Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году
Saved in:
| Published in: | Україна в Центрально-Східній Європі |
|---|---|
| Date: | 2005 |
| Main Author: | |
| Format: | Article |
| Language: | Russian |
| Published: |
Інститут історії України НАН України
2005
|
| Subjects: | |
| Online Access: | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63008 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| Journal Title: | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| Cite this: | Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году / Г. Шандор // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 243-262. — Бібліогр.: 33 назв. — рос. |
Institution
Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine| _version_ | 1860060926227513344 |
|---|---|
| author | Шандор, Г. |
| author_facet | Шандор, Г. |
| citation_txt | Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году / Г. Шандор // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 243-262. — Бібліогр.: 33 назв. — рос. |
| collection | DSpace DC |
| container_title | Україна в Центрально-Східній Європі |
| first_indexed | 2025-12-07T17:04:11Z |
| format | Article |
| fulltext |
Øàíäîð Ãåáåè
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß ÌÅÆÄÓ
ÒÐÀÍÑÈËÜÂÀÍÑÊÈÌ ÊÍßÆÅÑÒÂÎÌ È
ÇÀÏÎÐÎÆÑÊÈÌ ÂÎÉÑÊÎÌ Â 1648 ÃÎÄÓ
Â
ñâî åé íå áîëü øîé ñòàòüå íàì õî òå ëîñü áû îá ðà òèòü
âíè ìà íèå íà òó ðîëü, êî òî ðóþ èã ðà ëî Òðàí ñèëü âàí -
ñêîå êíÿ æåñ òâî â ñëîæ íîé ìåæ äó íà ðîä íîé ñè òó à öèè
ñå ðå äè íû ÕV²² â., ïî òîé ïðè ÷è íå, ÷òî óïî ìÿ íó òàÿ ïðî áëå ìà òè êà
êàê â ïî ëüñêîé, òàê è ðóñ ñêîé è óêðà èí ñêîé èñ òî ðè îã ðà ôè ÿõ áûëà
çà òðî íó òà ëèøü ÷àñ òè÷ íî. Òðàí ñèëü âàí ñêîå êíÿ æåñ òâî, ïî ñóòè
äåëà, ëèøü äâàæ äû, â 1648 è 1657 ãã., ïî ëó ÷è ëî âîç ìîæ íîñòü áî ëåå
ðåëü åô íî âû ÿ âèòü ñåáÿ íà ìåæ äó íà ðîä íîé àðå íå, ïû òà ÿñü ïî ëó -
÷èòü (çà âî å âàòü) ïî ëüñêóþ êî ðî íó.  ýòè ãîäû òðàíñ èëüâà íñêèå
êíÿçüÿ óñòà íî âè ëè âåñü ìà òåñ íûå äèï ëî ìà òè ÷åñ êèå ñâÿ çè ñ Çà ïî -
ðîæ ñêèì Âîé ñêîì.
Îäíîé èç êðà å ó ãîëü íûõ îñíîâ ìíî ãî ðàç óïî ìè íà å ìîé ñâî -
áî äû Ðå÷è Ïîñ ïî ëè òîé âû ñòó ïà ëî ñâî áîä íîå èç áðà íèå êî ðî ëÿ,
ñòàâ øåå ëå òîì 1648 ãîäà íà ñòîëü êî æå àê òó àëü íûì, êàê è íîð ìà -
ëè çà öèÿ îò íî øå íèé ñ Óêðà è íîé. Íà òðîí ïðà âèâ øå ãî 16 ëåò è
óìåð øå ãî â âîç ðàñ òå 56 ëåò Âëà äèñ ëà âà IV (1632–1648), êî òî ðûé
íî ñèë òè òóë ïî ëüñêî-øâåä ñêî ãî êî ðî ëÿ, 10 ìàÿ ïðå òåí äî âà ëè äâà
åãî áðà òà: ßí Êà çè ìèð è Êàðë Ôåð äè íàíä. Áûëè øàí ñû è ó Ôè ëèï -
ïà Âèëü ãåëü ìà, íîé áó ðãñêî ãî ãåð öî ãà, ìóæà äî ÷å ðè Ñè ãèç ìóí -
äà III, è «Ëå î ïîëü äà èç àâñòðèé ñêî ãî äîìà». Â ìå ìó à ðàõ ñî âåò íè êà
òðàíñ èëüâà íñêî ãî êíÿ çÿ ßíî øà Êå ìå íÿ (János Kemény) â êà ÷åñ òâå
ïðå òå äåí òîâ íà ïðå ñòîë ôè ãó ðè ðó þò òàê æå «ñàì ðèì ñêèé èì ïå ðà -
òîð», «ìîñ êîâ ñêèé öàðü, øâåä ñêèé êî ðîëü», «áðàí äåí áóð æåö», è
«óãî âà ðè âà þò òàê æå è íà øå ãî êíÿ çÿ» ĸðäÿ I Ðà êî öè (György I.
Rákóczi)1. Âî ãëà âå ñòî ðîí íè êîâ Ðà êî öè â Ïîëü øå ñòî ÿë êíÿçü
ßíóø Ðàä çè âèëë, êî òî ðûé îá ú å äè íÿë äèñ ñè äåí òîâ (ëþ òå ðàí, óíè -
òà ðè åâ). Ýòó êàí äè äà òó ðó ïîä äåð æè âà ëî è ìíî ãî ïðåä ñòà âè òå ëåé
«ãðå ÷åñ êîé âåðû»2. ßíîø Êå ìåíü ïðè ÷èñ ëÿë ê íå ïîñ ðå äñòâåí íûì
ñòî ðîí íè êàì äàæå ñàìî êî çà ÷åñ òâî, ïî ñêîëü êó «îíî ê Ðàä çè âèë ëó
Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 5, 2005 243
áûëî âåñü ìà ñêëîí íî»3. Ñâÿ çàí íûå ñ ïî ëüñêèì êî ðî ëå âñòâîì
óñòðåì ëå íèÿ è ïðåä ñòàâ ëå íèÿ òðàíñ èëüâà íñêî ãî êíÿ çÿ ĸðäÿ I Ðà -
êî öè îñâå ùå íû âåí ãåð ñêèì èñ òî ðè êîì Èìðå Ëó êè íè ÷åì (Imre Lu -
ki nich) â åãî ïðå êðàñ íî íà ïè ñàí íîé è èç äàí íîé â íà ÷à ëå ÕÕ âå êà
ìî íîã ðà ôèè, îäíà êî èç-çà íå äîñ òà òî÷ íî ãî êî ëè ÷åñ òâà äàí íûõ îí
íå óâÿ çàë ýòè ïëà íû ñ èç ìå íå íè ÿ ìè, ïðî èñ øåä øè ìè íà Óêðà è íå4.
Ìûñëü î ïî ëüñêîé êî ðî íå ñî âðå ìåí Ñòå ôà íà Áà òî ðèÿ, ïîëü -
ñêî ãî êî ðî ëÿ èç Òðàí ñèëü âà íèè, íå áûëà íî âûì ÿâ ëå íè åì â òðàí -
ñèëü âàíñêîé ïî ëè òè êå, íî øàãè, ïðåä ïðè íÿ òûå â ñå ðå äè íå ÕV²² â.
äëÿ äîñ òè æå íèÿ ýòî ãî, — ïî ñðàâ íå íèþ ñ áî ëåå ðàí íè ìè — áûëè
àá ñî ëþò íî íî âû ìè è íå ïðè âû÷ íû ìè. Ìû ìî æåì áûòü óâå ðå íû,
÷òî íà ñòî ÿ ùàÿ ðîëü Ðàä çè âèë ëà è äèñ ñè äåí òîâ â êà òî ëè ÷åñ êîì ãî -
ñó äà ðñòâå íå ââî äè ëà â çà áëóæ äå íèå òðàíñ èëüâà íñêèõ ïî ëè òè êîâ,
íî îíè íå ìîã ëè îò êà çàòü ñÿ îò ýòèõ ñâÿ çåé, âåäü èìåí íî ïî ñðå ä -
ñòâîì èõ îíè ìîã ëè âû é òè íà êî çà ÷åñ òâî, êî òî ðîå èã ðà ëî êëþ ÷å -
âóþ ðîëü â àí òè òó ðåö êèõ ïëà íàõ ïî êîé íî ãî ïî ëüñêî ãî êî ðî ëÿ
Âëàäèñ ëà âà IV, òî åñòü, óñòà íî âèòü êîí òàê òû ñ òåì Çà ïî ðîæ ñêèì
Âîéñ êîì, êî òî ðîå â 1648 ã. ïðè ÷è íè ëî ÷ó âñòâè òåëü íûå ïî òå ðè
Ðå÷è Ïîñ ïî ëè òîé.
Îäíà êî âåñ òè èç Ïðèä íåï ðîâüÿ îñíî âà òåëü íî ïå ðå ìå øà ëè
çà áîò ëè âî âû ñòðî åí íûå ïî ëè òè ÷åñ êèå êîì áè íà öèè — âåäü Çà ïî -
ðîæ ñêîå Âîé ñêî âñòó ïè ëî â ñîþç ñ áó äó ùèì âðà ãîì, ñ òà òà ðà ìè.
Ñ êà êîé öåëüþ? Âñòàë âîï ðîñ: íå ïî ìå øà åò ëè êî çàö êî-òà òàð ñêîå
ñî òðóä íè ÷åñ òâî àí òè òó ðåö êîé âîé íå? Ïîä ãî òîâ êà Òðàí ñèëü âà íèè
ê âîé íå áûëà íà ïðàñ íà? Ìîæ íî ëè âîñ ïîëü çî âàòü ñÿ âîåííûìè
óñïåõàìè êîçà÷åñòâà â áîðüáå çà ïîëüñêèé òðîí?
Êíÿçü ĸðäü I Ðà êî öè äëÿ òîãî, ÷òî áû ïî ëó ÷èòü óñïî êà è âà -
þ ùèå îò âå òû íà âîë íó þ ùèå åãî è âëè ÿ þ ùèå íà íà ïðàâ ëå íèå ïî -
ëè òè êè Òðàí ñèëü âà íèè âîï ðî ñû, 3 èþíÿ 1648 ãîäà îò ïðà âèë èç
Ìó êà ÷å âî ê êî çà êàì ÷å ëî âå êà ïî èìå íè Ïàë Áåí ÷åð (Pál Bencser ®
Pál Bender) ïî íà ïðàâ ëå íèþ Ñêî ëå — Ñòðèé — Äíåñòð — Áàð, «âî
âëà äå íèÿ ãåò ìà íà». Ñîã ëàñ íî åãî óêà çà íèþ, íàäî áûëî ïðî çîí äè -
ðî âàòü ñóòü êîçàö êî-òà òàð ñêèõ îò íî øå íèé: «åñòü ëè êîð ðåñ ïîí -
äåí öèÿ ñ êîë ÷àí íè êà ìè» ó Âîé ñêà, íà êà êèõ óñëî âè ÿõ áûëî ñî ãëà -
øå íèå, çà êðåï ëå íî ëè îíî ïèñü ìåí íî? Èíòå ðåñ íî îò ìå òèòü, ÷òî
êíÿçü íà çâàë äâà òà êèõ ëèöà, êî òî ðûå ìî ãóò ñïî ñî áñòâî âàòü óñïå -
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
244
õó ïîñîëüñòâà. Îäèí èç íèõ — ñëó æà ùèé ó ãåò ìà íà «çíà êî ìûé ïî
èìå íè ĸðäü Ðàö» (Gyorgy Rácz), êîòî ðûé «áûë ïëå íåí êîë ÷àí íè -
êà ìè» è îò òó äà ïî ïàë ê êî çà êàì, à äðó ãîé — «âèöå-ëåé òå íàíò ïî
èìå íè êà ïè òàí Äþ ðè öà» (Gyuricza), ìíî ãî ðàç áû âàâ øèé â Êðû ìó5.
Ê ñî æà ëå íèþ, èç-çà îò ñó òñòâèÿ äàí íûõ ìû íå ìî æåì ãî âî -
ðèòü çäåñü î ïîä ðîá íîñ òÿõ èç âåñ òíûõ íàì ñà ìûõ ðàí íèõ êî çàö êî-
òðàíñ èëüâà íñêèõ îò íî øå íèé. Îäíà êî ìû çíà åì, ÷òî äþ ëà ôå õåð -
âàð ñêèé (Gyulaféhervár = Àëáà Þëèÿ) äâîð ñåðü åç íî ïðè ñòó ïèë ê
óãëóá ëå íèþ íà ÷à òûõ îò íî øå íèé. Ñûí ñòà ðî ãî êíÿ çÿ, ìî ëî äîé
ĸðäü II Ðà êî öè â ñåí òÿá ðå 1648 ãîäà îò ïðà âèë ñâî å ãî ïî ñëà Ìèê -
ëî øà Øå áå øè (Miklós Sebesi) ÷å ðåç Ìîë äà âèþ ê êî çà êàì. Èñõî äÿ
èç âû íóæ äåí íîñ òè èç áðà íèÿ ýòî ãî ìàð øðó òà, ìîë äàâ ñêî ãî âî å âî -
äó Âà ñè ëèÿ Ëó ïó ëà â íå êî òî ðîé ñòå ïå íè òàê æå ïî ñâÿ òè ëè â ïëà íû
Òðàí ñèëü âà íèè. Þíûé Ðà êî öè îá ðà òèë ñÿ ê âî å âî äå ñ ïðî ñüáîé
«äàòü ñâî å ãî ÷å ëî âå êà íà øå ìó ÷å ëî âå êó, ÷òî áû íàø ÷å ëî âåê âåñü -
ìà â áîëü øîé òàé íå òîæå ïî øåë â ëà ãåðü êî çà êîâ, òóäà, ãäå íà õî -
äèò ñÿ èõ ãëàâ íûé ãåò ìàí», ÷òî áû îíè ïðè íåñ ëè òî÷ íûå èç âåñ òèÿ â
Òðàí ñèëü âà íèþ è Ìîë äà âèþ. Êíÿ çþ íå îá õî äè ìî âñòó ïèòü â îò íî -
øå íèÿ ñ êî çàö êèì ãåò ìà íîì, ïîä ÷åð êè âàë íà ñëåä íèê êíÿ æåñ êî ãî
ïðå ñòî ëà, ïî òî ìó ÷òî «îá è æåí íûå êàê âî âíåø íèõ ñâî áî äàõ, òàê è
â âåðå (ïî ëüñêèå. — Àâò.) ñî ñëî âèÿ» îá ðà òè ëèñü çà ïî ìîùüþ ê
Òðàí ñèëü âà íèè, à òàê æå è ïî òî ìó, ÷òî áû êî çàö êèé ãåò ìàí ñî ãëà -
ñèë ñÿ ñ «íå ïà ïè ñòñêè ìè» ñî ñëî âè ÿ ìè è ñî âìåñ òíû ìè óñè ëè ÿ ìè
âîñ ñòà íî âèë «ïî ïðàí íûå ñâî áî äû». Âîç ìîæ íîñòü äëÿ îá ú å äè íå -
íèÿ ñèë åñòü, âåäü «äå éñòâó þò îíè èç îäè íà êî âûõ ïî áóæ äå -
íèé», — äå ëà åò âû âîä îá îá ùíîñ òè ðå ëè ãè îç íûõ èí òå ðå ñîâ äèñ ñè -
äåí òîâ (Ðàä çè âèëë) è êî çà êîâ ìî ëî äîé ĸðäü Ðà êî öè6.
Ìûñëü î òîì, ÷òî áû ñî áðàòü äèñ ñè äåí òîâ è êî çà êîâ â îä íîì
ëà ãå ðå è ñ èõ ïî ìîùüþ ìëàä øå ãî ñûíà êíÿ çÿ, Æèã ìîí äà Ðà êî öè
(Zsigmond Rákóczi), ïîñà äèòü íà ïî ëüñêèé òðîí, êà çà ëàñü â îêðó -
æå íèè êíÿ çÿ ðå àëü íîé. À ïðè âëå ÷å íèå íà ñâîþ ñòî ðî íó Ìîë äà âèè
ïðåä ñòàâ ëÿ ëîñü âîç ìîæ íûì èç-çà ðî äñòâåí íûõ îò íî øå íèé Ëó ïó -
ëà è Ðàä çè âèë ëà (òåñòü-çÿòü).
Ìèê ëî øó Øå áå øè íå îá õî äè ìî áûëî óâå ðèòü Õìåëü íèö êî -
ãî â òîì, ÷òî êíÿçü Òðàí ñèëü âà íèè — «ïîä ëèí íûé äîá ðî æå ëà -
òåëü» êî çà ÷åñ òâà è îõîò íî ïðè ìåò ïî ñëîâ Õìåëü íèö êî ãî ïðè ñâî -
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß
245
åì äâî ðå. Â ïîä òâåð æäå íèå ýòî ãî íà ìå ðå íèÿ ïî ñëó ñëå äî âà ëî ðàñ -
ñêà çàòü î ñòðàø íîé êëÿò âå ïà ïèñ òîâ: «…îíè ñ êîð íÿ ìè ñòðå ìÿòü ñÿ
âû ðâàòü èõ (êî çà êîâ)», òàê êàê êñåí äçû âñå ðàâ íî äà äóò èì îò ïó ùå -
íèå âñåõ ãðå õîâ. Ïî ý òî ìó íàäî áûòü ñ íå êà òî ëè êà ìè, âåäü îíè íå
ÿâ ëÿ þò ñÿ âðà ãà ìè êî çà êàì. È íà êî íåö, «èì íå âî âðåä, à íà ïî ëüçó»
òðàíñ èëüâà íñêèé êíÿçü õî òåë áû çíàòü è òî, ñ êà êèì îò âå òîì êî çà -
êè îò ïðà âè ëè íà çàä ïî ñëîâ Ðå÷è Ïîñ ïî ëè òîé «è êà êèå îá ÿ çà ò åëü -
ñòâà åñòü ñ òà òà ðà ìè»? Îñòà íóòü ñÿ ëè òà òà ðû ñ êî çà êà ìè, íå ñìîò ðÿ
íà çà ïðå ùà þ ùèé ïðè êàç Ïîð òû7?
Ëè íèþ Ðàä çè âèë ëà, òîã äà åùå íà è áî ëåå âàæ íóþ, äåð æàë
ïîä ñâî èì êîí òðî ëåì ñàì êíÿçü. Ïî ðó ÷å íèå, äàí íîå ïî ñëó Ïàëó
ø÷ó (Pál Göcs), ïðåä ïè ñû âà ëî òîìó ïî ñå òèòü ëè òîâ ñêî ãî êíÿ çÿ è
êàëü âè íèñ òà Åæè Íå ìè ðè ÷à è, â çà âè ñè ìîñ òè îò óñëî âèé, âñòðå -
òèòü ñÿ ñ Àäàìîì Êè ñå ëåì è ãåò ìà íîì êî çà êîâ. Ñóòü ïî ñ îëüñòâà
ĸðäÿ I Ðà êî öè â Ëèò âó ìîæ íî ñêîí öåí òðè ðî âàòü â äâóõ ïóí êòàõ:
1. êíÿçü äîë æåí «â äàëü íåé øåì ñïî ñî áñòâî âàòü», òî åñòü, è â
äàëü íåé øåì ïîä äåð æè âàòü ïðå òåí çèè Æèã ìîí äà Ðà êî öè íà ïî ëü -
ñêèé òðîí è äå éñòâî âàòü â èíòåðåñàõ ýòîãî;
2. êíÿçü îá å ùàë ïî ñëàòü äåíü ãè äëÿ âåð áîâ êè âîé ñêà, ÷òî áû
ïàð òèÿ Ðà êî öè â ñëó ÷àå íå îá õî äè ìîñ òè ìîã ëà âû ñòà âèòü îïðå äå -
ëåí íóþ ñèëó. Íå ìè ðè ÷à ïðî ñè ëè î ïî ñðåä íè ÷åñ òâå, è ÷å ðåç íåãî
îá å ùà ëè Êè ñå ëþ «ïî ðÿ äî÷ íûå» ïîä àð êè. Ìà òå ðè àëü íîå îá åñ ïå -
÷å íèå ïîä äåð æêè êî çà êîâ áðàë íà ñåáÿ òàê æå «Ñòà ðûé» êíÿçü8
(òðàíñ èëüâà íñêîå ïèñü ìî, àä ðå ñî âàí íîå êî çà êàì, ïî âñåé âå ðî ÿò -
íîñ òè, ïðè áû ëî â ëà ãåðü Õìåëü íèö êî ãî ïî ñëå ïðî äîë æàâ øå ãî ñÿ
íå äå ëþ ñðà æå íèÿ ïîä Ïè ëÿâ öà ìè9).
Îãðîì íîå ñðà æå íèå, cîñ òî ÿâ øå å ñÿ ìåæ äó ðå êîé Ïè ëÿâ êà è
Ñòà ðûì Êîí ñòàí òè íî âûì 13 (23) ñåí òÿá ðÿ 1648 ãîäà (100 òû ñÿ÷
êî çà êîâ, òà òàð è ïðè áëè çè òåëü íî ñòîëü êî æå ïî ëÿ êîâ), çà êîí ÷è -
ëîñü ïî ñòûä íûì ïî ðà æå íè åì Ðå÷è Ïîñ ïî ëè òîé. Îäèí èç ïî ëÿ -
êîâ — ó÷àñ òíè êîâ ñðà æå íèÿ ïðè ÷è íîé ïî ðà æå íèÿ ñ÷è òàë èñ êëþ -
÷è òåëü íî òðóñ ëè âîå, ïðåä à òå ëüñêîå ïî âå äå íèå âå ëè êî ãî ãåò ìà íà
Çàñ ëàâ ñêî ãî, êî òî ðûé, áðî ñèâ âîé ñêà, ïåð âûì áå æàë ñ ïîëÿ áîÿ10.
Çàñ ëàâ ñêèé, ñòðå ìÿñü îïðàâ äàòü ñåáÿ è ïå ðå ëî æèòü îò âå òñòâåí -
íîñòü íà äðó ãèõ, çà ùè ùàë ñÿ â ñå íà òå ñëå äó þ ùèì îá ðà çîì: «…íàñ
ïî ñòûä íî ïîä âå ëî ïðî êëÿ òîå òùåñ ëà âèå, òàê êàê êàæ äûé ñî ëäàò
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
246
õî òåë áûòü ðîò ìèñ òðîì, ðîò ìèñòð — ïî ëêîâ íè êîì, à ïî ëêîâ -
íèê — ãåò ìà íîì»11. Êî çà êè çà õâà òè ëè 100 òû ñÿ÷ òå ëåã ñ ïðî äî -
âîëü ñòâè åì, ïî ðî õîì, àì ìó íè öè åé è ãîñ ïîä ñêèì èìó ùåñ òâîì,
äà ëåå 80 ïó øåê, ìíî æåñ òâî ðó æåé è õî ëîä íî ãî îðó æèÿ. Äàæå ãåò -
ìàí ñêàÿ áó ëà âà ñòà ëà âî åí íûì òðî ôå åì. Ïî ëüñêèå ïî òå ðè ñî ñòà -
âè ëè áî ëåå 7 ìèë ëè î íîâ, ïîä âåë èòî ãè ðÿ äî âîé ñî ëäàò, íî ïî çîð —
òû ñÿ ÷à ìèë ëè î íîâ, âåäü ïîä õî ðî øèì êî ìàí äî âà íè åì ìîã ëà áû
ðî äèòü ñÿ ñ÷àñ òëè âàÿ ïî áå äà12.
Ïåð âûå 9 ìå ñÿ öåâ 1648 ãîäà ïðè âå ëè ê îãðîì íûì èç ìå íå íè -
ÿì â æèç íè Óêðà è íû. Ïîò ðå áî âà ëîñü âñå ãî òðè ÷åò âåð òè ãîäà, ÷òî -
áû ñòî ëåò íÿÿ ñâÿçü Ïîëü øè è Óêðà è íû ïðå ðâà ëàñü. Êî çà ÷åñ òâî, äî
1648 ãîäà âåä øåå ñìåð òåëü íóþ áîðü áó çà ñó ùåñ òâî âà íèå òî ïðî -
òèâ ïî ëüñêèõ ôå î äà ëîâ, òî ïðî òèâ ãðà áè òå ëüñêèõ íà áå ãîâ òà òàð, â
òðåõ çíà ÷è òåëü íûõ ñðà æå íè ÿõ óíè÷ òî æè ëî âî åí íóþ ñèëó Ðå÷è
Ïîñ ïî ëè òîé, ñêîí öåí òðè ðî âàí íóþ íà óêðà èí ñêèõ ðó áå æàõ. Îäíîé
èç ïðè ÷èí ýòèõ óñïå õîâ, íå ñîì íåí íî, áûë êî çàö êî-òà òàð ñêèé
ñîþç, îäíà êî ìàñ ñî âîå îêî çà ÷è âà íèå è ïðè ñî å äè íå íèå ê êî çàö êî -
ìó âîé ñêó íà ñå ëå íèÿ Áå ëî ðóñ ñèè, Âî ëû íè, Ïîäîëèè òàêæå óãðî -
æà ëî íàõîäÿùåéñÿ ïî-ïðåæíåìó â ñîñòîÿíèè èíòåððåãíóìà (áåç
êîðîëÿ) Ðå÷è Ïîñïîëèòîé.
Õìåëü íèö êèé ìàê ñè ìàëü íî èñ ïîëü çî âàë âû ãî äû ïî áåä, ðàñ -
øè ðèë äèï ëî ìà òè ÷åñ êîå ïîëå äå ÿ òåëü íîñ òè. Åãî ïî ñëû ïî áû âà ëè
â Êîí ñòàí òè íî ïî ëå è â ßññàõ. Îí óñè ëèë ñîþç Êðûì — Çà ïî ðîæ -
ñêîå Âîé ñêî âî åí íîé ìîùüþ Ïîð òû, îá å ùàâ ñóë òà íó çà ïî ìîùü
çíà ÷è òåëü íûå òåð ðè òî ðèè Ïî ëüñêî ãî Êî ðî ëå âñòâà «îò Äó íàÿ äî
Ëþá ëè íà». Ïî åãî ïðåä ñòàâ ëå íèþ, «Óêðà è íà áó äåò ñàìà Ðå÷üþ
Ïîñ ïî ëè òîé»13.
 Ìîë äà âè èè âî å âî äà Ëó ïóë ñ áîëü øèì ïî ÷å òîì ïðè íÿë ïîñ -
ëîâ Õìåëü íèö êî ãî è äàë ñëî âî âû ïîë íèòü òðå áî âà íèÿ ãåò ìà íà. Îí
îá å ùàë, ÷òî Ìîë äà âèÿ — ïî ïðè ìå ðó Ðîñ ñèè — íå áó äåò ïðåä î -
ñòàâ ëÿòü óáå æè ùà áå ãó ùåé ñ Óêðà è íû øëÿõ òå14. Ëà âè ðó þ ùèé äî
ñèõ ïîð ìåæ äó ïî ëÿ êà ìè è òóð êà ìè ìîë äàâ ñêèé âî å âî äà, ÷òî áû
èñ ïðà âèòü ùå êîò ëè âîå ïî ëî æå íèå, ïðè ãëà ñèë ê ñåáå âëè ÿ òåëü íî ãî
ãîñ ïî äè íà ñî âåò íè êà ßíî øà Êå ìå íÿ äëÿ äî âå ðè òåëü íîé áå ñå äû è
ïðåä ëî æèë ñâîè óñëó ãè Òðàí ñèëü âà íèè: «…îí (Ëó ïóë. — Àâò.)
òîæå ãî òîâ êî î ïå ðè ðî âàòü â ïðî äâè æå íèè äåë êàê ÷å ðåç ñâî èõ
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß
247
çíàò íûõ ïî ëüñêèõ äîá ðî æå ëà òå ëåé è ðàç íû ìè äðó ãè ìè ïó òÿ ìè,
òîëü êî êíÿçü òîæå äîë æåí îò íî ñèòü ñÿ ê íåìó ñ äî âå ðè åì è ïîä äåð -
æè âàòü ñ íèì êîð ðåñ ïîí äåí öèþ è ò. ä.»15. Ïðåä ëî æå íèå è óñòóï -
÷è âîñòü Ëó ïó ëà ìî òè âè ðî âà ëè êî ðåí íîå èç ìå íå íèå âíóò ðè ïî ëè -
òè ÷åñ êîé æèç íè Ðå÷è Ïîñ ïî ëè òîé. Óíè÷ òî æå íèå ïî ëüñêèõ àð ìèé
íà Óêðà è íå ðå àëü íî ïðè áëè çè ëî âîç ìîæ íîñòü òîãî, ÷òî òðàíñ è -
ëüâà í ñêèé êíÿçü, èëè êòî-íè áóäü èç åãî ñû íî âåé ìî æåò ïî ëó ÷èòü
ïî ëü ñêèé òðîí. Î òàê òè ÷åñ êîì ÷ó âñòâå Ëó ïó ëà ãî âî ðèò òî, ÷òî â
õîäå ïå ðå ãî âî ðîâ ñ Êå ìå íåì îí ñî ãëà ñèë ñÿ íà ñâî áîä íûé ïðî õîä
òðàíñè ëüâàíñêèõ âîéñê ÷å ðåç Ìîë äà âèþ â Ïîëü øó. Îí äàæå íå îò -
êëî íèë ìûñëü î âåð áîâ êå ìîë äàâ ñêèõ íà åì íè êîâ. Â ïîä äåð æêó
ïîëü ñêîãî ïî õî äà âî å âî äà îá å ùàë Òðàí ñèëü âà íèè êðå äèò â 100 òû -
ñÿ÷ çî ëî òûõ, à òàê æå è òî, ÷òî îí ïðè ìå íèò âñå ñâîå âëè ÿ íèå íà
Ïîð òó äëÿ ïðî äâè æå íèÿ òðàíñ èëüâà íñêî ãî äåëà. Äëÿ ïîä êðåï ëå -
íèÿ îðè åí òà öèè íà Ðà êî öè ïðåä ëà ãà ëàñü áðà÷ íàÿ ïåð ñïåê òè âà:
«…áûëî áû âåñü ìà ê ñëó ÷àþ Æèã ìîí äó Ðà êî öè æå íèòü ñÿ íà ìëàä -
øåé äî ÷å ðè âî å âî äû»16.
Ïðèç íà êîì áîëü øî ãî ñî ãëà ñèÿ è çðå ëèù íî ãî ñî òðóä íè ÷åñ -
òâà áûëî è òî, ÷òî ßíîø Êå ìåíü èìåí íî îò ñþ äà îò ïðà âèë â ïóòü
«çíà þ ùå ãî, âè äÿ ùå ãî è ñëû øà øå ãî ïðè äâîð íî ãî âî è íà è áëà ãî -
ðîä íî ãî ÷å ëî âå êà» Ãåð ãåÿ Ìîøó (Gergely Mósa) è ĸðäÿ Ðàöà
(György Rácz), «êîòî ðûé ÿçû êè çíà åò è ãðå ÷åñ êîé âåðû», ñ ïèñü -
ìîì îò âî å âî äû è ñî ñâî èì ïèñü ìîì ê Õìåëü íèö êî ìó17. Íåñ ìîò ðÿ
íà òî, ÷òî ñî äåð æà íèå ïè ñåì íàì íå èç âåñ òíî, åãî ìîæ íî ðå êî í -
ñòðó è ðî âàòü íà îñíî âå ïî ñëå äó þ ùèõ ñî áû òèé. ĸðäü I Ðà êî öè
ïðî ñèë ãåò ìà íà ïîä äåð æàòü èç áðà íèå åãî ñûíà Æèã ìîí äà ïî ëü -
ñêèì êî ðî ëåì è ïðåä ëà ãàë åìó âî åí íîå ñî òðóä íè ÷åñ òâî ïðî òèâ
Ïîëü øè18. Óêðà èí ñêèé èñ òî ðèê Ìè ðîí Êîð äó áà óïî ìè íà åò è
ïðåä ëî æå íèå î çà õâà òå Êðà êî âà, òàê êàê êíÿçü, óòâåð æäà åò îí, õî -
òåë îâëà äåòü õðà íÿ ùåé ñÿ â äðåâ íåé ïî ëüñêîé ñòî ëè öå êî ðî íîé19.
Ìîøà è Ðàö âñòðå òè ëèñü ñ Õìåëü íèö êèì â ëà ãå ðå êî çà êîâ
ïîä Ëüâî âîì, êóäà òå ïðî äâè íó ëèñü çà ýòî âðå ìÿ. Õìåëü íèö êèé
âîâ ñå íå ñïå øèë îò ïóñ êàòü òðàíñ èëüâà íñêèõ ïî ñëîâ. Ïîñ ëå äâàä -
öà òèä íåâ íî ãî øòóð ìà, ïî ëó ÷èâ êîí òðè áó öèþ â 100 òû ñÿ÷ çî ëî òûõ
è íà 500 òû ñÿ÷ çî ëî òûõ ñóê íà, Õìåëü íèö êèé ïðå êðà òèë àòà êè ïðî -
òèâ ýòî ãî òîð ãî âî ãî ãî ðî äà20. Îí âû ñòó ïèë ñ âîé ñêîì ïîä ðàñ ïî -
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
248
ëî æåí íîå íà ïî ëüñêîé ãðà íè öå Çà ìîñ òüå, êóäà óâåç ñ ñî áîé è
òðàíñèëüâàíñêèõ ïîñëîâ.
Òðóä íî îá ú ÿñ íèòü (òî÷ íåå, ìî æåò áûòü ìíî ãî îá ú ÿñ íå íèé)
ïðè áû òèå Õìåëü íèö êî ãî íà ïî ëüñêî-óêðà èí ñêóþ ãðà íè öó. Îäíî
èç âîç ìîæ íûõ îá ú ÿñ íå íèé ìî æåì öè òè ðî âàòü èç ïðî ãðàì ìû ãåò -
ìà íà, îá ðè ñî âàí íîé Êè ñå ëåì: «Ìíå óäà ëîñü äî áèòü ñÿ òîãî, î ÷åì ÿ
äàæå è íå äó ìàë, ïî çæå ÿ ïî êà æó, ÷òî ÿ ïðè äó ìàë. ß îñâî áî æó âåñü
ðóñ ñêèé (ïî íè ìàé: óêðà èí ñêèé. — Àâò.) íà ðîä èç ïî ëüñêî ãî ðà á -
ñòâà. Ñíà ÷à ëà ÿ ñðà æàë ñÿ òîëü êî çà ñâîè îá è äû, òå ïåðü áóäó áî -
ðîòü ñÿ çà íàøó ïðà âîñ ëàâ íóþ âåðó. Âñÿ ÷åðíü, äî Ëþá ëè íà è Êðà -
êî âà ïî ìî æåò ìíå â ýòîì, è ÿ íå îò êà æóñü îò êðåñ òüÿ íñòâà, âåäü
îíî íàøà ïðà âàÿ ðóêà. Çà ãðà íè öó ñ âîé íîé íå ïî é äó (âû äå ëå íî
ìíîé. — Àâò.), ñàá ëþ íà òó ðîê è òà òàð íå ïîä íè ìó. Íàì äîñ òà òî÷ -
íî äîá ðà íà Óêðà è íå, Ïî äî ëèè, Âî ëû íè, â íà øåì êíÿ æåñ òâå, ïðî -
òÿ íóâ øåì ñÿ äî Ëüâî âà, Ãà ëè ÷à, Õåëü ìà»21.
Ïî ñóòè äåëà, ïðè áû òèå ïîä Çà ìîñ òüå îçíà ÷à ëî îñâî áîæ äå -
íèå óêðà èí ñêî ãî íà ðî äà, ðàñ øè ðå íèå çà ïàä íûõ è ñå âå ðî-çà ïàä íûõ
ãðà íèö Óêðà è íû, ôóíê öè î íè ðî âà íèå îá ùåñ òâåí íî ãî ñî þ çà êî çà -
êîâ è êðåñ òüÿí, îá åñ ïå ÷å íèå òó ðåö êî-òà òàð ñêî ãî ïî ëè òè ÷åñ êî ãî
ôîíà. Íî êàê áûòü äàëü øå? Îòâåò Õìåëü íèö êî ãî ñëå äó åò ðàñ öå íè -
âàòü êàê ñòðåì ëå íèå âû íó äèòü ïîä äàâ ëå íè åì ñèëû ïî ëüñêî ãî êî -
ðî ëÿ íà ñî ãëà øå íèå, è ñî âñåì íå êàê òåð ðè òî ðè àëü íîå îò äå ëå íèå
îò Ïîëü øè, íå îðè åí òà öèþ íà ñà ìîñ òî ÿ òåëü íîå ñó âå ðåí íîå ãî ñó -
äà ðñòâî, êàê ñ÷è òàë è êðóï íûé âåí ãåð ñêèé èñ òî ðèê Øàí äîð Ñè ëà -
äè (Sándor Szilágyi) â ñâî åé èìå þ ùåé áîëü øîå çíà ÷å íèå ðà áî òå,
îïóá ëè êî âàí íîé â 1890–1891 ãî äàõ22. Ïîä ÷åð êè âà åì, ñî ãëà øå íèå
ñ êî ðî ëåì, à íå ñ ïà íà ìè è øëÿõ òè ÷à ìè.
Íå ñîì íåí íî, ãåò ìàí-ïî áå äè òåëü âñ¸ æå ÷ó âñòâî âàë ñåáÿ
ïîä äàí íûì, íî ðàâ íûì ñî âñå ìè êî ðî ëåâ ñêè ìè ïîä äàí íû ìè.
 êîí öå 1648-ãî ãîäà åãî öåëüþ áûëà öåí òðà ëè çî âàí íàÿ ìî íàð õèÿ,
ñâî áîä íàÿ îò äâî ðÿí ñêî ãî âëè ÿ íèÿ. Õìåëü íèö êèé ïî ëà ãàë, ÷òî
ñèëü íûé ãî ñó äàðü áó äåò ñïî cî áåí âîç ìåñ òèòü îá è äû, íà íå ñåí íûå
ðà íåå êî çà êàì è êðåñ òüÿ íàì, îá åñ ïå ÷èòü ïî ëó ÷åí íûå ðà íåå ïðè âè -
ëå ãèè. Ïîñ ëå ñìåð òè Âëà äèñ ëà âà IV íå áûëî êî ðî ëÿ, íå áûëî ê
êîìó îá ðà òèòü ñÿ, íå áûëî ñ êåì âåñ òè ïå ðå ãî âî ðû ïî ñó ùåñ òâó!
Ñêî ðî âû ÿñ íè ëîñü, ÷òî Ðå÷ü Ïîñ ïî ëè òàÿ ïî ñëà ëà ê Õìåëü íèö êî ìó
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß
249
Êè ñå ëÿ çà òåì, ÷òî áû îí çà âðå ìÿ ïå ðå ãî âî ðîâ ìîã ñî áðàòü íå îá õî -
äè ìûå âîé ñêà äëÿ óíè÷ òî æå íèÿ «êðî âà âîé ðà äó ãè». Ïî ëüñêîå äâî -
ðÿ íñòâî êàê ïî ëè òè ÷åñ êèé ôàêòîð ïîñëå Ïèëÿâñêîãî ñðàæåíèÿ
îêîí÷àòåëüíî ïîòåðÿëî äîâåðèå ó Õìåëüíèöêîãî, ñ èçáðàíèåì
êîðîëÿ íåëüçÿ áûëî çàòÿãèâàòü.
Ãåò ìàí óçíàë î êî ðî ëåâ ñêèõ íà ìå ðå íè ÿõ Ðà êî öè óæå â ñåí -
òÿá ðå îò Íå ìè ðè ÷à, ÷å ëî âå êà Ðàä çè âèë ëà. Ýòà æå êîì áè íà öèÿ ïîä
Ëüâî âîì ñíî âà âû øëà íà ïå ðå äíèé ïëàí. Õìåëü íèö êèé íå èñ ïû -
òû âàë àí òè ïà òèè ïî îò íî øå íèþ ê òðàíñ èëüâà íöàì, íî äëÿ íåãî íå
áûëî æå ëà òåëü íî ó÷àñ òèå ëè òîâ ñêî ãî êíÿ çÿ â ôîð ìè ðó þ ùèõ ñÿ îò -
íî øå íè ÿõ ìåæ äó íèì è Ðà êî öè. Ñîâ ìåñ òíîå âû ñòóï ëå íèå ïðî òèâ
êà òî ëè öèç ìà íå ÿâ ëÿ ëîñü òà êîé ñïëà ÷è âà þ ùåé ñè ëîé, êàê ñîþç êî -
çà êîâ è êðåñ òüÿí, èõ âçà èì íàÿ çà âè ñè ìîñòü â àí òè ôå î äàëü íîé
áîðü áå (èìå íèÿ Ðàä çè âèë ëà òîæå íå èç áå æà ëè îïóñ òî øå íèÿ áå ëî -
ðóñ êè ìè êðåñ òüÿ íà ìè-ïî âñòàí öà ìè è ðàç ãðàá ëå íèÿ ñî ñòî ðî íû
ïðè øåä øèõ íà ïî ìîùü êðåñ òüÿ íàì êî çà êîâ). Ïî ý òî ìó ïðåä ëî æå -
íèå Ðà êî öè ïðè íè ìà ëîñü ñ îñòî ðîæ íîñ òüþ, è, ìî æåò áûòü, ïî ý òî -
ìó ñâî èì ïî õî äîì ê Çà ìîñ òüþ Õìåëü íèö êèé õî òåë ïî òî ðî ïèòü ñ
ïðè íÿ òè åì ðå øå íèÿ îò êðûâ øèé ñÿ 24 îêòÿá ðÿ ñåéì, ïðè çâàí íûé
âû áðàòü êî ðî ëÿ, — íà íåì ïî ÿ âè ëèñü è êî çàö êèå äå ïó òà òû. Â èñ òî -
ðè îã ðà ôèè ðàñ ïðîñ òðà íå íî ìíå íèå, ÷òî Õìåëü íèö êèé âî îá ùå íå
äó ìàë î êî ðî ëå èíîñ òðàí íî ãî ïðî èñ õîæ äå íèÿ. Îí ïî ñòà âèë íà
âåñû èç áðà íèå ìëàä øèõ áðàòü åâ Âëà äèñ ëà âà IV è áûë ñòî ðîí íè -
êîì èç áðà íèÿ ßíà Êà çè ìè ðà. Êàðë Ôåð äè íàíä áûë âñåì èç âåñ òåí
êàê «ôà íà òè÷ íûé êà òî ëèê, çà êëÿ òûé âðàã âñÿ êîé äðó ãîé âåðû», ê
òîìó æå åãî ïîä äåð æè âà ëà ãðóï ïà Âèø íå âåö êî ãî — Êî íåö ïî ëü -
ñêî ãî, ÷òî çà ðà íåå îïðå äå ëè ëî ïî âå äå íèå Õìåëü íèö êî ãî. Íî íà ïî -
âå äå íèå ãåò ìà íà ìîã ëî ïî âëè ÿòü è ïèñü ìî, êî òî ðîå íà ïè ñàë åìó
ßí Êà çè ìèð, åùå áó äó ÷è íà ñëåä íè êîì ïðå ñòî ëà, è â êî òî ðîì
óòâåð æäàë: «…åñëè ÿ ñòà íó êî ðî ëåì, ÿ óñìè ðþ âîé íó, íå ñòà íó
ìñòèòü Çà ïî ðîæ ñêî ìó Âîé ñêó è òåáå, âàøè ïðè âè ëå ãèè îáåñïå÷ó
ëó÷øå, ÷åì áûëî äî ñèõ ïîð»23.
Íà âñÿ êèé ñëó ÷àé âîæäü êî çà êîâ â ïèñü ìå, àä ðå ñî âàí íîì ñå -
íà òî ðàì, çà ÿ âèë, ÷òî åñëè ßíà Êàç èìè ðà èç áå ðóò êî ðî ëåì, òîã äà îí
ïîä ÷è íèò ñÿ, «íî åñëè èç áå ðóò êîãî-íè áóäü äðó ãî ãî, òîã äà îí, Áîã -
äàí, ñ Çà ïî ðîæ ñêèì Âîé ñêîì è òà òà ðà ìè íà ÷íåò ïðî òèâ íèõ áîëü -
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
250
øóþ âîé íó»24. Ïî ìè ìî îò êðû òîé óãðî çû ñå íà òî ðû ìîã ëè ïî çíà -
êî ìèòü ñÿ è ñ äðó ãè ìè òðå áî âà íè ÿ ìè êî çà êîâ: âñå îá ùàÿ àì íèñ òèÿ,
12-òû ñÿ÷ íîå Çà ïî ðîæ ñêîå Âîé ñêî, çà âè ñÿ ùåå òîëü êî îò êî ðî ëÿ, íî
íå îò Ðå÷è Ïîñ ïî ëè òîé, ñâî áî äà âå ðî èñ ïî âå äà íèÿ, çà èñ êëþ ÷å íè -
åì óíè àò ñêîé (ãðåêî-êàòîëè÷åñêîé) âåðû, âîññòàíîâëåíèå êî çàö -
êèõ ñâîáîä.
Ñå íàò áûë è óäîâ ëåò âî ðåí è íåò. Îí ñî ãëà ñèë ñÿ íà àì íèñ -
òèþ, íà 15-òû ñÿ÷ íîå (à íå 12-òû ñÿ÷ íîå) êî çàö êîå âîé ñêî, íà ñâî áî -
äó ïðà âîñ ëà âèÿ, îäíà êî âåñü ìà ðå øè òåëü íî ïî òðå áî âàë ðàç ðû âà
ñî þ çà ñ òà òà ðà ìè, îò äå ëå íèÿ êî çà êîâ îò êðå ïîñ òíûõ, âîç âðà ùå íèÿ
êðåñ òüÿí ê ïî ìå ùè êàì. Ïðåæ äå ÷åì ýòè ñïî ðû íà ïå ðå ãî âî ðàõ îáî ñ -
òðè ëèñü, 7 (17) íî ÿá ðÿ 1648 ãîäà25 ßíà Êà çè ìè ðà èç áðà ëè êî ðî ëåì.
Äíþ èç áðà íèÿ êî ðî ëÿ ñëå äó åò óäå ëèòü ñåðü åç íîå âíè ìà íèå,
òàê êàê äàòû 7, 17 íî ÿá ðÿ ïî Þëè àí ñêî ìó èëè Ãðå ãî ðè àí ñêî ìó êà -
ëåí äà ðþ ìî ãóò äàòü ïî âîä äëÿ îøèá êè. Ïîâ òî ðÿ þ ùà ÿ ñÿ â âû äå -
ëåí íûõ ÷àñ òÿõ äàòà 7 (17) íî ÿá ðÿ íà ñà ìîì äåëå — âðå ìÿ èç áðà íèÿ
êî ðî ëÿ, à äàòà ïèñü ìà Õìåëü íèö êî ãî èç Çà ìîñ òüÿ ê Ðà êî öè —
17 (27) íî ÿá ðÿ. Â ïèñü ìå îò 17 (27) íî ÿá ðÿ Õìåëü íèö êèé ïî ëî æè -
òåëü íî ðå à ãè ðî âàë íà ïðåä ëî æå íèå Òðàí ñèëü âà íèè, äàæå óïî ìÿ -
íóë Ñòå ôà íà Áà òî ðèÿ, êî òî ðûé ïî æà ëî âàë «multa privilegia et
libertates» Çà ïî ðîæ ñêî ìó Âîé ñêó. Êî çà êè «âñåì ñåð äöåì è äó øîé»
ïîä äåð æè âà þò «Illustrissimam Celsitudinem», ïðè çíà þò ßíà Êà çè -
ìè ðà ïî ëüñêèì êî ðîë¸ì, «patronum et regem Poloniae patriae
nostrae cupimus», — ïè ñàë ãåò ìàí è îä íî âðå ìåí íî ïðî ñèë, ÷òî áû
èç Òðàí ñèëü âà íèè êàê ìîæ íî áûñ òðåå îò ïðà âè ëè áû âîé ñêà â
Ïîëü øó, êóäà îí ñðà çó æå ïî øëåò è ñâîè (militibus suis quam
citissime aggredi iubeat Poloniam, nos quoque cuncti cum toto exercitu
nostro)26.
Ñî ïîñ òà âèâ ñî äåð æà íèå ïèñü ìà ñ äå ÿ òåëü íîñ òüþ ãåò ìà íà â
èí òå ðå ñàõ ßíà Êà çè ìè ðà, ìû íà é äåì ïî ðà çè òåëü íîå ïðî òè âî ðå -
÷èå. Õìåëü íèö êèé òî ðî ïèë èç áðà íèå íà êî ðî ëåâ ñêèé òðîí ßíà Êà -
çè ìè ðà, îêà çû âàë äàâ ëå íèå íà ñå íàò, è â òî æå âðå ìÿ ïè òàë íàä åæ -
äû òðàíñèëüâàíöåâ. Ïî÷åìó è ñ êàêîé öåëüþ?
Íàì êà æåò ñÿ, ÷òî ýòî ìîæ íî ðàñ öå íè âàòü êàê äèï ëî ìà òè ÷åñ -
êîå ïðåä âè äå íèå òà ëàí òëè âî ãî ïî ëè òè êà. Õìåëü íèö êèé îñíî âà -
òåëü íî îá äó ìàë ïî êðàé íåé ìåðå òðè áëîêà ïðîáëåì:
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß
251
1. Íåñ ìîò ðÿ íà èç áðà íèå íà êî ðî ëåâ ñêèé ïðå ñòîë ßíà Êà çè -
ìè ðà, áîðü áà çà âëàñòü ìåæ äó êî ðî ëåì è âñå ñèëü íû ìè ãîñ ïî äà ìè
Ðå÷è Ïîñ ïî ëè òîé íå ïðå êðà òè ëàñü. Ïðàâ äà, Ïè ëÿâ öû îçíà ÷à ëè
âðå ìåí íîå ïî ðà æå íèå âî åí íîé ôðàê öèè, íî áûëî áû íà èâ íî ïðåä -
ïî ëà ãàòü, ÷òî Âèø íå âåö êèé, Êî íåö ïî ëüñêèé, Çàñ ëàâ ñêèé è äð., à
òàê æå óêðà èí ñêàÿ øëÿõ òà ïðè ìè ðè ëèñü ñ ïî òå ðåé ñâî èõ áî ãà òûõ
èìå íèé. Ïî ñóòè äåëà ïðè ÷è íà âîé íû ñî õðà íè ëàñü, çà òèøüå, ñëî -
æå íèå îðó æèÿ áûëî òîëüêî âðåìåííûì ÿâëåíèåì, ïðèêðûâàþùèì
ïîäãîòîâêó ê íîâîé âîéíå.
2. Òàê êàê ßí Êà çè ìèð ñ 7 (17) íî ÿá ðÿ ñòàë èç áðàí íûì, íî íå
êî ðî íî âàí íûì êî ðî ëåì Ðå÷è Ïîñ ïî ëè òîé, íà ñòó ïèë ñâî å îá ðàç -
íûé ïå ðè îä ìåæ äó interregnum è regnum, êî òî ðûé è äàëü øå ïîä -
äåð æè âàë â Õìåëü íèö êîì ÷ó âñòâî íå îïðå äå ëåí íîñ òè. Ïóø êè ïîêà
ìîë ÷à ëè, îäíà êî íè êà êî ãî ïå ðå ìè ðèÿ íå áûëî ïîäïèñàíî, ãî òîâ -
íîñòü ê âîéíå áûëà ïîñòîÿííîé.
3. Îòíî ñè òåëü íî ñìå íû âîé íû ìè ðîì ó êî çà êîâ è ïî ëÿ êîâ
áûëè ïðè íöè ïè àëü íî ðàç íûå ïî çè öèè. Åñëè ïî ëÿ êè óïîð íî ïðè -
äåð æè âà ëèñü âîñ ñòà íîâ ëå íèÿ ïî ëî æå íèÿ äî 1648 ãîäà ïó òåì óâà -
æå íèÿ êî çàö êèõ âîëü íîñ òåé è ïðà âîñ ëàâ íîé âåðû, òî êî çà êè òðå áî -
âà ëè óâå ëè ÷å íèÿ ñâî åé ÷èñ ëåí íîñ òè, ðàñ øè ðå íèÿ ñâî åé àâ òî íî -
ìèè. Êîí ôëèê òíîñòü ýòèõ ïðî òè âî ïî ëîæ íûõ ïðèíöèïîâ ðàíüøå
èëè ïîçæå äîëæíà áûëà ïðèâåñòè ê âîéíå.
Ìîæ íî âè äåòü, ÷òî çà êðû òèå ëþ áîé èç âû øå ó ïî ìÿ íó òûõ
ïðî áëåì ïîä âî äè ëî ôàê òè ÷åñ êî ãî ãî ñó äà ðÿ Óêðà è íû ê íå èç áåæ -
íîñ òè âîé íû. Òà êèì îá ðà çîì, îá ñòî ÿ ò åëüñòâà çà êî íî ìåð íî èí ñïè -
ðè ðî âà ëè åäè íñòâåí íóþ âîç ìîæ íîñòü ðå øå íèÿ ïðî áëå ìû, —
óñòà íîâ ëå íèå êîíòàêòîâ ñ ñîñåäÿìè Ðå÷è Ïîñïîëèòîé.
 ïåð ñïåê òè âå Çà ïî ðîæ ñêîå Âîé ñêî ðàñ ñ÷è òû âàòü íà òà òàð
íå ìîã ëî, ïî ñêîëü êó, ñ îä íîé ñòî ðî íû, äî ãî âî ðû ìåæ äó õðèñ òè à -
íà ìè è íå âåð íû ìè â ëþ áîå âðå ìÿ ìîã ëè áûòü ðàç îðâà íû, à ñ äðó -
ãîé — ïî òî ìó, ÷òî òà òà ðû áûëè çà èí òå ðå ñî âà íû òîëü êî â ïî ëó ÷å -
íèè äîáû÷è, à íå â óñïåõå ïîëèòè÷åñêèõ çàìûñëîâ.
Õìåëü íèö êèé íå ìîã çà ðó ÷èòü ñÿ ïîä äåð æêîé Ðîñ ñèè êàê
äèï ëî ìà òè ÷åñ êî ãî ñî þç íè êà, ïî òî ìó ÷òî ìîñ êîâ ñêîå ïðà âè ò åëü -
ñòâî íå ìîã ëî ðèñ êî âàòü «âå÷ íûì ìè ðîì» ñ Ïîëü øåé, äå éñòâó þ -
ùèì ñ 1634 ãîäà. Î òîì, ÷òî Ðîñ ñèÿ ñèì ïà òè çè ðî âà ëà áîðü áå «ïðà -
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
252
âîñ ëàâ íûõ», ñðå äè ïðî ÷å ãî ïîä òâåð æäà åò è òî, ÷òî öàð ñêèé óêàç
çà ïðå ùàë âî å âî äàì ïðè ãðà íè÷ íûõ Ïó òèâ ëÿ è Õîò ìûæ ñêà ïðè íè -
ìàòü áåã ëûõ øëÿõ òè ÷åé. Ðîñ ñèé ñêàÿ ñòî ðî íà çà êðû âà ëà ãëà çà íà
áå ãñòâî ê êî çà êàì «ðóñ ñêèõ», ïî ñòàâ ëÿ ëà íà Óêðà è íó ïðî äî â îëü -
ñòâèå è àì ìó íè öèþ27. Îôè öè àëü íûé «äîá ðî æå ëà òåëü íûé íå é òðà -
ëè òåò» ôàêòè÷åñêè ïîääåðæèâàë àíòèïîëüñêóþ âîéíó.
Êîí êðåò íûå ïðåä ëî æå íèÿ Òðàí ñèëü âàí ñêî ãî êíÿ æåñ òâà
äèï ëî ìà òè ÷åñ êè èçî ëè ðî âàí íàÿ Óêðà è íà íå ìîã ëà îñòà âèòü áåç
âíè ìà íèÿ. Çà îá å ùà þ ùåå âçà è ìî äå éñòâèå ïðåä ëî æå íèå Òðàí ñèëü -
âà íèè Õìåëü íèö êèé äîë æåí áûë óõâà òèòü ñÿ äàæå öå íîé òîãî, ÷òî
âû áî ðû êî ðî ëÿ óæå ïðî øëè. Òðàí ñèëü âàí ñêîå êíÿ æåñ òâî êà çà ëîñü
ïîä õî äÿ ùèì è äëÿ ñî þ çà, ìî ãó ùå ãî çà ìå íèòü âû íóæ äåí íîå ñî -
òðóä íè ÷åñ òâî ñ òà òà ðà ìè. Íåñ ìîò ðÿ íà òî, ÷òî Õìåëü íèö êèé íå
áûë çíà êîì ñ äèï ëî ìà òè ÷åñ êîé ñôå ðîé äå ÿ òåëü íîñ òè êíÿ çÿ, ñòðå -
ìÿ ùå ãî ñÿ íà ëà äèòü ñèñ òå ìà òè ÷åñ êèå îò íî øå íèÿ, îí îõîò íî øåë
íà âñòðå ÷ó îá å ùà þ ùå ìó áûòü ïëî äîò âîð íûì òðàíñ èëüâà íñêî ìó
ïðåä ëî æå íèþ. Èç îá îñòðå íèÿ îò íî øå íèé ìåæ äó Ðå÷üþ Ïîñ ïî ëè -
òîé è Òðàí ñèëü âà íè åé Óêðà è íà ìîã ëà èç âëå÷ü òîëüêî âûãîäû.
Íàï ðè ìåð, êðà êîâ ñêèé âî å âî äà, óçíàâ î ïåð âîì îá ìå íå ïî ñ -
ëà ìè ìåæ äó Òðàí ñèëü âà íè åé è êî çà êà ìè, ñðà çó óäà ðèë â íà áàò.
 ïèñü ìå îò 13 äå êàá ðÿ 1648 ãîäà îí ñî îá ùèë êàí öëå ðó Îññî ëèí -
ñêî ìó î òîì, ÷òî «Ðà êî öè ïè òà åò áîëü øèå íàä åæ äû ïî îò íî øå íèþ
ê Õìåëü íèö êî ìó» è îá å ùà åò åìó êî ðîí íîå ãåò ìà íñòâî. Ïî âñåé
Òðàí ñèëü âà íèè èäåò âåð áîâ êà íà åì íè êîâ, àð ìèè êíÿ çÿ íà õî äÿò ñÿ â
áîå âîé ãî òîâ íîñ òè. «Ñòðà íå óãðî æà þò âðå ìå íà “áåç áîæ íè êà Ãà -
áî ðà Áåò ëå íà”» (Gábor Bethlen, òðàíñ èëüâà íñêèé êíÿçü 1613–
1629), òà êèå âðå ìå íà, êîã äà «Áåò ëåí â íà øèõ êðà ÿõ» áûë ãîñ ïî äèí.
Êðà êîâ ñêî ìó ìàã íà òó áûëî èç âåñ òíî è òî, ÷òî âîç âðà ùà þ ùèõ ñÿ îò
Õìåëü íèö êî ãî Ìîøó è Ðàöà «3 òû ñÿ ÷è êî çà êîâ ïðî âî äè ëè äî ñà -
ìî ãî Ìó êà ÷å âà»28.
Áåç ïðå óâå ëè ÷å íèÿ è ñëó õîâ, ÿâ ëÿ åò ñÿ ôàê òîì òî, ÷òî äîâå -
ðåí íûå ëþäè Õìåëü íèö êî ãî âñòðå òè ëèñü ñ íî âûì êíÿ çåì ĸðäåì II
Ðà êî öè. Ñî ñòî ðî íû êî çà êîâ âî ãëà âå ïî ñ îëüñòâà ñòî ÿë ïî ïàâ øèé â
ïëåí â ñðà æå íèè ïîä Æåë òû ìè Âî äà ìè øëÿõ òè÷ — «íî òà ðè óñ âîé -
ñêà, êòî ïî ñëå ãåò ìà íà ïî àâ òî ðè òå òó è ïî âñå ìó ïåð âûé — Èî õàí -
íåñ Âû ãîâ ñêèé»29. Ïîñ âÿ ùåí íûé â ãî ñó äà ðñòâåí íûå äåëà ßíîø
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß
253
Êå ìåíü ïè øåò î òîì, ÷òî Âû ãîâ ñêèé âìåñ òå ñ òî âà ðè ùåì «óãî âà -
ðè âà ëè íà êî ðî ëå âñòâî êíÿ çÿ èëè åãî ìëàä øå ãî áðà òà, ïî ñêîëü êó
îòåö óæå áûë ìåðòâ», è âåëè äîë ãèå ïå ðå ãî âî ðû î ñïî ñî áå îñó ùåñò -
âëåíèÿ ýòî ãî ïëà íà30. Ñíî âà ïî ÿ âè ëàñü óòðà ÷åí íàÿ áûëî íàä åæ äà
ïî ëó ÷èòü ïî ëüñêóþ êî ðî íó.
Âðå ìÿ òå ðÿòü áûëî íå ëüçÿ. Íî âûé êíÿçü ĸðäü II Ðà êî öè
ðàç âåð íóë äå ÿ òåëü íîñòü, íà ïðàâ ëåí íóþ íà ïðå òâî ðå íèå îò öîâ ñêî -
ãî íà ñëå äñòâà â æèçíü, íà ïðè îá ðå òå íèå ïî ëüñêîé êî ðî íû. Åãî
ñíàá æåí íûé ïîä ðîá íîé ïðî ãðàì ìîé äå ëå ãàò óæå â ÿí âà ðå 1649 ãî -
äà ïðî èç íåñ ðå÷ü â êàí öå ëÿ ðèè ïå ðå ÿñ ëàâ ñêèõ êîçàêîâ îá óñ òðåì -
ëå íè ÿõ Òðàíñèëüâàíèè.
Óñëî âè åì äëÿ óãëóá ëå íèÿ ïå ðå ãî âî ðîâ ÿâ ëÿ ëîñü òî, ÷òî
Õìåëü íèö êèé, íå ñìîò ðÿ íà ïðî èñ øåä øèå èç ìå íå íèÿ — (èç áðà íèå
ßíà Êà çè ìè ðà ïî ëüñêèì êî ðî ëåì), íå îò êà æåò ñÿ îò ñâî èõ îá å ùà -
íèé êîí öà íî ÿá ðÿ — íà ÷à ëà äå êàá ðÿ, òî åñòü îñòà íåò ñÿ ñòî ðîí íè -
êîì ïî ëüñêî ãî êî ðî ëå âñòâà äëÿ Ðà êî öè. Óáå äèâ øèñü â íå èç ìåí -
íîñ òè íà ìå ðå íèé ãåò ìà íà, òðàíñ èëüâà íñêèé ïî ñîë òî ðî ïèë îò -
ïðàâ ëå íèå â Òðàí ñèëü âà íèþ òà êî ãî óïîë íî ìî ÷åí íî ãî êî çà êà,
âå ðè òåëü íûå ïèñü ìà êî òî ðî ãî áûëè áû ñî ñòàâ ëå íû íà èìå íà íî âî -
ãî êíÿ çÿ ĸðäÿ II Ðà êî öè è ìëàä øå ãî áðà òà êíÿ çÿ Æèã ìîí äà Ðà êî -
öè, è êî òî ðûé ñ ïî ëíîé îò âå òñòâåí íîñ òüþ ìîã áû âåñ òè ïå ðå ãî âî -
ðû îáî âñåõ ïîä ðîá íîñ òÿõ. Æèã ìîí äà Ðà êî öè âî ãëà âå êî çà ÷åñ òâà
ìîæ íî ïðåä ñòà âèòü òîëü êî òîã äà, ïîä ÷åð êè âàë äèï ëî ìàò Ðà êî öè,
åñëè ðó êî âî äè òå ëè Çà ïî ðîæ ñêî ãî Âîé ñêà ïðè ñÿã íóò åìó íà âåð -
íîñòü è ïî ñëó øà íèå êàê «ïî ñâî áîä íîé âîëå èç áðàí íî ìó çà êîí íî -
ìó êî ðî ëþ». Èì íàäî áûëî ïðè çíàòü, ÷òî îíè áó äóò ñðà æàòü ñÿ çà
óñïåõ, «ïîêà ãî ëî âà íà ïëå ÷àõ», è ÷òî áå çî ãî âî ðî÷ íî ïðè ìóò âñå
ïóí êòû çà êëþ ÷åí íî ãî â áó äó ùåì ìèðà. Êî çàö êîå âîé ñêî äîë æíî
áåç ïðî ìåä ëå íèÿ âòîð ãíóòü ñÿ â Ïîëü øó, ïî ìå øàòü êî ðî íà öèè,
âçÿòü Êðà êîâ â êîëü öî, ÷òî áû «íå óâåç ëè êî ðî íó» («az hetmán
õkegyelme… impediálja az coronatiot, Krakkót lenta obsidioval bátor
csak körül vevén és az passusokat obtinealván, koronát el ne vihessék;
mert az koronázat igen fogja nehezíteni az dolgokat»)31. Íà ýòîì òðå -
áî âà íèÿ Òðàí ñèëü âà íèè íå çà êàí ÷è âà ëèñü, îò êî çà êîâ îæè äà ëè
âî åí íî ãî îá åñ ïå ÷å íèÿ «ãîð íûõ ïå ðå âà ëîâ â Êàð ïà òàõ», àíóë ëè ðî -
âà íèÿ èç áðà íèÿ ßíà Êà çè ìè ðà êî ðî ëåì. Þðè äè ÷åñ êîé îñíî âîé
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
254
ýòî ãî, ïî ìíå íèþ òðàíñ èëüâà íöåâ, ÿâ ëÿ ëîñü òî, ÷òî óñëî âèÿ ñâî -
áîä íî ãî èç áðà íèÿ êî ðî ëÿ áûëè íå ñî áëþ äå íû, «âî âðå ìÿ íà õîæ äå -
íèÿ ãî ñó äà ðñòâà ïîä ðóæü åì» íå ìîã ëî áûòü ñâî áîä íîé áîðü áû çà
òðîí, ê òîìó æå íà ëè öî áûë tertius competitor (òðå òèé êàí äè äàò íà
ïðå ñòîë).
Åñëè «ýòî ïî ãîñ ïîä íå ìó áëà ãîñ ëàâ ëå íèþ áó äåò, ìû òîæå
áó äåì â ãî òîâ íîñ òè, ñðà çó æå îò ïðà âèì íà øå ãî ãîñ ïî äè íà ìëàä -
øå ãî áðà òà ïî æå ëà íèþ èõ ïðå âîñ õî äè òåëüñòâ», — çà ÿ âèë ñòàð -
øèé èç áðàòü åâ Ðà êî öè32.
Áðàòüÿ Ðà êî öè õî òå ëè îò Õìåëü íèö êî ãî íå ðå àëü íî ìíî ãî,
ïî ñóòè äåëà, îíè ïû òà ëèñü îñó ùå ñòâëå íèå âñå ãî ïðåä ïðè ÿ òèÿ
âçâà ëèòü íà ïëå ÷è Õìåëü íèö êî ãî. Øòóðì Êðà êî âà, ïðåä îò âðà ùå -
íèå êî ðî íà öèè, àíóë ëè ðî âà íèå âû áî ðîâ êàê óñëî âèå áó äó ùå ãî êî -
ðî ëå âñòâà Æèã ìîí äà Ðà êî öè — âñå ýòî ïðå âû øà ëî ñèëû êî çà ÷åñ -
òâà, êà êèõ áû â åâ ðî ïåé ñêèõ ìàñ øòà áàõ óñïå õîâ îíî íå äîñ òèã ëî.
Òåì íå ìå íåå, äèï ëî ìà òè ÷åñ êèå ñíî øå íèÿ íå ïðå ðâà ëèñü33.
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß
255
1Kemény János mûvei (A szöveggondozás és a jegyzetek V. Windisch Éva
munkája). — Budapest, 1980. — S. 295. Òðàí ñèëü âàí ñêèå ïî ñëû Ôå ðåíö Áåò -
ëåí (Ferenc Bethlen) è Àíäðàø Êëî áó øèö êè (Andras Klobusiczky) ïî äî ðî ãå â
Âàð øà âó èç Áå÷à (Biecz) ñî îá ùà þò Æèã ìîí äó Ðà êî öè (ñûíó êíÿ çÿ) 11-ãî îêòÿá -
ðÿ 1648 ã.: Âåç äå â Ïîëü øå «totus est Rakoczianus» (Erdely es az északkeleti
háború. Levelek és okiratok (Közzétette: Szilágyi Sándor): T. I. — Budapest,
1890. — S. 11. (Szilágyi: Erdély I.). Îíè æå ïè øóò èç Âàð øà âû Æèã ìîí äó Ðà êî öè
21-ãî îêòÿá ðÿ 1648 ã.: «Bizonyosan beszíltik ma valami barátok, capellani ducis
Visnovecii, hogy az herceg egyetert Razivill herceggel in dando suffragio pro
eligendo novo rege s egyedõl Nsgodat emlegeti, …» (êà êèå-òî êàï ëà íû êíÿ çÿ
Âèø íå âåö êî ãî ãî âî ðè ëè, ÷òî êíÿçü ñî ãëà ñåí âìåñ òå ñ êíÿ çåì Ðàä çè âèë ëîì
äàòü ãî ëîñ çà íî âî ãî âû áè ðà å ìî ãî êî ðî ëÿ, è òîëü êî îä íî ãî âàñ, âàøà Ìè ëîñòü,
óïî ìè íà åò) (Szilágyi: Erdély I. 13).
2Kemény János mûvei. — S. 295–296.
3 Ibid. — S. 296.
4Lukinich I. I. Rákóczi György és a lengyel királyság. — Budapest, 1907.
5Székely oklevéltár. (Szerkesztette: Szádeczky Lajos). — T. VI. — Kolozsvár,
1897. — S. 182.
6Erdélyi országgyûlési emlékek. — T. X. (Szerkesztette: Szilágyi Sándor). —
Budapest, 1884. — S. 498–499 (äàëi — EOE).
7EOE. — S. 499, 500.
8 Ibid. — S. 494; Ïå ðå ïèñ êà êíÿ çÿ Æèã ìîí äà Ðà êî öè // Történelmi Tár. —
Budapest, 1887. — S. 432.
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
256
9Êîð äó áà Ì. Áî ðîòü áà çà ïî ëüñêèé ïðå ñòîë ïî ñìåð òè Âî ëî äèñ ëà âà IV // Æå ðå -
ëà äî èñ òîði¿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. — Ò. XII.: Ìà òåð ià ëè äî iñòîði¿ óêð à¿íñüêî¿ êî çà÷ ÷è -
íè. — Ëüâiâ, 1911. — C. 56; Áó òè÷ ². Äî iñòîði¿ óêð à¿íñüêî-òðàíñ èëüâà íñüêèõ
âçàºìèí (1648–1656) // Àðõiâè Óêðàé íè. — 1966. — ¹ 3. — C. 63.
10Ìå ìó à ðû, îò íî ñÿ ùè å ñÿ ê èñ òî ðèè Þæíîé Ðóñè. — Âûï. II. — Ê., 1896. — C. 432.
11Äî êó ìåí òû Áîã äà íà Õìåëü íèö êî ãî (1648–1657). — Ê., 1961. — C. 117–119,
140–145.
12Äî êó ìåí òû Áîã äà íà Õìåëü íèö êî ãî. — C. 117–119; Âîñ ñî å äè íå íèå Óêðà è íû ñ
Ðîñ ñè åé: Äî êó ìåí òû è ìà òå ðè à ëû â òðåõ òî ìàõ. — Ò. II. — Ì., 1953. — C. 67,
78; Rudawski J. Historja Polska od œmierci W³adys³awa IV a¿ do pokoju
Oliwskiego. — T. I. — Petersburg — Mohylew, 1855. — P. 40–41.
13Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Áîã äàí Õìåëü íèö êèé. — Ò. 1. — Òåð íî ïîëü, 1888. — C. 173.
14Êðèï ’ÿ êå âè÷ ². Ï. Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé. — Ê., 1954. — C. 391–392.
15Kemény János mûvei. — S. 297–298.
16 Ibid. — S. 298–299.
17 Ibid. — S. 299.
18Monumenta Hungariae Historica. Diplomataria. — Ò. XXIII. (Szerkesztette: Szilágyi
Sándor). — Budapest, 1874. — S. 3 (äàëi — MHHD).
19Æå ðå ëà äî iñòîði¿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. — Ò. XII. — C. 56–57.
20Äî êó ìåí òû Áîã äà íà Õìåëü íèö êî ãî. — C. 192–193.
21Âîñ ñî å äè íå íèå Óêðà è íû ñ Ðîñ ñè åé. — Ò. II. — C. 108–109.
22Szilágyi: Erdély I. — S. 5.
23 Ibid. — S. 130.
24Ñî ëîâü åâ Ñ. Ì. Èñòî ðèÿ Ðîñ ñèè ñ äðåâ íåé øèõ âðå ìåí. — Êí. 5, ò. 10. — Ì.,
1961. — C. 541; Áðàí êå Í. Áîã äàí Ìè õàé ëî âè÷ Õìåëü íèö êèé. — Ì., 1877. —
C. 25; Ãî ëî áóö êèé Â. À. Çà ïî ðîæ ñêîå êoçà ÷åñ òâî. — Ê., 1957. — C. 177; Åãî æå.
Äèï ëî ìà òè ÷åñ êàÿ èñ òî ðèÿ îñâî áî äè òåëü íîé âîé íû óêðà èí ñêî ãî íà ðî äà 1648–
1654 ãã. — Ê., 1962. — C. 138–139. Òðå áî âà íèÿ Õìåëü íèö êî ãî è êî çà êîâ, ïî
âàð øàâ ñêèì èí ôîð ìà öè ÿì ïî âòî ðÿ þò ñÿ â ìàå 1649 ã. Èç ïèñü ìà òðàíñ èëüâà í -
ñêî ãî ïî ñëà: «Ipse [Õìåëü íèö êèé] ducatum petit, sztaroszta [legyen] s imiz-amaz
rajtok, mint eddég, ne regnáljon, ne parancsoljon senki nekik az királyon kívül,
hanem hadd éljenek õk magok szerint privatis juribus, hiszen mikor az szükség
kívánja, õk készen lesznek az közönséges haza szolgálatjára» (áûòü ãåò ìà íîì,
èìåòü ñòà ðîñ òâî, òà êèì-ñå êèì (= øëÿõ òè ÷àì) íå ãîñ ïî äñòâî âàòü íàä íèìè,
òîëü êî êî ðî ëþ ñëó øàò ñÿ, æèòü ñâî è ìè ïðà âà ìè, êîã äà íóæ íî, îíè, êà çà êè ãî òî -
âû ñëó æèòü ðî äè íå (Â: Szilágyi. Erdély I. — S. 36).
25Ãî ëî áóö êèé Â. À. Çà ïî ðîæ ñêîå êî çà ÷åñ òâî. — C. 277; Ochmann-Staniszewska
S. Pisma polityczne z czasów panowania Jana Kazimierza Wazy 1648–1668.
Publicystyka — eksorbitancje — projekty — memoria³y. — T. I. 1648–1660. —
Wroc³aw — Warszawa — Kraków — Gdañsk — £ódŸ, 1989. — P. 44.
26Ïèñü ìî ãåò ìà íà Õìåëü íèö êî ãî êíÿ çþ Äü¸ðäþ Ðà êî öè, «1648. november 17/27»
(sic!!!). Â: Erdély és az északkeleti háború. Levelek és okiratok — Közzétette:
Szilágyi Sándor. — T. I. — Budapest, 1890. — S. 6 (Ñì. äîê. ¹ 1). Äàí íîå ïèñü ìî
äà òè ðó åò ñÿ ó Ñìî ëèÿ Â. À. — Ñòå ïàí êî âà Â. Ñ.: 7 (17) íî ÿá ðÿ 1648 ã. (Äèâ.:
Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé. Õðîí iêà æèò òÿ òà äiÿëü -
íîñòi. — Ê., 1994. — Ñ. 75–76; ̄ õ æå. Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé: Ñîö iàëü íî-ïî ëiòè÷ -
íèé ïî ðòðåò. — 2-å âèä. — Ê., 1995. — Ñ. 175–176.
Ä Î Ê Ó Ì Å Í Ò Û
¹ 1
17 íîÿáðÿ 1648 ã.
Ilme ac Magn. Dne princeps Ungariae, dne dne nobis cle -
mentissime etc.
Libentissimo animo atque benevolo legatos missos a Mgn. tua
suscepimus, ex quibus optime intelleximus, quod nobis Magn. tua
magnam benevolentiam ostendit, plus et ultra grati animi significatione
policitus es; quoniam antecessores piae memoriae, Stephanus Batory
hac etiam de regione, a quo multa privilegia et libertates tenemus
huiusque, et tanquam filios suos benevolentia sua quasi alis texit, sic
opinio atque persuasio nostra fert, quod futurus nobis dominus ac
patronus tutus, quoniam polona gens nimirum omnis atque universa
contra nos inimicitiam et iram excitavit, itaque toto animo atque
pectore nostro unanimiter Ilmam Celsnem habere patronum et regem
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß
257
27Àêòû, îò íî ñÿ ùè å ñÿ ê èñ òî ðèè Þæíîé è Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè. — Ò. III. — ÑÏá.,
1861. — C. 217–218, 223–225, 226–227.
28Æå ðå ëà äî iñòîði¿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. — Ò. XII. — C. 96–97.
29Kemény János mûvei. — S. 307; Ñî ëîâü åâ Ñ. Ì. Èñòî ðèÿ Ðîñ ñèè. — C. 556.
30Kemény János mûvei. — S. 307–308 («…emberim [Gergely Mósa, György Rácz],
kiket Moldvából Chmelnicki kozák hetmánhoz küldöttem vala, elérkeznek, és vélek
az egész kozákságnak köbetjei, egyik az hadak notariusa, ki az hetman után elsõbb
tekéntetbéli és mindenes vala, Joannes Vihovszki, más társával, az kik aperte
invitálták az királyságra az fejedelmet, avagy öccsét, mivelhogy apjok
megholt volna (âû äå ëå íî íàìè. — Àâò.), kivel illendõ tractatusban is indulánk de
modalitatibus, bene contentatos elbocsátván õket»).
31MHHD. — T. XXIII. — S. 4.
32MHHD. — T. XXIII. — C. 4–5.
33Herceg Rákóczy Zsigmond levelezése. Levelek és okiratok // Történelmi Tár. —
Budapest, 1887. — S. 438 (ïå ðå ïèñ êà êíÿ çÿ Æèã ìîí äà Ðà êî öè, ñì. äî êó ìåí òû
¹ 2–3); Chmelniczki Bogdán utasítása a Rákóczy Györgyhöz és Zsigmondhoz
küldött követei számára (Èíñòðóê öèÿ Õìåëü íèö êî ãî ïî ñëàì, îò ïðàâ ëåí íûì ê
Äü¸ðäþ II Ðà êî öè è Æèã ìîí äó îò 20-ãî ôåâ ðà ëÿ 1649 ã., Ïå ðå ÿñ ëàâëü. Â: Erdély
és az északkeleti háború. Levelek és okiratok — (Közzétette: Szilágyi Sándor): t. I.
Budapest, 1890. C. 33–35 (ñì. äî êó ìåíò ¹ 4).
Poloniae patriae nostrae cupimus (âû äå ëå íî íàìè. — Àâò.). Ideo
Ilma Cels. tua militibus suis quam citissime aggredi iubeat Poloniam,
nos quoque cuncti cum toto exercitu nostro atque potentia Ilmam Cels.
tuam sequemur et admovebimus, ob meliorem et clariorem sermonem,
qui oretenus Cels. tuae fundamentaliter et explicatius narrabunt legati
nostri, quos ad Cels. tuam electos de exercitu nostro mittimus.
Expostulamus officiosissime, omnibus in sermonibus adhibeatur plena
fides iisdem. Deinde sumus Ilmae Cels. tuae amicissimi et ad obsequia
omnia paratissimi.
Datum Zamoysciae die 17. Novembris anno 1648.
Ilmae Celsdinis tuae
famuli obedientissimi
Bohdan Chmielnicki
hetman woyska zaporoskiego
Àäðåñ (êîìó): Ilmo ac Cels. principi dno dno Georgio Rakocy
dei gratia principi Transylvaniae, partium regni Ungariae dno, Sicu -
lorum comiti etc. Dno plurime observandissimo.
¹ 2
20 ôåâðàëÿ 1649 ã.
Serenissime Princeps Dne ac Benefactor colendissime.
Paternus amor et favor tum per literas, tum per legetos nostros et
serenissimarum celsitudinum suarum patefactus invitat nos, ut a
supremo numine petamus et nostras vires intendamus, qua celsitudo
sua quam citissime voti sui sit compos. Proptereaque legatos nostros
cum legatis serenissimarum celsitudinum suarum cum certo nostri
propositi desiderio mittimus, tantum fides ipsis adhibeatur et petitis
nostris pareatur, nostrum propositum prout nunc non immutatum, ita
inposterum firmatum serenissima celsitudo sua audiet et experietur.
Protunc obsequia nostra humillima quam diligentissime serenissimae
celsitudinis suae commendamus.
Datum de Pereiaslawia die 20. Februarii anno 1649.
Serenissimae celsitudinis suae dni nostri
humillimus servus
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
258
Bohdan Chmielnicky hetman
zwoyskiem zaporoskim Rehajsway (?)
Àäðåñ (êîìó): Serenissimo principi dno dno et benefactori
nobis plurimum colendissimo Sigismundo Rakoczy reddentur.
¹ 3
20 ôåâðàëÿ 1649 ã.
Serenissime princeps Dne clementissime.
Occasionem non praeterimus, qua possemus ser. celsitudini dno
nostro clementissimo protunc literis, inposterum vero facie ad faciem
genus flectere. Hoc quoque optando nostros legatos missimus, quibus
fides adhibeatur et illorum petitioni satisfiat, humillime petimus. —
Nos interim ser. Celsitudini Tuae humillima obsequia nostra com men -
damus. Datum in Pereasliuiae, die 20. Februarii anno 1649.
Serenissimae Celsitudinis Tuae
humillimus servus
Bohdan Chmielnicky
hetman woyska zaporoskie
Àäðåñ òîò æå ñà ìûé.
¹ 4
20 ôåâðàëÿ 1649 ã.
Ilmus campiductor tum ex literis tum ex legatione legatorum
suorum, tum et serenissimorum principum Transylvaniae ad ilmum
campiductorem universorum exercituum Zaporoziensium expeditorum
satis ardentem voluntatem inflammatumque desiderium fratrem suum
promovendi et in nobis dominandi, ac proinde nobis patrocinandi
intellexit. Pro quo humillimas quas potest et debet ilmus campiductor
cum universis exercitibus Zaporoziensibus agit gratias offertque et
modo secundum persuasionem et desiderium sernsimorum principum
se cum universis exercitibus Zaporoziensibus necnon Scitarum cohor -
tibus esse paratum propositum suum continuendi (?), retus (sic!)
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß
259
sersmos principes hoc desiderio et ad finem arsuros in executioneque
propositi inflamaturos.
Interim quod ilmus campiductor cum universis exercitibus
Zaporoziensibus et Scitarum omnibus cohortibus aliquatenus a propo -
sito recesserat, ne hoc spei reconciliationis imputetor, sed his potis -
simum rationibus humillime in sersmos principes rogat.
1. Quod legati ilmi campiductoris non cito absoluti et sersmorum
principum intempestive expediti sunt.
2. Ferebantur sersmos principes esse Munkacz (Ìó êà ÷å âî —
Ø. Ã.), cumque per tam tempus longum nihil de legatis nostris
audiebatur, spes de illis extincta aliquo modo fuit.
3. Spargebantur rumores in districtu Maramarosiensi fatis
aliquibus nostros legatos periisse.
4. Quod ab illis qui reducebant legatos sersmorum principum et
ilmi campiductoris habuit certum et indubitatum ilmus campiductor
piae memoriae sersimum principem Transylvaniae mortuum esse, ac
proinde legatio et causa abrupta videbatur (âû äå ëå íî íàìè. — Àâò.).
Ab iisdem habuit nullum exercitum in Transylvania sperare sibi pro
auxilio, cum protunñ limites sui principatus custodiunt, tanquam sub
interregno. Audiebatur etiam eatenus tantum posse sperare auxilium ex
Transylvania, in quantum electio impediretur regis electi et cum electio
iam non potuit impediri, spes de auxilio extincta fuit.
Nunc vero ilmus campiductor cum universis exercitibus Zapo -
roziensibus literis sersmorum principum, maxime vero relatione
legatorum sersmorum principum sanctissime assecuratus in proposito
suo non deficiendo eodem desiderio ardet sersmorum principum
domum promovere et occasionem non praeterit qua possit obsequia sua
in notitiam sersmorum principum inducere.
Cumque reconciliationis spes cum rege electo nunc vero et
coronato spes in dubio est; quandoquidem magnifici domini legati
sersmorum principum firmiter ilmum campiductorem et universos
exercitus Zaporozienses assecurarunt et omnes exercitus Transylvaniae
paratos esse et ilmum principem Radzivil cum universa Litvania ac
omnibus dissidentibus esse bonum amicum ilmi campiductoris ac
universorum exercituum Zaporoziensium nec non sersmorum princi -
pum et conspirasse unacum sersmis principibus id propositum continu -
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
260
endi et praeviis tantum unis literis sersmum principem Sigismundum
promovere, et contra rempublicam regemque Poloniae insurgere.
Quocirca ilmus campiductor ad executionem rei procedendae
hoc potisssimum desiderat:
1. Quoniam ilmus campiductor cum universis exercitibus tam
Zaporoziensibus, quam Scitarum, ductus voluntate sersmorum prin -
cipum, iterum contra Polonos insurgit, humillime rogat, ut quam
citissimorum (sic!) (âìåñ òî — citissime serenissimorum) principum
Transylvaniae et ilmi principis Radzivil Litvanorumque coniuratio ac
dissidentium fideiussio in quibus conspirarent, quod unus alterum ad
executionem propositi non deseret, ad se transmittatur, quoniam
inposterum de omnibus agetur.
2. Licet ilmus campiductor cum universis exercitibus tam
Zaporoziensibus quam Scitarum iterum Polonos infestabit, tempus
tamen assignari vult, quo ilmus campiductor sersmi principes Tran -
sylvaniae et ilmus princeps Radzivil quilibet eorum suo pro interesse
insimul et semel cum omnibus suis praesidiis in Poloniam irruant et
propositum suum exequantur.
Quam citissime tamen ante omnia literas ad ilmum principem
Radzivil Litvanosque ac dissidentes sersmi principes expediant, in
quibus conspirent, ut non Polonis sed nobis in auxilium illi cum suis
subsidiis veniant, quia nulla modo concordia erit ad resolutionem
celsdinum suarum (âû äå ëå íî íàìè. — Àâò.).
His positis et ad executionem rei adductis conditiones quatuor
primas salva christianitate, in toto tanquam sacrosanctas ilmus
campiductor suscipit, easdemque ipse cum universis exercitibus suis,
non tantum cum officialibus (ut in punctis desideratur) sub honore, fide
et conscientia servaturum pollicetur.
Quoad sequentes duas: positis praecedentibus et in executionem
rei adductis, ipsae omni periculo sublato solvuntur.
Quoad Scitas: licet illi legatos literasque assecuratorias non
mittunt firmissimum, tamen et uti ita dicam, indubitatissimum, quod
ipsi ad executionem rei ilmum campiductorem et exercitus Zaporo zi en -
ses non deserent, quoniam juramentum invicem intercessit alterutrum
servire sibi pro necessitate. Quod spectat ad nuncios, ut saepius
ÄÈÏËÎÌÀÒÈ×ÅÑÊÈÅ ÑÍÎØÅÍÈß
261
invicem rumores et cointelligentia habeatur, ilmus campiductor cum
universis exercitibus suis curabit, ut ipsis liber aditus et reditus fiat.
Adhuc ilmus campiductor cum universis exercitibus Zaporo -
ziensibus hoc unicum rogat, ut legati eius quam citissime expeditionem
apud sersmos principes habeant.
Hoc modo faventibus superis et ilmi campiductoris et univer -
sorum exercituum Zaporoziensium propositum et sersmorum princi -
pum affectatio, felicem effectum quam citissime sorcietur.
Bohdan Chmielnicki
hetman woyska zaporoskiego mp. (Ïå ÷àòü)
ØÀÍÄÎÐ ÃÅÁÅÈ
262
|
| id | nasplib_isofts_kiev_ua-123456789-63008 |
| institution | Digital Library of Periodicals of National Academy of Sciences of Ukraine |
| issn | XXXX-0035 |
| language | Russian |
| last_indexed | 2025-12-07T17:04:11Z |
| publishDate | 2005 |
| publisher | Інститут історії України НАН України |
| record_format | dspace |
| spelling | Шандор, Г. 2014-05-29T11:49:40Z 2014-05-29T11:49:40Z 2005 Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году / Г. Шандор // Україна в Центрально-Східній Європі: Зб. наук. пр. — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — Вип. 5. — С. 243-262. — Бібліогр.: 33 назв. — рос. XXXX-0035 https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63008 ru Інститут історії України НАН України Україна в Центрально-Східній Європі Історія Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году Article published earlier |
| spellingShingle | Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году Шандор, Г. Історія |
| title | Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году |
| title_full | Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году |
| title_fullStr | Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году |
| title_full_unstemmed | Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году |
| title_short | Дипломатические сношения между Трансильванским княжеством и Запорожским Войском в 1648 году |
| title_sort | дипломатические сношения между трансильванским княжеством и запорожским войском в 1648 году |
| topic | Історія |
| topic_facet | Історія |
| url | https://nasplib.isofts.kiev.ua/handle/123456789/63008 |
| work_keys_str_mv | AT šandorg diplomatičeskiesnošeniâmeždutransilʹvanskimknâžestvomizaporožskimvoiskomv1648godu |