóñï³ëüíèõ â³äíî ñèí, ñê³ëüêè, íà âïà êè, ï³äêðåñ ëè òè ñâîºð³äí³ñòü öüî ãî ÿâè ùà, ïðî ïî íóºìî òà êîæ
ðîç ã ëÿ íó òè:
– âè òî êè ïðà âà (ç óðà õó âàí íÿì 䳿 â ò³é ÷è ³íø³é ïðà âîâ³é ñè ñ òåì³);
– ïî ñòó ëà òè ïðà âà (çâ’ÿçîê ç ïåâ íè ìè ìî ðàëü íè ìè êà íî íà ìè ñóñï³ëüñòâà);
– ïðèí öè ïè ïðà âà (¿õ á³ëüø àáî ìåíø «ïè òî ìó âà ãó», â òî ìó ÷è ³íøî ìó ñîö³óì³);
– ôóíêö³¿ ïðà âà (ðå çóëü òà òèâí³ñòü òà 䳺â³ñòü ïðà âà).
Ïðà âî âíàñë³äîê òèõ æå ïðè ÷èí, ùî ³ äåð æà âà âè íè êຠï³ä âïëè âîì åêî íîì³÷íèõ, ïîë³òè÷-
íèõ, ñîö³àëü íèõ òà ³íøèõ ïðî öåñ³â. Ùî ñòî ñóºòüñÿ ïåðâ³ñíèõ ñóñï³ëüñòâ, òî â³äïîâ³ä íî äî íèõ
éäåòü ñÿ ïðî çâè ÷à¿ àáî ñîö³àëüí³ íîð ìè ïåðâ³ñíî ãî ñóñï³ëüñòâà, àáî ïðî ìî íî íîð ìè. ϳä ìî íî-
íîð ìîþ (â³ä ãðåö. monos – îäèí ³ â³ä ëàò. nonna – ïðà âè ëî) ðî çóì³ëè ñèí êðå òèçì ñîö³àëü íèõ
íîðì, òîá òî ºäí³ñòü ðåë³ã³éíèõ, ìî ðàëü íèõ, ïðà âî âèõ íîðì òî ùî [23, ñ. 112].
Ñè íîí³ìîì òåðì³íà çâè ÷àºâå ïðà âî – âè ñ òó ïຠòåðì³í àð õà¿÷íå ïðà âî, ùî ï³äêðåñ ëþº ¿õ
â³äì³íí³ñòü â³ä ñó ÷àñ íî ãî ïðà âà.  ñïåö³àëüí³é åò íî ëîã³÷í³é ë³òå ðà òóð³ âè êî ðè ñ òî âóºòüñÿ òà êîæ
ïî íÿò òÿ «ðà äèö³éíå ïðà âî», òîá òî ïðî ôå íî ìåí ïðà âà ìîæ íà ðîçì³ðêî âó âà òè ïî ÷è íà þ ÷è ç ðàíí³õ
ñòàä³é ðîç âèò êó ëþäñü êî ãî ñóñï³ëüñòâà. Õà ðàê òå ðè ñ òè êó àð õà¿÷íî ãî ïðà âà ïîâ’ÿçó þòü ³ç ³ñíó âàí-
íÿì îñîá ëè âî¿ þðè äè÷ íî¿ ìåí òàëü íîñò³. Ïðî àí³ì³ñòè÷í³ óÿâ ëåí íÿ ñòà ðî äàâí³õ ëþ äåé, ùî ïî êëà-
äà ëè ñÿ â îñ íî âó ïåðâ³ñíèõ ïðà âî ïî ðÿäê³â ïè ñàâ ó ñâî¿é ðî áîò³ «×è ñ òå â÷åí íÿ ïðî ïðà âî» Ã. Êåëü-
çåí [7, ñ. 48].
Ã. Ãå ãåëü ñòâåð ä æóâàâ, ùî ³ñòîð³ÿ ëþä ñò âà ðîç âè âàºòüñÿ â³ä íåñâî áî äè äî ñâî áî äè, òîá òî â³ä
íå ïðà âî âî ãî ñòà íó äî ïðà âî âî ãî. ³í ïè ñàâ, ùî ñõ³äí³ äå ñ ïîò³¿ çíà þòü ëè øå îä íó â³ëüíó ëþ äè íó
– äå ñ ïî òà. Ðèìñü êà äî áà ñâ³ä÷èòü íàì ïðî ñâî áî äè ö³ëî ãî ñóñï³ëüíî ãî ïðî øàð êó, à ïðóñü êà
ä³éñí³ñòü â äî áó Ã. Ãå ãå ëÿ ñâ³ä÷èòü ïðî êóëüì³íàö³þ ðîç âèò êó ïðà âà ÿê ³íñòè òóö³¿ [3, ñ. 524].
Ïî ÷è íà þ ÷è â³ä ñå ðåä íü îâ³÷íèõ ïðà âî çíàâö³â, àíàë³ç òà íà ìà ãàí íÿ ïî ÿñ íè òè ôå íî ìåí ïðà âà
áó ëè ïðè òà ìàíí³ êîæí³é ïðà âîâ³é ñè ñ òåì³, â óñ³õ ïðî ñòî ðî âèõ òà ÷à ñî âèõ êî îð äè íà òàõ. ª çðî-
çóì³ëèì, ùî ïðà âî ÿê öåí ò ðàëü íèé åëå ìåíò ïðà âî âî¿ ñè ñ òå ìè ñóòòºâî â³äð³çíÿ òè ìåòü ñÿ â ðî ìà-
íî-ãåð ìàíñüê³é, àí ã ëî ñàê ñîíñüê³é àáî ìó ñóëü ìàíñüê³é ïðà âî âèõ ñè ñ òå ìàõ.
Îò æå, â³ä âè òîê³â ïðà âà, ùî çó ìîâ ëþ þòü ñÿ ð³çíè ìè ïðè ÷è íà ìè â³ä åêî íîì³÷íî ãî ðîç âèò êó
äî ãå î ãðàô³÷íî ãî ðîç òà øó âàí íÿ êðà¿íè, çà ëå æà òè ìå ðîç âè òîê ïðà âà ÿê ñîö³àëü íî ãî ôå íî ìå íó, ³
ðîç âè òîê ïðà âî âî¿ ñè ñ òå ìè â ö³ëî ìó, ùî ¿õ â³äî á ðà æà òè ìå. Çî ê ðå ìà, çà íà øèì ãëè áî êèì ïå ðå êî-
íàí íÿì, ïðà âî íå ìî æå ðîç ãëÿ äà òè ñÿ «ÿê ºäè íèé âç³ðåöü» íàâ³òü äëÿ êðà¿í îäí³º¿ ïðà âî âî¿ ñ³ì’¿.
Ö³êà âèì ³ ìà ëî âèâ ÷å íèì ïè òàí íÿì â þðè äè÷í³é íà óö³ º ïè òàí íÿ, ùî ïðè ñâÿ ÷å íå ïî ñòó ëà òàì
ïðà âà. Öÿ êà òå ãîð³ÿ º ñâîºð³äíîþ, ï³äëÿ ãຠäå òàëü íî ìó äîñë³äæåí íþ. Ïðî òå, âæå ñüî ãîäí³ ìîæ íà
êîí ñòà òó âà òè, ùî ïî ñòó ëà òè ïðà âà â³äòâî ðþ þòü âíóòð³øíþ ñóá ñòàíö³þ ïðà âà, ùî ïîâ’ÿçà íà ç ¿¿
ìî ðàëü íèì íà ïîâ íåí íÿì òà ìî ðàëü íèì çì³ñòîì.
Ìî ðàëü íèé ³ äó õîâ íèé ïðî ãðåñ ñïðèÿº ðîç âèò êó ëþ äè íè ÿê ïðà âî âî¿ ³ñòî òè ³ ðîç âèò êîâ³
ïðà âî âî¿ ðå àëü íîñò³. Íå âè ïàä êî âî ó ². Êàí òà ìî ðàëü íèé ³ìïå ðà òèâ ³ ïðà âî âèé ïðèí öèï âñå çà ãàëü-
íî¿ ôîð ìàëü íî¿ ð³âíîñò³ ñï³âïà äà þòü. ³í çà çíà ÷àâ, ùî ðî áè òè íå îáõ³äíî çîâí³ òà êèì ÷è íîì, ùîá
â³ëüíèé ïðî ÿâ òâ ñâà âîë³ áóâ ñóì³ñíèé ç³ ñâî áî äîþ êîæ íî ãî, â³äïîâ³äíî äî âñå çà ãàëü íî ãî çà êî-
íó [6, ñ. 529]. Ìèñ ëè òåëü, âèç íà ÷à þ ÷è ïî íÿò òÿ ïðà âà, ï³äêðåñ ëþ âàâ, ùî «ïðà âî – öå ñó êóïí³ñòü
óìîâ, ïðè ÿêèõ ñâà âî ëÿ îñî áè ñóì³ñíà ç³ ñâàâ³ëëÿì ³íøî ãî ç ïî ãëÿ äó âñå çà ãàëü íî ãî çà êî íó ñâî-
áî äè» [6]. Ëþä ñò âó ïðèé äåòü ñÿ ùå äî âîë³ äîâ ãî ïðà öþ âà òè ó íà ïðÿì³ ï³äãî òîâ êè êîæ íî ãî ÷ëå íà
ñóñï³ëüñòâà äî óñâ³äî ìëåí íÿ çäàò íîñò³ øà íó âà òè ïðà âî, òîá òî äî ñïðèé íÿò òÿ éî ãî êà íîí³â, ïðè-
ïèñ³â òà íà ñòà íîâ.
Îñê³ëüêè ëþ äè íà æè âå â ñîö³îêóëü òóð íî ìó ïðî ñòîð³, ïðà âî âà ðå àëüí³ñòü íå ìî æå ôîð ìó âà-
òè ñÿ ïî çà íåþ ³ íå íå ñòè íà ñîá³ â³äáè òîê ³ êóëü òó ðè, ³ ñîö³àëü íîñò³. Ïðà âî âà ðå àëüí³ñòü îð ãàí³÷íî
âêëþ ÷å íà â çà ãàëü íèé, ºäè íèé, íîð ìà òèâ íî-ö³íí³ñíèé êîí òèí³óì «ñîö³àëüí³ñòü-êóëü òó ðà». ßê
ñîö³àëü íå ÿâè ùå â îá’ºêòèâí³é ôîðì³ ïðà âî ³ñíóº â ïðà âî âèõ â³äíî ñè íàõ ³ ñîö³àëü íèõ ³íñòè òó òàõ,
â ñóá’ºêòèâí³é ôîðì³ – â ïðà âîñâ³äî ìîñò³, ùî îá ñëó ãî âóº ïðà âî âå æèò òÿ. Öèâ³ë³çî âà íèé ñîö³óì
âáà ÷ຠâ ïðàâ³ çàñ³á çà õè ñ òó ñâ ö³ë³ñíîñò³ ³ ñà ìî ðîç âèò êó [14, ñ. 489-495].
 ðå ãó ëþ âàíí³ ñóñï³ëüíèõ â³äíî ñèí ïðà âî âçàºìî䳺 ç ìî ðàë ëþ. Äëÿ ïî ÿñ íåí íÿ ïðà âî âèõ
íîðì íå îáõ³äíî íå ò³ëüêè çä³éñíè òè ¿õ âñåá³÷íèé àíàë³ç ç óðà õó âàí íÿì ³äåé ïðà âî âî¿ ñâ³äî ìîñò³
ñóñï³ëüñòâà, ñîö³àëü íî¿ ãðó ïè, àëå ³ âè ÿ âè òè âçàºìîçâ’ÿç êè íîðì ïðà âà ç ïðèí öè ïà ìè ³ íîð ìà ìè
ìî ðàë³, ç ìî ðàëü íîþ ñâ³äîì³ñòþ ñóñï³ëüñòâà. Çà ñòî ñó âàí íÿ íîðì ïðà âà ïî òðå áóº ïðî íèê íåí íÿ â
14
Äîêòðèíàëüíåáà÷åííÿïðîáëåìèïðàâîðîçóì³ííÿâñó÷àñíèõóìîâàõ
ìî ðàëü íó îö³íêó æèòòºâèõ â³äíî ñèí, îá ñòà âèí ç êîí êðåò íî¿ þðè äè÷ íî çíà ÷ó ùî¿ ñïðà âè. Àíàë³ç
ìî ðàëü íèõ â³äíî ñèí, ¿õ îö³íêà ìà þòü îñîá ëè âå çíà ÷åí íÿ ïðè ðîç ãëÿä³ øëþá íî-ñ³ìåé íèõ, à òà êîæ
áà ãà òü îõ öèâ³ëüíèõ òà êðèì³íà ëü íèõ ñïðàâ.
Ïðî áëå ìà ñï³ââ³äíî øåí íÿ ïðà âà òà ìî ðàë³ òðà äèö³éíî ðîç ãëÿ äàºòüñÿ â êîí òåêñò³ âèä³ëåí íÿ
çà ãàëü íèõ ³ â³äì³ííèõ ðèñ çà çíà ÷å íèõ ÿâèù. Ïðè öüî ìó, ôå íî ìå íè «ïðà âî» òà «ìî ðàëü» ñïðèé-
ìà þòü ñÿ ÿê ñà ìîñò³éí³ ³ óî ñîá ëåí³. Ïîä³áíèé ï³äõ³ä äî ïó ñ òè ìèé ò³ëüêè â òî ìó âè ïàä êó, ÿê ùî
ãî âî ðè òè ïðî ïðà âî ³ ìî ðàëü ÿê ïðî ìå òàô³çè÷í³ (ÿê³ ðîç ãëÿ äà þòü ñÿ ïî çà ðå àëü íè ìè æèòòºâè ìè
îá ñòà âè íà ìè) êà òå ãîð³¿. Á³ëüø ëîã³÷íèì º ðîç ãëÿä ïðî áëå ìè ñï³ââ³äíî øåí íÿ ïðà âà òà ìî ðàë³ â
êîí òåêñò³ âçàºìî î áó ìîâ ëå íîñò³ ìî ðàëü íèõ ³ þðè äè÷ íèõ çà ñàä ó çì³ñò³ ïðà âî âèõ íîðì. Îñ íîâ íîþ
ìî ðàëü íîþ îñ íî âîþ ïðà âà º éî ãî ñïðà âåä ëèâ³ñòü, ùî æ ñòî ñóºòüñÿ þðè äè÷ íèõ îñ íîâ, òî, íà íàø
ïî ãëÿä, öå, ïåðø çà âñå çà ãàëü íà çíà ÷èì³ñòü ³ ðå çóëü òà òèâí³ñòü ïðà âî âî ãî ïðè ïè ñó.
Îö³íêà ïðà âà ç òî÷ êè çî ðó ñïðà âåä ëè âîñò³ º ñóá’ºêòèâ íîþ õà ðàê òå ðè ñ òè êîþ, ÿêà ðå àë³çóºòüñÿ
íà ð³âí³ ³íäèâ³äó àëü íî¿ àáî ñóñï³ëüíî¿ ïðà âîñâ³äî ìîñò³.
Ùå îäí³ºþ õà ðàê òå ðè ñ òè êîþ, ùî ñâ³ä÷èòü ïðî ñâîºð³äí³ñòü ïðà âà â ïåâ íèõ çà äà íèõ êî îð äè-
íà òàõ ÷à ñó ³ ïðî ñòî ðó º ïðèí öè ïè ïðà âà. Ïðèí öè ïè ïðà âà áåç çà ïå ðå÷ íî íà ëå æàòü äî éî ãî îñ íîâ-
íèõ ìå õàí³çì³â. Ïðèí öèï – öå çàâæäè âèõ³äíå íà ÷à ëî, öå – çàâæäè ³äåÿ, à êð³ì íå¿ ³ íîð ìè, ³
ñîö³àëüí³ â³äíî ñè íè, îñê³ëüêè ïðèí öè ïè íà áó âà þòü íîð ìà òèâ íî ãî ³ ïðà âî çà ñ òî ñîâ ÷î ãî çì³ñòó.
Ïðèí öè ïè ïî øè ðþ þòü ñÿ íà ñôå ðè æèòòºä³ÿëü íîñò³ ëþ äè íè. Âî íè ðå àëü íî ïå ðå òâî ðþ þòü ñÿ
â ä³éñí³ñòü, ìà þòü ïåâ íå ³äå î ëîã³÷íå ³ âè õîâ íå çíà ÷åí íÿ. Ïî ãî ä æó þ ÷èñü ç òèì, ùî ïðèí öè ïè
ïðà âà â äà íî ìó âè êëàä³ íå º çäî áóò êîì ïðà âà îäí³º¿ ÿêî¿-íå áóäü äåð æà âè àáî ðÿ äó äåð æàâ ïåâ-
íî ãî ³ñòî ðè÷ íî ãî ïåð³îäó, ñë³ä çà çíà ÷è òè, ùî âî íè â³äòâî ðåíí³ âñ³ºþ ³ñòîð³ºþ ïðà âà òà âñüî ãî
ïðà âî âî ãî ðîç âèò êó, äå ÿê³ ç ïðèí öèï³â ñôîð ìî âàí³ ùå â ïåð³îä ôîð ìó âàí íÿ ðèìñü êî ãî ïðà âà ³
íà áó ëè ñâî ãî âò³ëåí íÿ òà çà ñòî ñó âàí íÿ â ð³çíèõ ³ñòî ðè÷ íèõ óìî âàõ.
Âò³ì, õîò³ëî ñÿ á âèñ ëî âè òè äóì êó, ùî ïðà âî âå ïî ëå êîæ íî¿ êðà¿íè â êîæ íèé ³ñòî ðè÷ íèé
ïåð³îä âêëþ ÷ຠâ ñå áå äâ³ ñêëà äîâ³: îä íà – öå çà ãàëüí³ ãëè áèíí³ ï³äâà ëè íè ïðà âà, ùî â³äòâî ðþ þòü
³ñòîð³þ ³ âò³ëþ þòü ïðà âî ïðèºìñòâî; ³íøà ñêëà äî âà – öå îñîá ëè âîñò³, ùî ïîâ’ÿçàí³ ³ç ñïå öèô³êîþ
êîæ íî¿ êðà¿íè. Ïîºäíàí íÿ öèõ äâîõ ñêëà äî âèõ íà äà þòü ³íäèâ³äó àëü íó, íå ïî âòîð íó «êàð òè íó»
ïðà âà ð³çíèõ êðà¿í. Ñë³ä âèç íà òè, ùî âñ³ âî íè â äå ìî êðà òè÷ íèõ ñóñï³ëüñòâàõ ñïè ðà þòü ñÿ íà
çà ãàëü íó îñ íî âó ïðà âî âèõ ïðèí öèï³â [10, ñ. 200].
Ñó ÷àñ íà þðè äè÷ íà íà óêà âèç íà ÷àº, ùî ôóíêö³¿ ïðà âà öå îñ íîâí³ íà ïðÿ ìè âïëè âó ïðà âà íà
ñóñï³ëüñòâî, ùî â³äî á ðà æຠñóòòºâ³ ðè ñè, âëà ñ òè âîñò³ ³ îç íà êè ïðà âà.
Ñë³ä çà çíà ÷è òè, ùî ïè òàí íÿ ïðî ñóòí³ñòü ïðà âà ³ éî ãî ïðè çíà ÷åí íÿ â æèòò³ ñóñï³ëüñòâà áåç-
ïî ñå ðåä íüî ïîâ’ÿçà íå ç éî ãî ôóíêö³ÿìè. Ó ñâîþ ÷åð ãó, ñë³ä âèç íà òè, ùî ñà ìå ïðà âîâ³ ôóíêö³¿
â³äî á ðà æà þòü ëåã³òèìí³ñòü ä³þ÷î¿ âëà äè, çà ãàëü íî ñîö³àëü íó ñïðÿ ìî âàí³ñòü ä³ÿëü íîñò³ äåð æà âè.
Îñê³ëüêè ïðà âî ïî êëè êà íå çà áåç ïå ÷ó âà òè ³íòå ðå ñè âñ³õ ÷ëåí³â ñóñï³ëüñòâà ³ êîæ íî ãî ç íèõ çî ê-
ðå ìà. Îò æå, ïðà âî ïî âèí íî áó òè íàéá³ëüø åôåê òèâ íèì ñîö³àëü íèì ðå ãó ëÿ òî ðîì, âèç íà ÷à òè ìîæ-
ëè âó ³ îáîâ’ÿç êî âó ïî âåä³íêó â äà íî ìó ñóñï³ëüñòâ³.
 òà êèé ñïîñ³á ïðà âî ñïðàâ ëÿº ïî çè òèâ íèé âïëèâ íà ïî âåä³íêó ñóá’ºêò³â ïðà âîâ³äíî ñèí òà
íà ñè ñ òå ìó ñóñï³ëüíèõ â³äíî ñèí â ö³ëî ìó, à öå, â ñâîþ ÷åð ãó, â³äî á ðà æà þòü ðå ãó ëÿ òèâ íà, îõî ðîí-
íà, âè õîâ íà, ôóíêö³ÿ ïå ðå êî íàí íÿ, ïðè ìó ñó òà ³íø³ ôóíêö³¿ ïðà âà.
ßê çà çíà ÷à þòü ñó ÷àñí³ ïðà âî çíàâö³, ïðà âî çà ñâîºþ ïðè ðî äîþ ïî êëè êà íå â ñóñï³ëüñòâ³
óâ³äïîâ³äíþ âà òè ïðî òè ëåæí³ ³íòå ðå ñè ð³çíèõ ñîö³àëü íèõ ñóá’ºêò³â, ñïðè ÿ òè âèð³øåí íþ ð³çíèõ
ñîö³àëü íèõ ñó ïå ðå÷ íî ñ òåé, ïðè ìó øó þ ÷è ñòî ðî íè øó êà òè êîì ïðîì³ñè, óê ëà äà òè óãî äè òî ùî [15,
ñ. 10-15].
Îñîá ëè âî âàæ ëè âîþ º ïðå âåí òèâ íà, ïî ïå ðå ä æó âàëü íà ì³ñ³ÿ ïðà âà. Ïðà âîâ³ íîð ìè âì³ùó þòü
â ñîá³ ñàíêö³¿ – ñà ìå çà âäÿ êè ¿ì öÿ ì³ñ³ÿ â çíà÷í³é ì³ð³ ³ çä³éñíþºòüñÿ.
Îñê³ëüêè ñóñï³ëüñòâî, ÿê ñîö³îëîã³÷íà ðå àëüí³ñòü, ïî ñòຠÿê ñòðóê òó ðà íîð ìà òèâ íî âñòà íîâ-
ëå íî¿ òà êî îð äè íî âà íî¿ ïî âåä³íêè, òî çà ñëó ãîþ òà ïð³îðè òå òîì ïðà âà º òå, ùî âî íî íå ëè øå âïî-
ðÿä êî âóº é ³íòå ã ðóº ñóñï³ëüí³ ä³¿, çáåð³ãà þ ÷è ö³ë³ñí³ñòü ³ óñ òà ëåí³ñòü ñóñï³ëüíî ãî îð ãàí³çìó, àëå
é ñïðèÿº ñòâî ðåí íþ óçà ãàëü íå íèõ, ì³öíèõ ³ ñò³éêèõ ìî äå ëåé ïî âåä³íêè. «Âïðî âà ä æåí íÿ ïðà âî-
âî ãî ðå ãó ëþ âàí íÿ, ïè øå Ð. Öèï ïåë³óñ, – íà äຠñîö³àëüí³é ä³éñíîñò³ ñòàá³ëüíîñò³ òà îñîá ëè âî¿
îð³ºíòàö³éíî¿ âïåâ íå íîñò³. Ó ïëþ ðàë³ñòè÷í³é áî ðîòüá³ äó ìîê ñòî ñîâ íî òî ãî, ùî º ä³éñíî ïðà âèëü-
íèì ³ ñïðà âåä ëè âèì, ïðà âîâ³ íîð ìè ïðî ïî íó þòü íàä³éí³ òà ãà ðàí òî âàí³ ë³í³¿ ïî âåä³íêè» [21,
ñ. 300]. Çà âäÿ êè ïðà âó ïî âåä³íêà, ùî â³äõè ëÿºòüñÿ â³ä íîð ìè, óò ðè ìóºòüñÿ â æîð ñò êèõ ìå æàõ
ñàíêö³é, â³äíîâ ëþºòüñÿ ðå ãó ëÿ òèâ íèé ñòàí ðå ÷åé, ùî áóâ ïî ðó øå íèé äåâ³àíò íîþ ïî âåä³íêîþ,
ñîö³àëüí³ êîíôë³êòè ïîç áàâ ëÿ þòü ñÿ äå ñ ò ðóê òèâ íî¿ ñè ëè, ÿê âðå ãó ëü î âàí³ ðàö³îíàëü íî-äî ãîâ³ðíèì
ñïî ñî áîì – òàê ïðà âî çä³éñíþº ñâîþ ñóñï³ëüíî ôîð ìó þ ÷ó òà ñòàá³ë³çó þ ÷ó ôóíêö³¿. Ö³ ôóíêö³¿
Îí³ùåíêîÍ.Ì.Ñó÷àñíåïðàâîðîçóì³ííÿ(åâîëþö³ÿòåðì³íî-ïîíÿòòÿ«ïðàâî»òà«ïðàâà»ÿê…
15
çä³éñíþ þòü ñÿ çà ñî áà ìè àäàï òàö³¿ äî âè ìîã äåð æà âè, êîí êðåò íèõ îñ³á, ãðî ìà äÿíñü êî ãî ñóñï³ëüñòâà,
äî ñÿã íåí íÿ êîí êðåò íèõ ö³ëåé ïî çì³öíåí íþ ñîö³àëü íî ãî ïî ðÿä êó, çáå ðå æåí íþ âëàñ íî¿ ñè ñ òåì íî¿
ö³ë³ñíîñò³, çà õè ñ òó îñ íîâ íèõ íîð ìà òèâ íî-ö³íí³ñíèõ ïðèí öèï³â, ìî äå ëåé íà ëåæ íî ãî, ³äå àë³â, ùî º
äîâ ãî òåðì³íî âè ìè – ìî ðàëü íî-ïðà âî âè ìè îð³ºíòè ðà ìè [1].
 êîæ íî ìó ïðà âî âî ìó ñå ðå äî âèù³ ïðà âî âè êî íóº â³äïîâ³äí³ ôóíêö³¿, ïðî òå ¿õ «ðå ãó ëþ þ ÷à»
àáî «îõî ðîí íà» ä³ÿ º ð³çíîþ â ð³çíèõ ñóñï³ëüñòâàõ òà ð³çíèõ õðî íî ëîã³÷íèõ ìå æàõ. Òî ìó ïðà âî,
ÿê íàéá³ëüø 䳺âèé ðå ãó ëÿ òîð ñóñï³ëüíèõ â³äíî ñèí âèð³çíÿºòüñÿ ñâî¿ì ôóíêö³îíàëü íèì íà âàí òà-
æåí íÿì, â ÿêî ìó äîì³íó þòü àáî ðå ãó ëÿ òèâí³, àáî îõî ðîíí³ âëà ñ òè âîñò³. Åôåê òèâí³ñòü ïðà âî âî ãî
ðå ãó ëþ âàí íÿ ñå ðåä áà ãà òü îõ ôàê òîð³â, íå â îñ òàí íþ ÷åð ãó, çó ìîâ ëþ âàºòüñÿ ðå çóëü òà òèâí³ñòþ
ïðà âî âî ãî âïëè âó – ïðà âî âè ìè ôóíêö³ÿìè.
Ùå îä íèì ï³äõî äîì, íà ÿêî ìó õîò³ëî ñÿ á çó ïè íè òè ñÿ äå òàëüí³øå â ñôåð³ âèç íà ÷åí íÿ äå ìî-
êðà òè÷ íèõ ïðàâ º áå çó ìîâ íî, íàø³ óÿâ ëåí íÿ àáî î÷³êó âàí íÿ â³ä 䳺âîñò³ ïðà âà òà åôåê òèâ íîñò³
ïðà âî âèõ íîðì.
Íàø³ î÷³êó âàí íÿ â³ä 䳺âîñò³ ñó ÷àñ íî ãî ïðà âà, â³ä÷óò òÿ çà õè ùå íîñò³ êîæ íèì (â³ä ÿêîñò³
ìå äè÷ íî ãî îá ñëó ãî âó âàí íÿ äî íà ëåæ íèõ óìîâ ïðàö³), ãà ðàí òî âà íèé ³ çà áåç ïå ÷å íèé, â³äïîâ³äíî äî
ð³âíÿ öèâ³ë³çî âà íèõ äåð æàâ, ïå ðåë³ê ïðàâ – âñå öå, ÿê ³ áà ãà òî ³íøèõ ñêëà äî âèõ, âêëà äàºòüñÿ, íà
íàø ïî ãëÿä, â ïî íÿò òÿ «ïðà âî âèé êîí ñò ðóê òèâ». Íà æàëü, äà íà ïðà âî âà êà òå ãîð³ÿ ùå íå ñòà ëà
îá’ºêòîì ðå òåëü íî ãî äîñë³äæåí íÿ ³ âèâ ÷åí íÿ ñó ÷àñ íî¿ ïðà âî âî¿ äî ê ò ðè íè, õî ÷à â öüî ìó â³ä÷ó-
âàºòüñÿ íà ãàëü íà ïðàê òè÷ íà ïî òðå áà. Ïî êëè êàí íÿì, «ì³ñ³ºþ» ïðà âà âçà ãàë³, éî ãî «êîí ñò ðóê òèâ-
íèì» íà âàí òà æåí íÿì, çî ê ðå ìà, ñüî ãîäí³, â ïåð øó ÷åð ãó, º äî ñÿã íåí íÿ ñîö³àëü íî¿ ñòàá³ëüíîñò³ â
ñóñï³ëüñòâ³. Ñà ìå öÿ ïðà âî âà êà òå ãîð³ÿ íàéá³ëüø ïîâ’ÿçà íà ³ç ðå àë³çàö³ºþ çà âäàíü ñîö³àëü íî ãî
ðîç âèò êó, â³äî á ðà æຠñòàí ³ óìî âè ôóíêö³îíó âàí íÿ ñó ÷àñ íî ãî ñóñï³ëüñòâà â ö³ëî ìó. Àä æå, æèò òÿ
ùå ðàç ï³äòâåð äè ëî, ùî íå ìîæ íà êå ðó âà òè ñÿ ëè øå ñà ìè ìè áëà ãè ìè íàì³ðà ìè, ïðè ñêî ðþ âà òè õ³ä
ïå ðå òâî ðåíü, ³ãíî ðó âà òè ñâ³òî âèé äîñâ³ä ³ â³äðè âà òè ñÿ â³ä æèò òÿ. Äî ñèòü âè ðàç íîþ â öüî ìó
àñ ïåêò³ º öè òà òà ç òâîð ÷îñò³ Á. ʳñòÿê³âñüêî ãî: «Ó íàø³é «áà ãàò³é» ë³òå ðà òóð³ ìè íó ëî ãî íå ìàº
æîä íî ãî òðàê òà òó, æîä íî ãî åòþ äó ïðî ïðà âî, ÿê³ ìà ëè á ñóñï³ëüíå çíà ÷åí íÿ. Íà óêîâ³ þðè äè÷í³
äîñë³äæåí íÿ ó íàñ, çâè ÷àé íî, áó ëè, àëå âî íè çàâæäè ñêëà äà ëè íàä áàí íÿ ëè øå ôàõ³âö³â … ² òå ïåð,
â ò³é ñó êóï íîñò³ ³äåé, ç ÿêî¿ ñêëà äàºòüñÿ ñâ³òî ãëÿä íà øî¿ ³íòåë³ãåíö³¿, ³äåÿ ïðà âà íå â³ä³ãðຠæîä-
íî¿ ðîë³. ˳òå ðà òó ðà º ñâ³äêîì ö³º¿ ïðî ãà ëè íè â íàø³é ñóñï³ëüí³é ñâ³äî ìîñò³» [8, ñ. 110]. Îò æå,
äå ìî êðà òè÷ íå ïðà âî ïîâ’ÿçà íå ç ãëè áèí íè ìè ïî òðå áà ìè ³ ³íòå ðå ñà ìè ëþ äåé ùî äî óïî ðÿä êó âàí íÿ
ãðî ìàäñü êî ãî òà ïðè âàò íî ãî æèò òÿ â³äïîâ³äíî äî ¿õ çà ãàëü íî¿ âîë³. Âî íî ïî âèí íî ì³ñòè òè â ñîá³
ïðà âà òà ñâî áî äè îñî áè ñ òîñò³, ãó ìàí³çì, ñîö³àëü íó ñïðà âåä ëèâ³ñòü, ³ñòî ðè÷ íó ñò³éê³ñòü ³ íàä³éí³ñòü
ñóñï³ëüíèõ ïðî öåñ³â.
Êð³ì òî ãî, â³ä åôåê òèâ íî ãî âïðî âà ä æåí íÿ ³ ðå àë³çàö³¿ íà ñòà íîâ «êîí ñò ðóê òèâ íî ãî» ïðà âà,
áå çó ìîâ íî, çà ëå æà òè ìå âè êî íàí íÿ äå ìî êðà òè÷ íîþ äåð æà âîþ ðîë³ ñîö³àëü íî ãî àðá³òðà, «óëà ø òî-
âó âà ÷à ñïðàâ áà ãà òü îõ», ¿¿ çäàòí³ñòü çí³ìà òè ñîö³àëü íó íà ïðó ãó, óíè êà òè ãîñ òðèõ ñîö³àëü íèõ
êîíôë³êò³â òî ùî.
ϳäñó ìî âó þ ÷è âè ùå âè êëà äå íå çà çíà ÷è ìî, ùî ìå òîþ ö³º¿ ñòàòò³ º àíàë³ç ïðà âà íå ÿê àá ñò-
ðàêò íî ãî êîí ñò ðóê òó, à ÿê äåð æàâ íî ãî ðå ãó ëÿ òî ðà ñóñï³ëüíèõ â³äíî ñèí, ùî ìຠõà ðàê òåðí³ âëà ñ-
òè âîñò³, ðè ñè òà îç íà êè çà ëåæ íî â³ä âè òîê³â ôîð ìó âàí íÿ; ñâîºð³äíèõ ïî ñòó ëàò³â – ìî ðàëü íî¿
«íà ñè ÷å íîñò³» ïðà âî âèõ íîðì; ïðà âî âèõ ïðèí öèï³â, ùî á³ëüøå àáî ìåí øå çà ñòî ñî âó þòü ñÿ â ïðà-
âî âî ìó æèòò³ òà ïðà âîâ³é ïîë³òèö³ äåð æà âè, çà ëåæ íî â³ä ñïå öèô³êè äåð æàâ íî ãî, ñóñï³ëüíî ãî òà
ïðà âî âî ãî ðîç âèò êó; ³ âðåøò³ ðåøò, â³ä ôóíêö³é, ÿê³ â³äð³çíÿ þòü ñÿ íå ò³ëüêè çì³ñòî âíè ìè õà ðàê-
òå ðè ñ òè êà ìè, àëå é ôîð ìàëü íîþ ðå àë³çàö³ºþ â ïðî öåñ³ ïðà âî-äåð æà âî òâî ðåí íÿ.
Àíàë³ç òèõ ÷è ³íøèõ îç íàê, ðèñ, âëà ñ òè âî ñ òåé ïðà âà íå ìî æå áó òè âè ÷åðï íèì íå ò³ëüêè â
ìå æàõ îäí³º¿ íà óêî âî¿ ñòàòò³, àëå é â ìå æàõ îê ðå ìî¿ ìî íî ãðàô³¿, öèê ëó ìî íî ãðàô³é, ùî îñ ìèñ ëþ-
þòü ñÿ â÷å íè ìè ³ óñâ³äî ìëþ þòü ñÿ â ïåâ íî ìó ñóñï³ëüñòâ³. Òî ìó íà øà ñïðî áà äîñë³äæåí íÿ òèõ ÷è
³íøèõ õà ðàê òå ðè ñ òèê ïðà âà ìຠíà ìåò³ íå ñò³ëüêè âñå îñÿæ íèé â ê³ëüê³ñíî ìó ðî çóì³íí³ õà ðàê òåð,
ñê³ëüêè ñïðî áó âè î êðå ìè òè ò³ ç íèõ, ùî ìî æóòü ñòà òè â íà ãîä³ äëÿ ðî çóì³ííÿ ñóò íîñò³, ïðè ðî äè,
ôóíêö³îíàëü íî¿ ðîë³ ïðà âà â òî ìó ÷è ³íøî ìó ñóñï³ëüñòâ³, â ïåâ íèõ ïðî ñòî ðî âî-÷à ñî âèõ õà ðàê òå-
ðè ñ òè êàõ.
Ñïèñîêë³òåðàòóðè:
1. ÀëåêñååâÑ.Ñ.Ëè íèÿ ïðà âà / Ñ. Ñ. Àëåê ñå åâ. – Ì.: Ñòà òóò, 2006. – 461 ñ.
2. ÁîñòàíË.Ì. ²ñòîð³ÿ äåð æà âè ³ ïðà âà çà ðóá³æíèõ êðà¿í: [íà â÷àëü íèé ïîñ³áíèê] / Ë. Ì. Áî ñ òàí. – Ê.:
Öåíòð íà â÷àëü íî¿ ë³ò-ðè, 2004. – 672 ñ.
3. ÃåãåëüÃ. Ôè ëî ñî ôèÿ ïðà âà / Ã. Ãå ãåëü / ïåð. ñ íåì.; ðåä. è ñîñò. Ä. À. Êå ðè ìîâ, Â. Ñ. Íåð ñå ñÿíö.
16
Äîêòðèíàëüíåáà÷åííÿïðîáëåìèïðàâîðîçóì³ííÿâñó÷àñíèõóìîâàõ
– Ì.: Ìûñëü, 1990. – 524 ñ.
4. ijÿ ïðà âà: ³íòå ã ðà òèâ íèé àñ ïåêò / [ï³ä ðåä. Í. Ì. Îí³ùåí êî]. – Ê.: Þðè äè÷ íà äóì êà, 2010. – 360 ñ.
5. ÈëüèíÀ.Â. Èç èñ òî ðèè ïðà âà: [ó÷åá íîå ïî ñî áèå] / À. Â. Èëü èí, Ñ. À. Ìî ðî çî âà. – ÑÏá.: Ñïå öè-
àëü íàÿ ëè òå ðà òó ðà, 1996. – 456 ñ.
6. ÊàíòÈ. Îñ íî âû ìå òà ôè çè êè íðàâ ñò âåí íî ñ òè. Êðè òè êà ïðàê òè ÷å ñ êî ãî ðà çó ìà / È. Êàíò. – ÑÏá.:
Íà óêà, 1995. – 528 ñ.
7. ÊåëüçåíÃ. ×è ñ òîå ó÷å íèå î ïðà âå / Ã. Êåëü çåí. – Âûï. 1. – Ì.: ÈÍÈ ÎÍ ÀÍ ÑÑÑÐ, 1987. – 215 ñ.
8. ÊèñòÿêîâñêèéÁ.À.  çà ùè òó ïðà âà (Èí òåë ëè ãåí öèÿ è ïðà âî ñî çíà íèå) / Á. À. Êè ñ òÿ êîâ ñêèé //
Âåõè. Èç ãëó áè íû. – Ì.: Ïðàâ äà, 1991. – Ñ. 122-149.
9. ÊîçëîâñüêèéÀ.À. Ãíî ñå î ëîã³÷í³ ïðèí öè ïè ïðà âà / À. À. Êîç ëîâñü êèé // Ïðî áëå ìè ô³ëî ñîô³¿ ïðà âà.
– 2005. – Ò. ²²². – ¹ 1-2. – Ñ. 32-44.
10. ËèâøèöÐ.Ç. Òå î ðèÿ ïðà âà: [ó÷åá íèê] / Ð. Ç. Ëèâ øèö. – [2-å èçä.]. – Ì.: ÁÅÊ, 2001. – 234 ñ.
11. ÌàêñèìîâÑ.È. Ïðà âî âàÿ ðå àëü íîñòü: îïûò ôè ëî ñîô ñêî ãî îñ ìûñ ëå íèÿ / Ñ. È. Ìàê ñè ìîâ. – Õ.:
Ïðà âî, 2002. – 328 ñ.
12. Ìàòåð³àëè ì³æíà ðîä íî ãî ñèì ïîç³óìà «Ïðà âî ðî çóì³ííÿ: ïè òàí íÿ òå îð³¿, ïðà âî âî¿ ïîë³òè êè òà þðè-
äè÷ íî¿ ïðàê òè êè» (27-28 òðàâ íÿ 2010 ð., ì. Õàðê³â).
13. ̳æíàðîäíàíà óêî âî-ïðàê òè÷ íà êîí ôå ðåíö³ÿ «Ïðèí öèï âåð õî âåí ñò âà ïðà âà, çà êîíí³ñòü ³ ïðî áëå ìè
ïðà âî ðî çóì³ííÿ» (²íñòè òóò äåð æà âè ³ ïðà âà ³ì. Â. Ì. Êî ðåöü êî ãî ÍÀÍ Óê ðà¿íè, 18 òðàâ íÿ 2010 ð.).
14. ÌóõàåâÐ.Ò. Òå î ðèÿ ãî ñó äàð ñò âà è ïðà âà / Ð. Ò. Ìó õà åâ. – Ì.: Þíè òè-Äà íà, 2005. – 544 ñ.
15. Îí³ùåíêîÍ.Ì. Ïðî áëå ìè åôåê òèâ íîñò³ çà êî íî äàâ ñò âà: ñó ÷àñ íà äî ê ò ðè íà òà ïî òðå áè ïðàê òè êè /
Í. Ì. Îí³ùåí êî // Ñó äî âà àïå ëÿö³ÿ. – 2006. – ¹ 2 (3). – Ñ. 10-15.
16. Îí³ùåíêîÍ.Ì. ²íñòè òóò þðè äè÷ íî¿ â³äïîâ³äàëü íîñò³ ó äå ìî êðà òè÷ íèõ ïðà âî âèõ ñè ñ òå ìàõ / Í. Ì.
Îí³ùåí êî, Ò. ². Òà ðà õî íè÷, Í. Ì. Ïàð õî ìåí êî, Ë. Î. Ìà êà ðåí êî. – Ê.: Þðè äè÷ íà äóì êà, 2009. – 216 ñ.
17. ÏåòðàæèöêèéË.È. Òå î ðèÿ ïðà âà è ãî ñó äàð ñò âà â ñâÿ çè ñ òå î ðè åé íðàâ ñò âåí íî ñ òè / Ë. È. Ïå ò ðà-
æèö êèé. – ÑÏá.: Èç äà òåëü ñò âî «Ëàíü», 2000. – 608 ñ.
18. Ðàá³íîâè÷Ï. Çà ãàëü íî ñîö³àëü íà («ïðè ðîä íà») ïðà âî âà ñè ñ òå ìà: ïî íÿò òÿ ³ ñòðóê òó ðà / Ï. Ðàá³íî âè÷
// ³ñíèê Àêà äå쳿 ïðà âî âèõ íà óê Óê ðà¿íè. – 2008. – ¹ 4 (55). – Ñ. 3-13.
19. Ñèêîôàíòû â Àôè íàõ â ïå ðè îä ðàç âè òèÿ äå ìî êðà òèè ìíî ãî ÷èñ ëåí íûé êëàññ ïðî ôåñ ñè î íàëü íûõ
êëå âåò íè êîâ // Èë ëþ ñ ò ðè ðî âàí íûé ýí öèê ëî ïå äè ÷å ñ êèé ñëî âàðü Ô. À. Áðîê ãà ó çà è È. À. Åô ðî íà. – Ì.:
Ýêñ ìî, 2008. – 288 ñ.
20. Ò³ìóø².Ñ. ²íòå ã ðàëü íèé ïî ãëÿä íà ïðà âî / ². Ñ. Ò³ìóø. – Ê.: Àò³êà, 2009. – 294 ñ.
21. Öèïïåë³óñÐ. Ô³ëî ñîô³ÿ ïðà âà / Ð. Öèï ïåë³óñ / [ª. Ì. Ïðè ÷åï³é (ïåð. ç í³ì.)]. – Ê.: Òàí äåì, 2000. –
300 ñ.
22. ×åðíèëîâñêèéÇ.Ì. Õðå ñ òî ìà òèÿ ïî âñå îá ùåé èñ òî ðèè ãî ñó äàð ñò âà è ïðà âà / Ç. Ì. ×åð íè ëîâ-
ñêèé. – Ì.: Ôèð ìà Ãàð äà ðè êà, 1996. – 413 ñ.
23. Øåðøåíåâè÷Ã.Ô. Îá ùàÿ òå î ðèÿ ïðà âà: [ó÷åá. ïî ñîá.] / Ã. Ô. Øåð øå íå âè÷. – Ì.: Èçä-âî «Þðè-
äè ÷å ñ êèé êîë ëåäæ ÌÃÓ», 1995. – Ò. 2. – 624 ñ.
Îí³ùåíêîÍ.Ì. Ñó÷àñíåïðàâîðîçóì³ííÿ(åâîëþö³ÿòåðì³íî-ïîíÿòòÿ«ïðàâî»òà«ïðàâà»ÿêÿâèùà
ñîö³àëüíî¿ä³éñíîñò³)
 ñòàòò³ äîñë³äæå íî ñóòí³ñòü, ïðè ðî äó, ôîð ìó âàí íÿ òà ðîç âè òîê ³íñòè òóò³â äå ìî êðà òè÷ íî ãî ïðà âà,
ïå ðåä áà ÷å íî äåê³ëüêà ï³äõîä³â (ïðî ñòî ðî âî-÷à ñîâ³ âèì³ðè, ôîð ìè âè ðà çó, âè òî êè ïðà âà, ïðèí öè ïè ïðà âà,
ôóíêö³¿ ïðà âà) äî ðî çóì³ííÿ ïðà âà ÿê ÿâè ùà ñîö³àëü íî¿ ä³éñíîñò³.
Êëþ÷îâ³ñëîâà: ïðà âî, äå ìî êðà òè÷ íå ïðà âî, ïðà âî ðî çóì³ííÿ, ïî ñòó ëà òè ïðà âà, ïðèí öè ïè ïðà âà, ôóíêö³¿
ïðà âà, âè òî êè ïðà âà.
ÎíèùåíêîÍ.Í.Ñîâðåìåííîåïðàâîïîíèìàíèå(ýâîëþöèÿòåðìèíî-ïîíÿòèÿ«ïðàâî»è«ïðàâà»êàê
ÿâëåíèÿñîöèàëüíîéäåéñòâèòåëüíîñòè)
 ñòà òüå èñ ñëå äî âà íà ñóù íîñòü, ïðè ðî äà, ôîð ìè ðî âà íèå è ðàç âè òèå èí ñòè òó òîâ äå ìî êðà òè ÷å ñ êî ãî ïðà-
âà, ïðå äó ñ ìî ò ðå íî íå ñêîëü êî ïîä õî äîâ (ïðî ñò ðàí ñò âåí íî-âðå ìåí íûå èç ìå ðå íèÿ, ôîð ìû âû ðà æå íèÿ, èñ òî êè
ïðà âà, ïðèí öè ïû ïðà âà, ôóíê öèè ïðà âà) ê ïî íè ìà íèþ ïðà âà êàê ÿâ ëå íèÿ ñî öè àëü íîé äåé ñò âè òåëü íî ñ òè.
Êëþ÷åâûåñëîâà: ïðà âî, äå ìî êðà òè ÷å ñ êîå ïðà âî, ïðà âî ïî íè ìà íèå, ïî ñòó ëà òû ïðà âà, ïðèí öè ïû ïðà âà,
ôóíê öèè ïðà âà, èñ òî êè ïðà âà.
OnishchenkoN.Contemporary legalunderstanding(evolutionof terminology, theterm«right»and
«right»asthephenomenaofsocialreality)
In the article researched essence, nature, formation and development of democratic institutions of law,
provided several approaches (spatial and temporal dimensions, forms of expression, the sources of law, principles
of law, functions of law) to legal understanding as a phenomenon of social reality.
Keywords:law, democratic rights, comprehension, basic tenets of law, principles of law, functions of law,
sources of law.
Îí³ùåíêîÍ.Ì.Ñó÷àñíåïðàâîðîçóì³ííÿ(åâîëþö³ÿòåðì³íî-ïîíÿòòÿ«ïðàâî»òà«ïðàâà»ÿê…
17
ÄÎÊÒÐÈÍÀËÜÍÅ ÁÀ×ÅÍÍß ÏÐÎÁËÅÌÈ ÏÐÀÂÎÐÎÇÓ̲ÍÍß Â ÑÓ×ÀÑÍÈÕ ÓÌÎÂÀÕ
ÑÓ×ÀÑÍÅ ÏÐÀÂÎÐÎÇÓ̲ÍÍß (ÅÂÎËÞÖ²ß ÒÅÐ̲ÍÎ-ÏÎÍßÒÒß «ÏÐÀÂλ ÒÀ «ÏÐÀÂÀ» ßÊ ßÂÈÙÀ ÑÎÖ²ÀËÜÍί IJÉÑÍÎÑÒ²)
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-62876 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0113 |
| language | Ukrainian |
| last_indexed | 2025-12-07T17:17:30Z |
| publishDate | 2011 |
| publisher | Інститут держави і права ім. В.М. Корецького НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Оніщенко, Н.М. 2014-05-27T16:31:09Z 2014-05-27T16:31:09Z 2011 Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) / Н.М. Оніщенко // Альманах права. — 2011. — Вип. 2. — С. 12-17. — Бібліогр.: 23 назв. — укр. XXXX-0113 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/62876 340.1 В статті досліджено сутність, природу, формування та розвиток інститутів демократичного права,передбачено декілька підходів (просторово-часові виміри, форми виразу, витоки права, принципи права,функції права) до розуміння права як явища соціальної дійсності. В статье исследована сущность, природа, формирование и развитие институтов демократического права, предусмотрено несколько подходов (пространственно-временные измерения, формы выражения, истоки права, принципы права, функции права) к пониманию права как явления социальной действительности. In the article researched essence, nature, formation and development of democratic institutions of law, provided several approaches (spatial and temporal dimensions, forms of expression, the sources of law, principles of law, functions of law) to legal understanding as a phenomenon of social reality. uk Інститут держави і права ім. В.М. Корецького НАН України Альманах права Доктринальне бачення проблеми праворозуміння в сучасних умовах Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) Современное правопонимание(эволюция термино-понятия «право» и «права» как явления социальной действительности) Contemporary legal understanding (evolution of terminology, the term «right» and «right» as the phenomena of social reality) Article published earlier |
| spellingShingle | Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) Оніщенко, Н.М. Доктринальне бачення проблеми праворозуміння в сучасних умовах |
| title | Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) |
| title_alt | Современное правопонимание(эволюция термино-понятия «право» и «права» как явления социальной действительности) Contemporary legal understanding (evolution of terminology, the term «right» and «right» as the phenomena of social reality) |
| title_full | Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) |
| title_fullStr | Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) |
| title_full_unstemmed | Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) |
| title_short | Сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) |
| title_sort | сучасне праворозуміння (еволюція терміно-поняття «право» та «права» як явища соціальної дійсності) |
| topic | Доктринальне бачення проблеми праворозуміння в сучасних умовах |
| topic_facet | Доктринальне бачення проблеми праворозуміння в сучасних умовах |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/62876 |
| work_keys_str_mv | AT oníŝenkonm sučasnepravorozumínnâevolûcíâtermínoponâttâpravotapravaâkâviŝasocíalʹnoídíisností AT oníŝenkonm sovremennoepravoponimanieévolûciâterminoponâtiâpravoipravakakâvleniâsocialʹnoideistvitelʹnosti AT oníŝenkonm contemporarylegalunderstandingevolutionofterminologythetermrightandrightasthephenomenaofsocialreality |